-

WESSEL TE GUSSINKLO

De opdracht

ROMAN

-

ISBN 978 90 830 4805 5

NUR 301

www.koppernik.nl

Copyright © 1995 W.A. te Gussinklo

Foto omslag © Staatsbosbeheer

Dit e-book werd gemaakt op basis van de vijfde druk, 2020, ISBN 978 90 830 4801 7.

-

‘L’impatient destin m’appelle

Pour la mort des héros, je suis infidèle.’

Hector Berlioz, Les Troyens

‘Er sah mich gross an.’

Emil Ludwig, Mussolini

-

Deel 1

-

Hoofdstuk 1

Boomgordels en de onverhoeds uitwaaierende diepten van door bos omsloten weiland wisselden elkaar met eentonige regelmaat af, voortschuivend in zijn ooghoeken en in hun hypnotiserende herhaling, detailloos, gereduceerd tot weinig meer dan geometrische vormen. Niet het bos, het laaggroeiende eikenonderhout en daarbovenuit dennen, maar de gewaarwording van verzadiging – volheid, een rond en mollig opdringen – of juist van droge warme stoffigheid, ijl en doorschoten met banen zonlicht, als de weg langs laag struikgewas voerde.

En dichterbij, vlak naast hem, het langsschieten van bomen en takken, een streepachtig bewegen van vele kleine dingen. En dan, haast schokkend abrupt, de plotselinge vertraging die zijn voortgang leek te ondergaan als wei- en akkerland zich uit de nauwte van de bosweg voor zijn ogen ontvouwden. Een muur van ruimte die hij beklom, traag als een insect op een groot vel glanzend wit papier.

Het gevoel bijna stil te staan door de tegenwind van licht die hem uit de blinkende velden tegemoet woei. Of later die middag, toen nevels de zon bedekten, de stroeve hindering die hij ondervond van het glasachtig bleke iets dat – niet echt zichtbaar, maar toch aanwezig – onbeweeglijk de open ruimte vulde tot waar de weg met een kleine zwenking weer in het bos verdween.

Het was dan of hij haast sprongsgewijs, van stilstand tot stilstand, de ruimte overwon, en toch steeds ergens in het midden bleef, daar vastgehouden werd, hoezeer hij zich ook voortspoedde over het streperige grijs van het wegdek. Een wegdek met af en toe een boomwortel die daar gedeeltelijk in vergroeid was, of een plaats waar het asfalt opgedrukt was, gebarsten en brokkelig, en hij dacht dan: oppassen! zonder zijn snelheid te verminderen. En hij zag de zwarte, inktachtig afgeronde vlekken van recente reparaties aan het asfalt, en hier en daar stukjes onregelmatige bestrating. Fijn, met stof gemengd grind markeerde de zijkant van de tunnelachtig smalle bosweg, soms opgehoopt in de bochten, alsof het daar naartoe geveegd was, of half weggezonken in gras en berm als de weg door wei- en akkerland voerde.

En voor zijn ogen, maar toch droomachtig vaag, teruggetreden achter het waas dat inspanning en vermoeidheid over de dingen legde, opgenomen in het grotere geheel van beweging, snelheid (en zijn verwachting en zijn angst – en bij elke beweging de gedachte: het moet, het moet), bijna iets ruimtelijks dat roerloos bleef ondanks zijn gejaagde voortgang en als een stolp over de dingen stond – zag hij de gele waterachtig bewegende fietsband, een beetje hellend bij elke pedaaltrap. En hij hoorde het ritselende en toch enigszins vochtig zuigende geluid van de banden op het asfalt als hij krachtig aanzette. De warmte in het windloze, stoffig-kruidig ruikende bos was verstikkend. Hij hijgde met halfopen mond. Hij probeerde zijn snelheid voortdurend te vergroten, steeds opnieuw, ondanks het doffe trekkende gevoel in zijn kuiten en dijbenen, kracht zettend om elk verslappen te bestrijden – maar zonder daarbij uit het zadel te komen. Ook moest hij elk overmatig wringen van zijn heupen vermijden of stampen op de pedalen – net als echte wielrenners. Hij moest de volle omwenteling door een constante druk van zijn hele voet op het pedaal handhaven: een elastisch en soepel kracht aanwenden dat maximale snelheid garandeerde en dat toch laconiek, om zo te zeggen moeiteloos, haast professioneel zou zijn.

Hij zag een streng gebeuren voor zich: strak, onvertroebeld door bijzaken, en bijna hooghartig in zijn ongedetailleerdheid; alleen het fietsen, zijn snelheid, en de kokerachtige engte recht voor hem uit die naar de verte leidde. Die verte bereikte hij en liet hij achter zich. Dat was alles. Het was een gebeuren van een stalen veerkracht dat hem zeer vereenvoudigd en toch gesterkt naar een triomfantelijke apotheose zou voeren.

Maar ondanks zijn inspanning waren zijn vorderingen op de lintvormig-onoverzichtelijke en maar niet eindigende boswegen ontmoedigend. Het was al vijf uur. Hij was nu al te laat; het zou veel te laat worden. Alles zou voorbij zijn als hij aankwam. Bewolking, een egale nevelige vormloosheid, versluierde de zon. Er dreigde onweer. De warmte in de steeds kleinere windloze ruimte waarin hij zich voortspoedde onder de steeds lagere hemel, de benauwde engte van de boswegen, vermengde zich met de gloed van zijn ontmoediging, zijn angst: het zou allemaal verkeerd gaan. Hij zou het niet kunnen.

Het vlakke rivierlandschap van het begin van zijn tocht dat langzaam aan de assen van zijn sloten langswentelde, met hier en daar een verre boomgroep of rijen populieren die een weg of een vaart begeleidden, had spoedig plaats gemaakt voor stoffige, haast onmerkbaar stijgende boswegen. Het was de laatste weken warm geweest. Er was geen regen gevallen. Hij verdwaalde. Hij moest terug, opnieuw zoeken, een andere afslag, een zijweg… Het werd later, maar hij twijfelde niet. Niets zou hem onmogelijk zijn.

Na een onverwacht intermezzo van kaal vlakland, leeg tot aan de horizon, met bleke dorpjes – roerloos en schraal in het ononderbroken zonlicht –, vingen de bossen weer aan, maar dichter nu, meer gesloten, donkere bossen met uitsluitend dennen en smalle overgroeide wegen die de indruk wekten nooit betreden te worden. Die bleke dorpjes, hij kon zich niet herinneren daar doorgekomen te zijn bij vorige tochten toen hij nog met de groep meereed. Hij moest verkeerd gereden zijn. Maar hij fietste verder, haastig, gejaagd, vrijwel zonder op of om te kijken. Het zou niet meer lukken als hij nu stopte, hij zou het dan niet meer kunnen. Achter hem, op zijn bagagedrager, het holle bonkende geluid van de oude bruinleren koffer, die zijn moeder, ondanks zijn protesten (het was niet nodig, hij zou belachelijk zijn met al die kleren) zorgvuldig voor hem gepakt had. Hol bonkend bij elke hobbel in het wegdek of doosachtig ratelend als het asfalt in de dorpskernen overging in bestrating.

De bleke dorpjes met hun onbeweeglijke zonlicht op asfalt en huizen had hij ten slotte achter zich gelaten. Voortjachtend langs dorpsstraten waarin vrijwel niets bewoog en de enkele wandelaar, fietser of auto omgeven door een ruimte van doodstil licht geen beweging veroorzaakte maar juist de bevestiging van roerloosheid en matte benauwdheid leek te zijn (zonlicht dat zelfs midden op de dag de indruk wekte dat de avond al viel, en dat, niet getemperd door bomen of struikgewas, schaduwloos afschampte op de gevels van de schuurachtige behuizingen, met hun kleine lichte stenen en dun voegwerk. De waterachtige weerspiegelingen in de ramen. De ongastvrije vitrages…)

Daar te wonen, daar geboren te zijn. Niet beter weten, het vanzelfsprekend vinden te wonen in die hoge onbeweeglijke leegte waar alles voorgoed afzonderlijk was.

Toen al was een besef – eerder de gewaarwording van warmte en benauwdheid dan een helder beeld of een omlijnde zekerheid – in hem opgeweld. En gaandeweg waren de triomfantelijke visioenen die hij zo behoedzaam in zich opgeborgen had uit hem weggezakt. En tegelijk met hen de woorden, de gedragingen die deze visioenen begeleidden, of liever: die ze konden oproepen en als vanzelf met haast mathematische zekerheid in de werkelijkheid doen ontstaan – met hem als middelpunt. Als hij maar niets vergat. Hij had die woorden en die gedragingen zorgvuldig op een briefje geschreven om ze steeds beschikbaar te hebben en ze elke dag gerepeteerd. En ’s avonds voor hij ging slapen bekeek hij ze en hij overdacht de gebeurtenissen die het mogelijk zouden maken dat hij zich zo bewonderenswaardig gedroeg en zich eindelijk zou kunnen tonen. En hij bekeek ze ’s morgens als hij opstond, zodat de hele dag, elke handeling in die dag door hen bepaald zou zijn. Bijna onmogelijk dat er dan nog iets fout ging. En soms bekeek hij ze als hij alleen was in zijn kamertje, ongelukkig, bang, niets lukte, altijd zou dat zo blijven, de starre benauwdheid die van de dingen uitging. Wat moest hij beginnen. Ze hielden niet van hem. Ze bewonderden hem niet. Hij was niet aardig. Het was onbegrijpelijk, waarom was hij niet aardig? Wat moest hij dán doen…? Hij bekeek het briefje met de woorden, de gebaren, bewegingen, antwoorden, die hij zo zorgzaam opgeschreven had en die stuk voor stuk een toegang betekenden, al was het nog maar een eerste begin. Meteen zag hij voor zich hoe hij die bijzondere dingen deed of zulke opmerkelijke woorden gebruikte (het woord ‘autark’ bijvoorbeeld of ‘inherent’, zomaar losjes in een of andere zin, en natuurlijk ‘überhaupt’, of het woord ‘verdomme’ achteloos en haast onverschillig gebruikt bij kleine tegenslag), en hoe de andere jongens op zouden kijken, vrijwel terugdeinzen als hij zoiets indrukwekkends zei. Dit hadden ze niet van hem verwacht. Onmiddellijk zou hij dan met iets anders komen om het succes vast te houden. Het superieure gebaar bijvoorbeeld dat hij dagelijks voor de spiegel geoefend had. Glimlachend en waarschuwend zijn vinger op zijn lippen leggen als iemand iets vervelends zei… ssst… zou hij dan zeggen. Of die brede en superieure beweging van arm en geopende hand om ruiterlijk voorrang te verlenen of kameraadschappelijke sportiviteit uit te drukken – eveneens glimlachend. Ze stonden ervan te kijken. De volwassen manlijkheid van zijn houding en uitingen zou hen voor hem innemen. Dat zou blijvend zijn als hij maar eenmaal het eerste begin had.

Het waren houdingen en gedragingen van een grote helderheid. Hij werd bijvoorbeeld op een fout betrapt. En glimlachend wendde hij zich tot de jongen die hem terechtwees, niet schuw of nijdig, maar met ogen warm van vriendschap. ‘Je hebt gelijk,’ zou hij zeggen. ‘Die is voor jou.’ ‘Eén-nul.’

En vrijwel onmiddellijk zou die jongen hem anders zien, als een vriend, als een kameraad, en andere jongens die erbij kwamen en het zagen…

En altijd glimlachen, wat er ook gebeurde. Nooit somber kijken of blikken vermijden. Niet schuw zijn maar altijd wat terugzeggen, ook als ze scholden of hem uitlachten of belachelijk maakten – en meelachen, niet venijnig, maar royaal en losjes alsof hij erboven stond, onverschillig, maar sportief. En rustig praten omdat hij anders ging stotteren. En iedereen altijd recht aankijken. En zijn hoofd iets achterover houden, maar zó dat hij, hoewel zeer mannelijk, haast al volwassen, toch heel aardig leek, op een vriendschap en enthousiasme wekkende manier, zodat ze altijd bij hem wilden zijn. En als iemand boos werd moest hij niet schichtig worden of bang zijn. Een jongen zou bijvoorbeeld ‘klootzak’ zeggen, of ‘donder op lul’ en dan zou hij onverschillig glimlachen – glimlachen was belangrijk – en ervoor moeten zorgen dat hij niet wegkeek of geschrokken fronste en niets meer durfde te zeggen – en vooral zijn ogen beheersen.

Hij zou zeggen – net als alle andere jongens –: ‘Gooi niet met vleeswaren joh!’ en hard lachen, zodat die jongen wel gedwongen was ook te lachen en elke schrik en gekwetstheid door lachen vervangen werd. En als die jongen toch doorging zou hij zeggen: ‘Je bent zelf een lul’, ‘je bent zelf een klootzak’, koel, onverschillig en niet geschokt door de houding van die jongen, of niet meer in staat naar die jongen te kijken omdat die zijn ogen niet mocht zien; het trillen daarin, de geslagenheid, de tranen die soms in zijn ogen sprongen; want deze jongen had een hekel aan hem, hij vond hem niet aardig maar belachelijk, en hij durfde dat zomaar te zeggen, hij vond het zelfs niet belangrijk hem te vriend te houden. Hij moest glimlachen en terugkijken, onverschillig, ongeschokt. Dat zou niet meevallen. Iets in hem verstarde dan, kromp ineen. Onmogelijk nog te reageren. Hij zou gaan stotteren als hij dat deed. Maar het moest. Als hij maar hard lachte en niets liet merken. Het zou helpen: lachen.

En af en toe zou het noodzakelijk zijn dat hij zélf een beetje kwaad werd, of op zijn minst koel en terughoudend, omdat ze anders zijn vriendelijkheid niet voldoende zouden waarderen… Ook moest hij als jongens bij elkaar stonden daarbij gaan staan en niet wachten tot ze het vroegen – en gelijk meepraten, en altijd grappen maken, zodat ze zouden lachen en hem opmerken – lachen was belangrijk. Hij moest ze altijd aan het lachen maken. En niet te veel en te snel praten. En steeds even wachten om te kijken of ze nog wel geïnteresseerd waren…

Hij had het briefje met al die voornemens, die superieure gedragingen, die slimme en gewiekste reacties, in zijn kamertje met een punaise aan de muur geprikt, verborgen achter een langs de wand gedrapeerd kleed – en voor de zekerheid met de lege kant naar voren en dubbelgevouwen – zodat niemand het zou kunnen vinden en zou weten, zou vermoeden wat hem bezighield, en hoe oneerlijk en vals hij was met al die berekening, al die trucjes – zo heel anders dan hij zich voordeed: zijn onechtheid, de beschamende smoezeligheid van zijn bestaan tussen die andere jongens die gewoon zichzelf waren, argeloos zonder valse heimelijkheid, en die aardig tegen hem zouden zijn omdat ze dit niet wisten. Maar deze voornemens waren een eerste begin, hoe beschamend ook, als hij ze maar goed onthield en niets vergat. Als dat eerste begin er was zou het vanzelf verder gaan. Het zou zich uitbreiden als een olievlek. En al het smoezelige van zijn bestaan, al die valsheid, de beschamende onechtheid van zijn gedrag, zou vanzelf verdwijnen, en daarmee de wereld waarin hij geplaagd werd en uitgelachen en al het andere –

En wat had Churchill gezegd: ‘De tegenslagen in mijn leven, de rampen en vernederingen zijn nodig geweest, zie ik nu, om te worden die ik ben.’

Zo ging dat. Misschien had Churchill, hoewel hij er nooit over had gelezen en het haast ondenkbaar was, ook zulke problemen gehad.

Als glanzende fonkelende knopen lagen ze in zijn bewustzijn gereed, de woorden en gedragingen die hij dagenlang gerepeteerd had, en met hen de beelden, de triomfantelijke visioenen. Hij streek langs ze en betastte ze, ze waren er nog, helder en koel als kralen. Hij hoefde zich maar op ze te concentreren, en de wereld die in ze besloten lag zou zich vanzelf ontvouwen, beheerst en overzichtelijk, afgepast als een choreografie. Hij was veilig zolang zij er waren. Aan hen dankten de dingen hun kleur. Zij bepaalden de heldere zichtbaarheid tot de horizon.

En al die tijd – al die wegen en dwalingen, de kruidig-ruikende bospaden, de blinkende vlakten – had hij ze als een beschermende vertrouwdheid in zich gevoeld, en ze soms voorzichtig, heel terloops betast. Ze waren er nog. Niets zou voor hem onmogelijk zijn.

Maar tegelijk met zijn vermoeidheid, de doffe pijn in zijn lichaam, de niet-eindigende boswegen onder de steeds zwaardere, benauwde lucht, de warmte, het dreigende onweer – en zijn uitputting, zijn angst – waren ze één voor één uit zijn bewustzijn weggezakt, flets en krachteloos geworden. De opdracht zou te groot zijn. Hij zou het niet kunnen.

De in elk dorp en in elke stad toenemende groep jongens en meisjes die vriendschappen vernieuwend en luidruchtig kampliederen zingend zeer langzaam naar het Veluwedorp – in de omgeving waarvan het zomerkamp gehouden werd – fietste, had hij gemeden.

Jongens en meisjes die zelfs vanuit Rotterdam en nog wel verder per fiets met koffers en rugzakken naar het kamp gingen.

Er was al maanden van tevoren overlegd en geschreven waar ze elkaar zouden ontmoeten en hoe laat, zodat ze ruim voor vijf uur, het tijdstip van het grote appèl, in het kamp aanwezig zouden zijn. Ook hem, Ewout, was gevraagd mee te rijden, maar hij had geweigerd; hij zou later gaan, op eigen gelegenheid. Het ging hem veel te langzaam. Hij moest nog veel doen voordat hij kon vertrekken. En hij had gedacht: Ik ben veranderd, ze zullen opkijken. Met een schokje, alsof hij zijn adem inhield – omdat zelfs ademhalen de roerloze helderheid van dit beeld zou kunnen verstoren – zag hij het voor zich: onverwachts, zonder aankondiging of teken, verscheen hij in hun midden: hun verrassing, hun geschokte verbazing. En ze zouden hem nauwelijks herkennen. In de stilte die na zijn aankomst viel zou hij ze één voor één toespreken, ieder op z’n beurt, hoffelijk, met vriendelijke maar kalme belangstelling – als een volwassene. Hoe ging het nu? Hoe was het afgelopen jaar geweest? Waren ze overgegaan…?

