-

WESSEL TE GUSSINKLO

De verboden tuin

ROMAN

-

ISBN 978 90 830 4804 8

NUR 301

www.koppernik.nl

Copyright © 1986 W.G.A. te Gussinklo

Omslagillustratie Paul Klee, De tuin

Dit e-book werd gemaakt op basis van de vierde druk, 2020, ISBN 978 90 830 4800 0.

-

We started on one of those clear dawns that wake up

the senses with the sun, while the intellect,

tired after the thinking of the night, was yet

abed. For an hour or two, on such a morning, the

sounds, scents and colours of the world struck man

individually and directly, not filtered through or

made typical by thought: they seemed to exist

sufficiently by themselves, and the lack of design

and of carefulness in creation no longer irritated.

T.E. Lawrence, Seven Pillars of Wisdom

-

DEEL EEN

-

1 Bijna of met kleine vlaagjes wind opstak

Toen hij de trap afkwam zag hij de zwartleren portemonnee van zijn moeder op de kapstok liggen en meteen bonkte er iets in hem en hij bleef roerloos staan zonder dat hij precies wist waarom. Op slag was het van hem afgevallen; het gevoel van onbehagen, de verveling, het gevoel niets meer te herkennen.

Hij had zich de hele middag rusteloos gevoeld, gespannen alsof er iets ging gebeuren, of veranderen. Hij wist niet wat of hoe. Er ontbrak iets. De wereld was leeg en koud, alsof er onzichtbare stukken afgevallen waren. Ook hijzelf, hij paste niet meer. Hij kon het niet begrijpen.

Hij was op zijn bed gaan liggen en dacht aan de bijenzwerm die hij zou gaan houden. Maar er schoof iets tussen en de bijenzwerm bestond niet meer. En toen hij aan de boom dacht, zag hij hem niet. Ook het geheim was kleurloos (de afgezaagde tak in een bosje struiken, die hij had uitgehold en waarin hij een cent en een kettinkje gestopt had en toen een kurk erop, ingesmeerd met modder, zodat niemand het kon vinden. Alleen zijn beste vriendje, Hennie, mocht weten waar het was.) Hij dacht aan het riviertje dat door de regen gevormd werd in het park en dat hij overdekt had met takjes en daar graspolletjes op, zodat het een onderaards riviertje was geworden dat niemand kon zien.

Meestal tintelde hij bij die gedachte. Of de uitleenbibliotheek: vier cent per boek. Allemaal stripverhalen die hij uit kranten geknipt had en door middel van ijzerdraadjes gebundeld: Erik de Noorman, Tekko Taks, Tom Poes, Kapitein Rob, Ketelbinkie, Panda… De bibliotheek zou steeds groter worden!

Het hielp niet. Alle warmte was uit de boekjes verdwenen. Als hij naar ze keek zag hij kleine onbelangrijke dingen met ijzerdraadjes en een bruin kaft, nietig, weerloos naast al die andere vormen en kleuren en dingen, die overal aan alle kanten tot in het oneindige bestonden. Ze waren alleen maar zichzelf: alleen papier, zonder dat daar ook maar iets aan toegevoegd bleek te zijn. En het waren nog niet eens échte boekjes, boekjes die je in een winkel kocht.

Verdrietig ging hij liggen lezen; Bange Jacob, een boek dat hij net gekregen had. Maar tussen de regels gebeurden andere dingen; dieren, landerijen, bomen doken op. Maar niets werd werkelijk, bestaand, dichtbij en warm.

Later dwaalde hij door zijn kamertje tussen zijn boeken, platen aan de muur, potten met tomaatplanten, een vaas met salamanders, een stempelkussen met losse rubberlettertjes die het woord bibliotheek vormden.

Wat moest hij doen? Hij kon niets meer bedenken. Het gevoel van leegte, van bevreemding werd sterker. Het was geen denken, het was niets bepaalds. Alleen benauwdheid, droefheid, iets gloeierigs. Lauwe lucht. Het ergste was nog dat er niets bepaalds meer was.

Hij ging voorover tegen het raam leunen met zijn voorhoofd tegen de koude ruit gedrukt en zijn handen in zijn zakken, zodat hij alleen op zijn voorhoofd steunde. Hij liet zijn lichaam doorzakken totdat zijn maag de vensterbank raakte. En daarna drukte hij zich weer op. Hij bleef dit doen terwijl hij naar buiten keek. Zwarte wolken trokken over de stad. Er kwam regen. Iets wat het aanduidde was al te horen in de geluiden buiten: de klanken waren doffer, leken niet meer daar vandaan te komen waar ze vandaan kwamen. Een substantie, een ding haast hing tussen de huizen en de bomen, die tegelijk vager en werkelijker, hechter, ondoorzichtiger waren geworden.

Ook buiten was er iets gebeurd. Er was iets verschoven, maar hij kon niet ontdekken wat. Alles leek nog op zichzelf; bomen, huizen en fietsers en auto’s en de gracht en de muren en de stenen van die muren, alles heel precies begrensd vlak naast elkaar. Maar ze hadden niets meer met elkaar te maken. Dat waardoor ze bij elkaar gehoord hadden, waardoor ze samen één wereld hadden gevormd was opeens verdwenen.

Wat kon dat geweest zijn. Er leek iets uit ze weggezakt. Er waren lege plekken gevallen die niet meer opgevuld werden, daar had het het meeste van weg. Ze konden naar elkaar kijken, de dingen: stenen keken naar stenen en naar iets anders: dakpannen. Bladeren keken roerloos naar takken en stammen – en dat waren ze zelf in zeker opzicht nog – en afkerig naar de goot en het hek en auto’s en fietsen en kleren en naar gras, en overal was ruimte, kou tussen de dingen… en ze keken naar hem en hij keek terug…

Maar dat was niet alles. Stenen vormden niet meer samen een huis, of bomen en huizen en stoepen en auto’s een straat, maar er waren stenen en een huis, er waren takken, bladeren, een stam, de bast, en er was een boom; en dat waren twee volstrekt verschillende zaken. Een huis bestond al zonder stenen. En wat te denken van bomen en een straat, huizen en een straat, of twee verschillende bomen. Hoe moest het daar nu mee…?

Het was verschrikkelijk! Ze waren elkaar niet. Er bestond geen enkel ding dat werkelijk belangrijk was, waar alle andere dingen bij hoorden, dat ze zin gaf, dat ze tot een samenhangend geheel maakte waarachter ze als afzonderlijke dingen verdwenen.

Er was niet één bedoeling in de dingen, maar duizenden, evenveel als er dingen waren. Daarom hadden de dingen ook niets met hem te maken; ze hadden hun eigen redenen van bestaan die losstonden van hem. Daarom was hij ook zelf zomaar toevallig.

