De mooiste tijd van je leven?

Toske Andreoli

De mooiste tijd van je leven?

Een nieuwe kijk op studiestress

Copyright © 2020 Toske Andreoli en Uitgeverij Lontano, Amsterdam

Vormgeving omslag: Thomas Heij

Illustratie omslag: Romans Parisien (Les Livres Jaunes), Vincent van Gogh, 1887.

Vormgeving binnenwerk: Pre Press Media Groep

Druk- en bindwerk: Wilco, Amersfoort

ISBN 9789083003795

NUR 730

www.uitgeverijlontano.nl

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm, geluidsband of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

‘Being in Oxford was strange for me at first. I’d never had a life where empty days stretched out before me. I’d never woken up and wondered what I’d do that day. And suddenly I was waking up, my body clock telling me it was time to start work, but no person or animals needed me. I felt like an island in a sea of other people. I didn’t really like the freedom I was experiencing – it felt pointless and empty.’

Uit The Shepherd’s Life (2015) van James Rebanks, die voordat hij in Oxford studeerde jarenlang op de boerderij van zijn ouders heeft gewerkt.

Inhoud

Inleiding

Deel I Studiestress in context

1. Psychische klachten

2. Het maakbare individu

Deel II Wat studenten missen en nodig hebben

3. Ritme

4. Discipline

5. Sociale cohesie

Deel III Vrijheid en verantwoordelijkheid

6. De ideale student

7. Vrijheid

8. Verantwoordelijkheid

Slot

Literatuur

Dankwoord

Inleiding

Gelukkige studenten aan de universiteit lijken allemaal op elkaar, maar ongelukkige studenten lijken ongelukkig op hun eigen manier. Toen ik studeerde ontmoette ik een aantal studenten die met gemak door hun studie heen leken te fietsen. Met zichtbaar plezier verschenen ze goed voorbereid bij elk college, ze deden actief mee en haalden hoge cijfers. Binnen enkele jaren behaalden ze meerdere bachelordiploma’s, vaak zelfs cum laude.

Veel vaker echter, ontmoette ik studenten die worstelden. Studenten met meer ambitie dan ze konden volhouden en die geregeld hun studie moesten onderbreken vanwege RSI of een inzinking. Studenten die het moeilijk vonden om ’s morgens in beweging te komen, en vaak pas in de middag in de bibliotheek verschenen om te studeren, als het ze überhaupt lukte hun kamer te verlaten. Studenten met slaapproblemen, waardoor hun dag- en nachtritme omgedraaid raakte. Studenten die al meerdere studies hadden geprobeerd, en er pas een af konden ronden als ze medicijnen gebruikten. Studenten die aan alle colleges enthousiast meededen, maar op het einde geen paper in durfden te leveren. Studenten die veel deadlines en verplichtingen misten en daardoor niet verder kwamen met hun studie. Studenten van wie langere periodes niets werd vernomen, en die later somber thuis bleken te zitten. Studenten die tijdens het schrijven van hun scriptie zo verlamd raakten van angst voor de toekomst, dat het jaren duurde voor de scriptie af was. Studenten die studievertraging opliepen omdat ze altijd te laat begonnen met studeren.

Ongelukkige studenten lijken ieder op geheel eigen wijze ongelukkig te zijn. Zelf vinden ze ook dat hun problemen uniek en persoonlijk zijn. Maar toen de zoveelste studiegenoot over zijn problemen vertelde, begon ik daar anders over te denken. Hoe kon het toch dat zoveel studenten psychische klachten hadden en zoveel moeite hadden met studeren? Leken ze eigenlijk niet op elkaar?

Lag het aan de levensfase? De periode rond je twintigste is doorgaans geen gemakkelijke periode omdat er veel verandert en er belangrijke beslissingen moeten worden genomen. De Amerikaanse filosoof Susan Neiman noemt het decennium tussen je zestiende en zesentwintigste zelfs de lastigste levensfase:

De meest verderfelijke idealisering is het wijdverbreide idee dat de beste tijd van je leven het decennium tussen je zestiende en zesentwintigste is, als de spieren van jonge mannen en de huid van jonge vrouwen op hun best zijn. Ze zien er fris en mooi uit, en als we naar ze kijken vergeten we hoe afschuwelijk ze zich voelen, hoe onzeker, hoe verscheurd dikwijls. Door wat doorgaans de lastigste tijd van iemands leven is te beschrijven als de beste maken we die tijd juist nog moeilijker voor degenen die er doorheen gaan.¹