Hun gedempte bewegingen, de bleekheid van hun gezichten; en tussen hen, in de wijde kring van hun aandacht, zijn langzame voortgaan. Hij zou zeggen: ‘Dit moet een geweldig zomerkamp worden, jongens, denk eraan!’ ‘Laten we dat nu eens en vooral samen met elkaar afspreken…’ ‘Ik reken op jullie.’

Lichtheid en geluk. Hij moest dit beeld vasthouden. Hij moest het steeds blijven zien. Alleen het feit al dat hij zich zoiets kon voorstellen, met hemzelf als middelpunt, was een teken, betekende iets. En hij had gedacht: Het zou niet zichtbaar zijn als het niet kon. Daarna dacht hij aan al die andere jongens die hij onbenullig vond of onbelangrijk, zijn beste vriend Bernard bijvoorbeeld. Onmiddellijk zag hij het verschil. Ze zouden die rol niet kunnen dragen, met die te bolle gezichten zonder kin en met zo’n brilletje, of met zo’n star en onbeweeglijk uiterlijk, of juist te beweeglijk met rare kinderachtige giechellachjes – of scheel of dik… Ze zouden zelfs al die aandacht niet krijgen. Er was iets fout in hun houding, hun uiterlijk maakte het onmogelijk, dat wist je zo als je ze in die situatie voorstelde. Hij zag hun dankbare lachjes voor zich, hun verlegenheid, hun zwijgen; ze zouden hulpeloos en bevangen wegkijken als iedereen zo op ze lette, of gek gaan doen. Maar hij niet, hij was anders – in ieder geval later, als hij precies wist hoe het moest, zou hij anders zijn. Niets in zijn houding of uiterlijk zou het dan verhinderen of onmogelijk maken. Later, maar ook nu al in het zomerkamp. Het zou moeilijk zijn, maar niet onmogelijk. Hij stelde zich voor hoe het zou zijn als hij daar zo rondliep omgeven door hun vriendschap en bewondering, en zich rustig en toch innemend van de een naar de ander wendde. ‘Gaat het goed met je?’ zou hij tegen het dankbare en aanhankelijke gezicht tegenover hem zeggen, en: ‘Hoe is het met je ouders…?’

Hij stelde zich voor hoe dat zou voelen, al die aandacht, hoe hij zelf dan zou zijn, niet bevend en dankbaar, maar koel onder een aandacht die nu niet meer in hem drong, die hem niet meer veranderde of bewoog, maar die hij zou ondergaan alsof het vanzelf sprak. En ook de ruimte om hem heen zou niet koortsachtig en flakkerend zijn, doorschoten met schrikwekkende aanwezigheden zodat hij steeds in de war raakte, maar kalm, rustig en als het ware stilgelegd om hem heen in dienstbaarheid; alsof hij door zijn glimlachende rust de ruimte zélf beheerste. Hij kon het nog niet helemaal zien. Zijn aankomst bijvoorbeeld, of hoe hij al die aandacht en bewondering zo plotseling verworven had. Hij zag een gedrag voor zich, een uitwisseling tussen hem en die andere jongens als een breed rustig ademen. Verder geen details, geen echte bijzonderheden.

Maar als ze nou helemaal niet op hem letten of maar even… wat dan, wat moest hij dan doen? Of als ze hem uitlachten… Want al was het allemaal mogelijk, ja haast onontkoombaar, die triomfen, die successen, dat was zeker – het moest eerst zover komen. Hij moest iets doen, iets aan zichzelf veranderen, voordat hij zo indrukwekkend en geliefd zou zijn. Maar wat?

Hij dacht: Ik zou een groter hoofd moeten hebben, onbeweeglijker en toch glimlachend… dat zou alles anders maken – of die dikke lippen, dat ene loensende oog. – Er waren vreemde hinderingen en onmogelijkheden om het zover te brengen, maar dit beeld hielp. Hij zou veranderen, als hij het voor zich bleef zien. De kleur die het bezat – het superieure ritme en evenwicht – zou zich aan alles wat hij deed – en aan de dingen om hem heen – meedelen: zoiets als een rails waarvan de wissel was omgezet. Met een solide wetmatige precisie zou het vanzelf van het een naar het ander voeren. Het zou niet meer anders kunnen, als hij dit beeld maar voor ogen hield.

De dagen voor zijn vertrek waren vol hoopvolle maar angstige verwachting geweest. Kon het zomerkamp maar uitgesteld worden, later plaatsvinden, zodat hij eerst nog… maar ja, wat? hij wist het niet. Of nog beter: was het kamp maar vast voorbij, zodat hij er nu tevreden op terug kon kijken zonder angst of twijfel; een afgeronde voldragen vorm die achter hem lag, onaantastbaar in het verleden.

Maar hij wist het al: ook dát zou niet definitief zijn, niet onveranderbaar, want zomaar iets, een woord of een gebaar, een lachje van een of andere jongen – smalend en laatdunkend – waar hij nooit meer aan gedacht had, zou hem toch nog te binnen schieten; een ontijdig afwenden dat hem toen niet was opgevallen, omdat het in de marge van iets anders plaatsvond, als het ware in zijn ooghoeken: een knipoog, een blik, iets onbelangrijks, dat hem niet werkelijk aanging. En dat lachje, die knipoog, die blik schoot plotseling in het centrum van het gebeurde, kleurde onafwendbaar alles wat voorgevallen was. Hij kon het niet meer tegenhouden, hij kon het niet meer terugdrijven naar de uithoeken waar het thuishoorde. Want ook dit was gebeurd, ook dit telde mee. Alles was van belang, alles, ook dit. Die jongen die wat achteraf stond, op wie hij nauwelijks had gelet, die jongen had geknipoogd: hij had gelachen, een beetje smalend, een beetje alsof hij zijn schouders ophaalde. Hij had gelachen, terwijl dat niet de bedoeling was geweest.

Nu zag hij het opeens. Hij had het toen niet echt gemerkt. Hij lachte, hij knipoogde. Waarom? Waarom?

Ze hielden niet genoeg van hem. De kramp van afschuw die hem doortrok. Wat moest hij dan doen? Wat moest hij dóen… Leeg zijn, roerloos zijn, tot het voorbij was, tot het onschadelijk was geworden. Maar hij kon het niet meer, want met een soort ademende pulserende beweging in zijn bewustzijn schoof wat hij opeens zag over alle dingen heen, over een werkelijkheid, een wereld die zojuist nog hoopvol, haast doorschijnend in zijn benaderbaarheid, zijn kenbare eenvoud had geleken. Alles was walgelijk. Alles was ondraaglijk. Iedereen. Al die jongens, alles wat zij deden, die glimmende lachjes, dat gulzige opdringerige gegrinnik, hun kijken, het lawaai dat ze maakten en dat als een golf tegen hem aansloeg – ondraaglijk, want dat ene lachje, die ene knipoog… Wat moest hij beginnen? Kou, een kille stijfheid die het hem niet meer veroorloofde een beweging te maken, trok langs zijn huid en in zijn lichaam omhoog. Nooit zou hij aan de eisen, de verwachtingen kunnen voldoen. Er was geen einde aan de geboden, de opdrachten, de uitdagingen, de duizenden dingen. Kon hij maar weg zijn, niet meer bestaan, een ander worden. Het zou nooit meer goed komen. Nooit zou hij meer zichzelf kunnen zijn, helder, samenhangend met iets, zichzelf genoeg, zoals vroeger – want niets sprak meer vanzelf, geen beweging, geen woord, geen blik, niets, en nooit zou het meer vanzelf spreken. Het gewicht, de stroeve moeizaamheid van alles.

De ochtend voor zijn vertrek was hij bedrijvig in de weer. Hij had alle voorbereidingen naar die ochtend verschoven: kleine reparaties en verbeteringen aan zijn fiets, boodschappen die hij nog moest doen; een klein stukje proeffietsen…

De ochtend zou van het begin tot het eind gevuld zijn. Hij zou misschien zelfs tijd tekortkomen, zodat hij gehaast en zenuwachtig van het een naar het ander zou moeten gaan in een vrolijke, de wereld vullende geagiteerdheid die aan niets anders plaats bood dan aan angst dat hij iets zou vergeten, of bezorgdheid dat hij niet op tijd klaar zou zijn. Er zou geen moment stilstand zijn: de lege vormloosheid tussen twee handelingen die het onrustbarende een kans gaf. Hij moest nog bij iemand langs, hij wilde een boek kopen, hij moest nog dit doen en dát. Hij gunde zich geen tijd om na te denken. Hij zou gaan twijfelen als hij dat deed. Het was noodzakelijk zichzelf leeg te houden, zonder werkelijke gedachten of gevoelens, behalve gedachten aan al die kleine dingen, die boodschappen, die handelingen en reparaties die geen enkele bezorgdheid of angst bij hem wekten, hoe zenuwachtig hij ook deed. Want alles was op te lossen, en zelfs als hij iets vergat maakte dat niet uit, was dat niets.

En achter al die handelingen, die bezigheden, die bezorgde zenuwachtigheid om van alles en nog wat, de gewaarwording van iets hards, de gewaarwording van uiterste concentratie, van uiterste beheersing die als een strak gespannen boog over een ruimte stond vol schitterend licht – en dat was de toekomst, dat was hijzelf – maar geen details daarin, of afleidende en angstwekkende bijzonderheden.

Het werd middag. De anderen die gezamenlijk fietsten moesten de provincieplaats waar hij woonde al gepasseerd zijn. Maar hij vertrok nog niet. Hij ging als voorbereiding op de tocht met zijn beste vriend Bernard, die hem het eerste stuk zou begeleiden, naar een ijssalon. Hij dronk een cola. En daarna at hij een sorbet. Hij rookte een sigaret, op zijn gemak achterover hangend in het doorbuigende metalen stoeltje. Hij had alle tijd. Moeiteloos zou hij in vijf uur de vijftig kilometer die hem van het kamp scheidde kunnen overbruggen. De anderen maakten omwegen naar dorpjes om daar kampgenoten op te halen. Ze stopten om te wachten en ze te begroeten. Hij zou geen tijd verliezen door omwegen of vertragingen. Als een soepele ononderbroken lijn beeldde de tocht van hier tot het zomerkamp zich in zijn geest af. Een vreugdevol gebeuren, zuiver door de eenvoud van deze het uiterste vergende krachtsinspanning. Hij voelde de minuten verstrijken met het langzame bonzen van zijn hart, het tikken van zijn linkervoet op de betegelde vloer, en daarna zijn rechtervoet. Het onverwacht opkomen van een trilling in de spieren van zijn kuiten en dan van zijn dijbenen. En onophoudelijk moest hij gapen, met rukkerige schokjes van houding veranderen, zich uitrekken. Het werd later, maar hij vertrok niet. Steeds onbeweeglijker en op den duur bijna zwijgend zat hij in de ijssalon met zijn beste vriend Bernard, een jongen die nog woorden als ‘potjemeknaatje’ en ‘asjemenou’ gebruikte, en die gekleed ging in kinderachtig geblokte truitjes en afhangende plusfour, op zijn hoofd droeg hij bijna altijd een bruine alpinopet. Bernard was een beetje belachelijk. Wanneer iemand iets aan hem vroeg of zelfs maar naar hem keek begon zijn gezicht eigenaardig te bewegen, alsof hij reeds bij het eerste woord, de eerste blik, vrijwel bestormd werd door de behoefte goedwillendheid uit te drukken, gretige haast om te antwoorden, aangenaam en behulpzaam te zijn. Met kaarsrechte, zeer platte rug en ver naar achteren uitstekende billen helde hij voorover om toe te snellen. Zijn wenkbrauwen sprongen op en neer, hij keek scheel, hij werd rood. Het was een gedrag dat zowel schrik en onhandigheid als een overstelpend goede wil en explosieve bereidwilligheid uitdrukte. Al kon dat soms zomaar omslaan in norsheid en bleke koppigheid. Hij was een beetje belachelijk, hij was raar en kinderachtig. Hij wekte een geruststellend medelijden in Ewout op. Bernard had het nog niet begrepen, hij zou Bernard helpen.

Samen met Bernard zat hij in de ijssalon, loom en wijdbeens achterover hangend, een sigaret in zijn mondhoek. Vrijwel sprakeloos in plaats van praterig en druk zoals anders, en – het verbaasde hem – onverwacht traag, alsof elk gebaar, elk woord langzaam uit een diepe ruimte, een gewelf van stilte en roerloosheid opdoemde, hoorbaar werd.

Het was of de wereld om hem heen dichttrok, terwijl hij daar zat en wachtte en bijna niets meer zei en zijn vertrek steeds uitstelde. En of de dingen: de ijssalon, de huizen en winkels buiten en het harde licht daarop, zijn vriend Bernard naast hem – of al die dingen terugweken, wegdreven achter de dommelige, soezerige nevel die als een gordijn om hem heen geschoven was: wegdreven in een gewatteerd bestaan waar al hun kantige hardheid, hun schelle glanzende directheid verdwenen was. En alsof hij in die leegte om hem heen, in de kokerachtige smalte van zijn geest, bij elke ademhaling zich meer en meer volzoog met spanning, concentratie: een ronde volheid die hem steeds trager en roerlozer maakte – en met dat andere: en dat andere was het fietsen zélf, de handelingen die hij zou moeten verrichten, de snelheid die hij nu al bijna voelde (en ook zijn volharding, zijn moed en zijn vorderingen over wegen en straten. O, ongehoord. Ongehoord). En eigenlijk vond dat allemaal nu al plaats, terwijl hij hier zat, nog wel niet echt zichtbaar, maar als een verschieten ergens vlak bij hem, zodat zijn spieren zich spanden en hij soms met een rukje een trappende beweging maakte, of hijgend voorover schoot en die beweging moest camoufleren door zich uit te rekken, te gapen. En wat hij zag was een koortsachtig en toch soepel, haast streepachtig snel bewegen, een uiterste krachtsontplooiing. En aan het eind daarvan ten slotte – na de tunnelachtige nauwte die deze inspanning, deze concentratie hem oplegde – als afronding van zijn uiterste inzet: een visioen van het kamp, onverwacht zich openvouwend onder een zeer helder licht: de barakken, laag en langgerekt naast elkaar en haaks daarop de eetzaal. En daarvóór – reeds in slagorde opgesteld om hem te begroeten – de jongens en meisjes van het kamp, die bleek, met ernstige gezichten van verwachting, zijn aankomst gadesloegen.

In tenten zouden ze slapen, hij en de andere jongens; hij kon bijna niet meer stilzitten als hij zich dat voorstelde: de tocht, zijn aankomst, de tenten en daarna, daarna… (Een ogenblik dacht hij eraan dat het misschien niet doorging, die tenten, en dat hij toch naar het grote kamp van de ouderen zou moeten. Maar Dick en de andere jongens, zijn vrienden, zouden dat niet toestaan… Dit was het, deze tocht en zijn aankomst, hun ernstige verwachtingsvolle gezichten, de tenten… hier moest hij zich op concentreren. Pas als hij dit goed zag, dit haarscherp voor ogen had, geheel van dit beeld vervuld, doordrongen was, pas dan, op dat moment van uiterste spanning, van uiterste zichtbaarheid, als het al bijna te laat zou zijn om nog te vertrekken, als het bijna niet meer kon, pas dán, juist dán, zou hij plotseling opstaan en zijn fiets pakken – licht en veerkrachtig – en wegrijden, onmiddellijk op snelheid, moeiteloos, alsof hij gelanceerd werd. En meteen zou Bernard, hoewel hij groter en sterker was, een stuk achterblijven. Hij zag het voor zich. Dat kwam ervan. Met een gevoel van medelijden, maar ook met voldoening keek hij naar Bernard. Nooit zou Bernard al die bewondering en populariteit die hem ten deel zou vallen meemaken, daar was hij niet genoeg een persoonlijkheid voor. Hij zou raar gaan doen, met van die lachjes, en van die klapwiekende gebaren, en overgedienstiglijk over zijn woorden struikelen. Dat werd niets. Of juist stil en bevangen van iedereen wegkijken, zoals nu, hier in de ijssalon, ergerniswekkend apathisch en onbenaderbaar, met zo’n grauw en lusteloos gezicht. Dat zou nog problemen geven bij het fietsen. Misschien zou Bernard hem echt niet bij kunnen houden als hij zo lusteloos en apathisch bleef. Maar dan zou hij toch bij Bernard in de buurt blijven, hij zou zijn snelheid verminderen zodat Bernard mee kon komen. Op een of andere manier vergrootte dit voornemen zijn gevoel van kracht en triomf nog.

Pas na vele kilometers, als Bernard ondanks hun geringe snelheid klagend achterbleef, zou hij stoppen, verbaasd maar heel geduldig. ‘Dit wordt niets,’ zou hij zeggen, terwijl hij ernstig, zijn gezicht hooggeheven, in de verte keek (een jongen die belangrijke dingen aan zijn hoofd heeft, die moeilijkheden zal overwinnen en grote prestaties zal leveren). ‘Zo gaat het niet.’ ‘Ik geloof dat je nu maar beter terug kunt gaan,’ zou hij zeggen. En nog meer van dat soort zinnen. En daarna achteloos: ‘Dan kan ik tenminste zelf opschieten.’ ‘Sorry, maar het is niet anders.’ Bernard zou verslagen naast zijn fiets blijven staan en hem een beetje verlangend, stelde hij zich voor, spijtig omdat hij niet verder meemocht, nakijken, terwijl hij bliksemsnel en zeer gesterkt wegfietste, op slag in de verte verdween. Op weg. Op weg.

