Theo

De deurbel. Hij schrikt en komt uit zijn stoel omhoog. De zorgvuldig geparkeerde pantoffels naast zijn leunstoel laat hij voor wat ze zijn. Jarenlang heeft hij zich geërgerd aan de niet aflatende stroom vertegenwoordigers van de goede-doelen-brigade, die meestal aanbelden als ze aan tafel zaten. Nu hij alleen is, is hij iets toeschietelijker geworden.

Op zijn sokken haast hij zich naar de gang. Daar blijft hij even staan, haalt diep adem en loopt dan zo langzaam als de innerlijke onrust het toelaat naar de voordeur.

‘Hé slakkenman, kan het niet wat vlugger?’

De woorden waaien samen met een onderdrukt gegiechel door de halfgeopende deur naar binnen. Het is niet nodig de deur verder te openen om te weten wie er staat. Los van wat korte bezoekjes om spullen op te halen, heeft hij haar bijna een halfjaar niet gezien. Het liefst zou hij de deur direct weer dichtdoen. Ketting en nachtslot erop. Maar de wetenschap dat dit niets oplost, maakt dat hij de deur volledig opent.

Daar staat Roos, met direct achter haar een vrouw die hij niet kent en die hij ook niet wil leren kennen. Hij heeft toch al genoeg moeite met vrouwen. Waarom?

Hij weet het zelf niet, maar hij kan geen maathouden. Of hij bewondert ze, alsof ze de Madonna van Padua zijn, of hij houdt zoveel mogelijk afstand. Zodra de deuropening het toelaat schuift Roos naar binnen, direct gevolgd door de onbekende. Zonder enige aarzeling, alsof ze hier nog woont, hangt Roos haar jasje aan de kapstok. De andere vrouw volgt haar voorbeeld.

Hij sluit behoedzaam de deur, het warme zomeravondlicht verdwijnt onder de drempel.

‘Theo, dit is Elsemiek, Elsemiek, dit is Theo.’

Hij schuift zijn arm naar voren en voelt een stevige handdruk.

‘Elsemiek is mijn steun en toeverlaat, een vriendin eigenlijk,’ zegt Roos, elk woord nadrukkelijk uitsprekend. Die nadrukkelijkheid ontgaat hem niet. Even blijft hij besluiteloos staan, dan volgt hij zo langzaam mogelijk de beide vrouwen de woonkamer in.

Roos zit al uitgebreid in zijn favoriete stoel. Zijn pantoffels staan nu onder het bijzettafeltje. Elsemiek neemt meer dan de helft van de tweezitsbank in beslag.

Hij gaat zitten in het rotanstoeltje tegenover hen. Dat achterlijke stoeltje, zuivere vintage volgens Roos, biedt geen enkel zitcomfort. Alleen het destijds door Roos gehaakte kussentje verzacht enigszins het ongemak. Hij verdomt het om hen iets aan te bieden. Eerst weten waarvoor ze komen.

Het is alsof Roos voelt wat hij denkt, wat overigens na al die jaren samen niet eens zo verwonderlijk is. Even blijft het stil, dan zegt ze: ‘We komen daarvoor.’

Ze wijst naar de muur achter hem. Hij hoeft zich niet om te draaien om te weten wat ze bedoelt. Vrijwel onmiddellijk voelt hij zweetdruppeltjes op zijn voorhoofd en beginnen zijn neusvleugels te jeuken.

Hij kent zichzelf, weet dat hij nu snel en diep moet ademen om een ongecontroleerde woede-uitbarsting te voorkomen. In het museum waar hij werkt noemen ze hem de bedachtzame. Maar ze zijn beducht voor zijn uitvallen, die plotseling en ogenschijnlijk uit het niets lijken te komen. Als een situatie hem dwingt, schakelt hij op, denkt hij razendsnel na en overziet hij het geheel. Hij kan ongenadig inhakken op diegene die zonder vooroverleg onomkeerbare besluiten heeft genomen of zaken verkeerd heeft uitgevoerd.

‘Geen sprake van, ondenkbaar.’ De woorden knallen zijn mond uit.

Hij ziet dat Roos schrikt en iets naar achteren schuift. De vriendin haalt een zakdoek uit haar tasje en snuit haar neus.

‘Je hebt genoeg geroofd, mijn halve boekenkast is door jou meegenomen, gewoon gesorteerd op alfabet, van elke letter de helft, of het je nu interesseerde of niet.’

‘Maar, maar we komen niets halen, we komen alleen maar kijken.’

De stem van Roos klinkt zacht, ze is inmiddels weer wat naar voren geschoven en kijkt hem aan alsof ze hem een cadeautje geeft.