Jonge mensen voelen zich vaak onzeker. Maar dat lijkt mij niet de enige verklaring voor het feit dat zoveel studenten veel moeite hebben met studeren. Ik geloof dat studenten het moeilijker hebben dan te verwachten valt op basis van hun leeftijd alleen. Wat de studenten met studieproblemen met elkaar gemeen hebben, is dat ze zich allemaal terugtrekken als het slecht gaat – wat niet helpt – en dat ze daarin door niets of niemand worden gehinderd – wat ook niet helpt. Voor ieder van hen geldt, dat hun dagelijkse omgeving weinig begrenzingen biedt en weinig betrokken is. De ambitieuze student kan onbeperkt en ongemerkt langer doorwerken dan goed voor haar is, de student die moeilijk in beweging komt, kan onbeperkt en ongemerkt thuis zitten.

Te weinig begrenzingen en te weinig betrokkenheid in het universitair onderwijs zijn een structureel probleem. Toch pakken universiteiten psychische klachten onder studenten uitsluitend individueel aan. Niet alleen de studenten zelf, maar ook de universiteit vindt dat psychisch welzijn en studievoortgang persoonlijke aangelegenheden zijn. Het zou liggen aan problemen in de privésfeer, of problemen met motivatie, of misschien zijn deze studenten gewoon niet geschikt of intelligent genoeg? Als er al een oplossing wordt geboden, is dat doorgaans het creëren van een uitzonderingspositie of het aanbieden van een training voor de betreffende student.

In 2015 had ruim veertig procent van de ouderejaars bachelorstudenten aan Nederlandse universiteiten een studieachterstand.² Van de 116 duizend studenten hadden dus bijna 50 duizend studenten ergens in de opleiding een vertraging of achterstand opgelopen.³ Als het aantal studenten met vertraging zó groot was, kon dat dan wel te wijten zijn aan enkel persoonlijke problemen? Kon het niet ook liggen aan de manier waarop het studeren was ingericht? En waren persoonlijke trainingen en cursussen wel een oplossing?

Dat besloot ik te onderzoeken in mijn masterscriptie. In de scriptie verdedigde ik de stelling dat universiteiten meer verantwoordelijkheid moeten nemen voor de voortgang en het welzijn van studenten in plaats van hun problemen voortdurend te individualiseren en zo van zich af te schuiven.

Dit idee ontstond aan het einde van 2015. Hoewel veel studenten toen een studieachterstand hadden, was er nauwelijks aandacht voor het welzijn van studenten. Ter illustratie: de enige nieuwsberichten die ik tot dan was tegengekomen, kwamen uit 2013. Toen kopte de Landelijke Studentenvakbond ‘Psychische klachten bij helft studenten’, en de Universiteitskrant Groningen schreef ‘Meer strebers naar psycholoog’. Daardoor werd mij al vrij snel duidelijk dat dit niet alleen een scriptie moest worden, maar ook een boek voor een breed publiek. Meer mensen dan alleen mijn scriptiebegeleider moesten dit lezen, omdat deze problemen de hele academie en samenleving aangaan. Er moest iets veranderen aan de situatie van studenten en de manier waarop ze werden gezien.

Terwijl ik schreef begon er meer aandacht te komen voor studentenwelzijn. Er verschenen steeds meer berichten uit verschillende delen van het land. Dat culmineerde in het Landelijk Actieplan Studentenwelzijn, in april 2018. Dit initiatief kwam voornamelijk van onderzoekers en studentendecanen van hogescholen en werd ondersteund door studentenorganisaties. Het plan bestaat uit vijf pijlers om studentenwelzijn integraal te verbeteren en is gericht op betere begeleiding en vroege signalering van problemen.

Na de lancering van dit plan stonden de opiniepagina’s van de kranten er wekenlang vol mee. Iedereen vond er wat van. Studenten en studentenorganisaties benadrukten dat begeleiding geen zin heeft als de financiële positie van studenten niet wordt aangepakt, anderen benadrukten dat de problemen uit gebrekkige geestelijke vorming voortkomen. Studenten zouden niet meer weten wat écht waardevol is in het leven en zich te weinig bezinnen. Nee, het is de schuld van hun ouders! Die creëerden een achterbankgeneratie die niet met tegenslagen om kan gaan. Weer anderen claimden dat studenten te lui zijn, of dat ze het luieren juist verleerd zouden zijn. En er is ook altijd wel een statisticus die de psychische problemen onder studenten bagatelliseert en alle ophef afdoet als louter een lobby tegen het leenstelsel.