Vrijwel onmiddellijk na hun begroeting, terwijl ze samen naar de ijssalon liepen, had hij Bernard gevraagd hoe het ging. ‘Is het al een beetje over?’ vroeg hij. Misschien vanwege de kinderachtige joligheid waarmee Bernard reeds van een straat ver naar hem riep en zwaaide toen hij hem zag: druk grimassend en heen en weer hopsend op het zadel van zijn fiets, een en al uitbundigheid en onbegrijpelijke ergerniswekkende voorpret. (Terwijl hij, Ewout, juist zo ernstig was, zo geconcentreerd.) Het was te uitbundig, het was te enthousiast. Dat scheel kijken, die opgewonden bewegingen. Alsof Bernard hem iets ontstal. Alsof hij hem iets afnam. Wrevel daarover, nijdigheid. ‘Hoe is het nu?’ vroeg hij, en het was of hij met een schokje in zichzelf opveerde bij die woorden. ‘Ik bedoel… eh, gaat het alweer wat beter?’ En Bernard had ‘Hè?’ gezegd, ‘Hoezo?’ en verbaasd zijn passen ingehouden om naar Ewout te kijken. ‘Ja, natuurlijk,’ zei hij argeloos, ‘ik…’ Toen zag hij Ewouts gezicht en Ewouts ogen die meelevend, met veelbetekenende nadruk, op hem gericht waren: oplettend, buitengewoon aandachtig, als een volwassene die zich niets zal laten ontgaan. Bernard verbleekte. Een trek van diepe ergernis schoot over zijn gezicht, terwijl hij stug en vijandig naast Ewout keek. Ter plekke was al zijn enthousiasme verdwenen. ‘O,’ zei hij alleen maar. ‘O.’ Hij keek niet meer naar Ewout.

Meteen voelde Ewout zich meer op zijn gemak, hoewel toch ook wat ongerust omdat Bernard nu misschien boos weg zou gaan. Maar Bernard ging niet weg. Hij liep mee naar de ijssalon, gedwee, zonder protest, zijn fiets aan de hand. Hij zei niets. Hij wilde geen sorbet. Hij wilde niets drinken. Roken deed hij ook al niet. Maar Ewout had volgehouden. Hij begon voorzichtig opnieuw. En bij elk woord groeide zijn medeleven met Bernard: een gevoel van zachtheid, deernis haast, ondanks het walgelijke dat Bernard in zich borg. En ook een gevoel van warmte voor Bernard, en bezorgdheid omdat Bernard zich zo’n opmerking zo aantrok en er nu zo verslagen bij zat. Dat was heel erg, hoewel, aan de andere kant… En ook spijt over de kloof die hen nu voorgoed scheidde. Dat kon niet anders als je zoiets smerigs wilde met je beste vriend. ‘Nou,’ zei hij voorzichtig – hij keek hulpzoekend om zich heen –, ‘ik heb er nog eens over nagedacht.’ Hij wierp een snelle blik op Bernard. Het was al de derde keer binnen een paar weken dat hij dit zei, en elke keer was Bernard even stug en even bleek geworden. Bernard reageerde niet bevredigend.

‘Ik vroeg me af,’ zei hij, ‘of je er nog steeds last van hebt. Of had je het alleen toen maar, toen ik… of eh… nou…’ Hij ging wat rechter zitten. Hij keek opnieuw naar Bernard, die bleek en lusteloos en machteloos geërgerd (en ergerniswekkend) voor zich uit keek en nauwelijks reageerde. ‘Daar moet je wat aan doen, joh,’ zei hij. ‘Dat is heel verkeerd. Daar word je ziek van.’ In zijn stem klonk het medeleven dat hij een ogenblik echt voelde. (Hij dacht: Zal ik vragen of hij om meisjes geeft of aanbieden samen met hem en een meisje uit te gaan, zodat hij kan leren hoe het moet. Maar dat was al een keer gebeurd, en het meisje had, vreemd genoeg, alleen aandacht voor Bernard gehad, hoe leuk Ewout ook deed. Dat was de oplossing dus niet.) ‘Je moet ervan af zien te komen,’ zei hij. ‘Zoiets moet je onderdrukken. Daar moet je tegen vechten.’ Hij boog wat naar voren, oomachtig vertrouwelijk en begrijpend. ‘Bij mij geeft het niet als ik het weet, ik bedoel dat geeft niet, al vind ik zoiets natuurlijk… eh…’ Hij maakte een klein schetsend gebaartje in de ruimte voor hem… ‘maar als anderen het te weten komen… Daar moet je voor oppassen, joh. Dan wil niemand meer iets met je te maken hebben!’ Hij keek strak naar Bernard. Hij wachtte even. Een gevoel van grote helderheid, van grote zekerheid was in hem opgeweld. Alles was hem duidelijk. Zijn minzame en nobele rol later in de toekomst bijvoorbeeld, en nu al, hier in de ijssalon en binnenkort in het kamp…, zijn medelijden met Bernard, de behoefte hem te beschermen en te helpen, een zacht en vol gevoel dat ook hemzelf plotseling ontroerde: dat hij zoiets kon voelen, zoiets goeds, zoiets moois en nobels, en dat niemand dat van hem wist, ook Bernard niet.

(Het was bijna dezelfde ontroering als hij soms had bij muziek. Die keer dat het Leger des Heils speelde op een straathoek bij de brug over de gracht toen het stormde. En hij daar stond en met geen mogelijkheid weg kon komen, bijna schaterend te midden van het schrille krijsen om hem heen, de zweepslagen van geluid, die zomaar opeens halverwege een melodie in rafels en flarden weggleden en ijl om de hoek woeien, terwijl iedereen toch uit alle macht toeterde en blies en zijn uiterste best deed. En dan was het geluid terug. Opnieuw de overweldigende dreunen, het snerpende kabaal dat door de wind meegevoerd recht op hem afkwam. Het overstelpende gevoel toen van weidsheid, waarin hij niet meer wist wat hij moest doen, alsof hijzelf, zijn lichaam en zijn bewegingen te klein waren, te nauw en roerloos om dit gevoel te verdragen. Hij zou moeten springen en rennen.

Alles was reusachtig, het bestaan, de wereld, het leven, het was prachtig en overweldigend. En tegelijk was het onherbergzaam, was het kil en meedogenloos. En dat was goed, dat was juist prachtig omdat het was zoals het was.

In die kilte, die meedogenloosheid die hij nu opeens wist en besefte, zou hij worden, zou hij bestaan en leven, wat er ook gebeurde. En hij zou even kil, even meedogenloos zijn, maar toch anders, niet als medeplichtige, maar kil omdat hij dit wist, dit zag en begreep. Want niets zou te verlossen zijn: de handenwringende deernis die hij voelde.

Al zouden de vreselijkste dingen hem overkomen: ziekten, of dat hij geplaagd werd, of niet aardig werd gevonden: het zou toch niet erg zijn. Hij zou alles kunnen verdragen. Hij zou onvernietigbaar zijn. En tegelijk was er een gevoel van verdriet, maar zacht en troostend, verdriet om de verlorenheid van alle dingen, en omdat de dingen nu eenmaal zo waren en dat hij dat wist en begreep: zo waren de dingen nu eenmaal. Als anderen eens konden vermoeden dat hij zulke grootse en prachtige gevoelens in zich borg, ze zouden hem meteen heel anders zien).

‘Je hebt er nog steeds last van, hè?’ vroeg hij zachtjes aan Bernard. Hij had het gevoel dat hij zijn hand moest uitsteken om Bernard aan te raken en op die manier te overtuigen van zijn vriendschap en hartelijkheid, zodat Bernard niet meer zo lusteloos zou zijn, maar juist blij omdat hij nu wist hoe aardig Ewout was, hoe nobel, hoe fijn zijn gevoelens waren.

Op hetzelfde moment deed hij dat ook bijna, maar Bernard dook ineen, maakte huiverende bewegingen met zijn schouders, en Ewout deed het niet. ‘Ik kan het voelen als je het weer hebt,’ zei hij. ‘Ik voel iets… tja…’ Hij kantelde twijfelend zijn hand in de lucht. ‘Alsof ik iets zweterigs voel, iets klams, als je dicht bij mij in de buurt bent. Alsof je heel erg zweet of zoiets. Dat kan niet gezond zijn. Dat moeten anderen ook merken.’ Hij keek zoekend om zich heen. ‘Het is of ik het kan ruiken als je dichtbij komt,’ zei hij. Hij snoof een beetje om het te demonstreren. Meteen dacht hij aan iets nieuws. ‘Heb je dat ook bij andere jongens?’ vroeg hij met een gevoel van inzicht opeens, en ook deernis met Bernard, die het niet kon helpen dat hij zo was, en spijt: een gevoel dat toch ook glanzend en warm was. Want nooit zou hij Bernards verlangens kunnen vervullen, nooit! Hoewel Bernard smekend in zijn buurt verbleef, Bernards hoop zou vergeefs zijn. Zijn verdriet daarover. Zijn liefde, zijn hunkerende aanwezigheid, smachtend maar vergeefs. Hij zag het voor zich. Hij zou Bernard nooit in de steek laten. Hij zou vriendelijk voor Bernard zijn, het hem uitleggen. Nee, je moet begrijpen, zo ben ik niet…

‘Heb je dat ook bij andere jongens,’ vroeg hij, ‘of alleen bij mij?’ Maar Bernard reageerde niet. Ergerniswekkend, bleek en onbenaderbaar, en nog lustelozer, nog grauwer dan eerst hing hij achterover in zijn stoel. In een van de pijpen van zijn ouderwets lange en wijde korte broek was een testikel zichtbaar. Een onrustbarende bobbel toonde aan dat zijn lul weer recht overeind stond. Al bleef hij, Ewout, zitten en was hij van school gestuurd, de tweede keer al – en het internaat, en het verdriet van zijn moeder, en de politie, en al het andere: de afschuwelijke dingen die soms gebeurden en die niet meer mochten voorkomen – zo’n vieze neiging die het zou verhinderen dat hij werd zoals hij moest zijn had hij in ieder geval niet.

Het was stil in de ijssalon. Ewout keek naar zijn glas cola en naar het lege vies-vlekkerige en nauwelijks doorzichtige sorbetglas daarnaast met de reusachtige lepel, en daarna opnieuw naar Bernard, onderzoekend en een beetje voorzichtig, maar Bernard reageerde niet. Dit werd niets. Hier had je niets aan. Het kwam door zijn ziekte dat Bernard niet dankbaar kon zijn, en blij dat hij zo aardig was, zo meelevend en vol begrip, en zijn vriend bleef, en niets aan anderen zou vertellen. Je had er niets aan als je zo je best voor hem deed. Onmiddellijk begon Ewout weer aan het kamp te denken en zijn tocht ernaartoe: nergens stoppen, want dan was het mogelijk dat hij niet meer in zijn ritme kwam; en in het begin niet te snel maar juist rustig, ‘om zo te zeggen terughoudend’, wegfietsen – hoewel ook dan nog zeer snel. Daarvoor zou het goed zijn als Bernard meeging, zodat hij wel gedwongen was langzaam te rijden – het zou eerst lijken of hij het niet haalde, of hij op het schema achterbleef, maar dan, gaandeweg, als hij merkte dat het ging, zou hij steeds sneller gaan, zodat hij ten slotte ongekend snel vorderend ruimschoots op tijd zou aankomen.

‘Meisjes versieren,’ had hij een paar weken geleden tegen Bernard gezegd. Hoewel Bernard eerst niet wilde was hij toch meegegaan. Bernards aanwezigheid was noodzakelijk. Het contrast tussen hen zou meisjes iets duidelijk maken. Maar al had hij voordat hij vertrok twee glazen van de door zijn moeder in de keukenkast achter pannen en emmers verborgen vruchtenwijn gedronken – en daarna nog een grote slok uit de fles – om niet schuw te zijn, alles te durven, te midden van die gevaarlijke grote jongens, die bijna volwassen meisjes. Toch was het niets geworden, hoe stralend en nadrukkelijk glimlachend hij ook naar al die meisjes keek die gearmd en samen giechelend in de straten van de binnenstad paradeerden – of in de verte veelbelovend om straathoeken verdwenen, zodat hij zeer snel wandelend de afstand probeerde te overbruggen. Naast hem Bernard, kinderachtig giechelend. ‘Asjemenou, wat een leuk grietje, potjandorie,’ zei hij vol verlekkerde verstandhouding, snel met kleine dribbelende huppelpasjes – belachelijk bij zijn lengte – en kaarsrechte rug voortlopend. Het meisje zei: ‘Ga weg, engerds’ of probeerde met een stug gezicht langs hen te glippen, wat Ewout ook zei: woorden gehoord van andere jongens (schoffies uit de achterbuurt die alles durfden). ‘Hé, lekker stuk!’ Of zelfs een keer: ‘Mag ik een eindje met je meelopen?’ Ook dat werd niets, want het meisje had heel gewoontjes en totaal niet geïntimideerd, maar ook niet gevleid of verheugd gezegd: ‘Ja hoor, waarom niet! Het kan mij niet schelen.’ En voordat hij een van die magische zinnen – begeleid door het stimulerende gegiechel van Bernard – kon zeggen, zinnen die onontkoombaar het succes met zich moesten voeren, zoals: ‘Waar ga je met die mooie benen naartoe?’ of: ‘Een meisje als jij hoort toch niet alleen op straat te lopen…’ en daarbij een veelbetekenend lachje en bewonderende blikken van onder tot boven (de ruimte die zulke woorden bracht, de moed dat hij zich zo durfde gedragen, zou al het andere plotseling mogelijk maken; door zijn superieure, al haast volwassen houding werd het het meisje duidelijk dat hij niet de eerste de beste was) voordat hij zoiets bewonderenswaardigs vergezeld van brede demonstrerende gebaren had kunnen opmerken, zei ze al: ‘Ik begrijp niet wat je eraan vindt, maar als je het leuk vindt, de straat is vrij hoor’ – zo los en gewoontjes dat hij niets meer had kunnen bedenken. Ze deed of zijn gedrag geen betekenis had, alsof hij zomaar wat in de gang op school met een meisje uit een hogere klas opliep, smalletjes en bescheiden in plaats van zo boeiend, zo meeslepend als hij voor zich had gezien. Eigenlijk was het bij nader inzien toch niet zo’n leuk meisje. Ze had ook geen mooie kleren aan, met kant of zo.

Even later, toen ze gehaast maar opgewekt – op platte schoenen ergens naar op weg – zonder in te houden om op hen te wachten de straat naar een buitenwijk insloeg – leeg en weinig veelbelovend op die stille zondagmiddag – had hij heel beleefd, haast schichtig afscheid genomen, want het was raar dat hij nu al wegging, na zich eerst zo opgedrongen te hebben; en ook het vreemde gevoel haar niet teleur te mogen stellen. Misschien zou ze denken dat hij haar niet leuk vond, dat ze hem, hoewel ze zo aardig en geduldig was, tegenviel nu hij even met haar gepraat had.

‘Het was heel prettig een eindje met je op te lopen,’ zei hij schuw. Hij stak een hand uit en probeerde de hare te drukken. Het meisje zei: ‘Ja hoor,’ terwijl ze ferm armzwaaiend zonder in te houden of zijn hand op te merken doorliep: vriendelijk, onverschillig.

Ook dat was mogelijk: zo’n meisje dat niet schichtig werd, niet weg wilde glippen, maar vriendelijk en ongeïnteresseerd alles goed vond, wat hij ook zei, en zich niets van hem aantrok. Wat moest hij dán doen? Het was Bernards schuld dat ze geen succes hadden. Hij was te kinderachtig met dat dribbelen en giechelen, en dat taalgebruik… zoiets stootte meisjes af. Hij had dat ook tegen Bernard gezegd.

Overal was het stil in dit deel van de stad. Onbeweeglijk zonlicht stond scheef op de dorre korrelige muren, en op de ene helft van de huizen en een gedeelte van de stoep van de lege straat voor hen. Een straat stenig en kaal tussen de hoge gevels – aan de schaduwkant donker alsof het daar geregend had. Ver weg in die lege straat een kleine gele hond die zorgelijk tegen een fiets waterde en daarna in een sukkeldrafje opzij en over zijn schouder kijkend om een hoek verdween. En dichterbij een paar jongens bij elkaar staand in een tunnelachtige gang die naar de gracht voerde. Nergens waren al die meisjes te bekennen, willig en bereid reeds naar hem uitkijkend, die hij in zijn verbeelding voor zich had gezien. Er viel niets te beginnen op deze stille zondagnamiddag, in deze lege straat. Ook in het centrum van de stad was het niets geworden. Wat nu? Er moesten ergens vrouwen zijn die bijna naakt in etalages zaten, en waar je alles mee mocht doen.

Naast hem was iets ontstaan, bewoog iets, drong iets op hem in, al was het nauwelijks echt bewegen of dichterbij komen. Het was iets anders, een heimelijk ademen, vlak bij hem, hijgen bijna: Bernard! Hij had niet meer op Bernard gelet. Samen hadden ze naar meisjes gekeken, naast elkaar kijkend in de verte, ver van henzelf weg, kijkend naar bewegingen en lachjes en reacties, en de dingen en de straten, schichtig, op hun hoede tussen al die gevaarlijke al grote jongens – schoffies die alles durfden –, die ervaren meisjes – kijkend naar blikken en bewegingen en opwaaiende rokken en het licht op de huizen, de flitsen in de ramen. En: ‘Zag je dat, die was boos.’ ‘Die wilde niet naar me kijken, die is vast verliefd op me.’ En: ‘Die met die dikke benen, die doet het vast vaak, daar krijgen ze van die dikke benen van.’ Samen hadden ze plannen gemaakt, lachend naar elkaar van verstandhouding en plezier over wat ze voor zich zagen: al die ideeën, al die mogelijkheden; en hun opwinding daarover, en over wat ze verwachtten, overal meisjes, overal. Dat was het enige, zij zelf waren er niet.

Maar opeens bestond Bernard vlak bij hem, niet meer, zoals net nog, samen met hem op weg naar iets toe en over die afstand, die ruimte heen daar eigenlijk al aanwezig, maar vlak bij hem, onrustbarend dichtbij, alsof hij zich zwaar en log naar hem toewendde en op hem afkwam, hoewel hij toch nauwelijks bewoog. Op hem, Ewout, afkwam, die daar ook was, die daar stond, plotseling ondraaglijk zacht en vol, teruggevloeid in zichzelf. Zijn huid tintelde. Er flitste en trilde iets. Het was onbegrijpelijk, het was niet te begrijpen. Van zijn hoofd tot zijn voeten was hij zichtbaar om aan te raken. Hij was zwaar en onbeweeglijk en heel alleen in een duizelingwekkend lege wijde ruimte. Wat was dit? Wat gebeurde er?

Meteen was het er niet meer, veranderde het toen Bernard zich naar hem omdraaide, zijn ogen scheel en fonkelend ergens midden op Ewouts borst gericht, verblind starend alsof hij niets zag, iets anders zag, iets…; vreemd en onrustbarend in plaats van zijn boezemvriend Bernard.

