Memoires van

Hendrikus Johannes Gustav

Faust jr.

Peter den Hollander

Deel I

I

Ik zit op de rand van dementie. Dat wil zeggen, mijn lieve buurvrouw Annelies achtte het niet meer verantwoord dat ik alleen thuis woonde en zij vond voor mij een plek in dit prachtige verzorgingshuis. Het is een tehuis waar beginnend dementerenden op hun volledige vergeetachtigheid wachten. Die vergeetachtigheid komt met vlagen. Ikzelf ben het met Annelies niet eens, maar ik moet toegeven dat ik de zorg die ik nu krijg wel prettig vind. Het zijn aardige mensen die mij mijn eten brengen, mijn was doen en mij verleiden tot het meedoen aan spelletjes. Zo vergeet ik vergeet dat ik dingen vergeet. Na het overlijden van Helena heb ik geen relatie meer gehad; het verlies van haar en mijn zoontje Jacob sloeg een diep gat in mijn leven.

Ik woon in wat ik maar noem een verbouwd bejaardenhuis aan de rand van het dorp. Vroeger huisden hier de zeventig- en tachtigjarigen, nu zijn het de dementen: mensen die leven terwijl ze niet weten dat ze leven. Ik heb een eigen kamer die sober is ingericht. Er staan wat spulletjes die ik van thuis heb meegenomen, maar toch voelt de kamer aan als een soort cel. Er staat een foto van Helena op het dressoir, er staan ook een verroeste kroon en twee kandelaren op: erfenissen van Helena. Zolang ik nog weet wie er op de foto staat, vind ik mezelf niet dement. Anderen denken daar anders over.

In het midden van het gebouw bevindt zich een ruime lichte hal, daar kan ik eten als ik geen zin heb om zelf iets klaar te maken. Elke donderdagochtend is er gym. Dan zit ik met de andere bewoners in een kring en krijg ik van een lieftallige stagiaire een bal toegeworpen. Ze doet alsof ik een kleuter ben. ‘Ja, goed zo!’ roept ze als ik de bal vang. Het lijkt mij de bedoeling dat ik de bal vang.

Gisteren kwam een zekere Marjolein op bezoek. Ze vertelde dat ze schrijfster was en dat ze verhalen van oude mensen verzamelde. Ze wilde dat hun geschiedenissen niet in de vergetelheid verloren zouden gaan. Ik ben van de generatie van na de babyboomers, ik behoor tot de jongens en meisjes die de vruchten plukten van wat er in de jaren zestig aan vrijheden bevochten was. Marjolein wilde ons niet de vergeten generatie noemen, maar ze had wel het gevoel dat het een verstopte generatie was. Ze had gehoord over het afreizen naar kibboetsen, het werken bij Franse boeren en het bezoeken van popfestivals, maar vermoedde desondanks dat het toenmalige leven van alledag nog onvoldoende gedocumenteerd was. Ik moest haar teleurstellen; hoewel ik zeker tot die generatie behoor, leefde ik niet het leven van mijn tijdgenoten. Ik volgde een eigen weg. Dat kwam misschien omdat ik uit een eenvoudig gezin kwam, mijn vader was meubelmaker en mijn moeder huisvrouw. Opa en oma van moeders kant woonden in Arnhem, ik heb goede herinneringen aan onze bezoekjes daar.

Het bezoek van Marjolein bracht mij wel op het idee om zélf mijn memoires te schrijven. Ik heb destijds mijn naam veranderd van Hendrik Westgeest in Hendrikus Johannes Gustav Faust jr., en dat heb ik niet voor niets gedaan.

