de zachte krachten
zullen zeker winnen

Ik was nog jong toen ik op eenen dag

de Kunst zag tot den grond die ik wou maken

Herman Gorter, De School der Poëzie, 1897

Dikwijls heb ik in oogen

van vrouwen een licht gezien

Henriette Roland Holst, De nieuwe geboort, 1902

Van de samenstellers

De zachte krachten zullen zeker winnen in ’t eind – zo begint het bekendste gedicht van Henriette Roland Holst-Van der Schalk. Een bijzondere en onderbelichte vrouw, die aan de wieg van het internationaal revolutionair socialisme in Nederland stond, een grote rol speelde bij de Spoorwegstaking van 1903 en de socialistische revolutie in 1918, en vanaf begin vorige eeuw tot haar dood in 1952 algemeen beschouwd werd als de belangrijkste dichteres in het Nederlandse taalgebied. Haar werkend leven was verweven met dat van andere beroemde dichters en politici uit die tijd, van Albert Verwey en Herman Gorter tot Rosa Luxemburg en Leon Trotski, en omspande een ruime halve eeuw van grote hoogtepunten en vergezichten naar een heerlijke toekomst, maar ook vertwijfeling, diepe tegenslag en de zwartste bladzijden uit onze geschiedenis.

Zij vocht zich als onopgeleide Noordwijkse notarisdochter een weg uit haar achtergrond en koos in een tijd dat dat voor vrouwen niet gebruikelijk was voor een carrière als dichteres, om na haar intrede in de Sociaal-Democratische Arbeiders Partij (sdap, voorganger van de Partij van de Arbeid) daar een carrière als politica aan toe te voegen. In haar gedichten deelt ze haar vreugde over het vinden van het socialisme, de natuur op haar landgoed De Oude Buissche Heide nabij Zundert, en haar hoop op verbetering van het lot van miljoenen onderdrukten; maar ook haar strijd om deze nieuwe levensinvulling vorm te geven, haar teleurstelling over de partijscheuringen binnen de progressieve beweging, haar wanhoop over haar vaak eenzame positie als vrouw in politiek en cultuur op het breukvlak van twee eeuwen, en haar terugkeer tot het christelijk geloof.

Roland Holst ondervond in hoge mate dezelfde problemen, angst en hoop als wij nu, omdat zij evenals wij in een tijd van onthutsend snelle technologische en maatschappelijke verandering leefde. De kwesties die ons nu bezighouden – een eerlijke verdeling van inkomen in de maatschappij, dekolonisatie, vegetarisme en geheelonthouding, natuurbehoud, vrouwenrechten, maatschappelijk engagement in de literatuur en een verlangen naar zingeving buiten de gebaande paden – hielden ook haar al bezig.

Het dichtwerk van Henriette Roland Holst is al decennia niet meer in druk verschenen. Onterecht, vinden wij. Daarom hebben wij ter gelegenheid van haar 150e geboortejaar deze bloemlezing samengesteld; de bundel is in het najaar van 2019 op verschillende plaatsen gepresenteerd met een podiumprogramma door Stichting Feest der Poëzie, waarin voordracht, muziek, film en theater van en rondom Henriette Roland Holst. We hebben gepoogd zowel haar bekendste gedichten op te nemen als werk dat haar levensgang illustreert. Omdat het poëtisch oeuvre van Roland Holst vaak tijd- en contextgebonden is, hebben we de gedichten gepaard met contemporaine en nieuwe portretten, alsook citaten uit haar autobiografie Het vuur brandde voort en uit Liefde is heel het leven niet, de biografie van de hand van Elsbeth Etty. Deze, zo hopen wij, maken de gedichten toegankelijk voor een modern publiek. Daarbij hebben we, om de oorspronkelijke kleur van haar gedichten te behouden, wel de oorspronkelijke spelling gehandhaafd.

Wij zijn bijzondere dank verschuldigd aan Elsbeth Etty, Huub Oosterhuis en Carin Hereijgers voor hun bijdragen aan het tot stand komen van deze bundel; voor de nieuwe portretten van Henriette Roland Holst danken wij Diederik Paauwe en Heleen Oomen, en de laatste danken wij tevens voor haar onmisbare redactiewerk.