En al die dingen waren zoals ze waren en niet anders, en zo precies uitgewerkt, zo onverwisselbaar zichzelf. Nooit ging iets in iets anders over, de ene vorm sloot de andere uit. Daarom was alles zo eenzaam! En dat ging maar door. Hele straten – oneindig ver – vol dingen waar niemand naar omkeek, maar die wel bestonden: ontelbare stenen en dakpannen en bomen ’s nachts buiten. En als het regende. En als het koud was… En ze bleven altijd waar ze waren. En niemand die naar ze omkeek. En ze konden elkaar nooit bereiken over de harde koude ruimte heen… En waarom precies daar! En waarom precies die vorm…! Het zou minder erg zijn als er maar één steen was en één dakpan en één huis en één boom en allemaal op één plaats, zodat iedereen ze kon zien. Dan zou het wel iets betekenen. Dan zou het minder erg zijn.

Ze waren uit school in de buurt van Hennies huis gaan spelen. Hij, Hennie, Nico, Appie en Rudie en nog een paar jongens uit de buurt die hij van gezicht kende. Eerst waren ze gaan voetballen. Hij keepte. Het werd verboden omdat de bal tegen de ruiten kwam. Toen gingen ze paardje spelen. Een jongen zat op de rug van een andere jongen en hij moest andere jongens van de ruggen van weer andere jongens gooien, of met jongen en al omgooien. En dat probeerden ze ook met hem te doen. Wie het langst bleef zitten had gewonnen. Hij won altijd. Hij had het spel zelf bedacht. Ze moesten precies als paarden doen, anders was het niet echt. Ze moesten met hun voeten over de grond schrapen en stampen en hinniken en steigeren en met hun hoofd slingeren en galopperen en op de grond plassen. En paarden die geen ruiter meer hadden waren veulens. En sommige paarden waren merries en andere hengsten en de veulens moesten bij de merries komen drinken, dan mochten ze niet aangevallen worden. Hij was Nellie van de boerderij, ze moesten ook bij hem komen drinken. Maar ze wilden niet, ze vonden het gek, giechelden en duwden zomaar wat, alsof ze helemaal geen wedstrijd hielden. En toen was hij kwaad geworden. Zo ging het helemaal niet leuk. Als je het niet goed deed telde het niet als je won. Meteen hadden ze geen zin meer. Ze waren onbeweeglijk blijven staan en staarden voor zich uit. Hij probeerde het nog een keer, nog steeds kwaad, aanklagend: ‘Doe nou niet zo flauw, wat doen jullie vervelend…!’ Maar ze waren al tot een vreemd soort onbeweeglijkheid vervallen. Want wat ze speelden en het beeld daarbij was verschoven door zijn aanwijzingen, was iets heel anders geworden dan ze wilden spelen. Het ging niet meer om winnen of het spel zelf, maar om iets wat uitgebeeld moest worden – net doen als een paard, je inleven – dat vergde ernst en concentratie. Voor hen had het niets met het spel te maken, maar het was steeds belangrijker geworden door de nadruk die hij erop legde. O ja, ze hadden nog wel wat meegespeeld al die tijd, voordat hij kwaad werd, dat deden ze ook toen nog wel, maar steeds trager, onzekerder, met verveelde pauzes. Ze zagen er niet bij wat hij erbij zag, en ze probeerden weer contact met elkaar te krijgen buiten het spel om; door lachen, schreeuwen, duwen, in de hoop dat er iets nieuws zou ontstaan, wat dan ook.

Toen ze nog maar net speelden en zijn aanwijzingen nog niet stoorden waren ze één bewustzijn geweest, één emotie, één soort beweging, ze waren er zelf nauwelijks meer geweest. Nu doken ze weer op, nog slechts met een dun draadje verbonden met het spel, dat geen spel meer was – onzeker, doelloos opgescheept met elkaar en met zichzelf en de kale open ruimte, de straten, de middag, het oneindige aantal mogelijkheden, de vormloosheid van zo’n middag.

Maar ze durfden de aanleiding waarom ze daar stonden nog niet los te laten. Ze rommelden maar wat aan, giechelden, duwden. En toen was hij ook nog kwaad geworden. Meteen bestonden ze alleen nog maar uit weerstand. ‘Bah, wat doen jullie flauw,’ zei Ewout klagend. ‘Het ging net zo lekker.’ En kwaad: ‘Ik speel nooit meer met jullie. Wat zijn jullie kinderachtig.’ Hij keek naar ze. Ze keken nauwelijks naar hem, niemand reageerde. Hij staarde naar ze. Ze bestonden opeens op een vijandige ondoordringbare manier als dingen.

Onbeweeglijkheid hing als een wolk tussen hen. Het was allang geen onwil meer. Het was iets op zichzelf, dat steeds dwingender werd. Ze verstarden. Plotseling was het onmogelijk om nog iets te zeggen of zelfs maar te bewegen. Het beloeren begon.

Hij staarde naar ze, niet meer kwaad maar ongerust. Hij liep niet meer driftig heen en weer. De dreigende bewegingen waren opgehouden. Waarom kon hij niet gewoon doen zoals altijd, zonder werkelijk op ze te letten – wat gebeurde er met hem? Hij kon niet meer eisen of dwingen, hij had geen overwicht meer: de jongen die spelletjes voor andere jongens verzon, voor wie ze bang waren als hij kwaad werd. Hij was belachelijk! Eén jongen tegenover een heleboel andere jongens die wat van ze wilde maar het niet gedaan kreeg. Belachelijk!

‘Nou,’ begon hij zwakjes, ‘zullen we dan stekelbaarsjes gaan vangen bij de Ezelsdijk?’ Het was bijna ongemerkt een vraag geworden, haast een verzoek dat hij aan ze voorlegde in de hoop dat ze mee zouden doen.

Maar niemand reageerde, en dat was verschrikkelijk, juist omdat het een vraag was geweest. Ze keken alleen maar. Ze keken naar zijn verwarring en ze zagen zijn schaamte om die niet beantwoorde vraag. Op hetzelfde moment voelde hij dat ze groeiden, bijna alsof ze herademden.

Onmiddellijk zei hij: ‘Zullen we dan boompjes gaan zoeken?’ Hij was de verlammende stilte net voor. Maar wat hij zei klonk hopeloos onzeker, en raar genoeg ook verveeld, alsof hij zomaar iets voorstelde om toch nog wat te zeggen. Het was niet warm en verlokkend, het miste elke overtuigingskracht. Iets anders, iets achter die woorden dat de inhoud ervan vernietigde, werd steeds belangrijker. En dat andere was: intense concentratie op hen en op zichzelf, op zijn pogingen overtuigend te zijn, niet op wat hij zei. Vat op ze krijgen! Dat was het waar het werkelijk om ging.

Ze reageerden niet. En juist door dat gebrek aan reactie, juist daardoor lukte het hem helemaal niet meer iets voor zich te zien. Boompjes zoeken…? Waarom was dat zo fijn…? Hij zou die boompjes ergens planten en later zou er iemand naar kijken en denken: Hé, daar staat zomaar een kastanjeboompje, of een eikje! En dat was het juist, want hij had het daar geplant en dat wist niemand!