II

Toen ik twaalf was, was ik een devoot katholiek. Ik zat in het zangkoor en was misdienaar, ik was er heilig van overtuigd dat God bestond. Of liever: ik was overtuigd van het bestaan van Jezus als zoon van God. Ik wist zeker dat Jezus echt geleefd had, dat hij door God gezonden was en dat hij de mens wilde laten zien dat je met liefde verder kwam dan met ruzie. Eigenlijk wist ik toen nog niet zo goed wat liefde betekende, voor mij betekende het ultiem aardig zijn voor een ander. Ik had nogal last van een driftig karakter, wat niet helemaal met de liefdesboodschap van Jezus strookte. Ik geloofde dat ik Jezus’ boodschap verder de wereld in kon brengen. Ik zag hoe mijn moeder haar best deed haar gezin van acht kinderen goed op te voeden. Ze wilde alle kinderen zoveel als mogelijk evenveel aandacht geven. Mijn vader werkte elke avond tot laat in het souterrain aan zijn meubels. Meestal was hij aan het stofferen: stoelen en sofa’s van nieuwe bekleding voorzien. Hij deed dit naast zijn vaste baan bij meubelmaker Pander, om het gezin financieel draaiende te houden. Mijn oudste twee zussen waren aardig, zij hielpen mijn moeder in het huishouden en speelden veel met hun kleine broertjes en zusjes. Ik was de op een na jongste. Mijn oudste broer was het zwarte schaap, over hem heeft mijn moeder veel zorgen gehad. Hij stal, hij vocht en kwam regelmatig met de politie in aanraking, zelfs met een gevangenisstraf tot gevolg. Ik had toen ook al aardig wat last van arrogantie, maar die bracht mij nooit in justitiële problemen. Ik verbaasde mij erover dat een vrouw zoals mijn moeder een kind had gekregen met het karakter zoals dat van mijn broer.

Mijn broer was voor mij het voorbeeld hoe je níét moest zijn. Misschien kwam het wel door het verdriet van mijn moeder dat ik belangstelling kreeg voor religie. Ik vond het enorm oneerlijk dat zo’n hardwerkende vrouw een kind zoals mijn broer had gekregen. Ik wilde haar laten zien dat ze ook een kind had met een goed karakter. Ik ging de kwaadaardigheid van mijn broer compenseren door extra aardig voor haar te zijn, door te laten zien dat er ook aardige kinderen bestonden. Maar eigenlijk compenseerde ik met mijn religieuze ambitie mijn eigen niet zo aangename karakter. In mijn herinnering gebeurde het bijna dagelijks dat ik een klasgenootje te grazen nam. Soms beduvelde ik een jongen door hem geld te beloven als ik huiswerk van hem mocht overschrijven, soms zette ik een meisje voor de hele klas voor gek door plotseling een zwaai aan haar rok te geven, zodat je haar onderbroek kon zien. Ik bad wel elke avond een excuusgebed, waarmee ik hoopte dat mijn moeder Gods toorn bespaard bleef en dat zij niet zou hoeven te boeten voor de onaardigheden die ik gedurende de dag uitvrat.

Ik was twaalf toen ik besloot afstand te nemen van die duivelse gedragingen. Mijn filosofie was dat als ik zoveel mogelijk tijd aan het geloof en God zou besteden, ik wellicht mijn onaangename karakter in toom kon houden. Waarom ik dat dacht weet ik niet meer. Ik streefde ernaar dat God niet meer om mij heen zou kunnen en dat hij mij, net als Jezus, zijn boodschapper op aarde zou laten zijn. Mijn voornaamste handelingen waren toen: zoveel mogelijk missen dienen, elke zondag tijdens de mis en het lof in het koor zingen en voor elke dienst de zangbundels, de gebedsplaatjes en de liturgieboekjes op de