‘Precies,’ klinkt het nu opeens van de bank, ‘daar komen we voor, het schilderij bewonderen en kijken of het echt is.’

Hij wil iets terugzeggen, maar Roos is sneller.

‘Elsemiek is ook kunsthistoricus en toen ik haar vertelde hoe jij, of iets nauwkeuriger wij, aan dit schilderij zijn gekomen, wilde ze er graag meer van weten.’

Hij kijkt Roos strak aan, ze kennen elkaar te goed om niet te doorzien dat er nu een toneelstukje wordt opgevoerd. Roos weet als geen ander dat het doek echt is, alleen niet wie de schilder is. Dat heeft hij altijd, zij het met veel moeite, in het midden gelaten. Nu probeert ze via die zogenaamde vriendin erachter te komen wie het heeft geschilderd en wat de werkelijke waarde is. Maar dat gaat haar en die Rubenskont zo echt niet lukken.

Alleen maar kijken is voor een taxatie volstrekt onvoldoende en voor al het overige geldt: overal vanaf blijven. Het doek komt zelfs niet van de muur. Zijn muze wordt door niemand betast.

‘Kijk gerust, maar raak niets aan,’ zegt hij met een kalmte die hem zelf verbaast.

Dan staat hij op en loopt naar het raam en probeert zich te concentreren op de lichtgrijze wolken die langzaam het blauw bedekken. Zijn gedachten vluchten naar Parijs.

Parijs mei 1968

Pas als hij er vlak voor staat ziet hij het. Onder de rand van zijn capuchon komen twee zuilen tevoorschijn. Daartussen op de gevel met grote letters Musée du Jeu de Paume.

Hij aarzelt, de naam herinnert hij zich van de cultuurlessen op school. Eén van de weinige vakken waar hij echt plezier in heeft gehad. In tegenstelling daarmee vielen de verplichte museumbezoeken die ze met de hele klas aflegden bijna altijd tegen. Lachen, duwen, geintjes, geen enkel moment echte aandacht, laat staan verwondering. Soms bleef hij alleen in een zaal achter, probeerde hij te achterhalen hoe het schilderij was gemaakt.

De compositie, de penseelstreken, het verhaal achter de voorstelling. Lang duurde dat nooit, of er werd vanuit de verte weer een grap gemaakt. Hé Theo, kom op nou man, straks hang je hier zelf nog aan de muur.

Het tikken op zijn capuchon wordt harder, de spetters op zijn broek groter.

Hij stapt naar binnen. De portier knikt hem toe. Ogenschijnlijk een vriendelijke man, een soort van vaderfiguur. Even heeft hij de neiging hem te vertellen dat hij hier loopt dankzij zijn moeder. Zij heeft hem in afwachting van de uitslag van het VWO-examen een reis aangeboden. Een Europese hoofdstad naar keuze en hij mocht een vriend meenemen.

Geld speelde geen rol, mamma trakteerde. Hij koos voor Parijs en ging alleen, zonder dat zijn moeder het wist.

Bevrijd van zijn natte jas loopt hij de eerste zaal in. Boven hem roffelt de regen op het dak, hier beneden stelt het hem gerust. Hij ruikt een vertrouwde geur, de schuur van zijn opa? Hout, oud hout. Tientallen spotjes bevestigd aan een ijzeren constructie verlichten de zaal. Het licht wordt weerkaatst door de in gebroken-wit geschilderde muren. Veel van de schilderijen zijn zwart omlijst. Het contrast is opvallend. Langzaam loopt hij op de doeken af. Een aantal herkent hij onmiddellijk van de diapresentaties op school. De appels van Cézanne, de tuinen van Monet, Emile Zola, geschilderd door Manet.

Dan gebeurt er iets wat hij niet kan verklaren. De lessen kunstbeschouwing veranderen in een ontmoeting met iets wat van hem zelf is. Alsof deze schilderijen zijn bezit zijn, deel uitmaken van zijn eigen bestaan. Ooit diep in hem zijn opgeslagen en nu in dit zachte witte licht voor het eerst naar buiten komen.

Thuis was zijn moeder geabonneerd op Openbaar Kunstbezit. Elke maand kwam er een grote bruine enveloppe, die hij dan samen met haar mocht open maken.

De glanzende afbeeldingen werden op de tafel uitgespreid om ze daarna een voor een in een blauwe map te doen.

Kunst is van eeuwige waarde, zei zijn moeder dan, terwijl ze met een zucht de map terugzette in de boekenkast.

Zonder het helemaal te begrijpen knikte hij heftig ja. Hij had samen met zijn moeder iets belangrijks gedaan. Vrijwel het enige, beseft hij nu.

