Nimeni

Peter den Hollander

I

‘Wat hebben we gedaan?’

Anton kijkt naar Mirjam. Ze kan geen woord uitbrengen. De kleine Fétiça heeft geen besef van wat er om haar heen gebeurt. Het is koud, de grond is hard. Anton heeft een halve dag in de duinen gegraven voor hij een kuil had die diep genoeg was.

Het is een vreemde handeling, zand op een lichaam gooien.

Het stond in de NRC van vrijdag. Een lang artikel over de teloorgang van landen die zich ooit achter ‘het IJzeren Gordijn’ bevonden. In het Westen heerste de indruk dat er onder het communisme nauwelijks criminaliteit bestond. Dat was natuurlijk onzin, maar dat de vrijheid die het liberalisme bracht zó zou doorslaan en tot zoveel criminaliteit zou leiden, was toch onverwacht. Wat eigenlijk naïef was, want ‘liberalisme’ betekent individuele vrijheid. Dat daar door bepaalde lieden misbruik van gemaakt zou worden, viel eigenlijk wel te voorspellen. En dat er een kleine groep aan het liberalisme zou gaan verdienen, kon ook geen verbazing wekken. Er bestond geen sociale politiek meer. En met name de groepen mensen die door het communisme waren buitengesloten, hadden het zwaar. Er was geen vangnet meer. Dat moest nog opgebouwd worden, en dat ging nog wel een paar generaties duren.

Zo was er aan de grenzen met het rijke Westen een handel in meisjes ontstaan. Meisjes uit arme gezinnen die bij rijke lui in het Westen tewerk werden gesteld. Net zoals dat met meisjes uit Thailand, Cambodja en de Filippijnen gebeurt die in India en de Arabische landen terechtkomen. Hier in het Westen zijn het vooral meisjes uit Romafamilies die, volgens de schrijver van het artikel, te koop werden aangeboden.

De inhoud van het artikel trof Anton. Wat voor leven heb je als je zo verkocht wordt? Dat van een huisslaaf? Of lig je de hele dag op bed te wachten tot de man die jou gekocht heeft seks met je wil hebben?

Hij kent meisjes van de leeftijd over wie hier wordt gesproken. Hij geeft al een paar jaar les op een middelbare school. Hij kan zich niet voorstellen dat meisjes zoals zij verkocht zouden worden aan oudere mannen. Ze zijn te jong om de wensen van volwassen mannen te begrijpen, laat staan eraan te voldoen. Hij kent hun vrolijkheid, hun brutaliteit. Het zijn meisjes die hun toetsen goed willen voorbereiden en tijdens het leerpleinuur aan hem vragen wat ze precies moeten leren, wat er overhoord gaat worden. Vaak blijven ze dan met hem kletsen. Het gaat nooit over iets bijzonders, ze spreken hun verbazing uit over wat ze op televisie of op internet gezien hebben.

Het leerplein is één grote ruimte met een lange leestafel en kleine tafels waar leerlingen met z’n drieën of vieren aan kunnen werken. De docenten staan bij een hoge tafel of lopen rond om hulp te bieden, maar meestal is het om leerlingen te manen dat ze aan het werk moeten. In het leerplein werken leerlingen van verschillende klassen aan hun lesopdrachten.

Zo ook Mirjam van 5 VWO. Als Anton leerpleindienst heeft, kijkt hij altijd of zij er is. Hij moet het toegeven: zij is zijn favoriet. Ze werkt meestal alleen. Een enkele keer helpt ze een andere leerling, maar vaak komt ze bij hem staan, heeft ze een vraag over een ander vak waarvoor ze huiswerk aan het maken is. Hij assisteert haar dan bij het zoeken naar antwoorden. Als ze er een keer niet is, betrapt hij zich erop dat hij dat vervelend vindt.

Mirjam lijkt op Coby, een vriendinnetje uit zijn vroege jeugd. Hij zal een jaar of tien zijn geweest. Ze was een klein blond meisje met heldere blauwe ogen en zat in een klas onder hem. Hoe hij met haar in contact is gekomen, weet hij niet meer. Hij herinnert zich alleen dat ze nieuw was en dat hij op een dag samen met haar naar school liep. Ze was onzeker, merkte hij, waarna hij haar een beetje had geholpen bij het kennismaken met de andere leerlingen.

