Verzet in ecopanische tijden

Henk Oosterling

Verzet in
ecopanische tijden

Van ego-emancipatie naar eco-emancipatie

Copyright © 2020 Henk Oosterling en Uitgeverij Lontano

Vormgeving omslag: De Lirium

Vormgeving binnenwerk: Pre Press Media Groep

Druk- en bindwerk: Wilco, Amersfoort

ISBN 9789083003757

NUR 730

www.uitgeverijlontano.nl

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm, geluidsband of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor Sascha

Inhoud

Inleiding

1. Vrijheid en verzet

1.1 Existentialisme: gedoemd tot vrijheid

1.2 Fascisme en de banaliteit van het kwaad

1.3 Kritiek van de instrumentele rede

1.3.1 Dialectiek

1.3.2 Verlichting en technologie

1.4 Individualisering of ego-emancipatie

1.4.1 Kritisch subject en subversief lichaam

1.4.2 Discours en verzet

1.4.3 De ‘mens’ als discours

2. Discours en doemdenken

2.1 Eerste indicatie van een discourstransitie: vastlopen in paradoxen

2.1.1 Politieke paradoxen

2.1.2 Existentiële fricties

2.1.3 Macropolitiek: fragmentatie en polarisatie

2.2 Doemdenken: van een religieuze soteriologie naar dialectisch utopisme

2.3 Sterven of uitsterven?

2.3.1 Toekomstscenario’s of scenario’s zonder toekomst?

2.3.2 Statistieken: het weten van de staat

2.4  Antropoceen of Kapitaloceen?

3. Van piramide naar netwerken

3.1 Denkbeelden, beeldspraak en metaforiek

3.2 Piramidale oriëntatie: lineair-exclusief

3.2.1 Hiërarchische architectuur: top-down

3.2.2 Hiërarchie: zijnswijze of zienswijze?

3.3 Netwerkoriëntatie: circulair-inclusief

3.3.1 Cybernetica: cyborg als homo informans

3.3.2 Individu: knooppunt in netwerken

3.4  Filosofische extrapolaties

3.4.1 Deleuze: van boom naar rizoom

3.4.2 Foucault: supplementair-dispositionele weerstand

4. Integraal verzet

4.1 Interesse: geschaald politiek doendenken

4.1.1 Politiek: acteren binnen machtsverhoudingen

4.1.2 Geschaald politiek handelen: dividu, ego, individu, subject, natiestaat, VN

4.2 Macropolitieke oppositie: opstand en rebellie

4.2.1 Verzetspectrum: van extremistisch naar participatorisch verzet

4.2.2 Connectief, transversaal en collectief verzet: van interface terug naar face-to-face

4.3 Mesopolitiek verzet: circulaire valorisatie

4.4 Micropolitieke subversie: verschillen van jezelf

4.4.1 Begin bij jezelf, maar het persoonlijke is al politiek!

4.4.2 Van dividu via individu naar intervidu

5. De antropocene conditie

5.1 Fundamentalisme en radicalisering

5.2 Kwintessens: zelfbewustzijn en technologie

5.3 Radicale middelmatigheid: leven op de maat der middelen

5.3.1 Farmakon: technologie als gif(t)

5.3.2 The medium is the message

5.4 Ecopolitieke interesse: geschaalde tussenruimte

5.4.1 Integrale geletterdheid: alfabetisering, mediawijsheid, ecowijsheid

5.4.2 Integrale gezondheid voorbij het herstel: positief, duurzaam, integraal

5.4.3 ECO3-duurzaamheid: fysiek, sociaal, mentaal

5.5 Doendenken: interesse als revolutionaire circulariteit

6. Een ecosofisch vergezicht

6.1 Nogmaals vrijheid en verzet: opponeren én supplementeren

