Winterpad

Copyright © 2019, Gera Folkers

Jaar van uitgave: september 2019

Omslagontwerp en binnenwerk: Jore ontwerp

Omslagillustratie en illustraties binnenwerk: Anja Pascal

Redactie: Martine Werners, 100 jaar na vandaag

Eindredactie: JJF

Profielfoto: Yvonne de Noord

Verzorging e-book: Coco Bookmedia, Amersfoort

Uitgave: Triple Boeken, Aalten

info@tripleboeken.nl

www.tripleboeken.nl

ISBN e-book: 978 90 830278 0 7

Nur: 300

Alle rechten voorbehouden

Alle overeenkomsten tussen bestaande personen
en personages in dit boek berusten op louter toeval.

Voor mijn zus Joëlza.

Zij was een borderliner pur sang.

Tijdens het schrijven van dit boek groeide mijn liefde

voor haar en ervaarde ik een mildheid als nooit tevoren.

Met deze roman eer en verontschuldig ik haar.

Lieve Jootje, je was in zoveel opzichten een

fantastisch mens.

Ik ben blij dat je nu in het Licht leeft.

Er is geen dag dat ik niet aan je denk.

Belangrijkste personages in Winterpad

Celine Mellensz, dochter van Olga Ter Wolde en Onno Mellensz

Olga Ter Wolde, erfgename Ter Wolde

Onno Mellensz, zoon van een pachter

Maaike, huishoudster en kokkin in Huis Ter Wolde

Rutger, oom van Olga

Ko, oom van Olga

Renate, kindermeisje van Olga

Thijs van Maarle, echtgenoot van Celine

Marianne Bruggencate, vriendin van Olga

Evi (Eefke) Lammers, vriendin van Olga

Mijn hart… zo eenzaam

ligt daar zo stil

vertoont zwarte plekken van pijn

bij elke hartslag de angst

dat het de laatste zal zijn

AGE

1| Celine

Het zijn maar stenen, zeg ik tegen mezelf. Oude stenen, verweerd door de tijd, hier en daar aangekleed door groen en grijs mos. Stenen kunnen niet praten. Ze zwijgen over het leven dat zich achter de muren heeft afgespeeld. Ik kijk naar het herenhuis aan de Singels. Enigszins scheef staat het tussen twee grotere huizen in alsof het evenwicht zoekt bij zijn buren. De betonnen treden van de trap naar de voordeur zijn iets uitgesleten. Jarenlang hebben mijn voeten een spel gespeeld: je voeten in het midden van de treden zetten, anders moest je naar beneden en opnieuw beginnen. De derde tree aanraken mocht ook niet, dan moest je niet alleen naar beneden, maar ook de stoeprand aantikken. De voordeur zit als altijd goed in de diepgroene lak. De koperen bel is doffer dan voorheen. Ik mocht er als kind nooit aan trekken, het geluid van de schelle bel was een te groot contrast met de stilte achter de voordeur. Klepperen moest ik, twee keer zachtjes klepperen met de brievenbus.

Ik kijk achterom naar de oude beukenbomen op de groenstrook. Een man speelt er met zijn hond. In de verte kun je het donkere water van de stadsgracht zien, waar ’s zomers tientallen boten van toeristen doorheen varen. Zeilboten, motorbootjes, maar ook de rondvaartboot met de blikkerige stem van de gids die weinig bezielend de wetenswaardigheden over de stad opdreunt. Nu is het stil op het water.

Traag zet ik mijn voeten op de eerste tree van de trap. Het is niet zomaar een huis, sinds de dood van mijn moeder is het míjn huis. Vijf weken geleden hebben de dragers de kist met mijn moeder langs dezelfde trap naar beneden gedragen. Een kleine groep mensen was gevolgd. In stilte. Zonder woorden, zonder tranen. Groteske gebaren van verdriet waren niet op zijn plaats en droefheid werd nauwelijks gevoeld. Iedereen in de stoet wist dat Olga Ter Wolde al jaren te moe was voor dit leven.

Bij het graf, waar mijn vader, Onno Mellensz, drieënveertig jaar geleden zijn laatste rustplaats kreeg, voelde ik wel treurigheid. Treurigheid om een leven dat in elk noemenswaardig aspect zijn doel had gemist. Maar ook omdat ik nooit te weten ben gekomen wat ten diepste de oorzaak was van het lusteloze dat het leven van mijn moeder kenmerkte. Een zwaarte die herkenbaar is voor mij, alsof ik erfelijk belast ben door geboorte.

Aarzelend open ik de deur. Wil ik na al die jaren hier naar binnen? Meer dan tien jaar geleden vertelde ik mijn moeder hoe moeilijk ik het vond om in dit huis te zijn. Ze vroeg niet naar de reden, maar vanaf dat moment kwam ze om de week bij míj. Ook haar verjaardag vierde ze bij ons. Al die jaren ben ik hier niet meer geweest, tot vijf weken geleden. Ik twijfel of ik verder moet gaan. Ik ril in de koele hal en ruik seringen. Mijn moeders dood heeft de geur niet meegenomen. Ik hou niet van seringen. Er zitten teveel herinneringen aan. Geuren zijn hardnekkig. Ze gaan in je poriën zitten en je wordt ermee geconfronteerd op onmogelijke en ongewenste momenten. Met mijn sjaal voor mijn neus loop ik verder. Misschien voel ik iets van droefheid in dit huis. Ik wil rouwen, gezonde pijn voelen om haar heengaan.