Een steek van woede schiet door zijn lijf en zonder dat hij het wil voelt hij zijn ogen vochtig worden. Gelukkig is hij alleen. Hij zou dit moment niet met een ander kunnen delen.

Langzaam dwaalt hij verder tot aan de laatste zaal. Hier staat hij abrupt stil.

Daar, tegen de achterwand, ligt ze. Bijna levensgroot. Naakt, met alleen een smalle fluwelen band om haar hals en een armband om haar rechterarm. Aan haar voeten opengewerkte schoentjes. Zijn blik vliegt langs haar lichaam. Haar ogen, de iets gepunte borsten, haar benen en voeten. Dan terug naar de hand op haar platte buik die precies op de plek ligt waar hij meer had willen zien.

Pas veel later zou hij begrijpen waarom dit doek hem zo fascineerde. Victorine Meurent, het topmodel van Manet, afgebeeld op de geruchtmakende Olympia. Godin en hoer tegelijkertijd. Een breuk in de kunstontwikkeling. Maar hij, toen, daar in Parijs, was alleen maar verward.

Als hij buiten komt is het droog geworden. De lucht kleurt lichtgrijs en staat op openbreken. Een belofte voor een mooie avond.

Hij loopt een paar stappen naar voren en blijft dan verbaasd staan. Ruim anderhalf uur geleden liep hij hier nagenoeg alleen en nu staat het plein vol met blauwe Citroënbusjes en tientallen politieagenten. Overal zwaailichten.

Op de hoek een vrachtwagen. Laden ze daar schilden uit? Vlak voor hem staan een paar agenten met elkaar te dollen. Trekken, duwen, lachen. Net voetbalsupporters, op het plein voor het stadion, een uur voor de grote wedstrijd.

Hij aarzelt, was van plan om naar de Champs-Élysées te gaan. Het is bijna half zeven en zijn Hollandse maag speelt op. Hij weet het, absoluut geen tijd om in Parijs te gaan eten. Maar misschien is er in een van de zijstraatjes wel een toeristententje waar hij goedkoop een snack kan krijgen. Daarvoor moet hij nu echter wel eerst het plein oversteken en langs de gendarmes lopen.

Langzaam daalt hij de traptreden af. Niemand die naar hem kijkt. Trouwens, waar is hij bang voor? Thuis kan hij uitstekend met de politie overweg. Laatst nog heeft hij prima onderhandeld. Hij reed op zijn fiets zonder licht en werd aangehouden. Net zolang gepraat, dat hij lopend en met een waarschuwing verder kon gaan.

Met een grote boog loopt hij om het eerste groepje agenten heen. Verderop staan de gendarmes dichter bij elkaar. De doorgang daartussen is smal.

Je suis un touriste hollandais, herhaalt hij zachtjes voor zichzelf.

Opeens voelt hij een harde hand achter in zijn nek en wordt hij schuin achterover getrokken. De kraag van zijn jas zit vast in een bankschroef. Hij krijgt bijna geen lucht meer.

‘Waar gaat u heen?’ wordt hem in het Frans toegebeten.

‘Ik wil graag naar de Champs-Élysées,’ weet hij in zijn beste Frans te antwoorden.

Om hem heen gegrinnik.

‘Un touriste hollandais,’ weet hij nog ternauwernood uit te brengen. Bulderend gelach.

Paris-St Germain tegen Ajax, 5 - 0.

Hij wordt losgelaten en in één ruk honderdtachtig graden omgedraaid. Hij dacht door een reus gegrepen te zijn, maar voor hem staat een kleine, atletisch gebouwde politieman. Achter diens rug komt langzaam een wapenstok tevoorschijn.

Dan met uitgestrekte arm, de stok nog in zijn hand, wijst hij in de richting van de Jardin des Tuileries.

‘Allez vite,’ snauwt hij en geeft hem een harde duw in de richting van het park.

Hij struikelt vooruit, kan zich ternauwernood overeind houden. Gore arrogante klootzakken!

Maar hij durft niet meer om te kijken en pas bij de ingang van het park loopt hij weer rechtop. Bij de ronde vijver neemt hij plaats op een ijzeren stoeltjes, zijn ogen gericht op het grind onder zijn voeten. Woedend op de gendarmes, woedend op de wijze waarop ze hem behandeld hebben, maar vooral kwaad op zichzelf. Op het gevoel van machteloosheid en op de heftige angst die hij even heeft gevoeld.

Als hij opkijkt ziet hij haar. Aan de overkant van de vijver. Tenger, lichtgrijze tuinbroek, donkergrijs T-shirt. Bruinrode haren losjes op haar schouders.