Dit patroon van commentaren lijkt zich sindsdien iedere september, bij de start van het academisch jaar, te herhalen. De onderwijsinstellingen zeggen inmiddels meer te willen doen ten behoeve van studentenwelzijn. Ze hebben tegenwoordig allemaal een wellness week om meer awareness voor psychische problemen te creëren.

Nu bevatten deze verschillende opinies vaak best zinnige ideeën. Als het leenstelsel en het bindend studieadvies overboord zouden worden gegooid, zou dat studenten inderdaad meer ademruimte geven. Sommige studenten hebben moeite voldoende te studeren; sommigen nemen te weinig rust. En ja, meer bezinning kan studenten ook helpen.

Toch vertellen ze niet het hele verhaal. De problemen van studenten zijn niet eenvoudig samen te vatten met twee recente beleidsmaatregelen, hoewel die wel meespelen en een exponent zijn van hoe we tegenwoordig met studenten omgaan. Het afschaffen van het leenstelsel en het bindend studieadvies is op zichzelf niet genoeg om de psychische problemen bij studenten te verhelpen.

Om te begrijpen wat er echt aan de hand is, is een bredere blik nodig. Dit soort problemen komt namelijk niet alleen bij studenten voor. Het lijkt alsof in alle lagen van de samenleving, in elke sector, op alle leeftijden steeds meer mensen overspannen raken. Telkens blijkt hierbij dat de omgeving van een individu van doorslaggevend belang is. En telkens blijkt dat die omgeving tekortschiet. In dit boek betoog ik dan ook dat collectieven meer verantwoordelijkheid moeten gaan nemen voor het welzijn van de individuen waaruit ze bestaan, in plaats van de problemen onder het mom van zelfredzaamheid op deze individuen af te wentelen.

Voor studenten vormen de universiteiten die omgeving. Universiteiten behoren ook hun verantwoordelijkheid te nemen voor degenen die zich als student hebben aangemeld. Zij horen ervoor te zorgen dat komende generaties zich kunnen ontwikkelen en niet al zijn ingestort nog voor ze op de arbeidsmarkt beginnen. Als studenten slecht functioneren, heeft dat niet alleen gevolgen voor de betreffende student, maar ook voor de universiteit en voor de gehele maatschappij. Deze studenten moeten immers de komende decennia de Nederlandse samenleving maken.

Ook al is er dus meer aandacht voor studentenwelzijn, een betere analyse en betere oplossingen zijn nog steeds nodig. Want nog steeds worden de problemen van studenten geïndividualiseerd – een reflex die ook bij andere maatschappelijke problemen is te zien. Het probleem ligt dan zogenaamd bij het individu, en de oplossing dus ook.

Die neiging heb ik in dit boek willen ontrafelen. Hoe komt het dat we psychische problemen als strikt persoonlijk zien? Hoe komt het dat studenten ook zichzelf zoveel druk opleggen? Hoe ontstaan psychische klachten eigenlijk en hoe hangen die samen met onze manier van samenleven, onze cultuur, onze idealen en opvattingen? Wat voor omgeving zou wél goed zijn voor studenten, en hoe zouden we die kunnen realiseren?

Deze vragen onderzoek ik door de problematiek van studenten en de inrichting van de universiteit te bestuderen, maar ik zal niet alleen concrete voorbeelden geven uit het leven van studenten. Aan de hand van talloze citaten uit (universiteits-)kranten, documentaires en overheidscampagnes zal ik illustreren welke opvattingen over geluk, succes, psychische problematiek en studenten nu in Nederland de ronde doen. Daarbij laat ik steeds tot in detail zien hoe deze opvattingen vormkrijgen aan de Nederlandse universiteiten. Met concepten, ideeën en theorieën van filosofen, sociologen en psychologen analyseer en plaats ik deze praktijken. Tot slot trek ik conclusies over hoe universiteiten eruit zouden moeten zien, en hoe vrijheid en verantwoordelijkheid daarin een plek moeten krijgen.

