Slavoj Zizek

Pandemie

Hoe corona de wereld verandert

..

..

..

..

Vertaald door Menno Grootveld

..

..

..

Copyright © Slavoj Zizek 2020 [All rights reserved.]

UitgeverIJ, is een imprint van Uitgeverij JEA (www.bijzondereboeken.nl)

Oorspronkelijke titel: Pandemic! Covid-19 Shakes the World

Vertaling: Menno Grootveld

Omslag: Rouwhorst & Van Roon

Verzorging ePub: Michiel Niesen, Haarlem

..

isbn 978 90 830 5867 2

nur 730

..

Deze editie is tot stand gekomen door een overeenkomst met OR Books LLC, New York.

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie, microfilm, video of op eender welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever en de auteur.

Voor Michael Sorkin

..

ik weet dat hij niet meer onder ons is,

maar ik weiger het te geloven.

Inleiding

Noli me tangere

‘Raak me niet aan,’ is volgens Johannes 20:17 wat Jezus Christus tegen Maria Magdalena zei toen ze hem na zijn wederopstanding herkende. Hoe moet ik, een belijdend christenatheïst, deze woorden begrijpen? In de eerste plaats neem ik ze samen met Christus’ antwoord op de vraag van zijn discipel over hoe we zullen weten dat hij – herrezen – is teruggekeerd. Christus zegt dat hij er zal zijn als er liefde is tussen zijn gelovigen. Hij zal er niet zijn als een persoon die je kunt aanraken, maar als de band van liefde en solidariteit tussen mensen, dus: ‘raak me niet aan, maar raak andere mensen en ga met ze om in de geest van de liefde.’

Maar vandaag de dag, te midden van de coronavirusepidemie, worden we allemaal juist gebombardeerd met oproepen om anderen niet aan te raken, maar onszelf te isoleren, en om een goede lichamelijke afstand na te leven. Wat betekent dit voor het gebod ‘Raak me niet aan’? Handen kunnen die ander niet bereiken; alleen van binnenuit kunnen we elkaar benaderen, en het venster op ‘het innerlijk’ wordt gevormd door onze ogen. Als je dezer dagen iemand ontmoet die dicht bij je staat (of zelfs een vreemde) en de juiste afstand bewaart, kan een diepe blik in de ogen van de ander meer onthullen dan een intieme aanraking. In een van de fragmenten uit zijn jeugd schreef Hegel:

De geliefde is niet tegen ons, hij is één met ons eigen wezen; we zien ons alleen in hem, maar dan is hij weer geen wij meer – een raadsel, een wonder [ein Wunder] dat we niet kunnen bevatten.

Het is van cruciaal belang om deze twee beweringen niet als tegengesteld te zien, alsof de geliefde deels een ‘wij’, een deel van mijzelf, en deels een raadsel is. Is niet het wonder van de liefde dat je deel uitmaakt van mijn identiteit, precies in zoverre dat je een wonder blijft dat ik niet kan vatten, een raadsel niet alleen voor mij maar ook voor jezelf? Om nog een andere bekende passage van de jonge Hegel te citeren:

De mens is deze nacht, dit lege niets, dat alles in zijn eenvoud omvat – een oneindige rijkdom van vele representaties, beelden, waarvan er geen hem toebehoort – of die niet aanwezig zijn. Je ziet deze nacht als je mensen in de ogen kijkt.

Geen enkel coronavirus kan dit van ons afnemen. Dus we mogen hopen dat de lichamelijke afstandelijkheid de intensiteit van onze band met anderen juist zal versterken. Het is pas nu ik veel van degenen die dicht bij me staan, uit de weg moet gaan, dat ik hun aanwezigheid, hun belang voor mij volledig ervaar.

Ik kan nu al een cynicus horen lachen: oké, misschien krijgen we zulke momenten van spirituele nabijheid, maar hoe zal dit ons helpen om te gaan met de actuele catastrofe? Zullen we er iets van leren?

Hegel schreef dat het enige wat we van de geschiedenis kunnen leren, is dat we niets kunnen leren van de geschiedenis, dus ik betwijfel of de epidemie ons wijzer zal maken. Het enige wat duidelijk is, is dat het virus de basis van ons leven zal verwoesten, wat niet alleen een immense hoeveelheid leed zal veroorzaken, maar ook een economische ravage die wellicht erger is dan de Grote Recessie. We kunnen niet terug naar ‘normaal’, het nieuwe ‘normaal’ zal moeten worden gebouwd op de ruïnes van ons oude leven, of we komen in een nieuwe barbarij terecht waarvan de voortekenen al duidelijk waarneembaar zijn. Het zal niet genoeg zijn om de epidemie te behandelen als een onfortuinlijk ongeluk, ons te ontdoen van de gevolgen ervan en terug te keren naar de soepele werking van de oude manier van doen, met misschien enige aanpassingen van onze gezondheidszorg. We zullen de kernvraag moeten stellen: wat is er mis met ons systeem dat we onvoorbereid werden betrapt door deze catastrofe, ondanks het feit dat wetenschappers ons er al jaren voor waarschuwen?