eerste tien rijen leggen. Elke dag bad ik tot Hem. Ik verloochende mijn karakter. De pastoor had gezegd dat je eigenlijk geen vragen mocht stellen, maar dankbaarheid moest tonen. Zelf bad hij tijdens elke dienst ook voor een bijzonder doel. Altijd vroeg hij of God erbarmen met deze of gene wilde hebben, vroeg hij of God een gezin van wie de vader overleden was, kracht wilde geven om het verlies te dragen. Deze wijze van bidden eigende ik mezelf ook toe. Zo bad ik regelmatig om hulp voor mijn moeder, opdat zij de kracht mocht krijgen om het gezin draaiende te houden. En ik bad dat mijn vader voldoende werk zou blijven houden, zodat wij niet tot armoede zouden vervallen. Maar ook vroeg ik Hem of Hij mijn oudste broer op het rechte pad wilde houden. En voor mijn zussen wenste ik leuke vrienden. Voor mijzelf vroeg ik een ander karakter, een minder plagerig karakter. Maar ik zei ook dat Hij zich geen zorgen over mij hoefde te maken. Ik zou mijn weg wel vinden. Tot mijn voornaamste religieuze taak ‒ buiten mijn hulp aan de kerk ‒ rekende ik het verlichten van mijn moeders werkzaamheden. Mijn vermoeden was dat God dat wel kon waarderen. Ik deed soms de boodschappen, ik deed soms de tuin, maar vooral trachtte ik te voorkomen dat ik mijn moeder teleur zou stellen. Ik deed mijn best op school, althans voor goede cijfers, wan het lukte me niet altijd me te beheersen. Toen Charles, een klasgenoot, een keer zat te poepen en ik in de gaten had dat hij de deur niet op slot had gedaan, kon ik het niet laten klasgenoten voor het toilet te verzamelen en met veel kabaal de wc-deur open te trekken. Charles werd van toen af poepdoos genoemd. En toen Annemiek van der Gier, het meisje dat in de klas achter mij zat, tegen een vriendin had gesmoesd dat ze geen onderbroek aanhad, kon ik het niet laten haar sportbroekje naar beneden te trekken vlak voordat we de gymzaal in gingen. Welke straffen ik daarvoor kreeg, kan ik me niet meer herinneren. Kennelijk deden ze me niets.

Thuis was ik anders, nog geen schim van het vervelende joch op school. Thuis was ik bezig met mijn ambitie de boodschapper van God te worden, daar vroeg ik vergiffenis voor de plagerijen die ik op school pleegde. Mijn boetedoening bestond uit extra inzet in het huishouden. Ik at zonder morren het voorgeschotelde eten. Ik maakte mijn bed elke ochtend op. Thuis was ik bezig een goed mens te zijn en ik dacht na over op welke wijze ik God het best kon

dienen, met als doel een betere mensheid te creëren. Toen ik dat eens uitte in de zesde klas van de lagere school tijdens een kringgesprek over onze toekomst, begreep de meester mij niet en na mijn uitleg zei hij dat hij dat wel erg hoog gegrepen vond. Ik was niet verbaasd dat de meester de lat voor mij lager legde, want hij kende mij alleen als pestkop.

Mijn oudste broer kwam voor drie maanden in het gevang terecht. Dat was voor mijn ambitie de nieuwe Jezus te worden geen aanbeveling. Hij had op dezelfde avond dat ik met Memphis, mijn hond, door het park wandelde en met hem mijn ambities besprak, een echtpaar overvallen. Memphis was van mijn opa en oma van moeders kant overgekomen. Het was een zwarte labrador. Een lieverd, maar hij kon soms ook heel fel zijn. Wij waren dikke vrienden geworden. Ik liet hem altijd ’s avonds voor het slapen gaan uit. Dan deelde ik mijn filosofieën met hem. Ik vertelde hem dat ik vond dat het kwaad uit de wereld verbannen moest worden. Het waren woorden waarvan ik de impact toen niet begreep, maar achteraf bleken ze betrekking te hebben op mijzelf. Nu begrijp ik dat het kwaad in de mens zit, dat het een karaktertrek is. Elk mens probeert op zijn eigen wijze te overleven en dat gaat soms ten koste van anderen, en dat is wat ‘kwaad’ genoemd wordt. Ik had toen nog de idee dat als iedereen hetzelfde wil er geen kwaad meer zou zijn. Bij het aanhoren van deze visie had Memphis me met gefronste wenkbrauwen aangekeken. Óf hij had me niet begrepen, óf hij had het een onzinnig idee gevonden ‒ ik ben er nooit achter gekomen. Die avond probeerde ik Memphis te leren reageren op het amen na het Onzevader. Je hebt als twaalfjarige vreemde ideeën. Ik wilde dat Memphis zijn hoofd boog bij het laatste woord van het gebed, zodat hij het amen met een bepaalde nederigheid zou aanhoren. Ik dacht toen dat God dat wel leuk zou vinden.

Het kwam niet door Memphis en het Onzevader dat die avond in mijn herinnering is blijven hangen, maar door de overval die mijn broer pleegde.