Amsterdam, september 2019

Simon Mulder

Elte Rauch

Voorwoord

Elsbeth Etty

Het schitterende sonnet waarmee deze bloemlezing opent is niet zomaar een gedicht. ’t Is een beginselverklaring, een manifest. De 22-jarige Henriette van der Schalk ontvouwt erin een programma dat ze haar leven lang trouw zou blijven: Mijn eigen zijn en met geen vijand heulen.

De vijand was op dat moment het conservatieve Noordwijkse notarismilieu, dat haar belette te zijn wie ze was: dichter. Om aansluiting te vinden bij kunstenaars stuurde ze haar werk naar Jan Toorop en Albert Verwey. ’k Ben nu geen vrouw ik ben nu enkel dichter is een van de zeven gedichten voor de schilder Toorop; de dichter Verwey ontving een schrift vol verzen en werd haar mentor. Zo kwam ze terecht in de kring rond het Tachtiger-tijdschrift De Nieuwe Gids, raakte bevriend met Herman Gorter en trouwde met de Amsterdamse beeldend kunstenaar Richard (Rik) Roland Holst.

Mijn eigen zijn en met geen vijand heulen was ook haar motivatie om in 1897 te kiezen voor het socialisme dat – zoals uit deze bloemlezing blijkt – voor haar even wezenlijk was als het dichterschap. Haar streven om onder alle omstandigheden trouw te blijven aan zichzelf bracht haar als revolutionair politica regelmatig in conflict met zichzelf en anderen. Toen ze in 1911 na vijftien jaar de sdap verliet uit onvrede over de in haar ogen te gematigde koers van Troelstra, maar zich niet aansloot bij de radicaal linkse sdp van Gorter, werd ze door beide partijen als verrader gezien.

Het dilemma dat haar leven beheerste bracht Henriette Roland Holst onder woorden in het toneelstuk Thomas More (1912) met de sleutelzin: Ik erken geen trouw in ’t slechte. Ze wilde haar politieke idealen verwezenlijken en tegelijk haar geweten zuiver houden. Maar de tegenstelling tussen ‘droom en daad’, zoals ze dit conflict in haar gedichten vaak noemde, kon zij niet opheffen.

Omdat ze evenmin werkloos wilde toezien hoe de wereld in brand vloog en aan nationalisme ten onder dreigde te gaan, richtte ze aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog een eigen revolutionaire beweging op, die in 1916 fuseerde met de voorloper van de Communistische Partij, de sdp. Daar bleef ze – met diverse onderbrekingen en conflicten wegens dissident gedrag – tot 1927 lid van. Tegenover zichzelf kon ze al tijden niet meer verantwoorden dat het doel – de bevrijding van het proletariaat – moord en doodslag en gewelddadige revoluties rechtvaardigde. ’k Ben van den waan genezen, schreef ze in het jaar dat ze afscheid nam van het communisme. Hierna sprak ze nooit meer namens een politieke partij, een meerderheid, het proletariaat of de mensheid, maar slechts met de stem van haar geweten.

Het socialisme zou ze tot haar laatste snik aanhangen, het bleef de bron van haar dichterschap, haar bewonderenswaardige daadkracht en feilloze politieke intuïtie. Als een van de eersten waarschuwde zij in de jaren dertig van de vorige eeuw tegen de gevaren van fascisme en nationaalsocialisme. Tijdens de Tweede Wereldoorlog koos ze zonder aarzelen de zijde van het verzet. Wars van iedere vorm van collaboratie – ’k zal met geen vijand heulen – weigerde ze in 1942 lid te worden van de Kultuurkamer, waarop de bezetter haar boeken officieel verbood en in beslag nam. Moedig vulde ze illegale bladen met open brieven en gedichten waarin ze consequent opriep tot verzet en tot solidariteit met de Joden. Zelf stelde ze het atelier van haar overleden echtgenoot op het Brabantse landgoed De Oude Buissche Heide ter beschikking van onderduikers, zoals de joodse schilderes Ali Goubitz en haar twee kinderen.