De druk midden in hem, de onverwachte druk midden in zijn lichaam zodat hij opzij leek weg te vloeien, van die plaats weg naar zijn armen en benen, en toch juist daar bestond. Dat op hem indringen op heel andere plaatsen van hemzelf en zijn lichaam dan waarop hij verdacht was en bij hun vriendschap hoorde. Alsof Bernard een vreemde was en niets nog vaststond en niets gold. En zomaar opeens! Hij was weerloos. Hij kon niets doen. De onbegrijpelijke vitaliteit die recht op hem gericht werd. ‘Zag je dat?’ zei Bernard. ‘Zag je dat?’ Hij deed een struikelend stapje naar voren. Hij bewoog nu aan alle kanten, tastend, knedend in de lucht, de ruimte tussen hen in, zijn handen reusachtig en gummiachtig openend en sluitend met knopvormige vingertoppen van het vele pianospelen. ‘Zag je dat! Die jongens rotzooiden met elkaar.’ ‘Rotzooiden,’ zei hij. Hij likte langs zijn lippen. Een rond en gulzig woord. ‘Rotzooiden,’ zei hij nog een keer. Hij staarde. ‘Die jongen zat aan zijn piel, bij die andere jongen,’ zei hij. (Ewout had niets gezien, ja twee jongens, maar verder niets.) ‘Zullen wij dat ook doen?’ Meteen maakte Bernard lage scheppende bewegingen met zijn hand naar Ewouts kruis. Zijn gezicht, zijn mond, zijn ogen, alles opengesperd: starend, grijnzend. Zweet, een egale glanzende vochtigheid bedekte zijn huid.

Met een schreeuw sprong Ewout achteruit, weg van hem. ‘Gadverdamme joh, donder op, gadverdamme!’ Hij kon het niet begrijpen, ontzaglijk geschrokken. Of geschrokken, het was anders, eerder een gevoel van angst en hulpeloosheid dan schrik. Bernard was gevaarlijk. De blinde onweerstaanbare kracht die van hem uitging, het gevoel dat hij plotseling veel groter was geworden en niet meer tegen te houden, log en voor geen rede vatbaar als een dier. Iets reusachtigs. Niet Bernard. Een kracht die ver boven Bernard uitging. Een nat en opengesperd ding had zich naar hem toegewend, het zweette, het bestond, gezichtloos, vettig en zacht en bovenal walgelijk.

Meteen stond hij kaarsrecht, streng, met onderwijzerachtige verontwaardiging. Alles was duidelijk. Het leek of hij plotseling ver weg was, op grote afstand van Bernard. Onmiddellijk was het verdwenen, het koortsachtige, het opdringen, toen hij het begrepen had.

‘Dat is ontzaglijk smerig, joh!’ sprak hij koel. Alles was buitengewoon duidelijk. Bernard was ziek, hij was niet gevaarlijk, hij was ziek, hij was vies. Hij zou zich schamen als hij het zelf begreep.

‘Heb je dat wel vaker, zoiets smerigs, daar moet je tegen vechten, joh, als andere jongens dat weten…’ zei hij vertrouwelijk, kalm al, rustig al, wat om zich heen kijkend en nauwelijks meer naar Bernard. Want Bernard was niet gevaarlijk. Hij was niet dreigend of angstaanjagend. Hij was ziek. Bernard die voor hem stond. Stil, bleek en eigenaardig smal opeens, met slap langs zijn lichaam neerhangende armen. ‘Ik kan het ook ruiken,’ zei Ewout, ‘dat rook ik al die tijd al, iets zweterigs, ja hoe zal ik het zeggen, iets…’ Hij voelde zich zeer rechtvaardig. Hij begon op dreef te raken.

Het was alweer een tijdje geleden. Meestal dacht hij niet aan dat griezelige en onbegrijpelijke, dat ergens in Bernard verborgen zat, en dat hem tot een vreemde maakte, opdringerig en gevaarlijk.

Er was niets bijzonders aan hem te zien. Hij vergat het – hij dacht er niet meer aan. Hoewel soms… Misschien door een lachje of dat zweterige af en toe, maar mogelijk verbeeldde hij zich dat maar. Als Bernard opnieuw met zulke praatjes kwam, zou hij het hem geduldig uitleggen: Kun je niet gewoon eens met een meisje uitgaan? Of een meisje schrijven. Je kent toch wel een aardig meisje…? Hij zou hem dat fotoboek met blote vrouwen laten zien dat hij in de loze ruimte onder de lade van het kastje in zijn kamer verborgen had. Bij elke foto zou hij Bernards commentaar vragen. En als het duidelijk werd dat hij het niet goed zag, zou hij hem in detail uitleggen waardoor vrouwen zo aantrekkelijk en begerenswaardig waren. (Maar hoezo aantrekkelijk? hoezo begerenswaardig? Zo’n lichaam met borsten en een gat erin – het was eerder vreemd dan aanlokkelijk daar later mee te moeten vrijen en paren en voor altijd mee samen te moeten leven. Als het erop aankwam was het eigenlijk angstaanjagend…! Maar dat moest je onder ogen zien als je ouder werd. Het was je lot nou eenmaal. En eigenlijk had zo’n lot iets moois en plechtigs in zich als je er beter over nadacht. Bijna of je je offerde. Gelukkig dat ze altijd zulke verleidelijke kleren aan hadden.)

Bernard, ach ja Bernard, het was niet zijn bedoeling geweest dat Bernard nu zo stilletje was en zijn blikken vermeed en niets wilde drinken, geen cola, geen sorbet, niets. Hij had alleen maar vriendelijk willen zijn, hij had belangstellend willen informeren. Een klein, maar warm en nobel verdriet over Bernard vervulde hem – verdriet dat niet hinderde, eerder reliëf gaf aan het vertrouwen, de kalme bereidheid die de wereld hem toonde, de rustige brede adem die hij in de dingen om zich heen gewaarwerd en in elke handeling die tussen hen plaatsvond.

Hij neuriede, hij trappelde een beetje met zijn voet.

Het werd half twee en daarna twee uur. Hij wist niets meer te zeggen tegen zijn beste vriend Bernard. Trouwens Bernard zei zelf niets. Hij keek op zijn horloge: kwart over twee. Minder dan drie uur om de tocht te volbrengen. Hij moest nu weg. Maar hij vertrok niet. Hij kon niet meer ophouden met uitstellen, wachten, zich tegenhouden en niet gaan – voortdrijvend op het gevoel van zekerheid, van harmonie dat zich aan alle dingen meegedeeld had. Zijn inzicht in Bernard bijvoorbeeld, zijn onmiskenbare overwicht… En die helderheid in alles, die onschokbare zekerheid over wie hij was en wat hij wilde en wie hij werd, en al het andere, zou zich voortzetten, de hele tocht naar het kamp toe en later in het kamp zelf, en daarna… het zou niet meer veranderen.

Hij kón nog niet vertrekken, en dit beeld loslaten, dit geluk, deze glanzende windstille helderheid, en zich verliezen in de inspanning die de tocht hem op zou leggen, de vermoeidheid en pijn, de twijfel die toch weer komen zou. Zich verliezen, ondergaan in al de details, al de verwarrende kleinigheden die zich voor zouden doen en die hem het zicht op wat hij wilde zijn zouden ontnemen: de belofte die zijn bestaan was.

Maar in plaats van helder, triomfantelijk en zeker werd hij plotseling vermoeid en zwaar. Het zou verkeerd gaan, het zou niet kunnen.

Iets gloeiends, een benauwde vochtige warmte die zowel uit zijn lichaam opkwam als op een of andere manier met de omgeving, de dingen rondom hem samenhing, nestelde zich om hem heen. En op dat moment, alsof hij hierop gewacht had, stond zijn beste vriend Bernard plotseling op, zomaar van het ene op het andere moment. Hij moest weg. Hij moest nog vóór drie uur ergens zijn, hij had geen tijd meer. Trouwens, Ewout vertrok toch nog niet, zodat het geen zin had om langer te wachten.

Al had Bernard reeds enige tijd fronsend en schichtig om zich heen gekeken, dit had hij niet verwacht.

De schok was verschrikkelijk. Weliswaar moest je er altijd rekening mee houden dat Bernard plotseling naar huis moest, weg wilde en dan onmiddellijk zonder verdere uitleg vertrok, zomaar, Ewout wist nooit waarom – terwijl ze met iets bezig waren en hij zonder twijfel of voorbehoud op Bernard gerekend had. (Want Bernard was al die tijd zo toegewijd, zo meelevend en kameraadschappelijk geweest dat het haast was of Ewout zich verdubbeld had. Alles sprak vanzelf in deze moeiteloze ontspannenheid: hij hoefde Bernard nergens van te overtuigen, samen opgaand in plannen en bezigheden die hij, Ewout, bedacht had, die de zijne waren en waarvoor Bernard even enthousiast was als hij; plannen die hij haast onderdanig bewonderd en aangehoord had.) En plotseling moest hij weg, wilde hij niet meer. Het was onbegrijpelijk. Er was geen aanleiding, niets wat hem hierop had voorbereid. Tot dit moment, tot deze totale afwijzing had Bernard alles goed en mooi gevonden, wat Ewout ook voorstelde, en nu opeens, nu Ewout argeloos iets zei of vroeg was hij onbenaderbaar en vertrok onmiddellijk – niet voor rede vatbaar, door geen argumenten te bereiken – met een bleek en strak gezicht en ogen die wegkeken, alsof hij zich al verwijderd had.

Het was onbegrijpelijk. Onder Bernards ogen waren blauwe vlekken.

Die vrije middagen dat hij hem ophaalde zoals altijd en Bernard kieskeurig en benepen aan de deur verscheen: Nee, hij was Arabisch aan het bestuderen. Hij oefende Bach of de sonates van Beethoven: van die ouderwetse muziek die niet meer meetelde. (Bernard had het nog niet begrepen.) Hij onderzocht schaakproblemen. Hij kon vandaag niet. Hij vond dit leuker. Hij bestudeerde de Chinese filosofie. Hij wenste daar zijn middag aan te besteden. Misschien een volgende keer. Niks ‘potjemeknaatje’ en ‘asjemenou’. Na wat zuinig wiebelen op de deurmat wendde hij zich af. Meteen, zonder nadere uitleg of poging tot verstandhouding, sloot hij de deur, kortstondig een nuffige blik op Ewout werpend.

Het kwam niet vaak voor. En Ewout vergat het. Al lag een kieskeurig en truttig nee-zeggen dat voorzichtig maakte altijd in Bernards gedrag op de loer. Het zou geen zin hebben hem te bepraten of een poging te doen hem over te halen nog even te blijven, toch mee te fietsen.

Hij kon bijna zijn mond niet meer opendoen van plotselinge wrok en teleurstelling, en nauwelijks nog naar Bernard kijken. Het gevoel afgewezen te zijn, in de steek gelaten – juist nu hij op hem rekende – koel en terloops verworpen te worden.

Maar vrijwel onmiddellijk kwam iets anders in zijn gedachten, en het was of een kracht hem wegtrok: geheel alleen zou hij vertrekken, geheel alleen zou hij aankomen, door niemand begeleid, en in volstrekte verlatenheid zou hij de tocht volbrengen – ernstig, tot het uiterste toegewijd, overgeleverd aan dit eenzame, bijna noodlottige gebeuren, dat hem in zich op zou nemen en hem pas bij zijn aankomst zou bevrijden, zou loslaten. Een uiterste beproeving, die hij moest ondergaan en die door niets verzacht mocht worden of door verwarring en afleiding van haar ernst mocht worden ontdaan.

Hij zag Bernard vertrekken en hij maakte geen beweging om hem tegen te houden. Hij zei niets. Terstond vreemd geworden leek zijn beste vriend Bernard zich al op grote afstand te bevinden, ver weg in het verleden – alsof alleen zijn schim, een stripachtig kale en lege gestalte, zich nog een ogenblik bij hem ophield alvorens te verdwijnen, uit te doven. Voorbij. Voorbij. Hij keek nauwelijks op. Hij knikte kort, en mompelde iets tegen hem toen Bernard zich uit de ijssalon verwijderde, stijfjes schuifelend en enigszins achteruit lopend met korte onharmonisch uitschietende bewegingen, haast kleine buiginkjes alsof hij zich verontschuldigde en hoog opgetrokken wenkbrauwen boven geschrokken starende ogen (maar het was geen schrik, eerder onhandigheid, verwarring).

Hij lette niet meer op hem. Want voor zijn ogen doemde het op. En hij gonsde van genoegen. Met schurkende wringende beweginkjes, alsof hij zichzelf omhelsde, dook hij steeds dieper weg in de stoel. In dodelijke eenzaamheid zou hij de tocht volbrengen – en in zo korte tijd – geheel alleen, door allen verlaten, aan niemand dan alleen zichzelf overgeleverd, zijn uiterste inzet, het gebruik van al zijn kracht en moed, zonder hulp of steun van anderen of de mogelijkheid zich op iemand te beroepen. Overgeleverd aan de tijd – die afgrond tussen nu en zijn aankomst.

Dit duizelingwekkende en toch bevrijdende besef, de bijna wreedaardige verlatenheid daarin, de roekeloosheid van deze, vrijwel onmogelijke, opgave die hij toch zou volbrengen – en zo snel, in zo korte tijd – overweldigden hem: van niemand afhankelijk, afhankelijk van niemand behalve zichzelf. Alles zou mogelijk zijn. Hij besloot nog een sorbet te nemen om zich opnieuw, nu ongestoord, voor te bereiden op de tocht. Drie uur was een mooi rond getal om te vertrekken. In twee uur zou hij de tocht voltooien. Vijfentwintig kilometer per uur. Of nee, wel dertig, want er zouden vertragingen zijn onderweg, afslagen en bochten die zijn snelheid zouden verminderen.

Hij was moe toen hij om drie uur vertrok. Zijn lichaam protesteerde. Het ijs was verkeerd gevallen. Hij was een beetje misselijk van de limonade. Het had zich niet hersteld, het gevoel van triomf en zekerheid waarin alles vaststond. Het was niet teruggekomen. Het was schril geworden. Hij zweette. Zijn huid was klam en kil.

Verstikkend de warmte, stilstaand en verzadigd de lucht waar hij zich moeizaam door wrong op de steeds smallere, door dennen en eiken overhuifde boswegen. Eindeloos voortslingerend de paden die hem naar hun doel meevoerden, de compacte, monotone bossen.

De lucht die af en toe egaalgrijs tussen takken en bladeren zichtbaar was, liet een enkele grote druppel los. Het eerste nog aarzelende begin van de onweersbui die het grootste deel van zijn tocht al dreigde.

Het schemerde. Een troosteloze verlatenheid, een kille onbewogenheid die het onweer al aankondigde, leek uit al die bomen en struiken op te stijgen; een doodstil en weerbarstig om hem en de smalle asfaltweg heen staan en wachten en in zichzelf verzinken en van hem afwenden, als door een keuze, een daad haast en daardoor des te nadrukkelijker: een bestaan alleen voor zichzelf dat hem buitensloot. Tegelijk met de eerste regendruppels kwam de kou, een kille grondnevel, uit de natte bossen. Het had hier blijkbaar al eerder geregend. Het was al over half zes, en hij was nog niet in het kamp aangekomen.

Kilometers verder, ongekende kilometers verder, waren ze allemaal aanwezig, alle jongens en meisjes, bij het hijsen van de vlag, bij het gebed, bij het zingen, maar hij niet. Hij ontbrak.

En als hij aankwam ten slotte, doornat van de regen die nu steeds dichter viel, ontmoedigd en schuw door zijn falen, zijn vernedering en mislukking – onopgemerkt en gemeden – zou alles voorbij zijn, afgehandeld. Te laat. Te laat. Voltrokken zonder hem, hij die klem zat in deze steeds kleinere grauwe koepel van regen die met hem meeschoof alsof hij niet bewoog, niet meer vorderde; gevangen in de eindeloze boswegen, in de ruimte die hij niet kon overwinnen, die hij niet in één keer kon overbruggen – of gewoon overslaan, omdat hij in gedachten al in het kamp was, er al hoorde te zijn – maar die hij kilometer na kilometer moest verduren, geduldig moest dragen, die zich gestaag en onafwendbaar afwikkelde in de tijd. Hij jammerde zacht bij elk hijgend ademhalen, bij elk krachtig aanzetten. In zijn verbeelding zag hij ze staan voor de grote eetzaal – het algemene appèl – onder regenjassen, sommige jongens van de oudere groepen die al bijna student waren onder paraplu’s, lachend en alweer met elkaar vertrouwd. En hij was er niet bij. De ruimte voor zijn aanwezigheid werd niet gevuld of benut om zich te tonen. De plaats die hij zich toegedacht had en die gerechtvaardigd was zou hij niet kunnen innemen. En als hij aankwam zou het te laat zijn, die ruimte, die plaats zou verloren zijn gegaan in de dichtheid van hun aanwezigheden. Eén voor één zouden de namen afgeroepen worden en soms werd er gejuicht of geschreeuwd. En zijn naam kwam aan de beurt. En er viel een stilte. Daarna werden nieuwe namen afgeroepen. En misschien zou niemand iets vragen of iets zeggen.

Het geluid van de regen, het sliffende suizen van de natte fietsbanden op het beregende wegdek, mengden zich met zijn kreunen. Zwaarte, een doffe zachtheid in zijn lichaam, begeleidde de wanhoop, de ontmoediging. Kil en klein in de regen, in de toenemende schemer, in het onafzienbaar grote vochtig-ademende lichaam van het bos.

Van tijd tot tijd, ver weg, droog gerommel van het onweer, en het onzeker flakkeren van steriel-bleek licht – oprijzend en weer dalend als kalkachtig zeer wit water tussen de ontkleurde takken van bomen en struiken, en niet verlichtend maar etsachtig vervreemdend, desoriënterend in zijn kortstondigheid.

-

Hoofdstuk 2

Het zomerkamp werd elk jaar in een conferentieoord op de Veluwe gehouden, een verzameling barakken midden in het bos. Vroeger, tijdens de Eerste Wereldoorlog, was het een kamp voor Belgische vluchtelingen geweest en in de laatste oorlog een opleidingskamp van de Duitsers en in die functie herhaaldelijk gebombardeerd. Het bestond uit zeven lage geelbruin geverfde barakken, langgerekt, en zeer elementair van vormgeving – model spoorwegwagon –, gegroepeerd rond een grote zandvlakte – of eigenlijk niet eromheen, want aan de ene kant van de vlakte stonden drie barakken naast elkaar half in het bos, en aan de andere kant daar precies tegenover bevonden zich de resterende vier, waarvan drie eveneens naast elkaar, en de vierde groter en hoger – een zijkant naar de zandvlakte gekeerd – haaks daarop met de keukens en de eetzaal, kantoorruimte en de vertrekken van een deel van de leiding. In het midden van die barak voor de grote openslaande deuren van de eetzaal bevond zich een bordes met een vlaggenmast, iets hoger gelegen en langs een brede trap – omgeven door uitwaaierende muurtjes – te bereiken vanaf de asfaltweg die er vlak voorlangs door het conferentieoord liep.