Ik open de deur naar de keuken. Ondanks haar verstilde manier van leven hield Olga van schoonheid.

Haar huis werd om de tien jaar bijna kunstzinnig gemoderniseerd. Een nieuwe keuken, nieuw sanitair. Zachte kleuren op de muren, nieuwe meubelstoffen en bijpassende gordijnen. Alleen het zwarte fornuis in de keuken bleef. ‘Die hoort bij mijn jeugd,’ had Olga eens gezegd toen ik ernaar vroeg. Olga bakte altijd wel iets. Koekjes, taart, cake. Ze at er zelf niet van, en als ik vroeg waarom ze het deed zei ze: ‘Het is de gemakkelijkste vorm van moeder zijn, Celine. Voor mij is gemakkelijk al moeilijk genoeg.’

Moeder. Ik zei geen moeder. ‘Noem me gewoon Olga’, had ze eens gezegd toen ik huilend ‘mama’ had geroepen na een valpartij. ‘Moeder en mama zijn titels die ik niet verdien’. Zo was het Olga geworden. Ik hoefde er niet aan te wennen. Olga had gelijk. De titel moeder was alleen biologisch gezien juist.

Ik zet de waterkoker aan en vind het theeblik gevuld met de meest uiteenlopende soorten thee. Olga, thee en stilte hoorden bij elkaar. Met een kop thee in mijn hand ga ik in de serre zitten. De piano die al jaren niet meer wordt bespeeld, is stoffig. Olga’s hand maakt geen einde meer aan het spel van dansend en neervlijend stof. Ik drink mijn thee op en loop verder door het huis van mijn jeugd.

De grote woonkamer ziet er doods uit ondanks de lichte gordijnen en comfortabele kussens op de olijfgroene bank. Ik mis bloemen op de glazen bijzettafels. Olga haalde elke week verse bloemen op de markt. Grote bossen wit en lila om de vazen in de kamer te vullen. Vaak nam ze ook een royale bos voor mij mee wanneer ze op bezoek kwam.

Achter de woonkamer ligt de eetkamer waar we lang geleden samen aten als gezin, toen mijn vader nog leefde. De kamer wordt al jaren niet meer gebruikt. Ooit is er iets van geluk geweest in dit huis. Ooit heeft er zacht gelach geklonken en muziek van grammofoonplaten. Vingers hebben de toetsen van de piano beroerd en een prelude laten horen. God, wat is dat lang geleden.

Ik vervolg mijn weg naar de hal met de trap naar boven. De houten leuning ruikt nog licht naar uitgewreven boenwas en de traploper voelt dik aan onder mijn schoenen. De badkamer boven is uitgevoerd met marmer en wit porselein. Olga’s ochtendjas hangt nog aan een haakje, en haar lievelingsgeurtjes vind je terug in zeepjes en shampoo. Er ligt geen was en er hangen geen gebruikte handdoeken. Alles ziet er zielloos uit en dat verwondert mij. Olga was een schaduw en toch had ze het huis op haar manier gevuld.

Mijn eigen slaapkamer loop ik voorbij, de herinneringen aan mijn jeugd mogen daar blijven.

De deur van Olga’s slaapkamer staat open, ook hier is alles opgeruimd. Het bed is afgehaald en het dekbed ligt opgevouwen aan het voeteneind. De hulp van Olga is nog twee keer geweest, waarschijnlijk heeft zij alles zo netjes neergelegd. Ik voel me een indringer en wil de deur van de slaapkamer achter me sluiten als ik iets opmerkelijks zie.

De grote Statenbijbel ligt op Olga’s fragiele kaptafel. Het boek hoort hier niet. Het heeft altijd beneden op een tafeltje gelegen met een poreus zangboekje ernaast. Verbaasd loop ik er naar toe. Waarom ligt die bijbel hier? Heeft Olga er voor haar dood nog in gelezen? De Statenbijbel, met zijn versleten leren kaft, dat zacht is van ouderdom, heeft mij altijd gefascineerd. Als kind kon ik uren op de grond zitten met het boek voor me. De bladzijden, die knisperden en scheurtjes vertoonden, sloeg ik dan voorzichtig om. Eerst dacht ik dat de woorden in een andere taal waren geschreven, maar mijn vader had me verteld dat het oud Nederlands was. Hij had samen met mij het verhaal van Jozef opgezocht en het voorgelezen. Ik vond het prachtig. De oude woorden pasten beter bij de geschiedenis dan de woorden uit de kinderbijbel waar de juf op school uit voorlas. De zwart-witte pentekeningen waren zo griezelig en gedetailleerd dat ik er eens een nachtmerrie van had gekregen. Sindsdien keek ik nooit meer in de bijbel voor ik ging slapen.

Met een zekere eerbied til ik het eeuwenoude boek op en leg het op Olga’s bed. Ik ga ernaast zitten en wrijf net als vroeger met mijn hand over het leer. Ik open het slot dat, anders dan vroeger, moeiteloos openspringt. De bladzijden lijken nieuw en voelen glad als een gestreken zomerbloes.