6.1.1 Interesse als keuzeruimte

6.1.2 Van onderworpenheid naar ontwerp

6.2 Transitionele ontwerpen: Dasein is design

6.3 Ecosofische manoeuvres

6.3.1 Bestaanskunst: fysieke, sociale en mentale ecologie

6.3.2 Eco-emancipatie, mediale verlichting, fysieke spiritualiteit

Literatuur

Index

Inleiding

Sinds 2015 staan er in iedere krant, elke dag, verontrustende berichten over hoe de klimaatcrisis zich ontwikkelt. Hoe erg is het? Kan er nog iets aan gedaan worden? Wie moet dat dan doen en wie gaat dat allemaal betalen? Er staan immens veel belangen op het spel. Dat maakt dat niet alleen het debat, maar ook het beleid, de media en de stemmingen van mensen alle kanten op schieten en panisch worden. Ondanks de kortstondige euforie rond het Parijse klimaatakkoord eind 2015 ontbreekt er een eenduidige focus om de klimaatcrisis aan te pakken. Wereldleiders lappen het klimaatakkoord aan hun laars. Multinationale bedrijven omzeilen opgelegde quota. Consumenten blijven voor hun portemonnee en hun ingesleten gewoontes kiezen. Iedereen krijgt te horen dat het minder moet: minder fossiele brandstoffen, minder vlees, minder vliegen. Zo is de afgelopen vier jaar bij velen het benarde besef ingedaald dat wij voor een onmogelijke, want paradoxale taak staan: onszelf als daadkrachtige wereldgemeenschap ontwerpen in een wereld die cultureel fragmenteert en politiek polariseert. Ook ‘klimaatontkenners’ en klimaatsceptici voelen een zekere beklemming, hoewel vanuit andere motieven. En gevoelens van onbehagen, angst en ecopaniek dringen zich ook op bij de belangenbehartigers van multinationale bedrijven die gebaat zijn bij het voortbestaan van onze exclusieve, catastrofiele, ‘fossilofiele’ levensstijl.

Het is een overbekende beeldspraak: het angstige konijn dat in de koplampen van de aanstormende trein staart. Wat gaat dit benarde wezen doen? Vluchten, verstijven of vechten? Ook al worden er in onze ecopanische vlucht naar voren door wetenschappers, politici, CEO’S en consumenten telkens weer nieuwe uitvluchten bedacht, met de huidige vluchtelingenstromen voor ogen beseft ieder goed geïnformeerd en weldenkend individu dat vluchten slechts het probleem verplaatst. Wordt de wereld een groot waterbed? Trekken we ons terug tot achter Amersfoort-aan-zee? De puissant rijken hebben hun laatste vlucht naar een andere planeet al geboekt. De cynici en dogmatici verstijven, mentaal en argumentatief. Verstard in hun gelijk klampen ze zich vast aan gefixeerde, achterhaalde posities. Voor hen zal de twintigste eeuw nooit voorbijgaan. Verontwaardigde rebellen en gefrustreerde burgers vechten terug. Nog nooit zijn zoals in september 2019 overal ter wereld zoveel scholieren massaal de straat op gegaan om hun politieke leiders erop te wijzen dat het huidige klimaatbeleid volstrekt ontoereikend is om hun toekomst zeker te stellen. In de zoveelste wake-upcall na het Brundtland-rapport Our Common Future uit 1987 heeft ‘groentjes’ een rebelse betekenis gekregen.