Ze volgt de cirkel van de vijver en komt zijn richting uit. Hij verwacht dat ze achter hem langs zal lopen, maar ze blijft staan, loopt naar hem toe en gaat naast hem zitten.

‘Weet je wat er aan de hand is?’ Even legt ze haar hand op zijn knie.

Wat er aan de hand is? Hij heeft geen idee, interesseert hem ook eigenlijk niet meer.

In zijn hoofd is slechts ruimte voor één gedachte: Die meid is beeldschoon en mijn Frans is hopeloos.

‘Ik heb geen idee,’ antwoordt hij schuchter. Voor het eerst wil hij dat hij op school beter zijn best had gedaan met Frans. Ze ruikt naar een bloemenveld, een niet te beschrijven zoete geur, vol van beloften. Om haar hals een smal fluwelen lintje.

‘Wat jou net is overkomen gebeurt dagelijks, maar dan in het groot,’ gaat ze verder. Haar stem heeft de klank van een chanson.

‘Op de universiteit, bij de gemeente, bij de politie, de ambtenaren, maar ook in de fabrieken. Pure arrogantie van de macht, eindeloze bureaucratie, volledig gebrek aan transparantie, dus ook volledig gebrek aan werk.’

Hij knikt, probeert haar zo goed mogelijk te begrijpen.

‘Alles is erop gericht om ons jongeren in bedwang te houden. Maar sinds gisteren pikken we dat niet meer.

In de wijken rondom de universiteit is een opstand gaande. En niet alleen door studenten. Steeds meer arbeiders komen ons ondersteunen. Wil je het zien, meemaken?’

Ze wacht zijn antwoord niet af, staat op en pakt zijn hand. Hij voelt de koelte van haar handpalm en de druk van haar lange vingers.

Bij de Seine wil hij naar links naar de Pont Royal. Ze glimlacht even en wijst naar het blauwe lint van agenten midden op de brug. Geen doorkomen aan, weet hij nu.

Zonder te wachten steekt ze, de langsrazende auto’s behendig vermijdend, de Quai Aimé Césaire over. Loopt aan de overkant achter een boekenstalletje langs, om vervolgens een klein trapje af te dalen. Hij volgt haar. Ze lopen nu op de kade vlak boven het water.

‘Kijk, daar.’ Ze wijst naar de overkant. Hij ziet vuurtjes branden, met daaromheen grote groepen jonge mensen. Hier en daar een oudere man, meestal gekleed in een blauwe overall. Tussen de bomen hangt een groot spandoek. Solidarité, leest hij.

Ze pakt opnieuw zijn hand en trekt hem mee in de richting van de brug.

‘Daar onder de brug zijn we veilig,’ zegt ze.

Hij verwacht er clochards, maar in plaats daarvan ligt er een bootje. Drie mensen zitten er al in. Zijn leeftijd, wellicht iets ouder.

‘Kom je,’ zegt ze, ‘ga je met mij mee naar de overkant?’ Haar grijsblauwe ogen stralen warmte, maar iets erin maakt zijn waakzaamheid wakker. Hij aarzelt en schudt dan voorzichtig nee.

‘Dat is dan heel, heel jammer,’ zegt ze enkel. Ze laat met een ruk zijn hand los, draait zich om en stapt resoluut in het bootje.

Ze gaat zitten met haar rug zoveel mogelijk naar hem toe.

‘Hoe heet je?’ roept hij in een poging iets te redden van wat al reddeloos verloren is.

‘We noemen haar Georgette,’ klinkt een stem naast hem. Een jongen, zijn leeftijd, kijkt hem kort aan.

‘Georgette,’ herhaalt de jongen en stapt in de boot.

De buitenboordmotor start en in een zo recht mogelijke lijn, gebruikmakend van de bescherming van de brug, gaat het naar de overkant.

Nog steeds ziet hij zichzelf staan. Een boerenlul onder de Pont Royal. Zijn arm half omhoog, klaar om te zwaaien als ze zich zou omdraaien. Een even potsierlijke als overbodige houding.

Tientallen keren heeft hij aan dat ogenblijk teruggedacht. Soms boos op zichzelf, meestal verdrietig. Waarom? Nu, vijfendertig jaar later, weet hij het nog niet.

Was het omdat hij zijn moeder niet opnieuw wilde teleurstellen?

De avond daarvoor had hij haar vanuit zijn hotel opgebeld. Eerst hysterisch geschreeuw om zijn stiekeme vertrek, hij was een ontaarde zoon, kind van zijn vader die ook met de noorderzon was vertrokken.