Er glijdt een envelop uit de bijbel, hij belandt half onder het bed. Met mijn voet schuif ik hem naar voren, en blijf even kijken naar het witte papier. Aarzelend raap ik hem op, daarna open ik hem en vind een vel dubbelgevouwen gebloemd schrijfpapier en een vergeelde foto van een landhuis. Op de achterkant van de foto staan de woorden: Ons landgoed Ter Wolde. Met trillende handen vouw ik de brief open. Er staan vier zinnen in. Vier eenvoudige korte zinnen.

Mijn dochter.

Dit boek is een bron.

Vind antwoorden op jouw vragen en ontdek waarom mijn leven een winterpad was.

Je moeder.

Verdwaasd laat ik de brief rusten in mijn hand. Ik lees hem nog eens. ‘… ontdek waarom mijn leven een winterpad was.’ Hoe treffend heeft Olga dit geformuleerd. Een winterpad. Een koud en guur winterpad zonder de warmte van de zon. Meer nog knallen de woorden ‘mijn dochter’ bij me binnen. Mijn dochter. Zo heb ik me nooit gevoeld. Olga’s dochter. Ik heb me verweesd gevoeld, ontheemd vaak. Bemind, dat wel, maar niet als een dochter. Bemind als huisgenoot. Als kind. Zomaar een kind dat ook een buurkind had kunnen zijn. Nooit heb ik me een dochter gevoeld. En Olga is geen moeder geweest. Ze heeft me gevoed, voorzien van het nodige om te groeien en me op een bepaalde manier te ontwikkelen. Toch staat het hier zwart op wit. ‘Mijn dochter’ en ‘je moeder’.

Ik kijk naar de Statenbijbel die wegzakt in het zachte bed waar Olga in haar slaap haar laatste adem heeft uitgeblazen. Ik had me er bij neergelegd dat ik nooit antwoorden zou krijgen en nu ligt hier dat boek. Die bijbel die zoveel meer is dan een verzameling oude woorden. Er staan mooie verhalen in die de juf op school vroeger boeiend vertelde, waarbij ze de scherpe randen verdoezelde. Later las ik er passages in waar ik van gruwde, maar ook warme en liefdevolle beloften van hoop. Licht en donker staan in dit boek in contrast met elkaar en dat heeft me jarenlang verward. Tot ik het dicht had geslagen.

Ik kan niks met dat boek en nu moet ik het openen om antwoorden te vinden? Met een boos gebaar sla ik de eerste bladzijde om en daar ligt nog een foto. Er staat niks achterop, maar het toont een prachtig stukje natuur, een beekje dat kronkelend door een groen landschap stroomt, een bruggetje en een oude schaapskooi. Een stapeltje gebloemde papieren ligt onder de foto. Het voelt zwaar aan en het is dichtgeplakt met een plakbandje.

Mijn mobiel gaat, ik ben te laat om op te nemen en zie dat het mijn man Thijs was. Ik bel terug, krijg zijn voicemail en spreek een bericht in: ‘Luister lieverd, ik ben nog wat aan het rommelen in Olga’s huis. Nou ja, míjn huis bedoel ik. Drink alvast iets, dan eten we vanavond wat later. Tot straks.’

Ik doe de foto’s met de papieren terug in de bijbel, til hem van het bed en ga naar de trap terwijl ik met mijn voet de deur van de slaapkamer dichtdruk. Voorzichtig loop ik met het zware boek naar beneden. In de woonkamer leg ik de bijbel op de salontafel, doe de gashaard aan, sleep Olga’s favoriete stoel dichter naar de warmte en ga zitten met de papieren in mijn hand.

Nee, denk ik bij mezelf. Ik ben te onrustig, dit is een goed moment voor één van Olga’s wijnen. In de keuken vind ik een rode Merlot, ik ontkurk de fles en schenk de rode vloeistof in een kristallen glas. In de woonkamer gekomen, zet ik mijn telefoon op stil, neem een slok wijn en geniet van de volle smaak. Ik pak de brieven en peuter het plakbandje los. Mijn moeder is dood, ik heb Olga Ter Wolde nauwelijks gekend. Wat zal ik te weten komen? Wil ik deze erfenis van woorden wel lezen? De onthullingen? Maar het verleden te laten rusten is geen optie. Ik moet de woorden van Olga lezen om grip te kunnen krijgen op mijn eigen stilte, die ik al zo lang camoufleer door een gespeelde opgewektheid. Ik houd dat spel niet lang meer vol. Het kind in mij wil gevonden worden.

Het gebloemde papier moet spreken.

2| Olga

Ik zit achter mijn schrijftafel in de serre en kijk naar de tuin die haar herfstkleed heeft aangetrokken. De fraaie kleuren van de Wisteria omlijsten de houten pergola. Het najaar geeft de natuur een legitieme reden om te verstillen en dat verwondert mij elk jaar weer. Verstillen en terugtrekken in afwachting van een nieuwe kans om te bloeien. Ik kan daar jaloers op zijn. Ik heb in mijn leven alleen het eerste meegemaakt. Van stilte en terugtrekken weet ik meer dan me lief is. Een tweede kans heb ik niet gehad, een bloeiperiode evenmin.