In de drie barakken aan de ene kant van de zandvlakte huisden de jongens en meisjes van het Grote kamp – zo genoemd omdat hun leeftijd tussen de veertien en twintig was – een duistere centrumloze groep, onduidelijk van samenstelling en door hun gevorderde leeftijd nauwelijks van de leiding te onderscheiden: onbekend en vrijwel onzichtbaar door een andere dagindeling en andere etenstijden. Ze hielden zich bezig met zaken die hem niet interesseerden. Hij lette nooit op ze. De jongens bezaten harde en toch beheerst langzame schreeuwstemmen – ze waren trouwens helemaal langzamer, stiller, minder beweeglijk dan de kinderen van het Kleine kamp: groepjes jongens die ernstig stonden te praten en verder niets deden, of hijgend met een zware, bijna gewelddadige ernst ballen voorttrapten over de zandvlakte: vrijwel zwijgend en geluidloos op hun kreunen en korte stotende schreeuwen na; het geluid van hun stampende voeten en de droge klappen waarmee de bal voortgedreven werd; of die met dezelfde abrupte haast krachtdadige explosies van energie volleyden, veldlopen hielden…

Maar meestal waren ze langzaam, traag en lusteloos in hun bewegingen, langzaam in hun praten. Ook hun geschreeuw was anders dan dat van de kinderen in het Kleine kamp.

Eigenlijk vond hij ze saai: vaalgrijs aandoende jongens, volwassenen bijna, ook al waren de jongsten veertien, vijftien jaar, niet ouder dan hij – maar ook zij, ook die, net of ze besmet waren, niet onder wilden doen in saaiheid: jongens die suffig en lusteloos wat hingen op banken en stoelen, uitrustend na hun abrupte explosies van kracht en energie – zich uitrekkend, gapend, rokend, en van tijd tot tijd wat pratend of hard lachend. Of die in hun eentje door het kamp slenterden met hun bewegingloze ogen en grote autoritaire lichamen, en die je beter niet kon storen al waren ze bezig met niets – in ieder geval niet met daden, iets wat kracht en allure bezat. Ze leken vaagjes in de verte te turen, zonder veel uitdrukking op hun gezicht, behalve hardheid, en ernst – alsof ze nu eenmaal wel ergens naar moesten kijken omdat ze hun ogen open hadden, hoewel het er verder niet toe deed.

Dat je zo kon worden, zo saai en lusteloos en verveeld, zo zonder uitstraling, meteen al als je wat ouder werd – hoe was het mogelijk. Hem zou dat niet gebeuren. Het was ook niet nodig om zo te worden, als je maar oefende!…

Gelukkig dat hij in het Kleine kamp niets met ze te maken had. Net zo min als hij iets te maken had met de onverschillige lusteloze jongens uit de hoogste klassen van het gymnasium dat hij bezocht (maar nu niet meer! Hij ging niet meer naar het gymnasium, daar was hij afgehaald. Nu zou hij naar een internaat gaan.) Ze deden nauwelijks iets: ze praatten, ze lachten, ze stonden ergens bij elkaar, zonder dat dat veel te betekenen had, of tot iets leidde – ja, redeneren, overleggen, soms grappen, en daarna lachend op die langzame galmende manier van ze; maar zelden tot daden, tot enthousiasme, tot iets wat werkelijk belang had. En even lusteloos gingen ze weer uit elkaar, na een onverschillige korte groet, om even wat te lopen, of te zitten; eenzaam en nadenkend verder slenterend – of met zijn tweeën, of met zijn drieën. Of ze gingen naar een ander groepje: pratend, redenerend over onbegrijpelijke saaie dingen: recht, ethiek, vaderland, oorlog, gelijkheid, democratie, vogels ’s morgens vroeg ergens ver weg waar je ook alweer in je eentje was, de natuur, voetballen, hockeyen, of: schaken, muziek, pianospel (het toucher is verkeerd, je kunt horen dat hij eigenlijk organist is…).

Het was onbegrijpelijk dat ze zich met zulke dingen bezighielden – ernstig knikkend terwijl ze naar de grond keken, met hun voet al pratend figuren in het zand tekenden – dingen waar je niets aan had, die alles alleen maar trager en saaier maakten; haast of ze met hun rug naar zichzelf en ook de anderen toe stonden: alleen wat ze bepraatten bestond, zijzelf waren er niet. Allemaal dingen die niets wezenlijks hadden, waar je niets mee opschoot, want sterker en vitaler werden ze er niet van. Of: ‘Als ik háár niet had, dan zou ik niet weten wat ik moest beginnen, dan…’ Dat soort praatjes: onbegrijpelijk. Iedereen was alleen, aan anderen had je niets – ‘als ik háár niet had?’… Zoveel ouder waren ze al, zoveel groter, en ze hadden het nog niet begrepen. Want híer ging het om: waarom was de een wel belangrijk en de ander niet – hoe kwam dat – of aardig, of geliefd… En hoe werd je belangrijk, wat moest je dan doen, welke gebaren moest je maken; en hoe te kijken – En grappen… (grappen waren belangrijk, lachen moesten ze). Dáár ging het om. En: recht, ethiek, schaken, toucher… dat was niets, dat was onbelangrijk. Schaken, muziek, pianospelen… zijn beste vriend Bernard deed dat allemaal, en niemand waardeerde het; belachelijk was hij ondanks dat, met die alpinopet en dat giechelen en die woorden van hem – ‘potjemeknaatje, asjemenou.’ Dát telde, dáár ging het om. Pianospelen?… Aándacht moest je trekken! Opzien moest je baren! Ze moesten op je letten! Ze moesten je belangrijk vinden!

Die oudere jongens, mannen eigenlijk al; er was geen woord tussen de langzame en moeizame gesprekken van ze te krijgen. Hij zou trouwens niets geweten hebben: geen grap werkte bij die trage uitvoerigheid, die zware betekenisvolle pauzen, die onverwachte stelligheid – en geen bijzondere blikken hadden ze of krachtige gebaren en meeslepende gezichtsuitdrukkingen; ze waren tam en grijs. Het ging niet de goede kant met ze op. Het was verkeerd zoals ze werden, zo saai en afwezig – en soms ook met hobby’s en studies; en ook een bril en kleine knipperende ogen – het was niet nodig dat je zo werd. Schoffies waren anders. Maar schoffies waren weer dom – daar had je ook niets aan.

Als je zo veel ouder was, met een zo veel groter lichaam en een harde stem, moest je heel andere dingen kunnen bereiken: dingen met allure, met uitstraling. Als hij zo oud was en zo groot zou hij niet zo saai en glansloos zijn als zij – al moest je dan wel heel anders worden; ouder worden vergde een speciale verandering in jezelf, iets van vertragen en toch helderder, zekerder zijn. Maar dat kwam later als hij wist hoe het moest.

Dat je zo kon worden; en dan maar wat lopen en rondhangen in je eentje of met z’n tweeën en zorgelijk praten over níets: moeizaam, en net of je er zelf niet eens was – en ook met vieze puisten, en vies haar overal op je lichaam, en zo’n dikke lul, en zo’n zak. Dat je dan ook nog zo smerig werd. Maar je moest wel, het kon dan niet meer anders; zo moest je wel worden.

Maar zo saai, zo afwezig?… Hoe kregen ze het gedaan net zo onbelangrijk en grauw te worden als al die andere volwassenen, terwijl ze toch wisten dat mensen als bijvoorbeeld Churchill en Roosevelt hadden bestaan; persoonlijkheden die iedereen met bewondering en liefde vervulden, en die zij zelf ook bewonderden. Als je dat wist, hoe kon je het dan verdragen dat je zelf niet net zo werd. Hem zou dat niet overkomen. Later als hij naar het Grote kamp ging zou hij weten hoe het moest.

En die meisjes uit de hoogste klassen van het gymnasium of het Grote kamp die hij zag lopen, alleen en glimlachend en heel rechtop – maar toch soepel, alsof ze de ruimte waarin ze zich bevonden beheersten, in bezit hadden – vrouwen al, met schoudertassen of rieten mandjes aan hun arm, gekleed in wijde rokken met brede ceinturen en daaronder een net even zichtbare petticoat, hun voeten in schoenen met kleine hakjes en kousen in plaats van sokjes – en hier in het kamp in nauwe, halverwege hun kuiten eindigende broeken. Voortwandelend, leek het hem toe, in een ruimte van licht, net of al het licht op hen gericht werd, zich in hen samentrok. Maar bij dat voortwandelen – in dat licht, in die cocon van zichtbaarheid – bleven ze toch op een of andere manier roerloos, haast of de zin van wat ze deden niet in een doel lag, en niet zij zich op de dingen, de handelingen richtten, maar de dingen, de handelingen er waren voor hén. Ze vielen niet samen met hun bezigheden. In wat ze deden was niets wat hen verklaarde of begrijpelijk maakte.

En hij keek naar ze, altijd van grote afstand, leek het wel, altijd uit de verte, ook al stonden ze vlak bij hem. Keek naar ze met een schraal en pijnlijk gevoel van verlies, een gevoel van spijt en heimwee, hij wist niet waardoor of waarom: alsof hij tekortschoot, alsof hij iets verloren had. Zoals ze daar glimlachend en heel zachtzinnig voortwandelden of zomaar wat zaten: oplettend en vol verwachting en toch dromerig afwezig. Uitkijkend naar iets waar hij geen deel aan had, alsof ze ongeïnteresseerd en toch vastbesloten – omdat van hem niets te verwachten was – langs hem keken, uitziend naar iets wonderbaarlijks, een groot geluk, waar ze zich op verheugden. En tegelijk, raadselachtig genoeg, waren ze het zelf, dat wonder, dat geluk en was het of ze zich erop verheugden dat glanzende en stralende dat nu nog in hen verborgen was te kunnen tonen. Wat was het? Wat hield ze bezig? Geen dingen of plannen, niet iets concreets als het erop aankwam, ook niet echt jongens of mannen.

Deel te hebben aan die warmte, die verheugde zekerheid, bij ze te horen, opgenomen te worden in die lichte, moeiteloze wereld vol belofte en hoop waarin zij woonden…

Hun aanwezigheid maakte hem schuw, het leek of alles wat hij zei en deed, alsof wie hij was – niet klopte, niet paste, hij hulpeloos tekortschoot. Ze verlangden iets van hem, ze verwachtten iets. Maar wat? Altijd faalde hij. Hij wist niet echt waarom of hoe.

Hij was op zijn hoede voor hun kijken, hun aandacht die zich niet werkelijk richtte op wat hij deed, op hoe slim hij was of hoe populair en grappig – daar ging het gek genoeg niet om – maar die zich richtte op iets onbegrijpelijks daarnaast, daarachter, op iets in hem, op hoe hij was en tegelijk ook op hoe hij deed, maar anders dan de jongens en meisjes van zijn leeftijd. Die keken uit naar lawaai maken, plannetjes, iets met elkaar doen, spelen, rennen, schreeuwen. Aan die blikken was hij gewend, die kende hij. Maar die oudere meisjes, vrouwen al, volwassenen al… Ze zochten naar iets, ze verwachtten iets van hem, iets wat hij moest tonen, iets in hemzelf dat hij moest laten zien.

Het was een verontrustende aandacht, duldzaam, vasthoudend, hoe vluchtig vaak ook, een aandacht die niet door handelingen, lawaai of grappen af te leiden, te verzachten was, net of ze hem maten, hem taxeerden en hem daarna schouderophalend verwierpen, hoe leuk hij ook probeerde te zijn – verwierpen omdat hij te jong was, te kinderachtig, en op een of andere manier niet begreep waar het om ging, hoe hij zijn best ook deed (onbegrijpelijk! net of hij niet echt meetelde). En meteen keken ze dan naar andere jongens of liever: schonken hun veelbelovende aandacht aan hen – jongens die ouder waren, die wel wisten hoe het moest – even oplettend, vol glimlachende dromerige verwachting. En dan keken ze toch nog een keer naar hem omdat hij er ook bij stond; ze keken koeltjes, terloops, al hun glans verdween. Alleen plagen hielp soms om hun aandacht vast te houden; of ze aan het lachen maken. Toch was dat anders, was dat niet hetzelfde.

Het kwam doordat hij te jong was, te klein en nog niet wist hoe het moest. Met ze omgaan vergde een speciale houding in jezelf. Hij wist niet precies wat. Iets van vleien en plagen en lokken; heel behoedzaam, heel zachtaardig en toch stralend, waarbij je jezelf toonde, tegenover hen met al je kracht, en toch heel omzichtig, haast of je je adem inhield. Je moest reageren op hun glimlachjes, hun blikken, want dáár ging het om – net zo langzaam en traag als zij, vol verstandhouding. In die lachjes en blikken bestáán, daarin zo intens als je kon aanwezig zijn – omdat het niet de daden waren of de woorden, maar dat langzame opdoemen van glimlachjes, blikken: strelend, koesterend, ontwijkend op een manier die iets heel anders dan ontwijken was.

Later zou hij dat kunnen als hij wist hoe het moest. Het was belangrijk met ze om te kunnen gaan, dat moest, wilde je meetellen. Ze waren raadselachtig met hun glimlachjes, en dat kijken en wachten en afwenden, de sierlijkheid van hun kleren en hun lopen, die dansende wiegende bewegingen die zacht en haast heimelijk waren – en zo licht, bijna onstoffelijk dat het was of ze alleen uit beweging en sierlijkheid bestonden, en dat dat andere er niet was: dat lichaam onder die kleren, met borsten en dat harige natte ding (was dat een spleet als een bil of eerder iets als een soort navel). Het was onbegrijpelijk als je ze zo zag en hun glanzende uiterlijk dat alleen uit harmonie leek te bestaan. Het was haast ondenkbaar dat daarachter dat andere bestond, dat zweterige lichaam, van alleen maar vlees en slijm en koortsachtige obscene beweeglijkheid, neuken, naaien…; bijna of het vieze praatjes en leugens van achterbuurtjongens waren. Het kon haast niet waar zijn.

Dat ze zich voor dat soort dingen leenden, terwijl ze eruitzagen alsof het niet waar was, en ze het zelf niet wisten, en hij dat geheim, dat tweede bestaan in hen – waarvan hij wel wist – koste wat kost voor zich moest houden, niet aan hen mocht laten merken dat hij ook op de hoogte was. Hij durfde soms haast niet naar ze te kijken omdat ze misschien aan zijn ogen konden zien wat hem bezighield. Toch moest je dat gewoon vinden, je daar niets van aantrekken – net als oudere jongens. De vreemde brutaliteiten die die zich veroorloofden.

Alleen op straat, als hij meisjes per fiets achtervolgde en daarna klem reed – meisjes geruststellend onzichtbaar door hun onbekendheid – was de situatie overzichtelijk, hun bestaan vereenvoudigd door het dreigende van zijn daad, en hun vijandige onbenaderbaarheid. Ze waren dan simpel: alleen hun uiterlijk, hun ergernis en schrik.

De dikke meid die hij had geprobeerd in een portiek te duwen om daarna naar haar borsten te grijpen; eerder een soort gillerig worstelen dan dat behoedzame en koesterende naderen en omgeven, waartoe zij anders uitnodigden.

Maar wat als zo’n meisje het wel goed vond en toegaf! Wat moest hij dan doen. Hoe die houterige stoeibewegingen, die onbeholpen schreeuwerigheid over te laten gaan in de speelsheid, de intimiteit die hij van andere jongens zag, jongens die wel wisten hoe het moest. Wat zei je dan? Waar praatte je over…? En dat aanraken en kussen alsof het vanzelf sprak… Gelukkig dat het nooit iets werd. Maar toch moest je het kunnen. Het was een opdracht – een waagstuk eigenlijk – dat je moest volvoeren wilde je meetellen.

De keer dat zijn vriend Nico, die al zestien was, twee meisjes meegenomen had toen ze gingen zeilen – gevaarlijke oudere meisjes die koeltjes en taxerend naar hem keken – een voor hem en een voor Nico. En hij het meisje dat voor hem bedoeld was steeds beleefder, schuw en houterig, bijna zonder haar aan te kijken uitlegde waar de wind vandaan kwam, de werking van vacuüm en coördinaten, de laterale druk van roer en middenzwaard – op veilige afstand van haar, en steeds meer langs haar bewegend naar lijnen en zeilen, in plaats van naar haar; de technieken, het mechanisch model – terwijl vlakbij het gegiechel klonk van Nico en dat andere meisje en hij in zijn ooghoek hun glanzende gezichten zag, vlakbij maar als achter een scherm van afzonderlijkheid. De giechelende afweer van het meisje, het overredende gefluister, de verlokkende strelende ondertoon in Nico’s stem, het naderen en wijken van de bewegingen, de schijnmanoeuvres van de kussen en de handen – en haar ontwijken, haar pareren, sierlijk en speels, zonder iets bruusks. Een licht en vrolijk spel van beweging en moeiteloosheid, niets houterigs daarin, niets stokkends en moeizaams; een spel van pareren en wegglippen dat toch vooral uitnodigen, haast eisen was: uitnodigen tot een hogere inzet, eisen om overtroefd te worden en daarin glimlachend berusten.

Hun aanwezigheid was insinuatie, hun bewegingen en geluiden een verdachtmaking van elke beweging die hijzelf maakte, elk woord dat hij zei. Hij durfde nauwelijks nog te glimlachen of naar het meisje te kijken dat daar belangstellend maar toch streng en koel zijn verklaringen aanhoorde. Misschien verdacht zij hem ervan dat hij ook net als Nico wilde doen, aan haar zitten, kussen en zo, en zag ze in alles wat hij deed, elk neutraal woord of gebaar, hoe terughoudend ook, de inleiding tot dat zoenen en aanraken, zag ze dat met afschuw of misschien wachtte ze er juist op, misschien vond ze hem sloom en kinderachtig omdat hij niet zoals Nico deed. Wat zou ze wel niet van hem denken? Hij durfde niets meer te zeggen of zelfs maar naar haar te kijken, versteend van hulpeloosheid. Er was geen overgang te vinden tussen deze koele omzichtigheid, en de intimiteit van het lachen en giechelen en fluisteren vlak bij hem; de speelse lichtheid die ook in haar, in dat bevroren meisje, moest bestaan – waarnaar ze misschien verlangde – en die nodig was om dat lichaam dat onaanraakbaar was – dat vreemde ontoeschietelijke ding – te veranderen in meegevende bewegingen, in aanraking en streling; een lichaam benaderbaar als was het niet vreemder dan jezelf.