Daarna kalmeerde ze en ging ze over op het tweede hem zo bekende scenario:

‘Theo lieverd, je weet het toch hè, door alle trieste omstandigheden ben jij nog de enige man in mijn leven. Kom alsjeblieft heelhuids en op tijd terug. Mamma kan niet zonder jou.’

Hij had het haar uiteindelijk beloofd.

Of was het toch iets heel anders geweest, de angst voor de gendarmes misschien, of iets waarover hij absoluut niet wilde nadenken. Zelfs nu nog niet.

Niet aanraken

Achter hem opwinding.

‘Echt, je bedoelt echt echt? Een echte Manet?’

De hoge schrille stem van Roos maakt dat hij zich met tegenzin omdraait. Elsemiek staat met haar volle figuur, doekbreed, vlak voor zijn schilderij.

Haar voorovergebogen hoofd is vrijwel verborgen tussen de schouders. Roos hangt half over haar rug heen. Geen schilder die van deze pose iets kan maken. Nu ja, Herman Gordijn misschien, melancholieke humor. Hij grijpt de rugleuning van zijn stoel vast. Zijn knokkels kleuren wit, zijn borst gaat op en neer.

Ziet hij dat nu goed? Is dat een loep? Probeert ze nu met een loep vast te stellen van wie dit schilderij is en of het echt is? Amateur. Verdomme, kijk nou eens, ze pakt met haar vingers de lijst vast!

‘Afblijven,’ snauwt hij, ‘niet met je handen aan dat doek.’

Elsemiek en Roos draaien zich gelijktijdig om.

‘We kijken alleen maar,’ probeert Roos. Haar tegenspraak doet zijn woede toenemen.

‘Als iemand weet, nee, zou behoren te weten, hoe belangrijk dat schilderij is, dan ben jij dat. En jij weet ook dat ik wil dat je ervan afblijft, er eigenlijk zelfs niet bij in de buurt komt.’

Roos doet een stap naar voren en kijkt hem nu met harde ogen aan. Haar wangen kleuren. Dit wordt smerig, weet hij. Kennelijk beseft de vriendin dat ook.

Die draait zich weer om en gaat ogenschijnlijk verder met haar onderzoek. Het schilderij raakt ze niet meer aan.

‘Natuurlijk weet ik hoe belangrijk dit doek voor je is. Vanaf dag één, toen we voor het eerst samen in Parijs waren en we samen dit doek kochten is me dat duidelijk geworden.’

Twee keer het woord samen, het ontgaat hem niet.

‘Jammer genoeg was ik te jong om te beseffen hoe belangrijk. En wat dat uiteindelijk voor mij zou gaan betekenen. Jij houdt van geschilderde vrouwen, het liefst in olieverf. En dat daar achter mij is de liefde van je leven! O, neem me niet kwalijk, nu doe ik je tekort. Eén keer ben je vreemdgegaan, was je kortstondig verliefd op een vrouw met prachtige borsten. Van marmer. Maar hoe je met mij, een vrouw van vlees en bloed, moet omgaan? Je hebt werkelijk geen enkel benul.’

Hij ligt op zijn knieën achter in de tuin, daar waar de mooiste bloemen groeien. Zijn benen zijn zwart, zijn handen ook. Geeft niets, hij gaat mamma helpen. Mamma ligt met hoofdpijn op de bank op de veranda. Heel veel kussens onder haar hoofd. Mamma heeft vaak hoofdpijn, margarine noemt ze dat, net als de boter op zijn brood. Nu plukt hij bloemen.

Van bloemen word je heel blij heeft Geertje gisteravond, toen ze hem in bed stopte, gezegd.

‘Zal ik jou een geheim vertellen?’ vroeg ze.

Blij knikte hij ja. ‘Een lieve meneer,’ ging Geertje verder, ‘heeft mij een paar dagen geleden bloemen gebracht en nu ben ik elke dag zo blij dat ik liedjes in mijn hoofd zing.’

Zou Mamma ook liedjes in haar hoofd gaan zingen als hij haar bloemen geeft en gaat die hoofdpijn dan vanzelf weer weg?

Met de bloemen onder zijn arm rent hij het trapje van de veranda op en legt ze op de witte blouse van mamma. Die schrikt en doet haar ogen open.

‘Gadverdamme, kijk nu toch eens!’ Met een wilde zwaai duwt ze de bloemen van haar blouse af. Dikke zwarte strepen blijven achter.

‘Geertje, haal dat kind weg!’

In een waas van blauw, de rok van Geertje, wordt hij aan zijn arm hard de keuken ingetrokken.

‘Ik wilde helpen,’ probeert hij te zeggen, maar door al de tranen in zijn hoofd zijn de woorden weggespoeld.