1. We zitten nu allemaal in hetzelfde schuitje

Li Wenliang, de arts die als eerste voor het coronavirus waarschuwde en de mond werd gesnoerd door de autoriteiten, was een authentieke held van onze tijd, zoiets als de Chinese Chelsea Manning of Edward Snowden, dus geen wonder dat zijn dood tot wijdverbreide woede heeft geleid. De voorspelbare reactie op de manier waarop de Chinese staat is omgegaan met de epidemie wordt het best weergegeven door het commentaar van een journalist uit Hongkong, genaamd Verna Yu: ‘Als China de vrijheid van meningsuiting zou respecteren, zou er geen coronaviruscrisis zijn. Als de vrijheid van meningsuiting en andere basisrechten van Chinese burgers niet worden gerespecteerd, zullen dergelijke crises zich opnieuw voordoen. Het lijkt misschien of de mensenrechten in China weinig te maken hebben met de rest van de wereld, maar zoals we in deze crisis hebben gezien, kan er een ramp gebeuren als China de vrijheid van zijn burgers dwarsboomt. Het is tijd dat de internationale gemeenschap dit serieuzer gaat nemen.’1

Je zou inderdaad kunnen zeggen dat de hele werking van het Chinese staatsapparaat indruist tegen het motto van de oude Mao: ‘Vertrouw het volk!’ De regering gaat er veeleer van uit dat men het volk niet moet vertrouwen: het volk moet worden bemind, beschermd, verzorgd en gecontroleerd… maar niet worden vertrouwd. Dit wantrouwen is slechts de meest extreme vorm van de opstelling van de Chinese autoriteiten als ze te maken hebben met reacties op ecologische protesten of problemen met de gezondheid van werknemers. De Chinese autoriteiten nemen steeds vaker hun toevlucht tot een bepaalde procedure: een persoon (een ecologische activist, een marxistische student, het hoofd van Interpol, een religieuze prediker, een uitgever in Hong Kong, zelfs een populaire filmactrice) verdwijnt gewoon voor een paar weken, voordat hij of zij weer in het openbaar verschijnt terwijl specifieke beschuldigingen tegen hem of haar worden geuit. Deze langdurige periode van stilte levert de kernboodschap: macht wordt uitgeoefend op een ondoordringbare manier waarbij niets bewezen hoeft te worden. Wettelijke overwegingen komen op de tweede plaats als deze basisboodschap wordt afgeleverd. Maar het geval van verdwijnende marxistische studenten is niettemin specifiek: terwijl alle andere verdwijningen betrekking hebben op personen wier activiteiten op de een of andere manier als een bedreiging voor de staat kunnen worden gekenschetst, legitimeren de verdwijnende marxistische studenten hun kritische activiteit door naar de officiële ideologie zelf te verwijzen.

Wat tot zo’n paniekerige reactie bij het leiderschap van de Partij leidde was natuurlijk het spookbeeld van de opkomst van een netwerk van zelforganisatie via directe horizontale banden tussen groepen studenten en werknemers, gebaseerd op het marxisme, waar met sympathie naar gekeken zou kunnen worden door sommige oudere kaderleden van de Partij en door delen van het leger. Een dergelijk netwerk ondermijnt rechtstreeks de legitimiteit van het bewind van de Partij en stelt het aan de kaak als bedriegerij. Geen wonder dus dat de overheid de afgelopen jaren veel ‘maoïstische’ websites heeft gesloten en marxistische discussiegroepen op universiteiten heeft verboden. Het gevaarlijkste wat je vandaag de dag in China kunt doen is serieus geloven in de eigen officiële staatsideologie. China betaalt nu de prijs voor een dergelijke opstelling:

‘De coronavirusepidemie kan zich verspreiden naar ongeveer twee derde van de wereldbevolking als zij niet kan worden ingedamd,’ aldus de toonaangevende epidemioloog uit Hong Kong, Gabriel Leung. ‘De mensen moesten vertrouwen hebben in hun overheid, terwijl de onzekerheden van de nieuwe uitbraak door de wetenschappelijke gemeenschap werden onderzocht,’ zei hij. ‘Maar als de sociale media, nepnieuws en echt nieuws daar allemaal in vermengd zijn en je nul vertrouwen hebt, hoe kun je die epidemie dan bestrijden? Je hebt extra vertrouwen nodig, een extra gevoel van solidariteit, een extra gevoel van goede wil, en dat is allemaal volledig opgebruikt.’2

Er zou meer dan één stem moeten zijn in een gezonde samenleving, aldus dokter Li vanuit zijn ziekenhuisbed vlak voor zijn dood, maar deze dringende noodzaak om andere stemmen te horen betekent niet noodzakelijkerwijs een westerse meerpartijendemocratie, maar vereist gewoon een open ruimte waar de kritische reacties van burgers kunnen rondgaan. Het belangrijkste argument tegen het idee dat de staat geruchten de kop in moet drukken om paniek te voorkomen, is dat deze zelf tot wantrouwen leidt en tot nóg meer samenzweringstheorieën. Alleen wederzijds vertrouwen tussen gewone mensen en de staat kan dit voorkomen.