Waarom was dat zo fijn? Onbegrijpelijk! Het zei hem niets meer. Een leegte kwam op. Alles werd onzeker, verward, hij vervaagde. En hij wist dat zij het zagen en het herkenden en roerloos wachtten op iets wat houvast zou geven. Al hun zintuigen namen toe. En meteen wist hij dat ze dat houvast vonden, toen hijzelf de ondertoon van zwakte hoorde, bijna iets smekends, dat in zijn stem was gekomen. Het was geen zwakte dat ze niet reageerden, maar macht als van een volwassene die nog even laat praten voordat hij veroordeelt.

Hij praatte verder. Zomaar ophouden zou nog afschuwelijker zijn. Maar het hielp niet. Wat hij zei was droog en gehaast alsof hij het afraffelde zonder er zelf nog in te geloven.

Hij zei: ‘… en dan gaan we ze ergens planten, en dan weet niemand dat we ze daar geplant hebben, en dan worden het hele grote bomen, en dan weet niemand dat we ze daar geplant hebben, en dat weten wij dan alleen, en…’

Praten ging steeds moeilijker, alsof het nergens terechtkwam, nergens naartoe ging. Het klonk alsof hij alleen was. ‘Nou ja…’ zei hij hulpeloos, ‘dat is hartstikke fijn…’

Verward hield hij op, en meteen durfde hij niet meer te praten of te bewegen in de verschrikkelijke stilte die gevallen was, of naar ze te kijken omdat ze terug zouden kijken, alle kracht die hij eerst op hen gericht had nu op hem richtten – verhevigd omdat zij niet alleen waren – (dat kijken zou in hem dringen, want elke beweging van hem werd gezien en herkend – ook dat hij niet meer bewoog werd gezien en dat hij zweeg werd gezien…).

Hij probeerde zich te beheersen en gewoon te doen, argeloos, alsof er niets aan de hand was. Maar zijn huid ontstond en het ging niet meer, en dat maakte hem bang en opeens was alleen die angst er nog maar. Hij wist niet meer wat hij wilde, waarom hij… wat… Er plofte iets, alles werd vreemd, ondoordringbaar ver. Hij kon nergens meer in verdwijnen. Onbeweeglijke dingen – of eigenlijk één ding – loerden naar hem, drongen op hem in, terwijl hij… Kon hij zich maar verbergen, weg zijn. Zijn hoofd trilde en meteen sleurde die beweging hem mee. Pijlsnel, voordat hij er iets tegen kon doen, trok hij verontschuldigende grimassen (hij mompelde: ‘Nou hoor…’ zonder naar ze te kijken, ‘als jullie…’) om te laten zien dat hij niet gevaarlijk was, dat hij het niet echt gemeend had, en dat ze maar niet op hem moesten letten en hem niet ernstig nemen, want hij was niet gevaarlijk en het was niet ernstig. En toen probeerde hij ook dat weer af te zwakken. Hij haalde zijn schouders op en stootte een krassend lachje uit. Ze reageerden niet, ze gingen er niet op in. Om een of andere reden maakte dat alles nog erger. Hij wist niet meer waar hij kijken moest. Hij trok een kwaad gezicht en begon de zijkant van zijn schoen tussen de straatstenen heen en weer te schuiven zonder op te kijken, alsof hij er niet meer was. Kon hij maar weggaan zonder dat het op een vlucht leek, zonder dat ze het allemaal zagen.

Hoewel hij niet meer opkeek voelde hij aan iets lichts, iets als een geheimzinnig ademen om zich heen, dat ze in beweging kwamen. Het was bijna of met kleine vlaagjes wind opstak. (Ze keken naar elkaar en naar hem, verbaasd, verlegen. Wat was er gebeurd? Het gebeurde was meteen onbegrijpelijk geworden. Al die tijd, om hem te weerstaan, waren ze bewegingloos geweest, ondoordringbaar, en nu plotseling… ze zagen elkaar; dreigende, kijkende voorwerpen, roerloze dingen met ruimten ertussen. Dingen die niets meer met elkaar te maken hadden.

Alles werd nu mogelijk! Maar onmiddellijk, om dat te bezweren, begonnen ze te lachen, harder dan anders, en heen en weer te rennen, om het moment van kilte, van dreiging te overschreeuwen, te laten zien dat ze niet dreigden: kenbaar zijn, ongevaarlijk zijn. Ze waren niet dat roerloze onvatbare ding, dat lichaam dat niet bewoog, dat er alleen was, dat keek en niet bewoog; maar lachen, bewegen, schreeuwen. Op hem lette niemand meer bij die koortsachtige opwinding.)

Hij wist al wat het zou worden: iets wat altijd op de loer lag brak door. Iets ongeordends zonder doel, waarvan je nooit wist waar het naartoe ging, wild, roekeloos. Ze konden iemand gaan pesten of belletje trekken of de lampen van lantaarns kapotgooien. Het deed er nooit toe wat, als het maar zo wild mogelijk was. Het kon zich overal op richten.

Er doken lichamen op, koppen, stampvol energie, niet meer samenhangend met iets, maar zomaar op zichzelf en daardoor onherleidbaar, ontzettend bestaand, dreigend: koppen, lichamen die hij niet mocht, die hij niet herkende, vertrokken in een afschuwelijke lol, die agressief was, bemoeizuchtig. Het maakte hem bang, al die grijnzende koppen, boordevol gelach, praatjes die niets te betekenen hadden; lachen om het lachen, bewegingen om de bewegingen… Heftigheid, glans en triomf. Ze spiegelden zich in elkaars gedragingen. De een wilde niet minder vrolijk, wild, roekeloos zijn dan de ander. Opeens was niets meer gevaarlijk, was niets verboden, bestond er niets wat ze niet durfden. Ze waren vechtend en lachend naar een vuilnisbelt in de buurt geslenterd. Steeds uitbundiger, verlost van de taken, doelstellingen, beperkingen, die hij hun opgelegd had, bevrijd van de dienstbaarheid aan iets buiten henzelf, met als enig doel: zo gek, zo wild, zo roekeloos mogelijk zijn.

En hij was meegelopen omdat niet meelopen, weggaan, kracht kostte, zich tegen hen afzetten betekende, en dat zou opvallen, ze zouden zijn afzonderlijkheid in hun eenheid zien, en dat was gevaarlijk; ze zouden zich tegen hem kunnen keren. De vuilnisbelt was op de plaats waar in een rij huizen één huis afgebroken was. Er stonden nog brokkelige muurtjes met prikkeldraad erop. Ze klommen eroverheen en gooiden rommel naar elkaar, schreeuwden, lachten, vochten voor de lol…

Hij keek van een afstandje toe. Hij begreep het niet. Waarom deden ze zoiets, wat vonden ze eraan?

Het kwam vaker voor, op school bijvoorbeeld, als er meisjes in de buurt waren. (Alles wat ze dan deden of zeiden verwees op een geheimzinnige manier uitsluitend naar henzelf. Het had geen werkelijke bedoeling meer. Ze leken haast van een andere substantie geworden: nog wel Hennie, Appie, Rudie, Nico… maar anders dan hij ze kende. De strenge, koele geslotenheid die ze als zijn vriendjes bezaten, was verdwenen. Wat gebeurde er toch? Waarom kon hij nooit meedoen? Hij kon nu niet meedoen omdat hij kwaad was geworden, en iets anders had gewild dan zij. Maar hij kon nooit meedoen!)