‘Ik ben er nu bijna zeker van, dit schilderij is hoogstwaarschijnlijk door Manet geschilderd.’ De stem van Elsemiek komt van ver. Dan dringt tot hem door wat ze zegt.

Direct overziet hij de situatie weer. Ze denkt dat het een origineel werk is, van een van de meest beroemde Franse schilders nog wel. Met een loep boven een schilderij hangen en dan zo’n mening hebben. Dit amateurisme levert voorlopig geen enkel gevaar op. Dit is dilettantisme ten top. Hij haalt diep adem en voelt zich kalmer worden. De uitval van Roos negeert hij verder.

‘Waarom denk je dat het een originele Manet is?’ vraagt hij met gemaakte vriendelijkheid.

De ogen van Elsemiek lichten op, ze kucht, een klein lachje. Dan begint het praten.

‘Als ik kijk naar de penseelstreek, de voor Manet zo typische scherpe contouren in de overgang tussen licht en donker, het gedoseerde zwart, de kleding van het model en natuurlijk de signatuur.’

‘Hoezo de signatuur?’ vraagt hij, bewust niet ingaand op het argument, de kleding van het model.

‘De M,’ antwoordt ze.

Natuurlijk, bingo, dacht hij het niet, met open ogen de valkuil in. Nu er volledig overheen. En volstrekt in de rol van de gearriveerde kunsthistoricus, die een gastcollege geeft aan een volle zaal met studenten, antwoordt hij:

‘Manet signeerde nooit alleen met een M. Het was of Manet of ed.Manet. Bovendien kan elke tweederangs kunstenaar die een penseel kan vasthouden en heeft leren schrijven een handtekening neerzetten.’

‘Dit is niet gesigneerd door een tweederangs kunstenaar,’ Elsemieks stem heeft nu iets hooghartigs. Haar ogen staan fel en haar hand knijpt in een zakdoekje.

‘Dit is geschilderd door Manet zelf, de penseelstreek, het…’

‘Licht en donker,’ onderbreekt hij haar ruw, ‘de contouren, ik heb het net al van je gehoord en kan zelf nog veel meer argumenten noemen, maar dit doek is niet van Manet. Het is van een onbekende kunstenaar.’

Aarzelt ze nu?

‘Hoe weet je dat zo zeker?’ vraagt Elsemiek.

‘Wat dacht je van afmetingen, verfanalyse, doorlichtfoto, monsters van de lijst, gebruikt linnen, kortom alles wat voor een echte kenner vanzelfsprekend is?’

Is dat mens ooit geslaagd voor haar tentamens?

‘Heb je daar dan documentatie van?’ vraagt ze. ‘En een bevestiging van die zogenaamde onbekende kunstenaar.’

‘Zeker,’ antwoordt hij, ‘maar niet hier, in een kluis in het museum.’

‘Zie je nu hoe schijnheilig je bent,’ de ogen van Roos vlammen, ‘waarom heb je mij dat nooit verteld? Verzin je dit nu ter plekke? Want zelfs ik weet dat als het echt is, dit doek tonnen waard is. En precies de helft daarvan komt mij toe.’

Het laatste klinkt als de klap van de hamer van de veilingmeester.

Eindelijk, al heeft het deze keer nog lang geduurd. Het doel van hun bezoek is duidelijk. Roos ruikt weer geld. Veel geld denkt ze. Met de kunstwereld heeft zij niets meer op. In de afgelopen jaren is haar belangstelling voor zijn werk in het museum verflauwd. Ze spreekt erover alsof hij een veredelde suppoost is.

Zijn internationale contacten? Beschouwt ze als snoepreisjes, terwijl hij haar van meet af aan heeft proberen te overtuigen van het belang van samenwerking binnen de kunstwereld.

Roos is weer gaan zitten en vervolgt:

‘Nu Elsemiek denkt dat ons schilderij een echte Manet is, zal het opnieuw nader onderzocht moeten worden. En wel door een expert die boven alle verdenkingen verheven is, dus niet door een van jouw vriendjes.’

Ze lacht zelfs weer liefjes naar hem. Hij kent dat bevroren glimlachje, zou haar alleen daarom al de keel kunnen dichtknijpen.

Het wordt hem te veel. Hij voelt zich uitgeput. Ze moeten weg en wel direct.

‘Eruit,’ brult hij, ‘wegwezen, ik ben dit geouwehoer meer dan zat. Het enige waar jij je je hele leven voor hebt geïnteresseerd is het voor jezelf zo leuk mogelijk maken. Alles op de korte termijn, liever nu dan straks, liever vandaag dan morgen. Het begrip schoonheid zegt jou niets en gelet op je spiegelbeeld kan dat ook niet anders.’