Coby woonde in de nieuwbouwstraat waar hij drie jaar eerder een keer stenen had gesjouwd, witte stenen van gips. Samen met zijn broer legde hij ze in setjes van zes op de rand van een vrachtwagen, zodat de chauffeur ze eraf kon halen en in zijn kruiwagen kon leggen. Dat hij met stenen gesjouwd had die misschien wel gebruikt waren voor het huis waarin zij woonde, zag hij als een voorteken: ze was voor hem bestemd.

Mirjam heeft hetzelfde witblonde haar, dezelfde blauwe ogen en hetzelfde ronde gezicht. Vanaf het begin heeft hij de wonderlijke overtuiging gehad dat Mirjam wel eens een dochter van Coby zou kunnen zijn, maar uitgezocht heeft hij dat niet.

Hij wandelde destijds vaak met Coby, noemde hun contact zelfs ‘verkering’. Ze speelden schooltje bij haar thuis, samen met haar jongere broertje en zusje, dan was zij juffrouw en schreef opdrachten op het bord. Een keer liet ze zien dat ze een bh van haar moeder aan had, gewoon om te proberen.

Haar moeder was niet blij met Antons belangstelling voor haar dochter en verbood uiteindelijk de omgang. Hij had Coby voor het laatst gezien toen hij eens samen met straatgenoten ging voetballen. Zij had toen geen aandacht voor hem. Hij vertelde haar dat hij naar een middelbare school ging en dat ze elkaar dan nog minder zouden zien. Het leek haar niet te interesseren. Hij is later nog een paar keer door haar straat gefietst in de hoop haar bij toeval te ontmoeten, maar dat is nooit gebeurd.

Als enige van haar klas doet Mirjam wiskunde D. Het is opvallend hoe een volwassen beeld zij al van de wereld heeft. Een uitnodiging om een keer naar een volleybalwedstrijd van haar te komen kijken sloeg hij af omdat hij haar niet in een kort sportbroekje wilde zien, maar hij zei dat hij in zijn privéleven liever geen contact had met leerlingen. ‘Men zou er rare dingen van kunnen denken,’ had hij gezegd. Hij herinnert zich haar gezicht, maar kon niet peilen of er teleurstelling op viel te lezen, onbegrip of juist begrip.

Thuis in zijn flat zet hij zijn tas in de gang, hangt zijn jas op, vult in de keuken de waterkoker en zet de televisie op 1. Vroeger zette men de radio aan, denkt hij, nu de televisie.

In zijn tas zit nakijkwerk, maar hij heeft geen energie om daaraan te beginnen. Hij zet thee, zoete thee. In de koektrommel ligt nog één speculaasje. Hij verricht handelingen zoals een dier die ook verricht – zorgen voor eten, zorgen voor rust. Het zijn geen handelingen gebaseerd op bewuste besluiten, het zijn handelingen die elkaar in een logische volgorde opvolgen.

Er is een besef van verplichtingen: het nakijken van het werk van de leerlingen, maar een ander deel van hem bagatelliseert datzelfde plichtsbesef, en wint.

Op de televisie pratende hoofden. Zijn ogen vallen dicht. Hij slaapt een uur. Na het avondeten – roerei met paprikapoeder – zoekt hij de krant van vrijdag op en scheurt het artikel over de verkoop van Roma-meisjes uit en legt het op zijn bureau. In zijn hoofd heeft het idee postgevat om zich over zo’n meisje te gaan ontfermen, haar een toekomst te geven, een normaal bestaan. Hij fantaseert erover hoe hij met haar door de stad loopt, hoe zij hem een hand geeft en min of meer huppelend geniet van de luxe om haar heen.

‘Er zijn dorpjes,’ staat er in het artikel, ‘waarin de Roma zich hebben teruggetrokken. Zij leven buiten de wet, de mensen staan nergens geregistreerd. Bij verkiezingen worden ze overgeslagen. Er is geen geld om zelfs maar in de meest basale behoeften te voorzien. Er is geen onderwijs, men leeft van de gewassen die op het land groeien en van het vee dat men in stallen houdt. Enkele Roma hebben zich basisvakken eigen gemaakt. Zo zijn er een slager en een bakker in het dorp. De slager verwerkt het vlees dat door de Roma wordt gebracht, soms een geit, soms een schaap, zelden een koe. Kippen slacht men zelf, daar heeft men de slager niet voor nodig. Elk huis heeft een tuin waarin fruit wordt verbouwd, waar een kippen- of konijnenhok staat. Een enkeling heeft een stukje land waarop tarwe en groente groeit. Het is een situatie zoals wij die ons kunnen voorstellen zoals die er was in het negentiende-eeuwse Brabant. Er is geen enkel signaal dat erop wijst dat er enige vooruitgang geboekt zal worden. De mensen lijken tevreden met hun lot.’