Ze sloegen deksels tegen elkaar en sprongen hard lachend heen en weer. Hun lachen en schreeuwen leek een nagalm te krijgen terwijl hij daar stond, het bruiste, groeide uit boven zichzelf. Ze waren één groot, krachtig, gulzig ding geworden, steeds dreigender en gewelddadiger (zoals een groep vreemde kinderen één ding is, één kracht – niet meer bestaat uit afzonderlijke kinderen – door gedragingen, door spelregels die ze gemeenschappelijk hebben, gezichtsuitdrukkingen die op elkaar zijn gaan lijken, die elkaar weerspiegelen).

De gewaarwording van kilte, van verslagenheid werd steeds sterker, deelde zich aan de huizen mee, de straat, de lucht, deelde zich aan alle dingen mee, die dof werden, andere dingen dan eerst werden. Hij herkende niets meer.

Niet veel later was hij onopvallend weggeslopen.

En wat was er een paar dagen geleden gebeurd (en gisteren opnieuw) – toen Koert, een jongen uit zijn klas, een inktklodder op de stoel van de juf had gegooid?!

‘Wie heeft dat gedaan?’ Ze stond kaarsrecht voor de klas zonder een beweging te maken. En keek van de een naar de ander, zoals ze altijd deed als ze niet meteen wist wie de dader was – en zelfs als ze het wist… zelfs dan… Niemand was onschuldig, anders kon zoiets niet gebeuren. Het was opstand! Het was gevaar! Ze keek naar de klas met ogen zwaar van verdenking, alsof de klas onder haar ogen in iets dreigends was veranderd, niet meer allemaal kinderen die ze stuk voor stuk zag, kende, begreep – van wie ze hield – maar een onbekend voorwerp, een ding haast waar ze tegenover stond, iets vijandigs, dat ze met kille bevreemding bezag. Ze was niet kwaad, ze was niet woedend, ze was koud! En dat ding had iets voortgebracht – een inktklodder – en zich daarna zwijgend gesloten. En daarom zocht ze naar verdichtingen in de amorfe groep kinderen, naar iets wat kolkte, woelde en toch samengebald was en dat verwarring uitdrukte; krachtlijnen die haast onmerkbaar naar een centrum trokken: spanning, schichtigheid. Ze was hard, streng, koud, zonder de kinderen de mogelijkheid te geven zich te ontspannen.

‘Wie heeft dat gedaan!’ De afstand die ze plotseling nam, dat kijken waaraan geen ontsnappen mogelijk was, behalve onbeweeglijk ondergaan, het was menens. Er hing gevaar in de lucht.

Hij was bang voor juf. Ze kon verschrikkelijk zijn, niet door wat ze deed, maar door wie ze werd. De straffen waren het ergste niet, maar haar kwaadheid, haar verachtende, koude verbazing en haar afkeer, als van een smerig klein miserabel ding, die waren vernietigend, die waren afschuwelijk! Hij wilde juf niet kwaad maken of verdriet doen om dat afschuwelijke niet te ontketenen. Hij wist waarnaar ze zocht: schuld. En schuld was raar doen, anders dan anders zijn. En juist omdat hij het niet gedaan had, terwijl juf iedereen, ook hem verdacht – al deed hij zoiets nooit – juist daarom wilde hij laten zien dat hij het niet gedaan had. En hij probeerde zo gewoon mogelijk te doen – want dat was onschuld – en oprecht en openhartig naar haar te kijken. Ze reageerde niet. Niet het geringste knikje of glimlachje schonk ze hem om te laten merken dat ze het gezien had, dat ze het wel wist, dat hij het zich niet aan hoefde te trekken.

Misschien had hij toch niet de goede uitdrukking op zijn gezicht gehad. Hij sperde zijn ogen open en keek haar aan. Hij hijgde een beetje. Haar blik gleed langs hem zonder een ogenblik te aarzelen, taxerend, schattend. Niet de minste reactie. Geen herkenning. En op een raadselachtige, verschrikkelijke wijze voelde hij hoe zijn gezicht, zijn houding en ook zijn onschuldig zijn veranderden onder die kille blik. Juist omdat hij zo zijn best deed. Al had hij het dan wel niet gedaan, de daad zelf was onbelangrijk geworden, verborgen achter iets anders, en dat andere was het gedrag van een schuldige hebben. Schuld of onschuld was een gezichtsuitdrukking, een houding geworden. Meteen legde hij er een schepje bovenop. Niet alleen hijgen, steunen, maar zo rechtop zitten met zijn armen over elkaar dat juf het onmogelijk over het hoofd kon zien. Hij wipte een beetje in zijn bank, terwijl hij dwingend haar ogen probeerde te vangen, of beschuldigend opzij keek naar Koert die het gedaan had, die dat soort dingen altijd deed. Die geld uit de portemonnee van zijn moeder stal om kauwgom met filmsterrenplaatjes te kopen.

Hij, Ewout, zou zoiets nooit doen, hij hield van juf.

Eén keer keek ze wat langer naar hem. Nu zou ze vragen of hij het gedaan had. En hij zou zijn hoofd schudden en nee zeggen en haar vol vertrouwen aankijken. En het gezicht van juf zou oplichten van herkenning: Nee natuurlijk niet! Natuurlijk heb jij het niet gedaan, Ewout, dat wist ik wel! zou ze zeggen.

En ze zou nog even met een heel andere blik dan naar de andere kinderen naar hem blijven kijken, zacht, vol sympathie, vol warme verstandhouding. En daarna weer streng naar de andere kinderen, bijna met een schokje alsof haar gezicht bevroor. Voor hen golden andere wetten.

Hij stond half overeind in zijn bank van braafheid, maar de blik van juf veranderde niet. Ze keek naar hem als naar een ding, als van verre afstand, met ogen die alleen registreerden. Geen spoor van reactie. Daarna dwaalde haar blik verder.

Hij had niet de goede uitdrukking op zijn gezicht gehad. Hij had er niet werkelijk onschuldig uitgezien. Juf dacht dat hij het misschien toch wel gedaan kon hebben, juist omdat hij zo zijn best deed. Hij moest er een beetje verveeld uitzien, want zo zag je eruit als je het niet gedaan had. Hij moest lusteloos zijn, onverschillig alsof hij er niets mee te maken had, en zomaar wat om zich heen keek…

Maar hoe was dat: verveeld, lusteloos, onverschillig…? Hij gaapte een beetje en tuitte zijn lippen zodat zijn gezicht verslapte. Maar het was te opzettelijk, te demonstratief: een jongen die moe en lusteloos deed maar het niet was. Dat was eigenaardig. Hij voelde het zelf. En wat nu…? Hoe nu verder…? Hij kon onmogelijk al die tijd zo blijven zitten, met ogen die uitpuilden van verveling en halfopen mond. Hij voelde dat juf al keek met scherp toegeknepen ogen, niet om zijn onschuld, maar om dat demonstratieve. En hij voelde wat ze dacht: Wat is er met Ewout? Wat zit daar achter? Meteen voelde hijzelf wat daarachter zat: schuld! Al wist hij niet waaraan. Een duister fantoom dat hij moest verbergen, dat hij voor moest blijven, was achter zijn rug ontstaan en juf zag het, zoals ze alles zag.