Hij schrikt van zijn eigen woorden en van de vechtlust in de ogen van Roos.

Hij weet, dat zij weet, dat hij liegt. Tot voor kort is hij altijd vol lof geweest over haar verschijning.

Ook toen het steeds stroever tussen hen ging lopen. Zijn poging haar te kwetsen verraadt zijn zwakte.

‘Dit schilderij komt dit huis niet uit, zelfs niet eens van de wand.’ En, zich nu richtend tot Elsemiek, ‘waar jij kunstgeschiedenis hebt gestudeerd is mij een raadsel. Utrecht zeker?’

‘Groningen,’ antwoordt Elsemiek beheerst, terwijl ze tegelijkertijd met enige moeite opstaat. ‘We zullen zien, Theo, voorlopig zijn we nog niet uitgepraat. Tot ziens dan maar, collega.’

Als een suppoost in het museum loopt hij met ingehouden pas achter hen aan naar de voordeur. Ondertussen observeert hij of ze niets meenemen. Onzin natuurlijk, maar de woede die hij nog steeds voelt, belet hem nuchter na te denken.

Elsemiek gaat met een gemaakt glimlachje als eerste de deur uit. Roos loopt haar, zonder hem verder aan te kijken, achterna. De deur trekt ze met een bonk dicht.

Liefde is niet gratis

Hij sloft terug naar zijn leunstoel en zakt achterover. De zitting is nog warm.

Ongemakkelijk schurkt hij heen en weer. Nog is ze niet weg. De harde klap waarmee Roos de voordeur in het slot gooide, dreunt na in zijn hoofd.

Een paar maanden geleden, vrijwel direct na de feestdagen, legde Roos tijdens het avondeten haar bestek neer. Hij schrok van de vastberadenheid waarmee ze hem aankeek. Op een waarschijnlijk goed ingestudeerde, nonchalante toon deelde ze mede dat zij definitief een punt achter hun relatie wilde zetten. Het voorlezen van het weerbericht zou niet anders hebben geklonken. Iets in hem kromp samen.

Dit was waarvoor hij altijd bang was. Een ander die de regie over zijn leven in handen nam. Weer werd hij gedegradeerd tot toeschouwer.

Omdat hij niet wist wat hij moest antwoorden, had hij alleen maar geknikt. Ogenschijnlijk leek het alsof hij de boodschap als vanzelfsprekend had geaccepteerd, het met haar eens was. Een definitieve punt achter een verbintenis die eigenlijk niet meer bestond.

Maar toen hij van tafel wilde opstaan snauwde Roos dat hij moest blijven zitten.

Ze was nog lang niet klaar. Hij kende die klank. Woede met een ondertoon van wanhoop.

‘En ik, ik ga weg, ik wil dit huis uit en wel zo gauw mogelijk, want alles maar dan ook alles hier benauwt me. Jouw aanwezigheid nog het meest.’ De nonchalance van zojuist was verdwenen en haar ongeremde emotie gaf hem iets van zijn zekerheid terug.

‘Maar waarom dan nu?’ vroeg hij op een scherpe toon, zijn ongemak overbluffend.

‘Omdat, omdat,’ hakkelde Roos,’ omdat het alweer een nieuw jaar is, weer is er een nieuw begin en nog steeds is er niets veranderd. Je leeft nog elke dag in je eigen wereld, kunst en nog eens kunst en alsof dat niet genoeg is, ook nog dat portret daar op de muur. Een vrouw in olieverf. Maar mij zie je niet. Als je om mij evenveel gaf als om haar, zou ik nog met je verder willen leven, maar nu, nu ben ik het zat. Ik ga dit nieuwe jaar niet nog eens proberen of in dat kunsthuwelijk van ons nog nieuw leven te blazen valt. Ik heb dat jaren gedaan en nu ben ik volledig uitgeprobeerd.’

Haar gelijk deed hem pijn. Hij moest zien overeind te blijven en dus maakte hij gebruik van zijn vertrouwde middel… zwijgen. In stilte wachten, niets meer zeggen, totdat zij de voordeur definitief achter zich dicht trok.

En alhoewel er dan niemand meer was om tegen te praten, zou hij eindelijk wel verlost zijn van de vrijwel dagelijkse verwijten over hoe hij in elk opzicht tekortschoot. De argumenten die ze daarbij hanteerde kwalificeerde hij als emotionele prietpraat, desondanks irriteerde het hem hevig. Ruzie om de ruzie zonder enige rationele zeggingskracht.

‘Morgen ben ik weg,’ eindigde Roos. ‘Details over hoe en wat aangaande de scheiding bespreken we later wel. Als ik enigszins tot rust ben gekomen.’