Voor mij ligt mijn schrijfblok. De gebloemde pagina’s zijn leeg. Ik wil mijn leven aan het papier toevertrouwen, maar ik weet niet hoe ik moet beginnen. Hoe formuleer ik mijn woorden en zinnen zo dat ik kan rekenen op begrip. Het doet er niet meer toe. Mijn woorden worden pas gelezen als mijn leven voorbij is. Ten einde. En daar verlang ik naar. Voor dat moment komt, wil ik dingen uitleggen en verhelderen.

Ik overpeins een openingszin en een gevoel van spijt overvalt me. Spijtgevoelens zijn mij niet vreemd. In mijn leven zijn ze groot en overheersend als de stank van mest in de giertijd. Dat heeft alles te maken met het leven dat ik heb geleid. De keuzes die ik maakte hadden zulke grote gevolgen dat ik er een vleugellam mens door ben geworden. Zo heb ik op mijn zestiende mijn dagboek weggegooid. Ik wilde een afschuwelijk geheim aan het papier toevertrouwen. Ik was alleen thuis die avond, en zat in de grote bibliotheek van mijn ooms, waar een geur hing van oude boeken en zoete pijptabak. Met mijn dagboek nestelde ik me in mijn eigen stoel, mijn voeten op het krukje zodat ze warm werden van het haardvuur. Ik had in de keuken een kop hete chocolademelk gekregen van Maaike, de huishoudster in Huis Ter Wolde. Zij was die avond vroeg naar bed gegaan, ze was niet lekker. Maaike was niet alleen huishoudster, ze zorgde ook voor al onze maaltijden, samen met een meisje uit het dorp, ze hielp de tuinman en soms was ze zelfs in de stallen bij de paarden te vinden. Ze was een grote stevige vrouw van onbestemde leeftijd die alles wist wat er in ons huis gebeurde.

Ik zette mijn beker op de armleuning, en begon te lezen. ‘Nachtboek. Ik noem dit boek nachtboek, omdat het past bij mijn leven. Het is donker en somber. De enige sterren zijn mijn ooms en Maaike. Mijn ouders zijn dood en Renate heeft me verlaten. Iemand die zo weinig geliefden heeft, kent geen zon en maan.’ Ik las een paar bladzijden, maar werd zo beroerd van het lezen dat ik braakneigingen kreeg als een hond na het eten van jong gras. In een opwelling gooide ik het dagboek in de open haard. Het kaft brandde moeilijk, alsof het vuur me de tijd wilde geven om me te bedenken. Oom Rutger vroeg later of ik iets in de haard had gegooid, er hing zo’n doordringende lucht in de bibliotheek. Voor mij was het de geur van een verleden waar ik niet naar terug wilde.

Ik heb spijt dat ik het dagboek niet heb bewaard. Nu moet ik in gedachten teruggaan naar een tijd die al zo lang achter me ligt. Ik ben bang dat ik het niet aankan alles opnieuw te beleven. Maar voor jou, Celine, zal ik, wat ik nog weet, zo nauwkeurig mogelijk beschrijven. Ik leef nog steeds, mijn tijd is schijnbaar nog niet gekomen, ondanks dat ik daar om heb gebeden. Ik heb de hemel bestormd en gesmeekt om een stukje barmhartigheid. Niet verdiend, maar een mens mag genadebrood eten, zei ooit een priester tegen mij in de Sint Jozefkathedraal. Uren heb ik in die oude grote kerk gesmeekt om vergeving, maar meer nog gesmeekt of God een einde kon maken aan mijn kwelling die leven heet. De gesprekken met de priester hielpen slechts kort, zodra ik uit de kathedraal naar buiten stapte, was mijn geloof in genade vervlogen.

Ik woon al zo lang in mijn huis aan de Singels. Ik ben hier oud geworden. Voor jou, Celine, mijn dochter waar ik onnoemlijk veel van houd, al heb ik voor die liefde geen vorm kunnen vinden, voor jou moet het verleden gaan spreken. Ik zie dat je worstelt, en ik beng bang dat je dezelfde geknakte vleugels hebt als ik. Dat wil ik niet voor jou. Jij moet vliegen, mijn kind. Het vleugellam zijn was mijn straf, het mag niet ook jouw leven beheersen. Het is tijd. Er is zoveel wat jij niet weet.

‘Ik ben geboren in 1929 op een dag in juli, midden in de zomer. Ik weet niet of het zo’n lodderige warme dag was die begint met in de vroege ochtend het gezoem van bijen boven paarse asters. Waar de ochtendnevel als een zomerdeken blijft hangen om de enkels van de dieren in het land. Mijn ouders woonden met de twee oudere broers van mijn vader op het landgoed Ter Wolde. Mijn vader, Hendrik Ter Wolde, was dertien jaar jonger dan zijn broers Rutger en Ko, een ongetrouwde tweeling. Mijn opa en oma zijn kort na elkaar gestorven aan de Spaanse griep toen mijn vader nog klein was. Het landgoed Ter Wolde is al eeuwen in onze familie. Het is een prachtig stuk natuur met uitgestrekte weilanden en een heideveld, grenzend aan een bos. Door het landgoed stroomt de Wolden Aa. Huis Ter Wolde ligt samen met de pachtboerderijen, de rentmeesterswoning en de schaapskooi als een klein gehucht aan de rand van het heideveld. Even verderop ligt het dorp Woldheem. Behalve hun namen, Hendrik en Mary, weet ik weinig van mijn ouders. Renate, mijn kindermeisje, vertelde af en toe iets over mijn moeder en dan glansden haar ogen als gewreven knikkers.