In tijden van epidemieën is een sterke staat nodig, omdat grootschalige maatregelen zoals quarantaines met militaire discipline moeten worden uitgevoerd. China was in staat om tientallen miljoenen mensen in quarantaine te laten gaan. Het lijkt onwaarschijnlijk dat, geconfronteerd met een epidemie van dezelfde omvang, de Verenigde Staten in staat zullen zijn om dezelfde maatregelen af te dwingen. Het is niet moeilijk om je voor te stellen dat grote groepen libertariërs, die wapens dragen en het vermoeden uitspreken dat de quarantaine een staatscomplot is, proberen zich een weg naar buiten te vechten. Zou het dus mogelijk zijn geweest de uitbraak te voorkomen met meer vrijheid van meningsuiting, of was China gedwongen de burgerlijke vrijheden in de provincie Hubei op te offeren om de wereld te redden? In zekere zin zijn beide alternatieven waar. En wat het nog erger maakt, is dat er geen makkelijke manier is om de ‘goede’ vrijheid van meningsuiting te scheiden van de ‘slechte’ geruchten. Als kritische stemmen klagen dat ‘de waarheid [door de Chinese autoriteiten] altijd zal worden behandeld als een gerucht’, dan moet je daaraan toevoegen dat de officiële media en het uitgestrekte domein van het digitale nieuws al vervuld zijn van geruchten.

Een zinderend voorbeeld hiervan werd gegeven door een van de belangrijkste Russische nationale televisienetwerken, Channel One, die in het belangrijkste avondnieuwsprogramma, Vremya (‘Tijd’) regelmatig aandacht besteedde aan coronavirussamenzweringstheorieën. De stijl van de rapportages is dubbelzinnig; de theorieën lijken ontkracht te worden, maar de kijkers blijven met de indruk achter dat ze een kern van waarheid bevatten. De centrale boodschap, dat schimmige westerse elites, en vooral de vs, uiteindelijk op de een of andere manier schuldig zijn aan de coronavirusepidemie, wordt dus verspreid als een twijfelachtig gerucht: het is te gek om waar te zijn, maar toch, wie weet…3 Het in twijfel trekken van de feitelijke waarheid van een gerucht doet vreemd genoeg geen afbreuk aan de symbolische efficiëntie ervan. Bovendien moeten we erkennen dat het onthouden van de hele waarheid aan het publiek soms effectief een golf van paniek kan voorkomen, zodat er geen onnodige slachtoffers vallen. Op dit niveau kan het probleem niet worden opgelost – de enige uitweg is het wederzijdse vertrouwen tussen het volk en het staatsapparaat, en dit is nu juist wat er in China zo erg ontbreekt.

Naarmate de wereldwijde epidemie zich ontwikkelt, moeten we beseffen dat marktmechanismen niet zullen volstaan om chaos en honger te voorkomen. Maatregelen die de meesten van ons vandaag de dag als ‘communistisch’ zullen voorkomen, zullen op mondiaal niveau moeten worden overwogen: de coördinatie van productie en distributie zal moeten plaatsvinden buiten de markt om. Denk hierbij bijvoorbeeld aan de Ierse aardappelhongersnood in de jaren veertig van de negentiende eeuw, die Ierland verwoestte, waardoor miljoenen de dood vonden of zich gedwongen zagen om te emigreren. De Britse staat behield zijn vertrouwen in marktmechanismen en bleef voedsel uit Ierland exporteren, zelfs toen enorme hoeveelheden mensen honger leden. We moeten hopen dat zo’n meedogenloze oplossing vandaag de dag niet meer aanvaardbaar is.

Je kunt de coronavirusepidemie interpreteren als een omgekeerde versie van H.G. Wells’ The War of the Worlds (1898). Dit is het verhaal dat vertelt hoe, na de verovering van de aarde door marsmannetjes, de wanhopige held-verteller ontdekt dat iedereen gedood is door een aanval van aardse ziekteverwekkers waarvoor ze geen immuniteit bezaten, ‘gedood, nadat alle apparaten van de mens hadden gefaald, door de nederigste dingen die God, in zijn wijsheid, op deze aarde heeft gezet’. Het is interessant om op te merken dat het plot volgens Wells was ontstaan uit een discussie met zijn broer Frank over het rampzalige effect van de Britten op de inheemse Tasmaniërs. Wat zou er gebeuren, zo vroeg hij zich af, als de marsmannetjes Groot-Brittannië zouden aandoen wat de Britten de Tasmaniërs hadden aangedaan? Maar de Tasmaniërs ontbrak het helaas aan de dodelijke ziekteverwekkers om hun indringers mee te verslaan.4 Misschien moet een epidemie die de mensheid dreigt te decimeren, worden behandeld als het omgekeerde verhaal van Wells: de ‘Martiaanse indringers’ die het leven op aarde meedogenloos uitbuiten en vernietigen zijn wij, de mensheid zelf; en nadat alle apparaten van hoogontwikkelde primaten om zich tegen ons te verdedigen hebben gefaald, worden we nu bedreigd ‘door de nederigste dingen die God, in zijn wijsheid, op deze aarde heeft gezet’, domme virussen die zich blindelings voortplanten en muteren.