Dit groene verzet heeft echter vele gezichten. Ieder individu gaat op zijn eigen manier met de klimaatproblematiek om. Door zichzelf vragen te stellen, inzichten te herzien, routines te doorbreken, initiatieven te steunen, anders te stemmen, te protesteren of de straat op te gaan. Je hoeft geen revolutionair te zijn om je voor een andere manier van samenleven in te zetten. Verzet is een verzamelnaam voor de collectieve daadkracht om onrechtvaardige situaties te verbeteren. Niet ten koste van, maar samen met anderen voor anderen. Verzet is dus nooit een individuele actie. Het is een inclusieve tactische manoeuvre die in netwerken wordt doorgeknoopt en in kracht toeneemt door opschaling: vanuit je hoofd via sociaal gelijkgestemden naar je politieke stemgedrag en terug naar je dagelijkse doen en laten. Wat als frustratie en angst begint, zet zich, door het met anderen te delen, om in fysieke praktijken waarin er niet minder, maar anders wordt geleefd. Zo worden mentale, sociale en fysieke aspecten van ons wezen in elkaar gelust. In 2018 besluit een Zweedse scholier een dag per week niet op school maar op straat door te brengen om aandacht te vragen voor de klimaatcrisis. Ze wordt aanvankelijk letterlijk voor gek verklaard. In 2019 vinden er wereldwijd massale demonstraties plaats en roept dezelfde scholier in New York wereldleiders op zich te bezinnen op waar ze mee bezig zijn. Het gefladder van een vlinder in Beijing kan een storm veroorzaken in Texas. Dit geldt ook voor het verzet. Uit elke cocon wordt weliswaar ander garen gesponnen, maar eenmaal tot draden verweven en tot netten verknoopt, heeft iedere cocon zich gehecht en veerkrachtig verweven tot een gelaagd netwerk. In de verknoping en opschaling van netwerken ligt de kracht van totaal verschillende verzetspraktijken die op elkaar aansluiten. Het gaat niet om uitsluiten, afsluiten en opsluiten, maar om ontsluiten, aansluiten en insluiten, vanuit een ontvankelijke en open houding, vanuit interesse.

Maar juist deze verwevenheid van schalen en netwerken maakt het debat rond de klimaatcrisis zo complex en diffuus. Het wordt dan ook in vele toonaarden gevoerd. Al lijkt een wetenschappelijke consensus ontkenners niets te doen, ook zij worden er wel degelijk door beroerd. Er worden stellingen ingenomen, posities bepaald, medestanders gezocht en tegenstanders gecreëerd. De strijd woedt in wetenschappelijke debatten, in de parlementaire arena en op straat. Het maatschappelijk debat vraagt ons stelling te nemen. Maar het begint uiteindelijk allemaal in ons hoofd. In ons en door ons heen spreekt immers het heersende discours dat ons denken, doen en laten voorsorteert. Daaruit klinken voortdurend stemmen op die ons bevragen. De dagelijkse praktijk van een continu veranderende werkelijkheid zet ons aan deze vragen te stellen en bakens te verzetten. Hoe nemen we ons lot weer in eigen handen? Hoe maken we van een doem een doen? Hoe werkt in ons ego het eco door?

In dit boek heb ik geprobeerd de transitie die we in ons huidige tijdsgewricht doormaken vanuit een gedifferentieerde analyse van verzet te verhelderen. Ik mijd het ‘wij-zij’-denken. Door ‘ik’, ‘wij’ en ‘ons’ systematisch te gebruiken wil ik niet slinks een lege solidariteit afdwingen, maar vooral de diversiteit en inclusiviteit van het door mij ingenomen perspectief benadrukken. Je tegen anderen afzetten verduidelijkt nooit je eigen positie, maar benadrukt vooral een onoverbrugbaar verschil. Dat is soms nodig, maar nooit voldoende. Zo heb ik verschillende toonaarden bewust laten doorklinken. In mijn poging vrijheid en verzet anders te situeren, beschrijf ik vier grote ontwikkelingen. Allereerst pareer ik het doemdenken dat het discours van het antropoceen beheerst met een doendenken. Vervolgens heroriënteer ik onze politieke verbeelding waarin het politieke subject nog binnen een piramidale hiërarchie wordt gesitueerd, door deze te verbinden met het ‘denkbeeld’ van het netwerk. Daarin zijn subjecten allereerst knooppunten. Verzet wordt vervolgens op verschillende niveaus uitgezet: micro-, meso- en macropolitiek. Door circulair via feedbackloops te analyseren, ontvouwt zich geleidelijk aan een revolutionaire circulariteit. Zo kan ik onze huidige human condition schetsen. Maar nu als een antropocene conditie waarin de technologische infrastructuur van ons dagelijkse leven – van automobiel tot mobieltje – als zegen én als vloek doorwerkt. Ten slotte laat ik deze vier denklijnen convergeren in een ecosofisch vergezicht. Dit ontsluit het zicht op een eenentwintigste-eeuwse eco-emancipatie die zich filosofisch aftekent tegen een ‘mediale’ verlichting en zich aardt als fysieke spiritualiteit.

