Giorgio Vacchiano

De oerkracht van bomen

..

..

..

..

Vertaald door Edwin Krijgsman

..

..

..

Copyright © 2019 Mondadori Libri S.p.A., Milano

UitgeverIJ, imprint van Uitgeverij JEA, Amsterdam

Oorspronkelijke titel: La resilienza del bosco

Vertaling: Edwin Krijgsman

Omslagfoto: Mark Kohn

Omslagontwerp: Studio Jan de Boer

Verzorging ePub: Michiel Niesen, Haarlem

..

ISBN 97 890 830 6767 4

NUR 410

..

Originele uitgave verschenen in het Italiaans bij Mondadori als La resilienza del bosco.

..

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie, microfilm, video of op eender welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever en de auteur.

Inleiding

Op 23 september 2019 namen afgevaardigden van ruim twintig landen deel aan de klimaattop in het gebouw van de Verenigde Naties in New York. Velen van hen presenteerden nieuwe maatregelen om de klimaatverandering tegen te gaan en de uitstoot van broeikasgassen terug te dringen. Anderen droegen vage voorstellen aan. En nog weer andere landen, zoals de Verenigde Staten en Brazilië, lieten verstek gaan.

Tijdens de ontmoeting werden belangrijke stappen voorwaarts gezet wat betreft het tegengaan van de klimaatverandering en de aanpassingen die daarvoor nodig zijn. Maar de in New York overeengekomen inspanningen zijn niet voldoende om de opwarming van onze planeet aan het eind van deze eeuw te beperken tot 2 °C ten opzichte van het pre-industriële tijdperk.

Kort voor de topontmoeting, aan het einde van een julimaand die als de warmste ooit de boeken in zou gaan, heerste er over de hele wereld verontwaardiging vanwege de bosbranden in het Amazonegebied. Die verontwaardiging werd aangewakkerd door de wind, waarmee de rook naar de dichtbevolkte metropool São Paulo werd gevoerd, en door de gevoeligheid van de publieke opinie. Die was, als het om de klimaatcrisis ging, eindelijk gemobiliseerd door de miljoenen jongeren over de hele wereld die de straat op waren gegaan voor een klimaatstaking.

De branden in het Amazonegebied waren een symptoom van de toenemende ontbossing. Die is het gevolg van de groeiende behoefte aan nieuw landbouwgebied voor de aanplant van soja en voor de rundveeteelt. Het front van de ontbossing wordt gevormd door bosbranden, die korte metten maken met de allerlaatste overblijfselen van een boomvegetatie die niet meer terugkeert. Niet de rook is het ergste gevolg, maar het feit dat er miljoenen tonnen broeikasgassen in de atmosfeer komen. De koolstof die door het hout van de bomen en de kwetsbare grond van het tropische woud wordt vastgehouden, komt namelijk vrij in de vorm van koolstofdioxide. Tweehonderdtwintig miljoen ton in een paar maanden tijd, de helft van wat een land als Italië in een jaar uitstoot.

Het verdwijnen van de oerwouden, in een tempo van 4 miljoen hectare per jaar, heeft desastreuze gevolgen: het gaat ten koste van de biodiversiteit, inheemse volkeren worden in hun voortbestaan bedreigd en er ontstaan andere regenpatronen. Maar de grootste zorg is de klimaatverandering: alles waardoor er nog meer broeikassen, zoals koolstofdioxide, in de atmosfeer komen, verergert de gevolgen waarmee we al halverwege deze eeuw zullen worden geconfronteerd.

De wetenschap, de economie, de politiek en de ethiek staan voor een uitdaging zonder precedent: het vinden van een oplossing voor een probleem dat de hele wereld aangaat en waarvan de gevolgen nog honderden jaren lang merkbaar zullen zijn. De mensheid zal iets voor elkaar moeten krijgen wat nooit eerder is gebeurd in de geschiedenis: als soort collectief de strijd aangaan met een vijand die ze eigenhandig heeft gecreëerd en die haar habitat bedreigt, en als gevolg daarvan haar voortbestaan.

En toch lijken alle onheilspellende berichten, de waarschuwingen en de voorspellingen van aanstaande rampen, geen enkele weerklank te vinden. Het grootste deel van zijn bestaan heeft de mens te maken gehad met problemen die zich tot een bepaald gebied beperkten en zich relatief korte tijd voordeden. De evolutie heeft ons niet toegerust met het vermogen om fenomenen te overzien die zich op wereldwijde schaal voordoen en met gevolgen die zich pas na decennia manifesteren. Ons verstand begrijpt het, maar ons hart en ons instinct ‘voelen’ het niet aan. Eenvoudiger gezegd, niemand voelt zich graag schuldig, en de mensen klampen zich vast aan de hoop dat de uitkomsten van al die onderzoeken nog niet vaststaan of onjuist zijn, ook al betreft het de hoogste vorm van kennis van en inzicht in onze wereld die de mens kan voortbrengen.