Onmiddellijk begon hij om zich heen te kijken, met rukkende hoofdbeweginkjes: hij had het niet gedaan! Hij zocht zelf ook! Dat was nog vreemder, die hoofdbeweginkjes, die onderzoekende blikken links en rechts. Hij voelde het wel, maar hij kon er met geen mogelijkheid mee ophouden en zomaar wat voor zich uitkijken… En als in spookachtige dromen sleepte de ene ongerijmdheid de andere mee; hij werd steeds onschuldiger, verwijtender, argelozer, nadenkender… hij werd steeds vreemder, steeds absurder. In een holle galmende ruimte waarin hij alleen was, gedroeg hij zich, bestreed de ene absurditeit met de andere, vertrok zijn gezicht, maakte grimassen…

En ten slotte knapte er iets, en hij verstarde plotseling halverwege een grimas en staarde bladstil op zijn bank, zonder nog een beweging te maken. Er was geen enkele beweging overgebleven om zich achter te verbergen. Klein zijn! Roerloos zijn! Onzichtbaar zijn! Ontsnappen aan dit afschuwelijke kijken dat alles zag, het kleinste, het minste, en levensgroot naar voren haalde, zonder dat het ooit genoeg was, zonder dat er ontspanning intrad. Een kijken dat niet meer op zou houden. Tussen sidderen en roerloosheid was geen reactie overgebleven.

‘Heb jij het gedaan Ewout?’ Hij reageerde niet, hij keek niet op. Met ogen die zich langzaam met tranen vulden staarde hij naar de bank, of staren: zijn ogen zogen zich vast aan een kerfje, een kras in het hout. Hij zag het niet. Hij was het! Hij verdween erin. En tegelijk was hij zijn huid, zijn spieren, die tot het uiterste beheerst moesten worden om dat kloppende en bonkende dat zich opdrong af te weren. Een kracht die ver boven kijken uitging was op hem gericht, een kracht die in hem drong als een mes. Zijn spieren trilden. Zijn hoofd bewoog met kleine rukjes.

En toen was ze naar hem toegekomen en vlak naast zijn bank blijven staan. ‘Kijk me eens aan, Ewout,’ zei ze. Haar stem was verrassend zacht en vriendelijk, alsof ze vertrouwelijk met hem praatte zonder de andere kinderen erbij. ‘Kijk me eens aan…’ Misschien was dit het ergste; dat wachten van haar, die vriendelijkheid. Ze boog zich naar voren en pakte zijn kin vast om hem te dwingen haar aan te kijken. Een kin die weerloos in haar hand trilde, en daarboven lippen die in- en uitstulpten alsof hij zijn keel wilde schrapen, zonder dat het trillen daardoor minder werd. En hij fluisterde met een stem waarin geen klank meer was overgebleven: ‘Nee, juf, echt niet, juf… want ik was… ik deed toen…’ ademloos, elk woord los van het volgende, alsof hij bij ieder woord een aanloopje moest nemen, een hindernis moest overwinnen om het uit te kunnen spreken, met eigenaardig rekken van lettergrepen die die nadruk helemaal niet verdienden.

En hij wrong zijn lichaam in bochten, trok grimassen, om greep op de woorden te krijgen. En zijn ogen draaiden zich wanhopig van de hare weg.

En juf herhaalde vriendelijk, bijna met vertedering: ‘Kijk me eens aan, Ewout, heb je het echt niet gedaan? Vooruit, kijk me eens aan…!’

En hij mompelde en slikte, terwijl hij snel links en rechts van haar keek. Schuld en onschuld, zij waren verdwenen achter dit stomende, kokende gebeuren. Hij schudde zijn hoofd alleen maar. Een snikje welde in hem op, maar hij huilde niet. Ze was teruggelopen naar het bord. Haar blik was niet veranderd toen ze zich van hem afwendde. Ze was niet bevredigd. Ze keek nadenkend, wat bezorgd.

Daarna zat hij doodstil. En plotseling was Koert ontdekt en toegesproken en gestraft. Het was voorbij. Ze gingen rekenen. Maar het was niet voorbij: alles wat hij deed bleef vreemd, bleef verwrongen; het leek of de ingesleten paden van zijn gedrag uitgewist waren. Hij was te vrolijk, te lacherig, te onverschillig, te oplettend, alsof hij nog steeds bewees dat hij onschuldig was. En terwijl hij zich gedroeg en gewoon als altijd probeerde te doen en toch op raadselachtige wijze voortdurend aan zichzelf voorbijgreep, voelde hij, zonder dat hij keek, door een druk, een plotselinge verstijving van zijn huid, dat juf op hem lette, dat haar ogen ernstig en roerloos, als vanuit een andere wereld die niets te maken had met de sommen die ze nu maakten, op hem bleven rusten. Wat was er met Ewout? Hij fronste zijn wenkbrauwen, hij tuitte zijn lippen en rekende. Maar het hielp niet. Hij wist dat ze alles zag, dat ze achter al zijn gedragingen die voortwoekerende geheimzinnige lading zag, die alles tegensprak en ontkrachtte. Misschien dacht ze dat hij het toch gedaan had, of ook. Of misschien iets anders dat ze nog niet ontdekt had. Hij was niet onschuldig! Het was niet voorbij! Hij zou haar uit moeten leggen dat hij het niet gedaan had. Hij zou het haar moeten vertellen.

Dagenlang zwierf hij om haar heen: dagen van houterigheid, dagen van schichtige linksheid. Nors maar bevangen wegkijkend als ze op hem lette. (Nu zou ze het vragen en hij zou het haar allemaal vertellen en haarfijn uitleggen. Hij zou haar duidelijk maken dat hij het niet gedaan kon hebben…) Maar ze vroeg nooit iets.

Hij klampte haar aan op het schoolplein om vier uur toen de school uitging – dat was gisteren geweest – en vertelde haar dat hij het niet gedaan had, en waarom niet; hakkelend, stotterend – en wat er werkelijk gebeurd was. Maar hij kon het niet vertellen. Hij kon wat er gebeurd was zich niet opnieuw onder haar ogen laten afspelen, zo overtuigend dat ze het ook zag en niet meer twijfelde. Hij kon het niet.