Door de uitgebreide aandacht voor het huidige publieke discours gaat veel van wat ik schrijf ook op voor problemen in andere sectoren of groepen. Hoewel het nadrukkelijk om de positie van studenten aan de universiteit gaat, valt het boek daarom ook te lezen als een voorbeeld van een breder maatschappelijk fenomeen.

Tot slot, aan de studenten die dit lezen: dit is geen zelfhulpboek. Een zelfhulpboek vertrekt namelijk vanuit de aanname dat alleen het individu de verantwoordelijkheid moet nemen voor het probleem en dat is juist de vooronderstelling die ik ontkracht. Uit ervaring kan ik wel zeggen dat het louterend kan werken om uit te zoomen van je eigen problemen. Wie naar buiten in plaats van naar binnen kijkt, ziet andere mogelijkheden en leert dat de eigen situatie minder uniek is dan hij dacht. Er is niets mis met je.

Den Haag, februari 2020

1 Neiman, 2014.

2 ResearchNed, 2017, p. 109.

3 VSNU, 2020. Ik heb hiervoor de instroom in het eerste jaar van 2015 – 43.875 studenten – van het totaal aantal ingeschreven bachelorstudenten in 2015 – 159.681 studenten – afgetrokken. Dat zijn 115.806 studenten * 0,43 = 49.796 studenten.

Deel I

Studiestress in context

1

Psychische klachten

Toen student econometrie Sophie haar master begon, waren de verwachtingen hooggespannen. ‘De mentaliteit is dat het allemaal om het cijferlijstje van de master draait. Dat is waarmee je naar de bedrijven toe gaat en bij de grote namen gaat scoren. Dat ik moest scoren op mijn master, dat hoefde niemand tegen me te zeggen. Dat was gewoon een feit.’⁴

Dus zat ze elke morgen om acht uur in de universiteitsbibliotheek om te studeren. Dan had ze er al vijf kilometer hardlopen opzitten. ‘Ik had net een jaar bestuurswerk voor een studentenvereniging gedaan. De bestuurskilootjes moesten eraf, en die Bruggenloop moest ook echt gelopen worden.’ Ze werkte door in de UB tot een uur of acht, negen ’s avonds. ‘En dan denk je: dan heb je je dag leuk besteed, maar dat was voor mij niet genoeg. Want de avond was het moment dat je het beleefde. Dan had ik weer tijd voor de vrienden die ik in mijn bestuursjaar had mogen ontmoeten. En dat deden we natuurlijk onder het genot van een drankje.’

Na vijf maanden was de rek eruit, en had ze ineens geen energie meer. Ze onderbrak haar studie en nam een bijbaan. In die tijd maakte ze iets traumatisch mee, wat ze omschrijft als ‘de druppel van de cliché-emmer waarvan ik niet wist dat die al heel vol zat’. Ze kreeg last van straatvrees, later ook van paniekaanvallen en suïcidale gedachten.

Prestatiedruk

Sophies verhaal is exemplarisch voor studenten die vastlopen en psychische klachten ontwikkelen. Allereerst valt op dat studenten zelf aangeven dat de lat hoog ligt. Er zijn te veel normen om aan te voldoen. Zo gaven studenten in een onderzoek van de Landelijke Studentenvakbond (LSVb) aan last te hebben van: ‘prestatiedruk, studiedruk, financiële druk, hoge verwachtingen van zichzelf en de combinatie van studie, werk, cv-building en een sociaal leven’.⁵

Nu is de druk op studenten vanuit het ministerie van Onderwijs sinds 2011 flink opgevoerd. In de strategische agenda van dat jaar staat: ‘De studiecultuur aan hogescholen en universiteiten kenmerkt zich in 2025 door uitdaging, presteren en het maximale uit je studie en je eigen vermogens halen.’⁶ Daarom maakte toenmalig staatssecretaris Halbe Zijlstra prestatieafspraken met alle Nederlandse universiteiten en hogescholen in 2012. Die waren gericht op het verbeteren van ‘de prestaties van het onderwijs, door verhoging van het rendement van het onderwijs, vermindering van uitval en investeren in onderwijsintensiteit’.⁷ Kortom: meer studenten moesten binnen drie jaar een bachelordiploma halen.