De filosofische beschouwing over lot en vooruitgang slaat hij over. Hij probeert zich een beeld van de omgeving te vormen. Hij ziet een man op de bok van een wagen het paard mennen. Hij heeft een gelooid gezicht, waarschijnlijk is hij nog geen vijftig jaar oud, maar voor Nederlandse begrippen ziet hij eruit alsof hij al ver in de zeventig is. Naast hem zitten een jongetje en een meisje. Het jongetje heeft een te grote pet op en een te grote blouse en broek aan. Het meisje draagt een jurk met een maillot eronder. Voor haar rok, die wijd op haar heupen rust, hangt een geborduurd schort. Kinderen hebben geen besef van hun omgeving, die is zoals die is – met mooi weer help je je vader, als het regent speel je in de modderpoelen op de weg. Voor Nederlandse begrippen is het daar armoe troef: water halen uit de put, poepen en plassen in een buitenhok of in het bos. Geen televisie of radio, dus vroeg naar bed.

Overdag lopen er veel kinderen op het erf. In zo’n omgeving worden meisjes dus te koop aangeboden.

Hij pakt zijn tas en gaat aan het werk. Zijn leerlingen vinden het prettig als hij binnen vierentwintig uur het werk heeft nagekeken.

Mirjam heeft een mooi gelijkmatig handschrift, het is goed leesbaar en straalt liefde voor de woorden uit. Hij weet dat hij haar werk net zo kritisch moet nakijken als het werk van de andere leerlingen.

II

Anton heeft begin jaren tachtig Het debuut van Hester Albach gelezen. Er was toen veel commentaar op. Men verweet de schrijfster goedkoop winstbejag. Het thema ‘oude man en jong meisje’ vond men wat te gemakkelijk. De steevast gemaakte vergelijking met Vladimir Nabokov, die het thema in Lolita op sublieme wijze verwerkte, viel steevast in Albachs nadeel uit. Anton was het met de kritiek eens. Het verhaal kent geen echte passie; het meisje in het verhaal is op seks uit, haar verliefdheid wordt door die opwinding gedreven.

Anton stelde zich toen niet de vraag of er meisjes zijn die op die manier op oudere mannen vallen, maar vroeg zich af of er niet spannender proza zou zijn ontstaan als Hugo, de oudere man in het verhaal, niet voor de seksuele verlangens van Lotte was gevallen.

Het inspireerde hem destijds tot het schrijven van het volgende verhaal.

‘Waarom doen jongens altijd zo lacherig over seks?’ vroeg Lotte zich af. ‘Seks is mooi,’ had haar moeder gezegd, ‘je geeft je lichaam aan degene die je liefhebt. Want de seksdaad is er van origine voor om kinderen te krijgen, en dat wil je alleen met iemand van wie je houdt.’

De lacherigheid van de jongens uit haar klas bij het zien van foto’s van blote meisjes strookte niet met de romantiek die haar moeder bedoelde. En als Lotte met haar vriendinnen was, werden er regelmatig bloesjes uitgetrokken om te kijken hoe groot hun borsten al waren en in broekjes werd gekeken om te zien wie er al schaamhaar had.

Dat waren niet de dingen waarmee zij zich bezig wilde houden. Zij wilde graag tegen een jongen aan liggen zoals ze dat vroeger ook bij haar vader deed, ze wilde stevige armen voelen omdat dat haar zekerheid gaf, omdat dat vertrouwd en veilig voelde. Haar vriendinnen hadden haar uitgelachen.

Annemiek, de brutaalste van haar vriendinnengroepje, had al ervaring met een jongen. Ze vertelde dat die jongen alleen maar zijn lul in haar mond wilde steken, om daarna met zijn vingers in haar kut te rammen; dat was geen prettig gevoel.