‘Iedereen hield van Mary Ter Wolde. Als zij de kamer inkwam gebeurde er iets. Het werd lichter en vrolijker en of je wilde of niet, er kwam een glimlach om je lippen.’

Als Renate dit vertelde voelde ik een droefheid in me, een onbestemd gevoel van leegte. Het was niet zozeer het verlies van mijn ouders, ik heb ze amper gekend, het was meer de kwellende afwezigheid van iets essentieels dat ik niet kon benoemen. Dan vroeg ik Renate of ze me nog een keer het verhaal kon vertellen van die dramatische avond.

‘Ach Olgaatje’, zei ze dan. ‘Ik kan je toch beter een vrolijk verhaal vertellen?’

Maar zelfs als kind wilde ik het raadsel van mijn gekwelde gevoelens ontrafelen en daar paste geen luchtige herinnering van Renate bij. Dan zwichtte ze.

‘Je was nog maar een jaar oud. Ik bracht je elke avond naar bed en ik deed je in bad alsof je mijn eigen kleine meisje was. Schoon en moe lag je later in je bedje. Je lachte zo lief naar me. Dan wist ik zeker dat ik later minstens tien kinderen wilde. Die avond viel je snel in slaap en ik heb een poos naast je bed naar je zitten kijken. Tegen de tijd dat ik zelf naar bed ging, in mijn kamer naast die van jou, kwam Maaike in mijn kamer. Ze was van streek en kon bijna niet uit haar woorden komen. Ik had haar nooit eerder zien huilen, maar die avond kon ze er niet mee stoppen, zo van streek was ze. Ze kon het bijna niet vertellen, dat hele erge. Dat jouw ouders een ongeluk hadden gehad en niet meer leefden. Ik kon maar aan één ding denken: wie gaat er nu voor jou zorgen? Bij wie mag je op de nek zitten zodat je het uitschatert van de lach? Wie zingt Suja Kindje voor je als je niet kunt slapen?

De volgende dag was de stilte in Huis Ter Wolde dik en zwaar. De vroege concerten van tientallen vogels en de geluiden van machines op het land duwden vergeefs tegen de ramen van het landhuis. De deur van de schuur aan de zijkant van het huis was dicht. Zelfs de halve deurtjes van de paardenstallen bleven gesloten. Het zachte hinniken en schrapen van hoeven tegen het hekwerk had niet tot gevolg dat de paarden konden draven en hun hoofden vreugdevol in de nek konden gooien. Geen ruiter begroette de prachtige volbloedmerries, geen zadel werd over hun sterke ruggen gelegd, geen singels aangespannen. Ik heb je tegen acht uur uit je bedje gehaald. Je lachte naar me, net als anders. Dat was het enige vrolijke geluid in het grote huis, waar geschoktheid en verdriet alle ruimtes leken te vullen. Jouw lachjes en onverstaanbare woordjes. De rouw had geen grip op jou, ondanks de gordijnen die gesloten bleven, de spiegels die bedekt waren en de bloemen die uit hun vazen waren verwijderd, omdat hun kleuren vloekten met de grauwe sluier van verdriet. Je lachte onbevangen naar de bezoekers die onze handen fijnknepen en onverstaanbare woorden zeiden. Na de begrafenis werd het stil. En eindelijk voelde jij ook iets van droefheid, Olga. Je lachte minder uitbundig en af en toe keek je om je heen alsof je iets zocht. Je werd erg afhankelijk en wilde het liefst bij mij op schoot zitten met je hoofd tegen mij aan. Toen de ooms vroegen of ik wilde blijven om voor jou te zorgen heb ik ja gezegd.’

Na het vertellen van dit verhaal ging Renate altijd een poos naar haar eigen kamer. Later kwam ze mijn kamer binnen met rode ogen en een gemaakte vrolijkheid waar ik niet blij van werd.

Ik herinner me niks van mijn ouders. Geen geur, geen stem, geen gezicht. De foto’s waar ik met mijn ouders op sta, zijn het enige dat over is. Ik moet het doen met de herinneringen van een ander. Van een kindermeisje dat beloofde dat ze voor me zou zorgen, maar ook zij verdween zeven jaar later uit mijn leven.

Renate was als een moeder voor me. Ik weet nog dat ik met haar in de keuken at. Daar was een groot fornuis met vier deurtjes aan de voorkant. Maaike bakte er altijd wel iets in. Het was warm en behaaglijk in de keuken door die grote oven. Renate en Maaike kletsten onafgebroken over de mensen in het dorp Woldheem en de pachtboeren die op ons landgoed woonden. Van Maaike kreeg ik stukjes appel en krenten als ze een appeltaart bakte. Of gebroken koekjes die niet op de schaal mochten.