Zoiets moest je leren. Later, later als hij ouder was, als hij zich eenmaal definitief had bewezen, zou hij zich hiermee bezighouden. Zoiets moest te leren zijn.

Aan de andere kant van de weg die het conferentieoord doorkruiste stond het hoofdgebouw en daarachter bevonden zich de drie barakken van het Kleine kamp. Het Kleine kamp met zijn altijd rennende en gillende en huilende bewoners: de kluwen door elkaar krioelende kinderen, mierachtig-bedrijvig in de weer, de jongsten nauwelijks zes, de oudsten ongeveer veertien jaar. Hij was al veertien en een half en er was sprake van geweest dat hij naar het Grote kamp zou gaan. Maar hij mocht in het Kleine kamp blijven omdat het dit jaar de laatste keer was dat het zomerkamp gehouden werd. (De Stichting die het in samenwerking met een landelijk dagblad en de Vereniging van Oorlogsslachtoffers organiseerde werd opgeheven, of vond een zomerkamp niet langer noodzakelijk – of nog wel noodzakelijk, maar beschikte niet meer over voldoende geld. Hij had er maar een vage voorstelling van.)

Het zou deze keer fantastisch worden, was hem verteld, beter dan alle voorgaande keren. Over vijfentwintig jaar zouden ze zich dit kamp nog herinneren. Hij moest er beslist bij zijn. Ze zouden er trouwens allemaal zijn, alle jongens van zijn groep en van de parallelle oudere groepen – en ook al die andere, gezichtloze, alleen uit beweging en geluid bestaande kinderen van de jongere groepen, te klein om op te merken en te veel om te kennen, die het noodzakelijke reliëf verschaffende decor vormden. Het zou overvol zijn.

Dick, de enige jongen uit het kamp met wie hij ook daarbuiten contact had, al woonde hij in een ander deel van het land – maar ze schreven elkaar en hij kwam soms logeren –, had hem verteld dat er zoveel jongens en meisjes verwacht werden dat de oudste groep – dat was hun groep – misschien in een tent of zelfs tenten zou moeten slapen omdat er in de barakken geen plaats meer was. Tenten! Nota bene. Zomaar in de bossen, benijd en bewonderd door alle anderen. Hoewel het als er minder kinderen kwamen misschien niet doorging. Hij zou dan als enige omdat hij al veertien en een half was – de oudste en eigenlijk te oud voor het kinderkamp – vanwege ruimtegebrek naar het Grote kamp moeten. Er was over gesproken. Maar Dick en de jongens van zijn groep, de jongens die zijn vrienden waren, zouden dat niet goed vinden – dat hadden ze gezegd – ze zouden het niet toestaan.

In tenten! Het leek hem geweldig. Ruimtelijk gescheiden van de rest van het Kleine kamp, in van die ontzagverwekkende tenten – alsof ze er niet echt bij hoorden, er in zekere zin boven stonden, en daar zelfstandig en haast al volwassen kampeerden in de nonchalante ordeloosheid die bij tenten en kamperen vanzelf sprak, ruig en primitief levend zonder de kinderachtige regels die voor de anderen golden – die hadden zij niet nodig. Een soort eregasten die voor deze gelegenheid al vrijwel bij de leiding waren ondergebracht.

Hij mocht in geen geval bij dit laatste en mooiste kamp, dat ze zich nog jarenlang zouden herinneren, ontbreken. En dat was hij ook niet van plan.

De weken ervoor dacht hij met een gevoel van verwachting aan het kamp. Het ging goed de laatste tijd. Hij stotterde bijna niet meer en hij was ook minder vaak in de war, verlamd door een weekmakende verslagenheid als ze hem niet aardig vonden of hem uitlachten. Hij liet niets merken, hij lachte, ook al verstarde iets in hem van schrik, van wanhoop en verslagenheid: weggaan; alleen zijn; slapen; niet meer bestaan – alles was afschuwelijk, iedereen, alles. Dat ze dit deden, dit durfden, wel bij hem en niet bij sommige andere jongens. Waarom? Waarom? Er moest nog veel gebeuren!

De tien dagen die het kamp duurde verontrustten hem door hun onoverzichtelijkheid. Niets was zeker of zou te berekenen zijn. Maar het moest! Tien dagen, zonder te kunnen ontsnappen. Geen minuut zou hem bespaard worden. Dagen die zich onontkoombaar in kalme wetmatigheid zouden afwikkelen, zonder dat hij iets in te brengen had, zonder dat hij ze kon versnellen of desnoods overslaan. Hij zou niet even kunnen uitrusten, kunnen ontsnappen aan die onophoudelijke eisen en verwachtingen: een dag, een nacht alleen zijn, nadenken en zich opnieuw met al zijn moed voorbereiden op wie hij moest zijn, moest worden, en wat hij daarvoor zou moeten doen. Hij zou tien dagen lang bekeken worden, moment na moment, alles wat hij deed, elke reactie. Onmogelijk zich een minuut te laten gaan. Het was angstaanjagend! Al die dagen en nachten, al die kinderen die zomaar hun gang gingen, die niet te dwingen of te vermurwen waren, met hun eigen meningen, hun gedachten en plannen, kinderen die hem misschien niet aardig zouden vinden of hem zouden uitlachen en pesten, en dan zou hij dat toch al die tijd moeten verdragen. En misschien zou hij weg willen voordat het kamp afgelopen was en het zou niet kunnen.

Het was onmogelijk niet te gaan nu het zomerkamp in zijn bewustzijn bestond, het móest nu hij ervan wist en wist van zijn eigen angst en twijfel. Alles zou voorgoed verloren zijn als hij niet durfde, als hij deze eis, deze uitdaging ontliep. En hij dacht aan de bewondering die hij in het zomerkamp zou verwerven, in ieder geval de eerste stappen die hij zou zetten naar al die bewondering en liefde later – dat was zeker als hij alles maar goed onthield. (Later! Hij zag het voor zich. Een beeld van een schokkende directheid, en zo scherp, zo helder dat het al bijna werkelijkheid was: zijn krachtige nobele aanwezigheid en rondom hem het scherm van glanzende gezichten – en het was of iets in de ruimte om hem heen zich opende, wijder en lichter werd, en of dat in hem dat hard was, star, zich eindelijk ontspande. Het was mogelijk dit te zien omdat het werkelijkheid zou worden, later; maar ook nu al in het zomerkamp, zodat hij een begin had. En tegelijk voelde hij, afschuwelijk en verlammend, de weekheid, de schuwe dankbaarheid die zich dan van hem meester zou maken bij al die vriendelijkheid – een dankbaarheid waarvoor hij, om die te verbergen, zijn ogen af moest wenden. Daaraan zou hij tegen die tijd iets moeten doen. Maar dat kwam later als het gelukt was.)

Hoeveel spot en miskenning hadden Churchill en Roosevelt niet moeten verdragen. Wat een moeite hadden ze niet moeten doen om te worden die ze waren. Als je over die tijden in hun leven las en over wat ze werkelijk gevoeld hadden zonder dat ze iets lieten merken… Of Hitler, al was hij een slecht mens geweest, misschien wel de slechtste mens die ooit geleefd had, dat wist iedereen – een onmens, en nog gek bovendien want hij vrat gordijnen – hij was toch op den duur erg machtig geworden en zeer bewonderd, dat had hij in het dagboek van Goebbels gelezen. Ook Hitler had het moeilijk gehad. Maar hij hield vol. Daar moest je ondanks alles toch bewondering voor hebben. En ook hijzelf zou volhouden, misschien nog wel jaren, voordat hij erkenning vond en de anderen stralend van blijdschap en vol verwachting naar hem op zouden kijken. (En onmiddellijk zwegen als hij in hun midden verscheen en tot hen sprak – iedereen, allemaal, ook ouderen of meisjes; als hij maar een mond opendeed om iets te zeggen hoe zacht ook –, en oplettend toehoorden, zonder dat hij daarvoor echt zijn best zou moeten doen. En niet zoals nu soms gewoon doorpratend hoe hard hij ook schreeuwde, niet luisterend terwijl hij steeds opnieuw iets probeerde te zeggen; woedend en wanhopig en ten slotte verslagen omdat hij de macht niet had ze te dwingen, zijn wil op te leggen: te dwingen van hem te houden, hem belangrijk te vinden. Of die hem negeerden, hem uitlachten. Jongens die met kille taxerende ogen naar hem keken, misprijzend en verwerpend; ook als hij naar ze lachte of zelf wat tegen ze zei, hun houding, hun blik veranderde niet. Alsof hij niet de moeite waard was! Er zou nog veel moeten veranderen.)

Maar dat het nog fout ging kon haast niet meer nu hij alles overdacht had en had opgeschreven en gerepeteerd, bijna ondenkbaar dat het nog mislukte.

Hoe was het mogelijk dat hij vroeger al die ogen niet gezien had en die taxerende metende blikken, en dat hij hun reacties niet had gemerkt, en ook niet zijn eigen weerloosheid en kwetsbaarheid – want elke mening over hem, elk oordeel dat anderen hadden was onbestrijdbaar (hij kon niet in ze komen om ze te veranderen, ze waren niet te beheersen of te bedwingen). Ze keken naar hem en zagen wat zij wilden. En meteen veranderde hij, alsof elke blik hem herschiep, werd hij belachelijk of raar of onaardig of sloom of zwak en bang; onmiddellijk verschoof elk gebaar, elke beweging, alles wat hij zei naar het beeld dat zij hadden. Onmogelijk anders te zijn, alles wat hij deed was alleen maar de bevestiging van wat zij zagen. De schrilheid van zijn lachen, zijn kinderachtigheid, zijn woorden die de woorden werden van een jongen die vreemd en belachelijk was. Onmogelijk zich op iets te beroepen – nergens was veiligheid of bescherming, omdat hij alleen was en altijd alleen zou zijn en nooit zou kunnen vluchten of verdwijnen – onontkoombaar afzonderlijk: vindbaar, zichtbaar voor ieders blikken; met zijn lichaam dat als het ware opgesteld was voor hun ogen om beoordeeld te worden. En al waren ook al die anderen alleen en stonden en zaten zij daar ook zomaar in de lucht, geïsoleerd van elkaar in de ruimte, met hun hoofden en harde ogen, met hun lichamen en kleren – tegenover hem waren ze samen, waren ze met velen, en keken en oordeelden met niet aflatende oplettendheid. Niets ontging ze.

En soms was er tussen hen, in hun midden, een jongen die ze het aardigst vonden, die ze bewonderden: een persoonlijkheid. En bij hem was die hardheid, die geslotenheid van hun bestaan plotseling verdwenen, alsof ze zich openden voor hem en hij hen in bezit nam, hij zich tot hen wendde om in hen over te vloeien, hen in zichzelf te veranderen. Hun vreemdheid en onneembaarheid verdween: hun ogen waren er dan niet meer of de kille hardheid van hun reacties. Zo moesten Churchill en Roosevelt geweest zijn: persoonlijkheden die iedereen veroverden. Als je Churchill of Roosevelt zag tussen hun aanhangers, die met stralende, gelukkige gezichten om hen heen stonden en hun handen uitstaken om hen te bereiken: één blik van hen, één glimlach… (misschien ook Hitler, al waren ze voor Hitler natuurlijk alleen maar bang geweest). Het was onbegrijpelijk hoe dat zo gebeurde, maar het was heel mooi en waardig.

Hoe werden ze zo geliefd? Het was absoluut onduidelijk. Alleen als hij heel erg zijn best deed om in de smaak te vallen was het er soms: dat opengaan om hem heen en samen met hen zijn, waarin hun afzonderlijkheid niet echt meer bestond. En met lachen… plotseling keken ze niet meer als hij ze aan het lachen maakte, keken ze anders, warm en nabij, kijkend naar hem met stralende lichte ogen, alsof ze niet meer hém zagen, hem maten en oordeelden, maar of hij deel aan hen had, hen stuurde en veranderde, hen in bezit nam. Maar het was nooit blijvend, want kort daarop sloten ze zich weer af, verhardden zich tot de jongens die zij altijd waren, keken kil en taxerend. Het had geen verzachting gebracht. Daar stonden ze en liepen; en ze keken langs hem alsof hij niet bestond: een vreemde, die hen niet aanging. Het was ondraaglijk dat ze daar zo stonden: onbetrokken, gesloten en onbereikbaar als altijd. En hij maakte ze opnieuw aan het lachen, prees, bewonderde, want er moest een uitweg zijn.

Hoe was het mogelijk dat hij vroeger hun ogen niet had gezien en hun reacties. Dat hij toen niet door hun blikken veranderde! Er was iets afschuwelijks met zijn leven gebeurd. Kon hij maar terug. Kon hij maar weer zijn als vroeger, toen alles vanzelf sprak en hij hiervan niet wist. Maar dat was onmogelijk. Niemand mocht vermoeden dat hij zulke dingen zag, terwijl verder geen mens hiervan op de hoogte was. Zoiets was ziekelijk. Het was beschamend. Niemand was zo, geen enkele jongen. Het moest koste wat kost verborgen blijven.

Vroeger had hij zulke dingen ook nooit gezien. Hij was belachelijk geweest en onbenullig en hij had het niet geweten. Hij had geen vermoeden gehad waar het werkelijk om ging: het voortdurende gevecht van iedereen tegen iedereen om macht, om liefde en bewondering.

En toch wisten de anderen dat blijkbaar ook niet – althans niet echt. Er was nooit iets aan ze te merken. Niemand mocht weten dat hij stiekem zulke beschamende en oneerlijke gedachten had, en al die heimelijke voornemens en plannen. Als een slaapwandelaar had hij vroeger geleefd en hij had hobby’s gehad en alle mogelijke plannen. Hij had alleen maar voorwerpen gezien, bezittingen, dingen. (Hoe was het mogelijk. Wat had hij eraan gevonden.) Hij had hiervan geen idee gehad. Hij had tuintjes en dieren willen bezitten, hij had van alles willen doen en willen worden – en geen ogenblik had hij hier rekening mee gehouden. Prestaties daar had hij aan gedacht: de mooiste tuintjes, prachtige dieren, grote boerderijen… en zij, de anderen, waren er in zijn bewustzijn alleen geweest om hem te bewonderen – te bewonderen om wat hij deed, om wat hij kon of bezat – en die bewondering zou dat alles echt belang geven, reliëf en allure. En het sprak immers vanzelf, die bewondering – dat dacht hij toen, want hij zou prachtige dingen doen en prachtige dingen bezitten. Als een slaapwandelaar had hij gehandeld en geleefd en niets begrepen. Hij had niet geweten waar het werkelijk om ging. En niemand wist dat, leek het wel, niemand praatte er ooit over – net of het niet waar was, en toch… Er was iets verschrikkelijks aan de hand.

Het boek uit de prisma junior-serie dat hij gelezen had over een indiaan die zo onbenullig en zwak was geweest dat ze hem net een meisje hadden gevonden. (Onbegrijpelijk! Hoe was het mogelijk. Ze scholden hem daarvoor uit, ze zeiden het écht. Als je zoiets overkwam…) Maar in het geheim zonder dat iemand het wist oefende die indiaan ’s nachts in het bos totdat hij het beste kon schieten en vechten van iedereen. Hij was voor niemand meer bang. Daar keken ze van op. Dit had niemand van hem verwacht. Zo’n triomf moest iets fantastisch zijn! Hij had eerst vijanden – andere indianen die het niet konden geloven – hij overwon ze één voor één, en meteen werden dat zijn vrienden (geen vijanden meer, terwijl je dat toch zou denken – want zo ging het altijd – geen vijanden die onvermurwbaar naar je keken en door wie je telkens als je hun ogen zag in de war raakte, verstarde van schrik; maar vrienden), ze hielden van hem. Geweldig was zoiets. Hij werd stamhoofd… Maar ook in dat boek had niets gestaan over die ogen en die blikken, over die reacties die alles bepaalden. En ook in dat boek niets over verachting en haat en geringschatting: als je beter dan de anderen was kreeg je erkenning; als je won aanvaardde iedereen dat – maar niets over ogen die niet veranderden, die zagen en taxeerden. Want al overwon die indiaan bijvoorbeeld iedereen, al was hij het sterkst en het slimst, als ze hem belachelijk bleven vinden ondanks zijn prestaties, hem niet aanvaardden, hem haatten, zou het niets betekenen – ook al was je sterker of dapperder, verlamd zou je zijn door de hardheid in hun ogen. Hij bleef belachelijk, hij bleef onbenullig. Hij zou steeds weer ineenkrimpen onder hun blikken. Alles wat hij deed zou niet meer zijn dan een onmachtige slag in de lucht. Dapperder? sterker?… er veranderde niets. Alleen bij erkenning door de anderen was er succes; het stond eigenlijk los van daden want daden en prestaties zélf betekenen niets. Het werkelijke succes waren ogen die verzachtten, die oplichtten, en de warmte van de reacties van anderen: hun voortdurende betrokkenheid bij je bestaan, hun opkijken naar je met liefde en bewondering – de onschuld die dan in hun blikken was, daar ging het om. En geen daden bepaalden dat, of prestaties, maar iets in jezelf, iets wat je was. Maar wat? – iets hechts, iets onbeweeglijks in je. En ook: je moest erbij horen, bij een groep moest je horen, bij anderen, hun leider worden: niets van je ‘bestaan’ zagen ze dan nog, alleen je bekendheid – dan kwam het vanzelf.