De universiteiten voerden deze afspraken uit door aanwezigheidsverplichtingen in te voeren,⁸ en door in het eerste maar soms ook tweede en zelfs derde studiejaar een ‘Bindend Studie Advies’ (BSA) te geven.⁹ Als een student in een jaar een bepaald aantal studiepunten niet haalt – meestal driekwart van de punten, soms alle – dan krijgt hij het ‘bindende advies’ niet meer terug te komen. Sinds de ‘harde knip’-maatregel is het bovendien niet meer mogelijk om mastervakken te volgen als de bachelor niet is afgerond, en veel masteropleidingen zijn gaan selecteren op cijfergemiddelden.¹⁰ Daarnaast is elke universiteit studenten gaan selecteren voor excellentieafdelingen.

De prestatieafspraken zijn inmiddels afgelopen, en universiteiten hebben aangegeven geen nieuwe afspraken te willen maken. We zijn bovendien twee kabinetten en Strategische Agenda’s verder, maar de rendementverhogende maatregelen zijn niet teruggedraaid.¹¹

De overheid is door de jaren heen meer van studenten gaan verwachten, maar heeft sinds de jaren negentig de financiële steun aan studenten sterk verminderd.¹² Sinds 2015 geldt bijvoorbeeld een ‘sociaal leenstelsel’, ter vervanging van de prestatiebeurs voor studenten.¹³ Met de prestatiebeurs ontving elke student maandelijks een bedrag dat na het behalen van een diploma – binnen tien jaar – werd omgezet in een gift. De hoogte van de prestatiebeurs hing af van het inkomen van ouders en van of de student op kamers woonde of niet. Nu er een leenstelsel is, kunnen de meeste studenten uitsluitend nog lenen van de overheid. Er blijkt sprake van ‘leenangst’: angst om een hoge studieschuld op te bouwen.¹⁴

Enerzijds is het onderwijs dus intensiever, strenger en veeleisender geworden en moeten studenten sneller afstuderen, terwijl ze anderzijds meer ‘in zichzelf moeten investeren’ en hun studie vaak moeten combineren met een bijbaan. Een groot deel van de (universitaire) studenten doet dat: 64 procent.¹⁵ Daar komt nog bij dat toekomstige werkgevers stages, commissies en bestuurservaring belangrijker vinden dan bijbanen, snel studeren of hoge cijfers.¹⁶ En studenten willen bovendien een sociaal leven. Een kwart van de studenten in onderzoek van de Hogeschool Windesheim gaf bijvoorbeeld aan ‘vaak tot erg vaak’ het gevoel te hebben een leuk sociaal leven met veel vrienden te moeten hebben om aan te sluiten bij anderen.¹⁷

Studenten besteden daarnaast veel tijd aan een gezonde leefstijl: ruim de helft van de deelnemers van een vragenlijstonderzoek van Studenten.net gaf aan elke dag zelf te koken,¹⁸ en tachtig procent van de respondenten van een onderzoek van studentenuitzendbureau ASA deed aan sport.¹⁹ Antropoloog Lisanne Claessens, die de praktijk van jonge Amsterdammers die ‘supergezond’ willen leven onderzoekt, trof in haar veldonderzoek in juice bars veel studenten aan.²⁰ In universiteitssteden zijn naast sapbars ook raw en vegan eettentjes populair, en wie zoekt op de termen ‘student’ en ‘gezond leven’ vindt talloze websites over bijzondere en strenge diëten als clean eating, koolhydraatarm, gluten- en lactosevrij eten.²¹

Zelf koken en regelmatig bewegen zijn goede gewoontes. Maar de interesse voor gezond leven toont dat er nauwelijks facetten van het dagelijks leven zijn die studenten verwaarlozen. Wie hard studeert, een bijbaan heeft, een sociaal leven onderhoudt, verenigingen bestuurt, stages doet, sport en ingewikkelde diëten volgt, heeft weinig tijd over. Veel studenten lijken nauwelijks te kiezen in welk opzicht ze optimaal willen presteren: dat moet in alle opzichten. Huisarts Peter Vonk van Bureau Studentenartsen in Amsterdam zei hierover tegen universiteitsblad Folia: ‘Als ik patiënten hoor vertellen wat ze op een dag allemaal moeten doen, denk ik soms: het is knap dat je het volhoudt.’²² Om het veeleisende studentenleven vol te kunnen houden, blijken studenten bovendien illegaal ADHD-medicijnen te gebruiken om beter te presteren.²³

De druk is dus hoog. Maar hoe vaak dit tot problemen leidt, is niet precies bekend. In de statistieken heten studenten met psychische klachten een ‘functiebeperking’ te hebben, en daaronder vallen naast studenten met ADHD, autisme of depressie ook studenten met dyslexie, chronische vermoeidheid, migraine of een lichamelijke handicap. Jaarlijks worden twee grootschalige onderzoeken gedaan waarbij studenten zelf invullen of ze een functiebeperking hebben: de Nationale Studenten Enquête en de Studentenmonitor.