Ik hielp haar mee deeg te kneden voor het brood. Dan zette ze een krukje bij het aanrecht en bond me het schort voor dat Renate speciaal voor mij had gemaakt. Versgebakken brood, ik kan het haast ruiken als ik eraan terugdenk.

Als ik dit zo opschrijf, lijkt het of ik een mooie jeugd heb gehad. Nu ik terugkijk op mijn leven zijn dat ook de mooiste herinneringen. Renate en Maaike hielden van me, de ooms waren, als ik ze ergens in het grote huis tegenkwam, vriendelijk op een norse manier. Ik kreeg het nieuwste speelgoed, had mooie kleren en woonde in een droomhuis.

Als ik mijn ogen sluit, zie ik mezelf als klein meisje nog dwalen door dat landhuis met al die kamers. Van de keuken naar de grote eetzaal, de woonkamer en de serre. De tuinkamer met de planten, die uit de kas kwamen waar Maaike en de tuinman de mooiste bloemen en planten kweekten. Via de grote ronde trap naar boven. Daar waren de slaapkamers van mijn ooms, helemaal aan het einde van de gang. Er was ook een kamer die altijd op slot zat. Mijn slaapkamer was vlak bij de trap, met de kamer van Renate ernaast, zodat ik haar ’s nachts kon roepen als ik bang was. En bang was ik.

In mij zat een angst waar ik geen woorden voor had. Een diepe zwarte angst, die in mijn kamer bleef hangen na een vervelende droom. Die dromen herinner ik me. Ze gaan over de weg kwijtraken. Iemand niet kunnen vinden. Een lege keuken zonder Renate en Maaike. Ik voelde me dan zo verlaten dat ik de rest van de nacht bij Renate in bed kroop. Ik klemde me als een drenkeling aan haar vast, zoals ik dat bij een moeder zou doen.

Maar Renate was mijn moeder niet.

Af en toe ging ze een paar dagen weg. Ik zat op haar grote hemelbed als ze haar tas inpakte. Ze vertelde over haar ouders die in het midden van het land op een boerderij woonden.

‘Als je wat groter bent, neem ik je mee, Olgaatje. Dan laat ik je de dieren zien. De koeien in de warme stal. Het stookhok dat net een klein speelhuisje is. Dan vragen we aan mijn vader of hij de oude kachel aanmaakt en dan gaan we daar theedrinken. En je mag een rondje rijden op Anton, mijn pony. Hij is al oud, maar hij kan jou best op zijn sterke rug dragen.’

‘Je komt toch wel terug, Renate?’

Die vraag hoorde bij mijn eenzame dromen en bij de angst die altijd aan mij bleef kleven. Renate sloeg haar armen om mij heen en drukte me tegen zich aan. Ze rook lekker, Renate. Naar veiligheid, naar thuis.

Als de tas van Renate klaar was, gingen we naar mijn kamer. Dan mocht ik mijn eigen koffertje inpakken om een weekend te logeren bij de rentmeester en zijn vrouw. Zij hadden geen kinderen en waren elke keer blij met mijn komst. Als we klaar waren, stapten we met onze spullen en met mijn knuffels stijf onder mijn arm in onze zwarte auto, die Renate naar het station in de grote stad zou brengen. De ooms en Maaike stonden ons op de trap uit te zwaaien. Bij het huis van de rentmeester stopte de chauffeur. Hij was een grappige man die mij behandelde als een prinses, hij deed speciaal voor mij zijn witte handschoenen aan voor hij mijn deur openmaakte en pakte mijn hand om me te helpen bij het uitstappen.

‘Mevrouw Olga,’ zei hij dan. ‘U bent op uw bestemming.’

Met een kleine buiging en een zwaai van zijn arm knipoogde hij naar me. Ik speelde het spel mee, dat had Renate mij geleerd. Even door de knieën en ‘Dank u meneer,’ zeggen met mijn neus in de lucht. De vrouw van de rentmeester pakte mijn koffer, streek over mijn haar en duwde me dan zacht naar de voordeur, omdat ze wist dat het afscheid van Renate me pijn deed. Ik keek Renate na terwijl de auto wegreed. Ze zwaaide met een lach op haar gezicht. Ik begreep haar vrolijkheid niet. Hoe kon ze zo blij en opgetogen zijn terwijl ze afscheid van mij moest nemen? We hoorden toch bij elkaar? Ze was er als ik blij was, als ik met mijn voeten schopte, omdat ik m’n zin niet kreeg. Als ik met hoge koorts en een dikke keel in mijn bed moest blijven van de dokter. En als we met feestdagen in de grote eetzaal aten samen met de ooms, dan zat zij tegenover me en knipoogde of maakte me aan het lachen. Renate. Ze was mijn moeder in alles. Welke moeder liet haar kind achter met een vrolijk lachend gezicht?

In het huis van de rentmeester sliep ik in het kleine logeerkamertje. Ik legde mijn kleren netjes in de lege kast met het gebloemde papier op de planken. Er hingen zakjes met stukjes zeep in de kast, ik moest er altijd van niesen. Aan de binnenkant van de kastdeur hingen de stropdassen van de rentmeester. Aan het einde van de dassen zaten elastiekjes. Ik trok er stiekem aan en moest lachen als ik de rentmeester de volgende dag met een das aan het ontbijt zag. Een das die hard door mijn kamertje had gevlogen als een grijze vogel en nu keurig om de hals van de rentmeester zat.