Was het kamp maar vast voorbij, dan wist hij hoe het afgelopen was. Hij zou er dan aan terug kunnen denken en zich alle gebeurtenissen, alle details voor ogen kunnen halen, alles wat gebeurd was, alle successen, alle mislukkingen: één voor één, het een na het ander. En dan zou hij weer het geheel overdenken – de sfeer, de kleur die het bezat – onveranderbaar in het verleden, voorgoed voorbij: een ding dat hij wendde en keerde – en hoe afschuwelijk soms ook, hoe angstaanjagend door de details die hij vergeten was en die hem plotseling weer invielen, het zou afgerond zijn en niet meer open, beangstigend onzichtbaar zoals nu. Hij zou nieuwe plannen maken, nieuwe voornemens…

Hij zou in het kamp aankomen, helder en zeer gesterkt door de tocht, de eenzame prestatie die hij geleverd had – dagenlang had hij die aankomst voor zich gezien – en meteen zou hij toeslaan. Als de eerste daad maar goed was, indrukwekkend en geweldig, zou het vanzelf in orde komen. Zo’n eerste indruk was belangrijk.

De tenten zouden al opgezet zijn. Ze stonden daar midden in het bos een eindje terzijde van de barakken. Hij zou naar een van de tenten lopen – de tent waarin hij de andere jongens van zijn groep wist – rustig, met losse wat wiegende gang: een wijze van voortbewegen die niet gretig was of gejaagd door het verlangen snel bij de andere jongens te zijn – haastig en nonchalant de ruimte doorkruisend, vrijwel ongezien overslaand, omdat hij in gedachten al in die tent aanwezig was, daarbinnen, bij de anderen, om dan, om daar… – maar een lopen, een rustig en verzonken voortgaan, zonder onrust of gretigheid, in een bewustzijn dat daar was waar hij liep. En onvervormd zou hij in die tent aankomen, bij de andere jongens.

Maar eerder al, nog voordat hij de tent bereikte, zou hij boven alles uit de snoevende stem van Freddie horen. Freddie, de jongen die hem vorig jaar uitlachte en nadeed, een jongen die altijd ruzieachtig en dwingerig was en op het punt stond te gaan jouwen en honen, of die uitbarstte in schril gejammer en gehuil en trappelend op de grond viel als hij maar even zijn zin niet kreeg. Zijn dunne bleke lippen half geopend voor snerpende schreeuwen, de bovenlip onder één neusvleugel scheef en snauwerig opgetrokken en smalle lange heel dicht op elkaar staande tanden ontblotend, knaagdierachtig scherp en wit in zijn gezicht – trouwens helemaal wit dat gezicht, doorschijnend bleek de huid, wittig glanzend in verwijt en tekortgedaan zijn; zijn ogen samengeknepen turend en toch nog geërgerd heen en weer schietend van frustratie en ongerief. Een rotjongen. Hij lachte je uit of stond op veilige afstand te jouwen en te schelden. Hij besloop je om met dunne stokjes in je knieholten te slaan of op je kuiten, gooide water over je heen als je sliep, mikte met stenen naar je hoofd… En even later verscheen hij weer vriendelijk en onschuldig alsof er niets gebeurd was. ‘Dacht je ook niet dat…’ ‘Had je misschien…’ Onmogelijk hem te negeren, of boos te blijven bij zoveel vriendelijke onschuld, al wist je beter. Want kort daarop schold hij weer, deed je na… Opmerkelijk genoeg was hij ondanks dat pesterige en dwingerige betrekkelijk geliefd. Hij werd niet ontweken door de andere jongens, hij hoorde er helemaal bij. De anderen praatten met begrip over hem: Freddie was nu eenmaal zenuwachtig, ‘kan hij niets aan doen… en daarom’… Hij deed maar wat. Het maakte hem niet uit wat anderen vonden. Hij was zoals het hem uitkwam. Niemand had invloed op zijn gedrag. Misschien was die onbeïnvloedbaarheid de reden dat hij niet uitgestoten werd, want ongeschokt en onveranderd dook hij steeds weer op, zelfs na afstraffingen en wegjagen, niet kleintjes en schuw door de vernederende klappen, maar verkwikt, opgefrist na woede en huilbui, gereinigd van wrok, voortgedreven door nieuwe wensen en eisen die hij kenbaar maakte zonder iets te merken van ergernis of afkeer – zélf onveranderd, even luidruchtig en zeker van zijn zaak als altijd. Hij was niet vernederd en geïntimideerd door het gebeurde, hij was niet bang voor wraak. Negeren hielp niet. Afkeer werd niet gemerkt. Hij was onkwetsbaar. Hij was schaamteloos. Hij smeekte en soebatte als het zo uitkwam: ‘Toe nou, geef me nou’… als hij zijn zin maar kreeg. En even later schold hij weer.

Dat je zo kon zijn, hoe was het mogelijk? Dat hij geen last had van die verachting, dat hij zich niet schaamde. ‘Donder op! Smeer ‘m!’ Hij kwam gewoon terug, praatte, schreeuwde – onverstoorbaar. Hoe durfde je zo te zijn. Hoe voelde het aan als je zo was. Kon hij zelf ook niet een beetje…

In die tent zou hij arriveren, niet hijgend van gretigheid, jachtig om zich heen kijkend en als het ware geheel opengesperd om mee te doen, maar rond en vol, zichzelf zonder haast omsluitend en meevoerend. En bij zijn aankomst zou er een stilte vallen en in die stilte keek hij glimlachend om zich heen. ‘We moeten er dit jaar een geweldig kamp van maken, jongens. Het is nu de laatste en onvergetelijke keer. Ik reken op jullie.’ Rondom hem op strozakken en koffers zaten ze terneer, vormbaar door zijn wil: Dick, Pietje, Ad, Jan, Berend en Freddie. Nu waren er geen problemen. Eén voor één keek hij ze aan en vroeg hoe het dit jaar op school was gegaan. ‘Overgegaan?’ zou hij joviaal vragen en: ‘Ging alles goed thuis?’ Eén voor één, onverstoorbaar van de een naar de ander overgaand, de interrupties negerend – Pietje, Ad: Was het goed met hun vader en moeder?…

Dit was niet meer de jongen die stotterde en bij het minste of geringste rood werd en in de war raakte. Hij voelde hun onzekerheid. Ze probeerden de oude Ewout terug te vinden, maar die Ewout was er niet meer. Hij was totaal veranderd. Hij was dan ook wel tien centimeter langer geworden het laatste jaar en zijn stem was gewisseld – en dan die voornemens en berekeningen nog, de heimelijke oefeningen die hij gedaan had, de briefjes vol aanwijzingen. Hier in dit kamp zou hij opnieuw beginnen en het vernederende en beschamende van het afgelopen jaar zou vergeten zijn, telde niet meer. Nu zou hij zich tonen. Zo zei hij bijvoorbeeld met langzame dragende stem: ‘Goed om jullie allemaal weer eens te zien. Dat is een hele tijd geleden.’ Hij keek glimlachend voor zich uit. En daarna wierp hij een scherpe blik op Freddie: ‘Ook jou, Fred. Ik reken ook op jouw medewerking voor dit kamp.’ Over zijn kinderachtigheid, zijn gezeur, sprak hij niet, noch over de hekel die hij aan hem had. ‘We moeten er iets moois van maken waar we later dankbaar op kunnen terugzien… Sigaret?’ Hij zou sigaretten aanbieden. En daarna… wat dan? Wat deed hij dan? Daarna leunde hij behaaglijk achterover tegen koffers en rugzakken als een indiaan met gekruiste benen in de opening van de tent en staarde naar buiten – krachtig rokend. En alle jongens keken vol verwachting naar hem op, naar zijn hooggeheven profiel, de vooruitstekende kaak. Een vervagend begin van schemer welde uit de nabije bossen op, omhulde verzachtend de struiken en bomen… Verder dan dit kon hij nog niets zien. Verder dan dit was het onmogelijk iets te zien.

-

Hoofdstuk 3

De jongens en meisjes van het Kleine en het Grote kamp hadden zich voor het bordes en de trappen van de hoofdbarak verzameld, schuilend onder regenjassen en stukken zeildoek en sommigen van de oudere jongens zelfs onder paraplu’s. Het onweer was afgedreven, de hemel lichter, grijsbleek in plaats van paarsgrauw. De wolkbreukachtige uitstortingen waren afgezwakt tot een normale regenbui. Alleen sporadisch en gedempt was nog een ver ratelen en dreunen te horen. Overal om hem heen tegen de lage muurtjes rond het bordes en bij de bomen stonden en lagen fietsen met koffers, tassen, vlaggetjes. Door het onweer was het grote appèl, en het vlaghijsen, blijkbaar uitgesteld. Er hing een landerige wat onwennige sfeer van afwachten en voorlopigheid, alsof ze zich niet goed raad wisten met de leegte tussen hun aankomst en het werkelijke begin van het kamp. Daar stonden ze, al die jongens en meisjes die na een jaar vreemden voor elkaar waren geworden, en die nu voorzichtig, stroef en moeizaam – en half beleefd, half schichtig – wat praatten terwijl ze elkaar nauwelijks aankeken, behoedzaam zoekend naar sporen van de oude vertrouwdheid. Of die juist extra luidruchtig waren (net of wat ze zeiden door iets heen moest dringen, iets moest wekken dat er geweest was, dat er hoorde te zijn) nu het appèl, het vlaghijsen en zingen, uitgesteld was, en de lotsverbondenheid van die tien dagen samen in één kamp – niet vanwege vriendschap en sympathie, maar door een keuze – nog niet gelegitimeerd was door het officiële begin dat de gemeenschappelijkheid voelbaar zou maken, door plannen en regels, door afspraken en geboden, zodat de nabijheid van al die anderen draaglijk, zelfs stimulerend zou zijn nu het door keuze en dwang niet meer anders kon.

Nergens, hoe hij ook keek, niet in het bos noch opzij van de barakken, waren de tenten te bekennen, toen hij doornat (te laat had hij zijn jas gepakt, het had geen zin meer, hij was al nat) en hard schreeuwend om zijn aankomst kenbaar te maken het kampterrein op fietste. Nergens. Misschien was het opzetten van de tenten uitgesteld vanwege het onweer. Misschien. Hij kon geen andere reden bedenken. Maar iets wat hem gedragen had de tijd dat hij op weg was over wegen en door bossen – een licht en tintelend gevoel – werd schraal bij dit gemis. En hij zag reeds van verre de jongens en meisjes van het Grote en het Kleine kamp bij elkaar staan en rondlopen, klein en bedrijvig voor de druipende barakken onder de grote, onbeweeglijke gestalten van de natte bomen, tussen al die dingen waarvan de aanwezigheid op een of andere manier zwaarder en roerlozer was dan ze hoorde te zijn, star, haast afwerend in de vochtige lucht, de aarzelende dampige schemer onder de struiken en lage bomen. En hij hoorde de gedempte maar toch ordeloze lawaaiigheid, die hoekig en een beetje schril was. Zonder diepere grond of reden leken ze daar te zijn en ze riepen en schreeuwden. En het leek of dat roepen en schreeuwen ijl was, vergeefs en nietig in de ruimte die het verre gedreun van het onweer de dingen gegeven had. Al die jongens en meisjes, al hun praten en roepen, al die fietsen, al die barakken, zinloos en nooit anders dan zinloos zou het zijn, zonder een samenhang met wat dan ook – met elkaar, met de dingen: hij had het niet kunnen zeggen met wat – en daardoor afschuwelijk, en daardoor ondraaglijk. Wat moest hij beginnen?

Ze stonden daar maar wat en liepen heen en weer, en in hun bewegingen en gedrag was geen samenhang te vinden, als zand, als water waren ze, er was niet het eerste begin van ordening; niets van het beeld dat hij voor zich gezien had. En ook geen beaming in de terloopse blik die een enkeling op hem wierp, gealarmeerd door zijn geschreeuw. Uit niets bleek dat ze hem echt herkenden of het belang van zijn aankomst begrepen hadden. Hij kon ze toch niet één voor één bepraten en veroveren, of allemaal tegelijk: al die jongens, al die meisjes, die zelf kozen, die koel en taxerend zouden kijken naar alles wat hij zei en deed.

En wat dan nog als dat lukte. Wat dan nog. Alleen met veel moeite, met zijn uiterste inzet en de inzet van alles wat hij bedacht en geoefend had zou hij hun aandacht kunnen verwerven – en maar even, dan was die weer weg. De enige reden van hun bestaan waren zijzelf. Hij was onmachtig. Als hij ze door elkaar schudde zou dat niet helpen. Ze zouden hem ontglippen met hun ogen die keken en zagen wat zij verkozen, niet wat hij wilde. Tegen die weerstand in zou hij ze moeten veroveren. Het zou niet kunnen. Zelfs als hij ze zou slaan of schoppen om ze te dwingen van hem te houden, hem te bewonderen, hielp dat niet. Ze zouden dan nog minder van hem houden. Zijn wil, de intensiteit van zijn verlangens diende tot niets. Het maakte niet uit, wat hij ook deed. Al de dwang die hij uitoefende om met kracht zijn verlangens aan ze op te leggen zou alleen het gevoel geven of hij als een wilde om zich heen sloeg in een lege ruimte zonder iets te raken want ook dan verwezenlijkte hij niets. Maar als hij verschrikkelijk zijn best deed om in de smaak te vallen en ze probeerde om te kopen met vriendschap, met aardig zijn, te verlokken met grapjes, zou ook dat door de zeef van hun keuze gaan, zonder dat hij daar iets bij in te brengen had. En dat één voor één veroveren of allemaal tegelijk?… Het zou niet kunnen, daar kwam niets van. Hij zag dat opeens helder voor zich: het zou onmogelijk zijn.

Niet alleen de tenten waren nergens te bekennen, ook zag hij geen van de jongens van zijn groep – de groep van oom Jan Nico – de jongens die hij in gedachten zijn vrienden noemde. Wel hier en daar jongens van parallelle oudere groepen. Het verbaasde en verontrustte hem. De stralende, gelukbrengende beelden waren weggezakt. Al die jongens en meisjes onder de natte doodstille bomen en struiken, bij de druipende barakken, die hem nauwelijks begroet hadden, die niet op hem letten terwijl hij zijn fiets wegzette – velen, duister krioelend, zinloos door elkaar bewegend en roepend, te veel om te begrijpen of te overzien, met hun dingen en hun spullen. Angst en verdriet. Een kil gevoel van verslagenheid ontwaakte in hem. Het was of hij ze niet goed zag, of iets wat er eerst wel was geweest, dat hij al die tijd helder voor zich had gezien, voortdurend wegglipte uit zijn blikveld, uit de benauwde kokerachtigheid die het beeld van hun aanwezigheid vormde te midden van het roerloze en onveranderlijke van bomen en barakken, duldzaam in de regen, in de doffe vochtige avondlucht. En nergens tenten. Iets bevends nestelde zich in de ruimte om hem heen, een donzig sidderen, dat toch onzichtbaar bleef.

Al die tijd, de tien dagen die het kamp duurde, zou hij het moeten verdragen, zijn best moeten doen, zich uitputten en binnenstebuiten keren om zich te tonen, om ze te veroveren, hun goedkeuring te verwerven – terwijl alles nu al verloren was. Maar het moest tóch. Hij kon niet zomaar weggaan. En hij had zich, druk gebarend en al hard lachend voordat ze hem zagen, in de kringetjes jongens en meisjes gedrongen die rustig pratend bij elkaar stonden, om ze één voor één hartelijk te begroeten: jongens en meisjes die met elkaar bevriend waren omdat ze in dezelfde groep zaten – waar was zijn groep toch – en die nu verhalen uitwisselden. Hij kende ze van vorige jaren, al had hij toen nauwelijks met ze gepraat, maar hij begroette ze enthousiast, haast juichend. Alle groepjes, alle jongens en meisjes die hij zo gauw zag – ook kleinere kinderen waar hij anders niet op lette – zodat ze wel gedwongen waren hem op te merken nu ze het niet uit zichzelf deden. Ze moesten zien dat hij veranderd was – haast onherkenbaar. Hij moest dat onmiddellijk duidelijk maken.

‘Prettig jullie weer te zien,’ zei hij, zoals hij zich voorgenomen had – en ook de toon was goed, gonzend en joviaal. Hij schudde zelfs handen. En als hij een naam niet meer wist zei hij hartelijk lachend als een bezoekende oom: ‘Wie ben jij ook alweer?’ en bij het antwoord, ‘O ja!’ en: ‘Sorry dat ik het niet meer wist.’ Royaal zijn falen erkennend, ronduit en genereus, om zijn nieuw verworven houding te demonstreren. En daarna sprak hij verder: ‘Dit wordt een geweldig kamp, jongens. Fantastisch dat ik jullie weer zie, dat we allemaal weer bij elkaar zijn.’ (Ook zijn moeder gebruikte zulke woorden en iedereen glimlachte dan.) En hij voegde daar met ernstig hoofdknikken en blikken in de verte aan toe: ‘Het gaat reusachtig worden. Daar ben ik van overtuigd.’

Ze luisterden wat bedremmeld naar zijn woorden, ze waren ook een beetje stilletjes; hoewel toch oplettend – en dat stralen en glanzen, hun enthousiaste uitroepen waar hij op wachtte: het kwam niet.

En dan zeiden ze toch iets terug, zomaar wat: ‘Ja ja’ of: ‘Dat vind ik ook.’ En de manier waarop hij dan ging staan: het zinnebeeld, het toonbeeld van luisteren en aandacht, haast of hij zijn hoofd scheef hield, knikkend en fronsend om wat hij hoorde te beoordelen. Het was of ze een stapje terug deden. Maar zo’n houding hadden ze dan ook niet van hem verwacht: zo volwassen, haast al aanzienlijk ouder; de gonzende ondertoon in zijn stem: zo’n stem als hij op radio Luxemburg gehoord had als hij daar stiekem naar luisterde – al moest hij daarvoor wel vaak zijn keel schrapen. En hij sprak: ‘Dit wordt reusachtig, jongens. Meesterlijk.’ Ze zeiden niet veel als je daarop lette. En wat viel er ook te zeggen.

Maar hij zag andere jongens en meisjes en groepjes, en hij wendde zich af, meteen weer roepend, hard juichend: ‘Geweldig! Meesterlijk dat ik jullie weer zie! Een mieters kamp!’ En daarna enthousiast maar beheerst verder pratend – de prachtige vooruitzichten, zijn verwachtingen – op animerende maar gedragen toon. De ruisende volzinnen – nee, stotteren deed hij niet meer.