De mensen die hij had overvallen waren na een Bijbelavond in de kerk op de terugweg naar huis. Hun route liep door het park. Samen met een vriend had mijn broer de potentiële slachtoffers opgewacht. Mijn broer en zijn vriend waren met bivakmutsen op op de mensen afgesprongen en hadden hen van hun geld beroofd. Toen ik die avond na een wandeling met Memphis onze straat in liep, zag ik zo’n vijfhonderd meter verderop aan de rand van het park blauwe zwaailichten.

Tijdens de rechtszaak bleek dat mijn broer van het geroofde geld drank had gekocht en meisjes mee naar een fietsenkelder had gelokt om hen daar met geweld te misbruiken. Wat daarmee bedoeld werd, begreep ik destijds niet, maar dat het fout was bleek uit het

feit dat hij een extra zware straf kreeg.

Geknield in de biechtstoel had ik de schuld van mijn broer op mij genomen. Ik vond dat ik het had moeten voorkomen. Dat ik daar te jong voor was speelde voor mij geen rol. Ik zag het verdriet van mijn moeder, en los van het kwaad dat het echtpaar en de meisjes was aangedaan, had ik ‒ zo voelde ik dat ‒ ervoor moeten zorgen dat mijn moeder deze pijn bespaard was gebleven.

De kapelaan die mij de biecht afnam, had een bijzondere aflaat voor mij. Hij stelde mij voor om in een van de kelderruimtes van de kerk een jongerensoos te beginnen. Zo zou ik aan God mijn berouw kunnen tonen en bovendien jongeren middels de Bijbel weg kunnen houden van het slechte pad. Het was een lumineus idee, concreter kon ik mijn devotie aan God niet bewijzen. Zo gezegd, zo gedaan. Samen met de kapelaan richtte ik de kelder van de pastorie in. Er kwam een met schrootjes hout betimmerde bar. Er werden gerafelde tweedehands driezitsbanken neergezet, er werd een biljarttafel naar binnen getild en een diascherm opgehangen. Via extra collectes tijdens de missen werd geld opgehaald voor een filmprojector en geluidsapparatuur, zoals een pick-up en speakers. Het was mijn taak jeugd te ronselen om elke vrijdagavond naar de soos te komen.

Ik zag Coby en Annemiek in het speeltuintje in het park spelen. Tussen de grijze stoeptegels stonden een hoog en een laag zilvergrijs rek, waarop je kon zitten en koppeltje kon duikelen. Verderop stond een klimrek in de vorm van een iglo. Ook waren er schommels met behoorlijk verweerde zitplankjes. Ik herkende Coby en Annemiek van school en de kerk, zij zaten met hun ouders elke zondag bij de hoogmis. Nu hingen ze onderste boven aan het rek met hun rokken naar beneden, waardoor hun wit-met-rode-stippeltjesonderbroeken te zien waren. Ik kan me mijn verwarring bij wat ik zag nog herinneren, al kon ik die niet plaatsen. Het zal te maken hebben gehad met de seksuele moraal van dat moment. Jongens en meisjes mochten niet bij elkaar zijn, meisjes hadden iets mystieks. Hun onderbroeken zo zichtbaar tussen benen en buik te zien was opwindend. Toen ze mij zagen, keerden ze zich snel om en sprongen van het rek af.

Ze draaiden nog wat rondjes op het hoge rek en verplaatsten zich naar de schommels. Ze vroegen mij of ik hun om de beurt een zetje wilde geven. Dat was voor mij de gelegenheid aan hen te vragen of ze zin hadden om naar de soos te komen. Bij elke zet sprak ik een woord van mijn vraag uit: ‘Zouden.’ ‘Jullie.’ ‘Zin.’‘Hebben.’‘Om.’‘Vrijdags.’‘Naar.’‘De.’‘Soos.’ ‘Te.’ ‘Komen?’

‘Waarom?’ was de wedervraag.

‘Om te dansen, naar muziek te luisteren, film te kijken, met vriendinnen samen te zijn.’

‘En gepest te worden,’ zei Coby.

Ik reageerde daar niet op.