Op de dagen zonder Renate kropen de uren voorbij. Dan zat ik voor het raam in de keuken en keek ik de weg af in de hoop een grote zwarte auto te zien. Vervelen hoefde ik me overigens niet, ik was vaak bij de rentmeester in de zolderkamer, waar hij in het klein een dorp in de bergen had gemaakt van hout en papier. Een treintje tufte over een lange spoorrails door het wonderlijke landschap. Ik mocht nergens aankomen, maar was vervuld met ontzag. Zoiets moois had ik nog nooit gezien. Uren zaten we daar, de rentmeester en ik. Ik keek alleen en fantaseerde dat ik in het treintje zat. De ene keer stapte ik hoog in de bergen uit, en de andere keer op het station in het dal.

Soms kwam de vrouw van de rentmeester ook, dan dronken we thee met kleffe plakken cake.

‘Mijn vrouw is geen keukenprinses,’ fluisterde de rentmeester dan, terwijl zijn vrouw net deed alsof ze het niet hoorde. ‘Maar ze is wel mijn koningin en dat is veel belangrijker.’

Dan lachten we samen en deden alsof de cake het lekkerste was dat we ooit hadden geproefd. Soms kuste de rentmeester zijn vrouw op haar wang. Of hij pakte haar hand als ze samen de trap af liepen. Dan keek ik naar die handen en dan wilde ik zo graag dat ik tussen de rentmeester en zijn vrouw in liep. Dat ik bij hen hoorde en al die lieve dingen kon begrijpen. Het maakte me verdrietig en eenzaam, maar ik speelde het spel van de vrolijke Olga.

De stille Olga kwam op mijn slaapkamertje, of thuis in Huis Ter Wolde. De stille Olga die bange dromen had en die een zwaarte meedroeg in haar leven die ze niet thuis kon brengen, omdat ze niet begreep wat thuis was.

Renate kwam terug zoals ze beloofd had. De zwarte auto bracht ons weer naar het landhuis waar Maaike op ons stond te wachten. In haar warme keuken rook het nog lekkerder dan anders en Maaike wilde alles weten van mijn bezoek aan het huis van de rentmeester, maar liever nog wilde ze over de avonturen van Renate horen.

Ik was een jaar of zeven toen ik merkte dat Renate anders was na haar bezoek aan haar ouders. Ze keek naar me op een merkwaardige manier en ik had het idee dat ze af en toe huilde. De verhalen die ze aan Maaike vertelde na een bezoek waren korter of ze praatte zo zachtjes dat ik het niet goed kon verstaan. Ze kon lang en dromerig voor zich uitstaren en hoorde dan niet wat ik tegen haar zei.

In die tijd leerde ik juf Meinders kennen. Ze was jaren juf geweest op de dorpsschool en kwam nu elke dag een paar uur naar Huis Ter Wolde als mijn thuislerares. Mijn leven zag er anders uit sinds haar komst. Elke morgen zat ik met haar in de leskamer die speciaal daarvoor was ingericht. Er stond een kleine tafel met bijpassend stoeltje voor mij, juf Meinders zat aan een bureau. Ze leerde me alles wat de dorpskinderen in Woldheem leerden, maar dan in de vertrouwde omgeving van ons landhuis. Juf Meinders was een lieve oude dame. Al snel keek ik uit naar haar lessen. De boeken uit de bibliotheek van mijn ooms kwamen goed van pas en de kas met alle planten en bloemen was een heerlijke plek om op zoek te gaan naar kleine beestjes, rupsen, vlinders en nog meer insecten die ik door de lessen dierkunde leerde kennen. Ze vertelde me het verhaal over de twee ezeltjes die in de middeleeuwen in Woldheem waren gekomen. Ze trokken met een groep ridders door Europa, en droegen in grote manden op hun rug de paardenvijgen voor het vuur. Bij Loude, dat vlakbij Woldheem ligt, waren ze de ridders kwijtgeraakt. De mensen van Woldheem, die nog nooit een ezel hadden gezien, ontfermden zich over de dieren. Met juf Meinders bezocht ik een boerderij waar nog steeds ezeltjes waren. Ik mocht ze borstelen en voeren, en met ze wandelen aan een touw. Terug op Ter Wolde vroeg ik mijn ooms of er een plekje was voor een ezel in onze stallen. Oom Rutger en oom Ko vonden het een uiterst grappig idee, maar daar is het bij gebleven. Er kwam geen ezel. De volgende dag kwam oom Ko naar mijn kamer, waar ik zat te lezen. Hij gaf me een prachtig platenboek over ezeltjes. Ik was er blij mee, maar wat had ik graag een echt dier gehad, met een warm lijf om tegenaan te kruipen.