Toen hij die volgende morgen, na een nacht in de logeerkamer doorgebracht te hebben, de deur achter zich dichttrok voelde hij zich als versteend. De ochtendkou drong zijn lijf binnen en zijn spieren reageerden uiterst moeizaam. Een marmeren man, een museumstuk, weggezet in het depot. Heel langzaam fietste hij de gracht af.

Hij had waardeloos geslapen, was drie, vier keer wakker geworden. Iedere keer met hetzelfde woord in zijn gedachten: kunsthuwelijk.

De schrille stem waarmee Roos het woord had uitgesproken resoneerde in zijn kop. Aanvankelijk probeerde hij het te relativeren. Eigenlijk wel leuk gevonden door Roos, getrouwd immers met een man die leefde voor de kunst.

Maar hij kwam er niet mee weg. De pijn die hij voelde toen ze gisteravond het woord uitsprak had hem niet alleen uit zijn slaap gehouden, ook nu nam het nog steeds bezit van hem. Misschien zelfs heftiger.

Dan niet, dan donder je maar op, had hij vannacht in zichzelf gebromd, terwijl hij zich voor de zoveelste keer omdraaide, opnieuw in slaap viel, totdat hij weer wakker schrok en het ritueel zich herhaalde.

Toen hij bij het museum zijn fiets in de stalling neerzette, wist hij het zeker. Het ging geheel tegen zijn gewoonte in, maar nu, nu moest hij met iemand praten. Iemand die in staat was om hem te begrijpen en bij wie zijn problemen veilig waren.

De enige collega die hij daartoe vertrouwde was Frits. De man van financiën, al jaren tot achter de komma nauwkeurig en net zoals hij volkomen loyaal aan het museum. Het zakelijk overleg tussen hen beiden verliep altijd in een vertrouwde sfeer, en zo af en toe kwam ook, zij het voorzichtig, hun beider privésituatie ter sprake.

Plompverloren was hij de kamer van Frits binnengestapt, had een stoel gepakt en was zonder enige inleiding, anders dan ik moet even met je praten, aan zijn verhaal begonnen.

Achteroverleunend in zijn bureaustoel had Frits, zonder hem te onderbreken, naar hem geluisterd. Toen hij klaar was met zijn verhaal, toonde Frits geen enkele vorm van verbazing en stelde hij ook geen enkele vraag. Slechts een droog kuchje leidde zijn reactie in.

‘Dit heb je toch altijd geweten, je wist dat het onmogelijk was, knap dat je het zo lang hebt volgehouden.’

Op een ongemakkelijke manier was hij het daar mee eens geweest. Heeft hij van Roos gehouden? Ja, nee, ja toch wel, daar in Parijs, de eerste keer dat ze er waren. Zij leek toen de ideale vervangster voor het meisje in de boot. Tweede keus beseft hij nu, gedoemd om te mislukken.

In het begin van hun relatie keek ze tegen hem op. Hij met zijn afgeronde universitaire studie, zijn kennis van kunst, zijn positie in het museum, de terugkerende officiële openingen van tentoonstellingen, zijn netwerk van kunstliefhebbers en de bijbehorende feestjes en vernissages.

Hij pronkte graag met Roos. Haar bijna nooit aflatende vrolijkheid, de uitbundige lach, een mond met prachtige tanden en een uitdagend lichaam verpakt in artistieke flodderjurken vol kleur.

Waar het begon te schuren? Hij weet het niet meer. Misschien daar waar ze heel voorzichtig, maar wel met een zekere volharding, kritiek op hem begon uit te oefenen. Hoe lang waren ze toen bij elkaar? Vier, vijf jaar?

Hij staat op en loopt naar de keuken. Dat denken aan wat er niet meer is moet stoppen. Terwijl het kokende water de koffie in het filter zwart kleurt en de geur zich als een drug in zijn kop nestelt, dringt zich onstuitbaar toch een herinnering op.

Het was jaren geleden bij een vernissage in Het Tweeluik. Nog ziet hij haar staan, stralend als altijd, midden in het kringetje van bekenden rond een gestileerde sculptuur van twee naakte, elkaar omarmende, vrouwen.

Champagneglas in haar hand, waarschijnlijk al te veel op. Nog hoort hij haar van het lachen bijna overslaande stem. Als creatievelingen zijn jullie wel heel voorspelbaar. Zodra er erotiek of seks in de voorstelling aanwezig is, loopt jullie bewondering zienderogen op.

Eerst viel er een stilte, daarna wat ongemakkelijke kuchjes, hier en daar een mislukte glimlach. Vervolgens richtten sommige blikken zich op hem.