Er was een flits van wantrouwen in haar ogen verschenen toen hij haar aanklampte. Ze keek aandachtig naar hem. En ze zei met nauwelijks beheerst ongeduld: ‘Ja, ja dat weet ik wel, Ewout.’ In plaats van: Natuurlijk niet! Natuurlijk heb jij het niet gedaan! Dat wist ik wel. Met ogen die warm waren en vol blijde herkenning naar hem keken. Ze hield van Ewout! Ik wist wel dat jij het niet gedaan hebt…! Maar die blik kwam niet, die woorden kwamen niet. ‘Ja ja,’ zei ze, ‘ja ja…’

En toen ze zijn gezicht zag dat trok en wrong (ja maar juf, ja maar…) sussend maar koel en onbereikbaar: ‘Daar moet je nu maar niet meer aan denken, Ewout. Dat is allang afgehandeld, dat is allang voorbij.’ En streng, terwijl ze al doorliep: ‘Ik geloof je heus wel.’

Het had niet geholpen. Het was niet afdoende geweest. Nu kon hij haar alleen nog maar redden! Terwijl ze met haar correctieschriften onder haar arm in gedachten verzonken de spoorbaan opliep zou hij haar op het laatste nippertje vlak voor de trein wegtrekken en haar redden. Of: een brandend huis! In zijn verbeelding zag hij het voor zich. Op de bovenste verdieping te midden van reusachtige vlammen verscheen ze voor het raam. Haar gezicht was verwrongen. Haar haar slierde wild om haar hoofd. Ze was verloren. Maar hij kwam langs en redde haar.

Dat was het enige wat nog zou helpen.

Maar toen hij de trap afkwam, uit de verlatenheid van zijn kamertje, om hij wist niet wat te gaan doen, en de zwartleren portemonnee van zijn moeder op de kapstok zag liggen, sprong er iets in hem op en hij bleef roerloos halverwege de trap staan. Er bestond weer iets speciaals, hij herkende weer iets, iets waarin hij kon ontspannen, dat zin had: een doel, een beweging, portemonnee! Geld! Stelen…! Geheim! Geheim! En zo verschrikkelijk, zo noodlottig! Meteen was de kilte, de vreemde afstand van de dingen verdwenen. Iets warms en bonzends nestelde zich om hem heen. Zijn gezicht gloeide.

De hal was leeg. Het trappenhuis verlaten. Ria, het meisje, in geen velden of wegen te bekennen. Beneden in de kamer, kalm, bezig, klonk de stem van zijn moeder – de grote gummi-glimlach om haar mond, al haar tanden ontbloot: ‘gelukkig dat u…’ en: ‘Hoe is het met… o ja?’ Verder was er niemand. Hij wist wat er ging gebeuren maar hij kon er niet over nadenken. Alles trok samen in het wel of niet beetpakken van de portemonnee. Verder niets meer. Niets daarna. Alleen maar zich concentreren, bijna pakken, inhouden… De beweging van bijna pakken en weer inhouden, die haast niet meer te doorbreken was, die zelf iets werd, iets reusachtigs, waarachter de portemonnee verdween. De wereld was leeg geworden zonder dat beetpakken. Het moest! Al wist hij niet meer waarom.

Zijn hoofd suisde. Plotseling was er een leegte en had hij de portemonnee in zijn hand. Hij zweette. Hij was opeens duizelig. Er hing een holle stilte om hem heen, al heel lang. De hal kromp, werd groter, was de hal niet, was de hal wel. Een blauwige wolk steeg op, alsof hij een tijd op zijn hurken had gezeten. Het leer voelde soepel en zacht aan. Hij dempte het geluid van de knip in zijn hand. Hij dacht niet.

Hij maakte de portemonnee open, omdat hij hem in zijn hand had, omdat de beweging voortzetting eiste en hij er iets mee moest doen. En omdat hij opeens niet meer durfde opkijken, bang dat hij iets zou zien als hij keek, iets wat nog niet naar hem keek, maar juist dan zou gaan kijken: ogen, een gezicht achter de spijlen van de trap. Een blik. Niet Ria, niet zijn moeder, iets wat er niet werkelijk was (het bestond nooit!) boven, achter hem. Een bekeken worden waartegen hij kracht moest verzamelen, waartegen hij zich moest verharden, en dat bekijken was geworden omdat hij niet meteen terugkeek toen hij het voelde.

Het kwam vaker voor. Hij wist niet wat het was. Het was niet om de portemonnee of het geld, dat een gevoel van gewoonheid gaf, vage teleurstelling. Dat was dus alles! Wat moest hij er nu verder mee?

De portemonnee zat vol geld, glimmend, zacht tinkelend, tussen kassabonnen en een spiegeltje. Zijn hand schudde. Met trillende vingers viste hij er snel een gulden uit. Het deed er niet toe wat. Hij wist het nauwelijks. En meteen terwijl hij de portemonnee teruglegde, schudde zijn lichaam als een tak, maar niet als geheel; zijn benen afzonderlijk en zijn rug en zijn armen, zodat hij de portemonnee bijna liet vallen. Opeens greep hij overal langs. Met moeite legde hij de portemonnee terug. Het voelde aan alsof er tussen zijn handen en wat hij aanraakte watten zaten, alsof hij eerst iets anders aanraakte en dan pas de portemonnee of de kapstok. Het was verbazingwekkend! Wat was dit? Hij voelde geen schuld of angst.

Het zei hem niets dat hij een gulden gestolen had.

-

2 Heimelijk genot

Heimelijk genot doorstroomde hem als hij aan ze dacht, ze voorzichtig betastte, in elke broekzak een. Het was elke keer nieuw. Hij vergat het geen ogenblik, al was het tijdenlang óf iets zich ervoor geschoven had – maar opeens voelde hij het weer, en het leek of hij een decimeter opveerde van zijn bank.

Boekjes! dacht hij sidderend, boekjes! Hij kon niet meer stil zitten. Hij voelde het zware langzame bonken van zijn hart in zijn borst. En hij dacht: Niemand weet het! Niemand weet het! Alleen ik, ik! IK!

Dit was nog wel wat anders dan ‘het geheim’ of het onderaardse riviertje met takjes en graspollen eroverheen in het park bij de singel (de keren dat hij straf kreeg van juf of zijn moeder of een andere volwassene, en zijn tong onzichtbaar in zijn mond bewoog terwijl ze spraken, net of hij zijn tong tegen ze uitstak terwijl ze het toch niet konden zien. En hij dacht, ze weten het niet. Alleen ik weet het! Alleen ik! Wat ze ook doen, ze kunnen er niets tegen beginnen. Hij was onkwetsbaar.)

De rest van de tijd een gonzende leegte. Hij wist niet wat hij voelde. Het was of hij helemaal anders dan gebruikelijk in zichzelf zat. Ook de tijd deed zich ongewoon voor, alsof hij zich in een onbeweeglijk, nevelig veld bevond, of liever, daarin gevangenzat –, bekneld in een onbestemd gebied waarin geen beweging was overgebleven – terwijl één moment van overweldigende aandacht almaar aan bleef houden, gonzend en suizend om hem dreef, uren en uren, en toch tijdloos, omdat het steeds hetzelfde bleef – zoals na hevige pijn of schrik, of het laatste woord voor een stilte dat als een echo bleef hangen. De tijd was niet zoals gewoonlijk geleed in episoden, voorvallen, gebeurtenissen, die, hoewel uit elkaar voortvloeiend, ieder hun eigen inhoud en kleur hadden, en zich in een strakke curve van de ochtend tot de avond voortzetten – gebeurtenissen, duidelijk onderscheiden van elkaar voortschuivend over de dag naar de avond. Nee, dat was nu niet zo. Iets als een dempende substantie bedekte elk voorval als een nevel, al gebeurde daaronder alles als gewoonlijk.