‘Heb jij daar zin in?’ vroeg Annemiek aan Coby.

‘Ik weet het niet... ik geloof het niet.’

En dat was niet het antwoord dat ik wilde horen, zij waren onderdeel van mijn rehabilitatie jegens God voor de misdaden die mijn broer had gepleegd, dus een weigering was onacceptabel. Ik reageerde grimmig.

‘Het hoort bij je opvoeding,’ probeerde ik, ‘je leert er ook over God en Jezus. En de gevaren van de dui-vel,’ zei ik dreigend en ik gaf een extra harde zet aan de schommelende Coby

‘Niet doen!’ riep ze.

Ik hoorde Memphis instemmend grommen. Mijn agressie hielp, ze zegden toe te komen.

Die zondag kondigde de kapelaan vanaf de kansel de opening van de soos af en hij zei dat ouders en kinderen die hiervoor belangstelling hadden, zich na de dienst bij mij konden melden. Het bleek een succes, vooral omdat voor de leeftijdsgroep waarop wij ons richtten buiten de kerk niets te doen was. Kinderen tussen servet en tafellaken, zoals de kapelaan dat noemde.

Zo kwamen er vijftien kinderen op de opening af, welk aantal afzwakte tot er uiteindelijk wekelijks een vijftal vaste bezoekers, onder wie Coby en Annemiek, overbleef. Er werd cola gedronken, er werden Disneyfilms gedraaid, eens in de maand was er een discussieavond en elke soosavond werd dansend afgesloten, het liefst ‘slowend’, waarna om elf uur de respectievelijke ouders, meestal de vaders, klaarstonden om hun kroost weer veilig achter op de fiets mee naar huis te nemen.

De kapelaan wilde het aantal avonden uitbreidenmet de woensdagavond. Hij nodigde voor die avond altijd drie jongens en drie meisjes uit. Hij noemde dat de Noachavonden. Noach had ook van elk diersoort een mannetje en een vrouwtje in zijn ark. Op die avonden brandden alleen wat kaarsen en gloeiden er twee kelkjes wierook. Er heerste een duidelijk andere sfeer dan op de vrijdagavonden, veel intiemer. Ik voelde me er niet echt gelukkig bij, maar het doel heiligde de middelen en de kapelaan wist wel wat hij deed.

Hoe hij het voor elkaar heeft gekregen dat wij uiteindelijk uit onze kleren gingen, weet ik niet meer. Hij zal op een geraffineerde manier op onze ontluikende seksualiteit hebben ingespeeld. Ik herinner mij hoe Coby in haar blootje op mijn schoot kwam zitten, terwijl ik een erectie had. Ik schaamde mij ervoor. Ik hoopte dat ze mijn stijve piemel niet zou voelen. Maar de instructies van de kapelaan dwongen haar in een andere richting. Ze moest mij in zich velen, onze beide lichamen leken te weigeren, ze wilde van mijn schoot afstappen, maar ik greep haar hardhandig bij haar middel en fluisterde met ingehouden woede: ‘Hier blijven.’ Ze begon te huilen, wat mij op dat moment niets deed. De exercitie mislukte, mijn erectie verdween en de slappe piemel bleef niet in haar vagina zitten. Ze zag hoe anderen, alsof zij op een paard zaten, op en neer gingen en deed hen na. In een hoek zag ik hoe de kapelaan zich stond af te trekken. Er heerste bij mij eerder een gevoel van ‘moet dit?’ dan van afkeuring, of beter gezegd een gevoel van ‘het zal er wel bij horen, maar van mij hoeft het niet’. Aan het einde van de avond werd ons op het hart gedrukt dat het heel bijzonder was wat wij meegemaakt hadden, dat God onze moed om ons hieraan over te geven zou prijzen, maar dat de buitenwereld dat niet zou begrijpen. Die wereld zou het als een door de duivel geïnitieerde avond interpreteren, dus was het zaak om over de schoonheid van de avond jegens de anderen te zwijgen. Ik begreep wat de kapelaan zei, maar was ook verbaasd dat we ‘de schoonheid’, zoals hij dat noemde, terwijl ik het als gedoe had ervaren, niet met de buitenwereld mochten delen.