Zo zag mijn leven eruit als klein meisje. Het had een goed leven kunnen zijn als de angst er niet was geweest. Mijn dromen bleven komen. Dromen over alleen zijn. Nergens bij horen. Het werd erger toen Renate vaker een weekend naar haar ouders ging. Ik kon niet altijd naar de rentmeester en zijn vrouw. Dan bleef ik alleen op het landgoed met de ooms. Ze waren lief voor mij, maar begrepen weinig van een meisje van zeven. Ze wisten niets van mijn angsten en zwarte dromen en dat ik vaak snikkend voor het raam van mijn slaapkamer naar buiten keek of ik op de donkere oprijlaan de lichten zag van de auto die Renate naar mij terugbracht. Dat ik naar de slaapkamer van Renate sloop, in haar bed ging liggen en mijn gezicht in het kussen drukte waar de geur van Renate’s shampoo mij een klein beetje geruststelde. Het speelgoed dat ik kreeg, de mooie platenboeken en de poppen met kleertjes gemaakt door Maaike, niets kon mijn zwarte nachten wegnemen.

Mijn gedrag veranderde in die tijd. Het ene moment was ik een rustig en lief meisje, maar in een oogwenk kon mijn gedrag omslaan als een onweersbui na een warme dag. Dan huilde ik en stampte met mijn voeten op de grond. Ik gooide zelfs met servies als dat voorhanden was, en sloeg met de deuren van ons mooie landhuis. Renate was de enige die me kon bereiken als het monster van boosheid, zo noemde ik het, op bezoek kwam. Ze liet me uitrazen en zei niks. Ze bleef bij me. Zodra ik er aan toe was, kwam ik bij haar en kroop bij haar op schoot. Oneindig opgelucht dat ze me niet wegstuurde na mijn gedrag. Dat ik niet naar mijn kamer moest om na te denken, zoals juf Meinders me soms naar mijn kamer stuurde als ik geen zin had om mijn sommen te maken. Renate …

Ik zal nooit de dag vergeten dat ik na mijn lessen op haar kamer kwam om een tekening van De Bougainville te laten zien die ik die morgen had gemaakt. Op haar bed lagen twee koffers, Renate zat ernaast te huilen. Ik begreep het niet.

‘Kom eens naast me zitten, Olgaatje,’ zei ze tegen me. ‘Ik moet je iets vertellen.’

De blik in haar ogen verwarde me, omdat ik die blik niet kende.

‘Weet je nog dat ik tegen je heb gezegd dat ik altijd bij je zou blijven?’

Ik knikte en voelde een angst die ik herkende uit mijn dromen.

‘Het kan niet liefje... ik kan niet bij je blijven. Mijn oude moeder is ziek en ik moet voor haar zorgen. Maar er is ook wat anders.’

Renate ging voor me op de grond zitten. Naast verdriet zag ik ook iets van blijdschap in haar ogen.

‘Ik heb een man ontmoet die graag met me wil trouwen. Hij heet Huub.’

Ik stond als verlamd in haar kamer. Toen het tot mij doordrong wat ze zei, voelde ik zoveel wanhoop en boosheid dat ik alleen maar kon schreeuwen.

‘Je hebt gelogen Renate, je zou altijd bij me blijven. Altijd. Hoe kun je mij alleen laten? Ik haat je, ik haat je!’

Ik rende naar mijn kamer en bleef er tot Renate na een paar uur op mijn deur klopte. Op haar gezicht zag ik geen blijdschap meer. Ze liep naar mijn bed.

‘Ik heb besloten nu nog niet weg te gaan, Olga. Het is te snel.’

Renate bleef nog een paar weken en dat maakte het voor mij nog moeilijker. Ze had beter weg kunnen gaan op het moment dat er iets in mij knapte. Ik voelde me verraden. Nooit zou ik meer van iemand houden dan van Renate. Ze was voor mij de lucht die ik inademde. Dat ze voor haar oude moeder moest zorgen, kon ik begrijpen. Maar de liefde voor een man was wereldvreemd en bedreigend. Elke nacht kwelden mijn dromen mij en toch kroop ik niet meer bij Renate in bed. Ik bleef in mijn eigen kamer en zat in de brede vensterbank te kijken naar de donkere bomen in onze tuin.

Uiteindelijk vertrok Renate. Voor mij maakte het niet veel meer uit, het moment van afscheid had ik al beleefd. Ik stond op de oprit en zag de zwarte auto vertrekken met daarin de vrouw die me niet gebaard had, maar wel aan haar borst had getrokken en gekoesterd zoals een moeder dat deed met haar kind. Vanaf dat moment wist ik dat ik alleen was. Ik had mijn ooms, ik had Maaike, de rentmeester en zijn vrouw, maar ik had niemand die met mij hand in hand de trap afliep.’

3| Celine

Ik kan dit niet lezen. O God, ik kan niet verder lezen. Ik gooi de papieren van Olga op de tafel en loop naar de tuindeuren. Ik draai de sleutel om, doe de deur open en adem de frisse avondlucht in met zulke diepe teugen, dat ik er duizelig van word. De woorden galmen na in mijn hoofd. ‘Ik had niemand die met mij hand in hand de trap afliep...’

Ik ga in een rotanstoel zitten op de veranda. Hier had Olga uren naar de tuinvogels gekeken. Ze had ze gevoerd, hun kleuren bewonderd. Ze had de katten uit de buurt bij ze weggehouden. Mijn moeder. Hoe kan het dat ik nu met het woord ‘moeder’ aan Olga denk, terwijl ik haar zelden zo heb genoemd. Olga. Moeder. Wat dacht ze als ze hier alleen zat.