En soms drong dat met kleine schokjes van verbazing tot hem door. Hij zat op school en ze rekenden. Hoe was dat zo gekomen? – Al wist hij het in andere gebieden van zijn bewustzijn nog wel – En dan na een lange onbestemde tijd – (die toch ook pijlsnel voorbijging, bijna met de gewaarwording van onmetelijke bevreemding die hem soms overviel, als hij midden in de nacht zijn ogen opsloeg nadat hij ongemerkt was ingeslapen. Hoelang had deze slaap geduurd? Het kon vijf minuten zijn, het kon evengoed vijf uur zijn) – na lange tijd hoorde hij juf opeens spreken. Onbegrijpelijk! Zo ging het door, uren leek het wel. Het bleef doodstil in hem. Maar soms, zelfs zonder dat hij speciaal aan ze dacht – hij zocht alleen zichzelf af: wat gebeurde er toch? – soms voelde hij dwars door de beschermende nevel heen, die afgesloten koortsige plek in hem, raakte hij haast per ongeluk die sidderende knoop van opwinding, verwachting en ook schrik, verlatenheid, verbijsterende schrik, waarvan de boekjes alleen een uitloper waren. En meteen sprong het in hem op, zo hevig dat hij over zijn hele lichaam trilde. Het leek of hij uitgerekt werd: wat had hij gedaan! Wat had hij gedaan! En plotseling zag hij alles met onontkoombare helderheid voor zich, niet alleen de boekjes, maar alles! De diefstal, het geld, het kijken, de verschrikkelijke onherbergzaamheid van alle dingen, het kopen van de boekjes… hij zag het als een afgeronde doodstille vorm. Dit zou nooit meer goed komen. Dit was nooit meer ongedaan te maken, wat hij ook deed: voorgoed! Voor altijd! Broeierige hitte leek uit zijn kleren op te stijgen. Hij ging verzitten en perste zijn benen tegen elkaar. Daarna was er een leegte waarin hij onbeweeglijk voor zich uit staarde. Later wrong hij zich samen met een heleboel andere kinderen door de poort. Verbazing en onbegrip. Het leek of zijn armen en benen sliepen. En onophoudelijk taxeerde hij afstanden verkeerd, botste tegen andere kinderen, raakte klem in de kluwen luidruchtige jongens die door de gang en de poort naar de straat drongen.

Het was een zonnige straat die hij betrad, of eerder een laan van aanzienlijke breedte, die onderverdeeld in drie wegen waarvan de middelste, een verkeersweg, zich over meer dan een kilometer uitstrekte, omzoomd door rijen lindebomen, en daartussen wandel- en fietspaden en een ruiterpad en grasstroken met ongeveer vijftien centimeter hoge groengeverfde stalen hekjes eromheen, waarover je lelijk kon struikelen. Op die grasstroken werden elk voorjaar rollen graszoden als lopers uitgelegd. Hij stond er dan bij te kijken in de hoop dat er een stuk af zou vallen dat hij mee mocht nemen voor zijn tuin.

Langs deze laan bevonden zich statige, zeer afwijzende herenhuizen (zelfs een paleis uitgevoerd in grijze steen) met hoge donkere ramen waarachter eigenlijk nooit iets te zien was. Waarschijnlijk woonde er in al die huizen niemand, en werd er alleen af en toe in de deuropening naar binnen gekeken door vage gezichtsloze lieden die ergens anders woonden, en die daarna de deur weer zacht sloten.

Ook in deze laan was iets veranderd of verschoven, of uitgewist. Het was hem niet duidelijk wat. Het leek iets in de aard van de dingen. De bomen, de huizen, het asfalt van het fietspad waren korreliger, vreemder, op een of andere manier weggedreven van hun bedoeling, alsof ze alleen voor zichzelf, en in diepste wezen zonder functie bestonden. Zoiets ongeveer. Hij kon het niet begrijpen. De dingen waren niet helder en wenkend en van een zachte meegevende hoedanigheid, maar koud en veraf, als versluierd, en om een of andere reden onherbergzaam. Hij had niets met ze te maken. Ze bestonden gek genoeg bijna niet meer. Hij was rillerig. Hij had geen kippenvel maar hij had het gevoel of de warmte in hem steeds verder weg kroop, alsof hij niet meer in staat was zijn lichaam, de ruimte om hem heen met warmte te vullen. En toen was Hennie ook nog opgedoken, lawaaiig opgewonden, boordevol dwingerige praatjes, nog uitbundiger dan anders.

Hij keek naar de grond naar de tegels van het trottoir. Bij elke stap sloeg hij twee tegels over, en soms drie als er in die rij een donkere tegel was, of met een klein tussenstapje één tegel en dan met een sprong over drie, vier tegels tegelijk. En als er een auto aankwam of een fietser of iemand die hem tegemoet liep dacht hij: Ik moet bij die lantaarnpaal zijn, of dat portiek, die deur, voordat die auto daar ook is, maar ik mag niet harder lopen dan Hennie, het mag niet opvallen. En ook moest hij als hij daar was zijn linkervoet even vaak gezien hebben als zijn rechtervoet en hij moest bij zijn rechtervoet uitkomen. Af en toe maakte hij daarom een stuipachtig sprongetje.

Een keer was Hennie druk pratend blijven staan en de auto kwam eerder bij het hek dan hij. Maar dat gaf niet omdat Hennie was blijven staan, niet hij – hoewel het beter geweest zou zijn als hij het wel gehaald had.

‘Hartstikke leuk, hè,’ Hennie keek met glanzende ogen naar Ewout. Hij loenste een beetje. Er ging een intensiteit van hem uit die het onmogelijk maakte om over iets anders te beginnen; iets wat moeizamer was, wat toewijding vergde. Gewoonlijk bepaalde dat hun vriendschap; samen een plan maken en het dan doen. Al was dat het laatste wat Ewout wilde op dit moment. Hij was grijs en als verstijfd vanbinnen.

Het was of Hennies aanwezigheid bonzend en kloppend zwol, zich alles om hem heen toe-eigende, en omvormde tot een onherkenbare wereld. Meisjes! Meisjes! Hennie gonsde van genoegen.

Evengoed als met zijn vriendje Ewout had hij met zomaar een willekeurige jongen op kunnen lopen – als er maar iemand luisterde zodat die overweldigende gevuldheid over kon stromen in iets anders.

‘Zag je wat ik toen deed? Weet je wat ze zei, weet je wat ze zei… nou… tjonge, die Hanneke… en toen zei ik…’ Hij likte langs zijn lippen en keek dromerig nagenietend in de verte.