Het gaat mij er niet om vraagtekens te zetten bij de individualisering. Ik wil evenmin subjectiviteit wegzetten als een uitgeleefd politiek concept. Mijn doelwitten zijn een consumptieve hyperindividualisering en gedepolitiseerde, moderne levensstijlen. Mijn vergezicht betreft duurzame levensstijlen met een mondiale impact. Samenleven is een proces dat voortdurend wordt bijgesteld door een weerbarstige werkelijkheid. Daarover moet altijd gesproken worden om doemdenken te ontkrachten. Ik dank allen met en tegen wie ik in de afgelopen drie jaar, vaak intensief en uitvoerig en soms zijdelings en indirect over de thema’s van dit boek heb mogen praten: Aetzel, Arjen, Jan, Johan, John, Flavio, Gabrielle, Gaby, Imy, Joris, Kaj, Liesbeth, Louis, Louw, Marjan, Nathalie, Piet, Piet-Jan, Rachid, Ralph, Renate, René, Richard, Rob, Sascha, Siebe, Sylvia, Tina, Tini, Victor, Walter, Yukio en Zanna. Wouter Kusters dank ik voor de aimabele souplesse waarmee hij mijn excessieve verbeelding en tomeloze drang naar volstrekt illusoire volledigheid in goede banen wist te leiden.

Vrijheid en verzet

Ruim een halve eeuw geleden, op 18 maart 1967, loopt de Torrey Canyon, een olietanker met 119 ton ruwe olie aan boord, vast op de kust van Cornwall. Om tijdwinst te boeken had de kapitein een shortcut genomen die verkeerd uitpakte. Na enkele dagen stuurloos rondgedobberd te hebben breekt het schip doormidden. De olie stroomt naar de kust en besmeurt de stranden van Cornwall en enkele dagen later die van de Kanaaleilanden. Op tv zie ik door olie besmeurde vogels met vastgekitte vleugels hulpeloos over de met olie bedekte rotsen en stranden waggelen. Om de omvang van de ramp in te perken besluit de Britse regering het wrak te bombarderen. Ze hopen dat de olie opbrandt, voordat er nog meer schade aan de stranden wordt aangericht. Tien dagen na de schipbreuk dropt de Britse luchtmacht, de RAF, 450 kilo explosieven op het wrak. Omdat het weinig uithaalt, wordt het wrak daarna vanuit vliegtuigen nog eens met grote hoeveelheden kerosine overgoten. De brand wordt echter door de hoge golven gedoofd, waarna het schip nogmaals wordt gebombardeerd, maar nu met 1700 ton Agent Orange, de napalm die de Amerikanen in Vietnam in diezelfde tijd massaal droppen om de Vietcong uit hun schuilplaatsen in de jungle te bombarderen. Maar de olie ontvlamt niet. Alle bommen, raketten, napalm en kerosine ten spijt lukt het niet de uitstroom van de olie te stoppen. Het lukt evenmin om de vette drab met drijvende schuimstroken die rond het wrak worden gedrapeerd in te dammen. Ook het besproeien met uiterst giftige chemische oplosmiddelen haalt niets uit.

Wat gebeurt hier? Wie voert hier een oorlog tegen wie? Achteraf gezien is dit wellicht een exemplarisch beeld van het gevecht waar wij als mensheid op dit moment in verwikkeld zijn. Meer dan een gevecht tegen fossiele brandstoffen waarvan de collateral damage niet meer is in te dammen, is dit een strijd tegen onszelf in zoverre wij niet meer zonder fossiele brandstoffen en derivaten ervan, zoals plastic en kerosine, kunnen leven. Slechts een halve eeuw later leven wij, mensen, op een planeet waar de bottomline voor bedrijven nog steeds winstmaximalisatie is. Winsten worden vanouds over de rug van andere mensen verdiend. Worden werknemers ziek of raakt een rivier door afvalstoffen vervuild, dan draait de staat, dus de belastingbetaler, daarvoor op. Deze kosten worden nooit opgenomen in de marktprijs. Alles draait op dit moment om het doorberekenen van deze negatieve ‘externaliteiten’. Wie gaat dat betalen?