En hij dacht opgelucht omdat het goed ging, ze waren stil en oplettend en duidelijk onder de indruk: Zo kennen ze me nog niet. Dat hadden ze niet verwacht. Maar toch, slechts hier en daar was er iemand die op zijn vrolijke woorden en lachende gezicht even verheugd reageerde en ook juichte en hem op zijn schouder probeerde te slaan. Zo’n jongen had natuurlijk gezien hoezeer hij veranderd was, die jongen mocht hij vooral niet teleurstellen. Meteen vertelde hij omstandig over het onweer, de regen, zijn fietstocht. ‘Hartstikke nat. Goh! Vlakbij in een boom zag ik de bliksem inslaan. Tjonge.’ Hij glunderde veelbetekenend en probeerde vergeefs regenwater uit zijn bloes en broek te wringen om zijn woorden kracht bij te zetten. En daarna praatte hij verder: de tocht, het kamp, de regen – een stortvloed van woorden, invallen, hard gelach – steeds lawaaiiger omdat er nauwelijks antwoord kwam. Maar dat kon ook niet want hij durfde niet te zwijgen, en te wachten op dat antwoord. Als hij zweeg zou er misschien een stilte vallen – en wat dan! De jongen zou weggaan op zoek naar anderen omdat hij zich verveelde. De jongen zou niet vol bewondering zijn, maar misschien wel teleurgesteld. Hij was wel gedwongen door te praten. Hij moest nog iets vinden: iets buitengewoons, iets verbluffends zodat die jongen overtuigd zou zijn. De jongen zei beduusd maar vriendelijk: ‘Ja, ja’ of: ‘Zo, zo’ en probeerde ten slotte zelf ook iets te zeggen – maar niet op de goede manier: een beetje lusteloos, een beetje gelaten. Maar hij, Ewout, hoorde gelach achter zich – drukte, opwinding – en hij keek gealarmeerd over zijn schouder, halverwege het verhaal dat de jongen vertelde: daar achter hem bij die andere groepjes gebeurde het écht! Daar vonden de werkelijk belangrijke dingen plaats – dat kon je horen. Dáár moest hij zijn! Niet hier. Hij kón niet meer naar deze jongen luisteren en zijn saaie en trage verhaal afwachten. En zonder een woord liet hij de jongen staan, want die had al gereageerd, die was al aardig tegen hem geweest. Die was dus niet belangrijk meer. Het was goed dat hij zich even had getoond aan deze jongen – maar van belang was het niet. Zo was het wel genoeg. Er waren anderen, veelbelovender, meer ontvankelijk voor zijn vriendschap. Anderen. De onoverzichtelijk velen. Daar achter hem stonden ze bij elkaar. Daar waren de werkelijk belangrijke jongens van wie wat uitging – niet hier. Deze jongen was maar alleen. Hij was vriendelijk omdat hij niet echt meetelde en zelf ook blij was dat er iemand naar hem omkeek. En wild gebarend, meteen weer schreeuwend, stortte hij zich in een ander groepje, waar hij moest zijn voordat het te laat was: ‘Geweldig dat ik jullie zie! Wat een kamp! Wat een kamp!’…

Maar ze zeiden alleen maar: ‘Zo, Ewout’ op zijn hartelijke begroeting of: ‘Hoe heet jij ook alweer’, in plaats van: ‘Geweldig dat jij er weer bent Ewout, reuze!’; of ze zeiden: ‘Ben jij er ook weer, Ewout. Zo zo’ met onbeweeglijke gezichten en met ogen die al langs hem zochten naar een vriend, een bekende. Na een kort moment van ernstige oplettendheid wendden ze zich af, ondanks zijn opgezweepte vertelsels over de tocht, het weer, het kamp – ondanks zijn verwoede pogingen hun aandacht vast te houden – zijn betuigingen van vriendschap en hartelijkheid. Ze wendden zich af om hun gesprekken voort te zetten – gezamenlijk lachend, pratend zonder nog op hem te letten, met kille onverschillige hardheid. En hij stond erbij, bedremmeld, pijnlijk stil, te midden van de gesprekken die hij niet kon volgen, die hem niet aangingen, vrijwel wankelend alsof hij duizelig was en bijna voorover viel door de ruimte die hun afwenden opeens gaf. Die jongens hadden dat soort gedrag vast thuis in hun eentje geoefend en gerepeteerd – zo wegdraaien, zo schokkend abrupt, zo naar hem kijken; zo kil, zo hard – en het op briefjes geschreven om te onthouden. Kunst, zo kon hij het ook.

Maar deden zulke jongens dat, schreven die op briefjes? Dat was toch haast niet mogelijk! Hij moest voortaan beter oppassen, voorzichtiger zijn. Maar dit waren dan ook zijn echte vrienden niet, de jongens van zijn groep. Die moest hij eerst vinden en van daaruit, vanuit die veiligheid en zekerheid, gesteund door hun erkenning, zich tonen. Pas dan zou het wat betekenen. Dit telde nog niet.

Het algemene appèl dat voorafging aan het vlaghijsen en het gebed van de officiële opening – en daarna het zingen van psalmen en gezangen afgerond met couplet een en zes van het volkslied (vooral het laatste couplet: ‘Mijn schild ende betrouwen zijdt gij mijn God en Heer’… massaal en zeer langzaam gezongen) werd voor het Kleine kamp gehouden door oom Jur (‘oom’ zoals iedereen van de leiding ‘oom’ of ‘tante’ heette in het Kleine kamp om het samenzijn als één grote familie van verzets- en oorlogskinderen te benadrukken – in het Grote kamp was het wat zakelijker en heetten de verantwoordelijken ‘chef’). Oom Jur die met monotone en toch enigszins jammerende stem grapjes en leuke opmerkingen boven het geroezemoes uit schreeuwend op het bordes verscheen, frenetiek rinkelend met een belletje om de aandacht te trekken. Grapjes, leuke opmerkingen waar hij, Ewout, met verachting naar luisterde, onbenullige grapjes die alleen leuk waren voor heel kleine kinderen, en die toch met stormachtig gelach begroet werden. Want als je niet lachte was oom Jur teleurgesteld, klagerig en verwijtend: ‘Als jullie het niet leuk vinden kan ik ook wel mijn mond houden hoor, en gewoon streng zijn als op school.’ (Hij was onderwijzer.) En droevig: ‘Ik doe het alleen maar voor jullie plezier’ – ja ja, streng zijn, met dat klagerige en jammerende, die verwijtend overslaande stem, dat ratachtig valse. Grapjes, jazeker grapjes, leuk zijn, met bleke uitpuilende ogen naar je starend, terwijl zijn lange sluik achterover gekamde haar in gordijnen voor zijn in aandacht voorover gebogen gezicht viel. Giechelen, met zijn speciale kleine vriendjes, en dan weer kil, snerpend, en onaangenaam belerend als hij zich tot de anderen, die van zijn opperste vriendschap buitengesloten bleven, wendde. Hij, Ewout, ontweek stijfjes de arm die oom Jur elk moment om je heen wilde slaan of op je schouder wilde leggen, onaangenaam trekkend en toch een beetje tegen je aan hangend en plakkend, terwijl hij zowel joviaal deed als zich toelegde op wereldverklaring en beschouwelijke ernst: een kameraad waar je wat aan had, die naast je stond, een vent van wie je veel kon leren. Het was niet echt. Het was beschamend, beklemmend door de toegeeflijke welwillendheid van de anderen, hun ontzien en steunen van oom Jur, hun angst oom Jur teleur te stellen, oom Jur verdriet te doen – oom Jur die dacht dat hij populair en belangrijk was, en die geen idee had van deze welwillendheid. Het was vreselijk zo te worden, zo schaamteloos, zo verachtelijk. Toch werden volwassenen vaak zo.

Naast oom Jur stond oom Hans, die het appèl zou houden van het Grote kamp en tevens bedeeld was met de algemene leiding, en die zich, misschien omdat hij voornamelijk over het Grote kamp ging, aanzienlijk koeler en laconieker gedroeg. Bij hem geen opzwepend geschreeuw en het uitlokken van gelach en stormachtige toejuichingen. Eigenlijk kende hij oom Hans nauwelijks en had hij nooit met hem gepraat: een rustige wat vage man die zich in andere gedeelten van het kamp ophield en die hij wel eens in de verte uit een deur zag komen of met papieren onder zijn arm tussen de bomen zag lopen.

Bij sommige namen die oom Jur voorlas klonk gejuich of verward geroep, soms alleen ‘present’ of ‘ja’, een enkele keer warrige verklaringen van vrienden die iets wisten of vermoedden: ‘Kwam niet’, ‘ziek’, ‘kwam later’… of na een korte stilte; vragend heen-en-weergeroep en schouders ophalen. Ten slotte de namen van de oudste groep, zijn groep, de jongens die in tenten zouden slapen: Dick, Piet, Ad…

Ver weg bij het lage stenen muurtje dat het bordes begrensde, aan de andere kant van de brede halve cirkel jongens en meisjes die zich rond oom Jur en oom Hans geschaard hadden, klonk ja-geroep. Op hetzelfde moment zag hij ze staan: aan het einde van de barak, wat achteraf, onder het lage vooruitstekende en nog nadruppelende dak van de eetzaal, weggedrukt in een hoek, en half verborgen achter de vele andere jongens en meisjes, vooral van het Grote kamp. Daarom had hij ze nog niet gezien. Om een of andere reden stelde die omstandigheid hem gerust. Maar tegelijk was hij toch ook teleurgesteld: ze hadden niet naar hem uitgekeken en naar hem gezocht toen ze hem niet direct zagen. Het was ze onverschillig geweest of hij aanwezig was of niet. Maar misschien wisten ze niet dat hij zou komen nu hij niet met de anderen meereed en hadden ze hem niet verwacht.

Hij bleef nog even staan om ‘ja’ te kunnen zeggen als zijn naam voorgelezen werd. Hij verheugde zich al op het gejuich als ze zijn naam hoorden: het enthousiasme waarmee ze hem over die grote afstand zouden begroeten en toeroepen – want hij hoorde erbij; zonder hem zou hun groep niet compleet zijn. Hij begon zich een beetje in postuur te zetten, enigszins achterover leunend, een voet vooruit in een losse, soepele, maar vooral achteloze houding, nu al, haast vanzelf, bij deze verwachting minzaam glimlachend over zoveel enthousiasme, net of hij klaar stond om zijn handen te heffen voor sussende kalmerende gebaren. Hij zou kort en krachtig ‘ja’ zeggen, hard, duidelijk, zonder verder een beweging om dat ene woord te begeleiden of te verzachten – geen dom gelach of grimassen, of dat triomfantelijke geschreeuw dat sommige jongens aanhieven. Dit koele korte ‘ja’ zou een daad zijn, een verklaring – en tegelijk ook een belofte – niet hij zou meedoen aan hun plannen en wensen, maar zij zouden dat doen bij hem – ze zouden hem erkénnen, ze zouden hem bewónderen: hier stond hij. Op de een of andere manier zou deze houding een nieuw begin zijn na de mislukking die zijn tocht was geweest: de in het water gevallen aankomst, de vernederende achteloosheid van de anderen. Niemand zou hem nog kunnen negeren, terwijl ze naar hem keken in de stilte die viel, als van een afstandje naar hem keken, net of hij zich een beetje van hen afgezonderd in een kleine open ruimte bevond. En dan na een kort moment van stilte terwijl de andere jongens en meisjes instemmend toekeken zouden zijn vrienden, de jongens van zijn groep, blij verrast naar hem toekomen. Verheugd omdat hij er ook was, hoewel ze hem niet meer verwacht hadden. Beter was het als zij naar hém toekwamen, duidelijker, veiliger. Het zou een teken zijn. Pas dan zou hij zich minzaam tussen hen begeven, tussen de rijen die zich voor hem openden. En het zou zijn of hij van enige hoogte tot hen neerdaalde.

Maar al stond hij daar, geheel in de juiste houding, glimlachend en rustig, gereed om gezien en herkend te worden, zijn naam werd niet afgeroepen: Ewout Meyster. Alsof hij er niet was, alsof hij niet bestond, alsof het nu al zinloos was dat hij hier was aangekomen. Onmogelijk dat zijn naam was afgeroepen en dat hij die gemist had.

‘Zo jongens en meisjes, we zijn er weer allemaal. Ik hoop dat we een prettige tijd met elkaar zullen hebben. Om de goede voortgang te bevorderen vertel ik nu alvast dat de jongens en meisjes van het Kleine kamp onmiddellijk na het vlaghijsen en de officiële opening in de eetzaal verwacht worden.’ Geroep, gejuich, gerinkel van het belletje. ‘Ik wou nog even dit zeggen: de groepen van tante Hannie en oom Jan Nico hebben opruim- en afwascorvee. Ja dat was het dan. Ik laat nu het woord aan oom Hans voor het appèl van het Grote kamp.’ Rinkeldekinkel. Oom Jur deed een stap opzij en naar achteren om te benadrukken dat hij nu het woord aan oom Hans liet. Verward geroep en geschreeuw – vooral van de kinderen van het Kleine kamp die zich bij het verdere gebeuren niet betrokken voelden – terwijl oom Hans glimlachend toekeek en kalmerende en tegelijk toegevende, pseudomachteloze gebaren maakte. Uiterst magere of bleke en dikke jongetjes werden pootje gehaakt en heen en weer geduwd. Anderen renden achter elkaar aan, ver weg al, tussen de bomen of om de fietsen heen, spetterend door de plassen of slippend op de dunne zachte modder die de regen bij de bomen en in de lagere gedeelten van de appèlplaats achtergelaten had.

Zonder op ze te letten werkte hij zich haastig door de wirwar heen. Plotseling zag hij de jongens van zijn groep, zijn vrienden, vlak voor zich; onverwacht dichtbij toen hij langs een paar jongens en meisjes liep die ze aan het oog onttrokken hadden. Hij hoorde ze ook: ‘Verdorie, we zijn er net en meteen alweer corvee.’ Zelfs nu keken ze niet naar hem uit. Ze stonden daar bij elkaar alsof zijn al dan niet aanwezig zijn niets voor hen uitmaakte. Ze keken niet om zich heen. Er was geen gemis: iets als een scheur, een rafelige open wond die hen hinderde – want waar was hij? waar bleef hij? wachten, uitkijken… Nee, ze stonden daar heel voldaan en glanzend bij elkaar. En de manier waarop ze stonden en naar elkaar keken, zo geconcentreerd, zo waakzaam en toch gewoontjes, drukte al iets haast onaantastbaar geslotens en onbenaderbaars uit. Hij kon niet zeggen waarom dat zo was. De ruimte tussen hen die voor hem bedoeld was: het bestond niet meer voor hen, het was onbegrijpelijk geworden. Iets in hem kromp ineen toen hij ze zo zag en hun onbenaderbaarheid; de glans en opgewonden verwachting op hun gezichten, waar hij buiten gesloten was. Opeens was het trillen er weer, de houterige schuwheid, voor het eerst die dag. Het zou zijn of hij ze lastig viel, zich indrong als hij nu naar ze toe ging – raadselachtig was dat –, het zou een inbreuk zijn. Maar waarom?

Ze waren te dichtbij, hij kon niet wachten of even weglopen om de situatie rustig in zich op te nemen. Meteen riep hij al: ‘Hallo jongens.’ Hij lachte stralend, hij groette uitbundig. ‘Waar hebben jullie al die tijd gezeten?’ Maar o, zijn bewegingen, zijn gebaren: iets hulpeloos wenkends en tastends was er in zijn gebaren, alsof hij bijna struikelde terwijl hij de paar meter die hen scheidde overbrugde, en zich uitstrekte om ze aan te raken en met die aanraking te vermurwen. Niet zijn woorden; zijn woorden waren enthousiast genoeg, hij juichte bij de begroeting – maar die bewegingen, die lachjes; en de manier waarop ze naar hem keken, zich langzaam en afwezig omdraaiden – het contrast – de moeizaamheid, de gelatenheid, hun lege ogen en niet veranderende gezichten: O ja, Ewout. (En hij had het zo vaak voor zich gezien, even afschuwelijk, even ondraaglijk: ze zouden hem niet herkennen, zijn vrienden, niet meer weten wie hij was; alsof hij niet bestond keken ze naar hem en zagen hem niet meer. Alles was voor niets geweest.) Daar liep hij: juichend, roepend of hij gek was; spookachtig gesticulerend en grijnzend in zijn eentje terwijl dat nergens op sloeg.

Ze keken naar hem, ze lachten ook wel – ‘Ha Ewout, ha ben jij er ook.’ Maar een onbegrijpelijke verdorring, een raadselachtige schraalte was over hen gekomen. Wat was er? Wat gebeurde er? Waarom riepen ze niet blij lachend nu hij verscheen!

En hij sloeg Pietje op zijn schouder, onveranderd uitbundig: ‘Hallo Piet, hoe is het met jou?’ En Pietjes schouder gaf mee, week en zacht als een kussen, levenloos onder zijn hand, net of het iets heel anders dan een schouder was waar hij op sloeg. En Pietje lachte wat scheef en verlegen van opzij naar hem. Het was onbegrijpelijk. Zijn huid verstarde. Stilte verder. Gelaten wachten. Zwervende blikken naar verre bomen, het zand voor hun voeten, de wolken en de struiken; afwezig staren naar de lege lucht. Neergeslagen, verdwenen was al de warmte die hij gezien had toen hij ze heimelijk bespiedde.

En hij keek om zich heen, nadrukkelijk turend in de verte met waakzame hoofdbewegingen. En daarna keek hij naar Dick (zijn vriend, de jongen die bij hem logeerde). ‘Waar zijn de tenten nou, Dick? Ik heb ze nergens gezien. Je zei toch dat we in tenten zouden slapen?’ Hij keek opnieuw demonstratief om zich heen.

En Dick zei: ‘Nee!’ zijn gezicht naar de grond gericht, naar zijn voet die schrapend door het zand schoof. ‘Nee, er zijn niet zoveel jongens en meisjes gekomen als ze verwachtten. Het is niet meer nodig.’ Dick zweeg verder, lusteloos, zonder animo of levendigheid. Ook geen vriendschap, geen hartelijkheid.

‘O,’ zei hij ‘o, jammer.’ Hij keek naar Dick. Het had geen verschil gemaakt dat Dick vertelde van de tenten. Dat was dus de reden niet waarom ze er zo bij stonden: verslapt, wezenloos en vooral schuw, zonder naar hem te kijken, alsof er iets met hem was, iets niet klopte, alsof hij eigenaardig was, alsof hij ongewenst was. Maar wat? – Ook Dick die bij hem logeerde, een paar weken geleden nog. Dick was niet blij hem te zien.