Zowel de Nationale Studenten Enquête als de Studentenmonitor rapporteren al jaren achtereen stijgingen in het aantal studenten met een functiebeperking in het algemeen, en met psychische problemen of concentratiestoornissen in het bijzonder. De beide onderzoeken melden tussen de vijf en tien procent studenten met psychische klachten. Het aandeel zou echter groter kunnen zijn omdat de onderzoeken uitsluitend vragen naar psychische klachten die volgens de deelnemers hun studie belemmeren.²⁴

Een onderzoek van Jolien Dopmeijer onder drieduizend studenten van Hogeschool Windesheim meldt hogere percentages: een kwart ervaart burn-outklachten, bijna veertig procent gaf zelf aan met psychische klachten te kampen, en op basis van de antwoorden van studenten zag Dopmeijer ernstige angst- en depressieklachten onder veertien procent van de deelnemers.²⁵

Huisartsen en studentenpsychologen hebben de afgelopen jaren ook regelmatig aan de bel getrokken. De Amsterdamse studentenartsen Nick Verouden, Peter Vonk en Frans Meijman hielden in 2010 al veertig diepte-interviews met studenten over hun gezondheid, waaruit veel somberheid en ernstige vermoeidheid naar voren kwam. De eerdergenoemde Vonk gaf aan dat hij in tien jaar tijd twee keer zoveel recepten oxazepam – een medicijn tegen angstklachten – heeft voorgeschreven aan studenten, terwijl het aantal patiënten in zijn praktijk gelijk bleef.²⁶ In 2015 waarschuwden Nijmeegse huisartsen eveneens dat zij een stijging zagen in het aantal studenten met psychische klachten die zich bij hen meldden.²⁷ Na meerdere signaleringen en verkenningen van het RIVM over de toenemende mentale druk op jongeren is het instituut op aandringen van de Tweede Kamer nu, tijdens het schrijven van dit boek, een kwantitatieve nulmeting onder studenten aan het uitvoeren.

De aanpak van universiteiten

Universiteiten hebben verschillende faciliteiten voor studenten met problemen, maar al deze faciliteiten richten zich uitsluitend op de studenten zelf. De oplossing van hun problemen wordt gezocht in het aanpassen van henzelf, of zij krijgen individuele aanpassingen in hun studieprogramma.

Zo biedt de Rijksuniversiteit Groningen aan studenten met psychische klachten een ‘aangepast studietempo, aparte tentamenruimten (bij angsten of fobieën), financiële ondersteuning bij studievertraging, en deelname aan een cursus van het Studenten Service Centrum’.²⁸

De aanpak van andere Nederlandse universiteiten is soortgelijk: de Radboud Universiteit, Universiteit Leiden en de Erasmus Universiteit bieden ook financiële ondersteuning bij studievertraging, naast persoonlijke aanpassingen, begeleiding en cursussen. Bij de Radboud Universiteit hebben die cursussen titels als Lekker in je vel, Constructief denken, Zelfvertrouwen, Burnoutpreventie, Zelfmanagement en Assertiviteit.²⁹ De website van de Universiteit Utrecht vermeldt niets over soepele regelingen, maar spreekt alleen over ‘persoonlijke problemen aanpakken’: dit kan met de cursussen Timemanagement en uitstelgedrag, Faalangst aanpakken, en Verander je negatieve zelfbeeld.³⁰

Daarnaast hebben alle universiteiten studentenpsychologen in dienst, bij wie studenten kosteloos kortdurende individuele begeleiding kunnen krijgen. Voor langdurige begeleiding worden zij doorverwezen naar externe hulpverlening. In 2016 bleek uit onderzoek van het Interstedelijk Studenten Overleg en het Nederlands Instituut voor Psychologen dat het appèl op studentenpsychologen stijgt, de wachttijden daarvoor groeien, en dat de studentenpsychologen vaker studenten naar de reguliere GGZ doorverwijzen.³¹