En voortdurend wachtte Hennie even, alsof hij een ogenblik luisterde of Ewout ook enthousiast werd – en tegelijk leek het of hij Ewout de kans wilde geven om mee te komen en daarom even wachtte.

Het was allerminst aarzelend dat wachten. Het was een eis. Het was dwang. Hennie zou het gek vinden als Ewout niet reageerde en met lichte aandachtige ogen naar hem kijken en misschien wel gaan schelden of hem uitlachen op die geniepige manier van hem, waar je niets tegen kon beginnen.

Maar Hennie lette niet meer op hem… ‘en toen zei Alie tegen mij…’ Met rukkende hoofdbewegingen keek hij snel links en rechts van Ewout, alsof hij iets in het oog moest houden; een beeld, een visioen – hoewel, kijken…? zijn ogen veranderden niet. Ze schitterden op een wezenloze manier. Hij hield zijn hoofd scheef. Hij glunderde. Zijn gezicht was opengesperd alsof iets vanbinnen het uit model drukte.

‘Hartstikke fijn grietje, vind je niet… hartstikke mieters grietje…’

Het woord grietje schokte Ewout. Het klonk vies – maar er was ook iets bij dat Hennie nog intenser maakte, nog triomfantelijker: een jongen die zomaar alsof het vanzelf sprak met brutale, uitdagende, al grote meisjes omging. Grietjes! meisjes waar Ewout bang voor was. Dit was allang niet meer zijn vriendje Hennie die hij meenam om boompjes te zoeken, of om te gaan kijken bij een boerderij waar een paard met een veulen in de wei stond, en die dan wel vaak vervelend werd en ruzie zocht, dat wel, maar die hij meestal door kwaad worden tot de orde kon roepen.

Nee, dit was een superieure jongen, die losjes rondhing in gevaarlijke werelden vol grietjes: dat waren onberekenbare, spotzieke, smalende meisjes. En die jongen wilde per gratie wel even met hem praten…

Hij kon al niet meer kwaad worden op Hennie, hij zou niet meer durven. Hij was verlamd van ergernis en om een of andere reden verlegen, haast schuw, alsof hij Hennie niet mocht laten merken dat hij vond dat die zich aanstelde.

‘Grietje!’ herhaalde Hennie. ‘Hartstikke lekker grietje…!’ Het was of hij zich aan alle kanten opensperde en een vochtige broeierige warmte uitstraalde.

Dit ging over Hanneke die samen met een ander meisje met hen opgelopen was – dit sloeg op Hanneke! Maar het woord grietje had niets met Hanneke te maken – of toch wel…? Op een geheimzinnige manier die hij over het hoofd gezien had, toch wel… Hij had Hanneke net nog meegemaakt toen ze lachend met Alie en Hennie voor hem uit liep. Ze zag er als zichzelf uit, niet anders dan gewoonlijk; een beweeglijk, lacherig en vooral wat springerig meisje, met twee spiraalvormige, zandkleurige vlechtjes die als schelpen aan weerszijden van haar hoofd boven haar oren lagen. Ze droeg een stalen brilletje met ronde fonkelende glaasjes. Mooi was ze niet, of geheimzinnig, of beklemmend doordat raadselachtige onbenaderbare van sommige meisjes; meisjes, met kleine voorzichtige beweginkjes en zachte tsjilpende stemmen, andersoortig als dieren. Hanneke was niet zo, tenminste niet erg, al raakte Ewout altijd in de war als ze tegen hem begon te praten, opgewonden lacherig een verhaal vertelde dat hij zo gauw niet begreep – en als hij het begrepen had was ze alweer weg. Dat gebeurde een enkele keer, zomaar, zonder aanleiding, waarschijnlijk alleen omdat hij toevallig in de buurt was. Wat moest hij terugzeggen? Hij stond daar maar. Hij was houterig, hij was sloom, hij zag zichzelf. Maar Hanneke was alweer verdwenen. Ze had nauwelijks op hem gelet. Ze had zomaar wat gepraat, zonder dat het iets te betekenen had. En daar ging ze weer; lachend, pratend, zonder zich ergens wat van aan te trekken huppelde ze tussen de andere kinderen door. Iets schoot haar te binnen en meteen deed ze het.

Hanneke was nog niet lang op school. Op een dag, hij wist niet meer wanneer, was ze verschenen – uit Indië – in een rood jasje met nog een kleiner zusje, ook in een rood jasje. Hij woonde toen nog in het oude huis met de tuin vlak bij haar in de buurt. Hij had eigenlijk nooit speciaal op haar gelet.

Toen ze net nog voor hem uit liep, samen met Hennie en Alie, was er niets bijzonders aan haar te zien geweest. Maar het leek door het woord grietje en de vanzelfsprekendheid waarmee Hennie dat van haar zei, alsof Hennie haar beheerste, op een geheimzinnige manier vat op haar had, iets als een opening in haar had gevonden.

Ewout had niet gezien wat dat geweest zou kunnen zijn. ‘Hartstikke leuk!’ zei Hennie. Hij wachtte even. Hij keek knikkend in de verte… ‘Hartstikke leuk grietje…!’ zei hij dromerig voor zich uit…

En daarna tegen Ewout – nieuwsgierig, met het eerste begin van verbazing naar hem kijkend: ‘Vind jij Hanneke dan niet aardig?’

Dat kijken was nog niet gevaarlijk, Hennie keek nog vriendelijk en een beetje dwingend naar de reacties van Ewout, die het ene nou eenmaal leuker vond dan het andere, en ook wel eens nergens zin in had, maar die voor de rest bekend was, vertrouwd, veilig, zijn vriendje. Op die manier keek hij naar hem. Hij keek nog hóé Ewout was, en nog niet bevreemd op een afstand wie Ewout was. Het gevaarlijke taxerende kijken als naar een onbekende jongen, dat alles mogelijk maakte.

Ewout keek naar de grond. Hij was vervuld van wrok tegen Hennie. Hij begreep het niet. Waarom kon hij niet als anders verveeld doen, of streng en tegen Hennie zeggen dat hij erover op moest houden, omdat het vies was en dat je wel kon zien dat Hennie uit een achterbuurt kwam – zoiets moet je niet zeggen, dat is vies…! – Maar hij kon het niet, het was onmogelijk.

Plotseling was hij er zeker van dat zijn ogen schuw in zijn hoofd stonden en dat Hennie dat zou zien – het trillerige, opene, onvaste in hem – en twee keer zo opdringerig worden met zijn smerige praatjes, of ruzie zoeken…

Maar Hennie lette niet op hem. ‘Ik zou best met Hanneke willen gaan,’ zei hij… ‘met haar trouwen en zo… dat zou ik best willen… Jij niet…?’ Hij bleef een ogenblik naar Ewout kijken, die niet naar hem keek en schor en moeizaam wat terugzei, en het was of hij de woorden uit zijn lichaam moest wringen: ‘Wat heb je daar nou aan…’ Het klonk vreemd.