In 1994 wordt voor ‘maatschappelijk verantwoord ondernemen’ een triple bottom line geformuleerd: People, Planet, Profit. Het laatste wordt in 2002 bijgesteld als Prosperity, welvaart. Vele varianten – Equity, Environment, Economy – zijn inmiddels de revue gepasseerd. Het gaat steeds om een precair evenwicht tussen drie elementen: positieve sociale impact, geen milieuschade, maar nog steeds winstmaximalisatie. De grondleggers van Cradle to Cradle (C2C), de architect William McDonough en chemicus Michael Braungart, schetsen in Design for the Triple Top Line (2002) echter een alternatief: een circulaire en integrale opvatting van duurzaamheid. Onder de noemer triple top line staat nu het product centraal: van het ontwerpen tot het wegwerpen. Recycling en upcycling zijn de kernnoties. Afval wordt niet meer weggegooid: in deze circulaire opvatting wordt afval voedsel voor een nieuwe cyclus. Wegwerpen wordt ontwerpen.

Daarvan is eind jaren zestig nog geen sprake. Een jaar na de ramp met de Torrey Canyon tik ik als eindopdracht voor de mulo een honderd pagina’s dik werkstuk uit, geïllustreerd met grafieken en tekeningen, over ‘De ecologie van de zee’. Thuis zie ik elke avond tijdens het eten, wanneer de tv aanstaat ‘om naar het nieuws te kijken’, een turbulente wereld aan me voorbijtrekken. Ook weer bombardementen, maar dan in een andere setting. Oorlogsbeelden uit Vietnam, waarin de Amerikanen het Tet-offensief van de Vietcong proberen te stoppen. Vooral veel verzet. Uit protest tegen de Vietnamoorlog en de westerse consumptiedrift steken de Duitse studenten Andreas Baader en Gudrun Ensslin in Frankfurt am Main twee warenhuizen in brand. Studenten breken in Parijs straten open en werpen barricades op. De inval van Russische tanks in Praag om de Praagse Lente, een opstand van de Tsjecho-Slovaken tegen de Sovjetoverheersing, in de kiem te smoren. Martin Luther King, de leider van de Amerikaanse burgerrechtenbeweging, wordt evenals presidentskandidaat Robert Kennedy, de broer van de vermoorde president John F. Kennedy, tijdens een bijeenkomst vermoord. Ik zie het allemaal op het medium dat in dat tijdsgewricht onze geesten beroert: op tv.

In diezelfde tijd wordt mijn filosofische belangstelling gewekt door het werk van een groep denkers die op het Europese continent de aandacht van de naoorlogse generatie trekt: de existentialisten. Tijdens en na de oorlog hadden Jean-Paul Sartre, Simone de Beauvoir en Albert Camus opnieuw de vraag opgeworpen of en in hoeverre mensen vrij zijn in hun handelen. En of ze bereid zijn over hun denken en doen verantwoording af te leggen. Na de terreur van het nazisme en fascisme, na de Holocaust en de miljoenen doden op slagvelden over heel de wereld, na het onbeteugelde geweld waarin alle naties en hun populaties werden meegesleurd, drong zich opnieuw de vraag op wat vrijheid tegen deze infernale achtergrond nog kon betekenen. Op de havo lees ik voor mijn eindexamenlijst Walging, Alle mensen zijn sterfelijk, De vreemdeling en De pest. Drie jaar later op de pabo pak ik de filosofische teksten van de existentialisten op. Net als voor de generatie van mijn ouders is voor deze Franse denkers de oorlog maatgevend als ze over verzet nadenken. Bezettingsmacht en ondergronds verzet definiëren elkaar. Vragen over verzet draaien steevast uit op die ene vraag: waren ze goed of fout in de oorlog? Wanneer mijn generatie tegen misstanden te hoop begint te lopen, wordt dit verzet doorgaans weggezet met een simpel ‘Jij hebt de oorlog niet meegemaakt.’