In dit boek staan verhalen over bossen waar ik in mijn hoedanigheid van onderzoeker of als toerist ben geweest. In alle gevallen heb ik me verbaasd over hun veerkracht: hun vermogen om rampen te boven te komen en zich aan te passen aan en te overleven in een omgeving die een negatieve invloed op ze heeft en die voortdurend verandert. Of om na wat een volledige kaalslag leek, weer helemaal op te bloeien.

Verhalen over de veerkracht van bossen kunnen ons vertrouwen geven wat betreft het vermogen van ecosystemen om zich aan te passen aan moeilijke omstandigheden, dat het gevolg is van miljoenen jaren van geleidelijke evolutie. Maar sinds pakweg een eeuw stellen we ons gezamenlijke huis bloot aan uiterst abrupte bedreigingen en veranderingen, waar de natuurlijke veerkracht van de ecosystemen wellicht niet tegen opgewassen is.

Dus? Juist door de verhalen te vertellen over mijn ontmoetingen met bomen, begon zich heel duidelijk een patroon af te tekenen. Alle bossen waar ik ben geweest, hebben me verhalen verteld over onderlinge verbondenheid: tussen bomen en bomen, tussen bomen en dieren, tussen bomen en water, of lucht, of vuur. Tussen bomen en mensen. En ook tussen mensen en mensen. Ze hebben me laten zien – nee, ze hebben het me aan den lijve laten ondervinden – dat we volledig en onafgebroken deel uitmaken van de ecosystemen die ons leven mogelijk maken. We hebben ze voortgebracht en we komen eruit voort. We zijn verbonden met elk onderdeel ervan.

Laat ons dus inspiratie halen uit de bossen: door de verhalen die ze vertellen worden de onzichtbare lijnen tastbaar waardoor ze verbonden zijn met onze planeet en haar bewoners, mensen en andere wezens. Ze geven ons een gevoel van gemeenschappelijkheid. Het intense gevoel ergens deel van uit te maken. Alleen zo kan onze zoektocht naar geluk écht duurzaam zijn.

1. Wedergeboorte

Ik ben geboren op 2 januari 1980. Vier maanden later vond er een uitbarsting plaats van Mount Saint Helens, in de staat Washington, de hevigste vulkaanuitbarsting van de twintigste eeuw. Lavastromen, gloedwolken, de grootste aardverschuiving aller tijden en temperaturen van tegen de 400 °C vaagden op een oppervlakte van 600 vierkante kilometer alle vegetatie weg, met achterlating van lagen puin tot wel 180 meter hoog.1 Ongeveer hetzelfde als er in 79 n. Chr. in Pompeï gebeurde. Ik was vanzelfsprekend te klein om te begrijpen wat er aan de hand was. Toch is die gebeurtenis bijzonder belangrijk voor me, want in de jaren daarna heeft mijn vader, die van de natuur in al haar verschijningsvormen houdt, me vaak over die uitbarsting daar in de Verenigde Staten verteld. Ook tijdens onze allereerste bergwandelingen bleef hij het steeds maar zeggen: ‘Jij bent bijna tegelijkertijd met de uitbarsting van Mount Saint Helens geboren.’ Soms denk ik weleens dat mijn vader in de dagen na de eruptie familieleden en vrienden lastigviel met foto’s van die natuurramp in Amerika, in plaats van met kiekjes van zijn pasgeborene.

Toen dertig jaar later mijn relatie op de klippen liep en ik een aanstelling kreeg als onderzoeker op het gebied van bosbeheer, leek het me gepast om precies dáár een nieuw begin te maken, bij die vulkaan. Ik pakte mijn rugzak en tent in en onder het voorwendsel dat ik moest deelnemen aan een conferentie in Amerika, vertrok ik. Heimelijk heb ik er altijd al van gedroomd om into the wild te leven. Me terugtrekken in de bossen, zoals Thoreau. Maar dit keer wilde ik alleen maar in ogenschouw gaan nemen wat er nog restte van de verkoolde bossen op Mount Saint Helens.

Meestal denken we dat bossen statisch zijn, dat ze daar gewoon staan, en altijd gestaan hebben. Maar dat is niet zo. Ze leven en veranderen simpelweg in een veel lager tempo dan wij. Vooral op grote hoogte, waar weinig licht is en de snijdende kou de groei van het weefsel belemmert. Maar er komt altijd een moment waarop we vol bewondering kunnen zien hoe ze een transformatie ondergaan, en dat is ironisch genoeg nou juist wanneer ze getroffen worden door een natuurramp, of zoals wij ecologen zeggen, een ‘verstoring’. Wanneer een bos wordt getroffen door een verstoring (brand, overstroming of een vulkaanuitbarsting), leidt dat niet tot een totale vernietiging. Integendeel. Natuurrampen tasten ecosystemen aan, maar ze bieden tegelijkertijd andere dier- en plantensoorten kansen. Zoals orchideeën, die niet overleven in de schaduw van bomen, maar gedijen op open terrein waar de zon vrij spel heeft. Of adelaars, die een beter zicht hebben op een mogelijke prooi omdat er geen bomen meer staan.

De vraag die iedereen bezighield na de uitbarsting vanMount Saint Helens was: ‘Hoelang gaat het duren voordat het bos zich heeft hersteld?’ Het antwoord verbaasde zelfs de experts. Al twee jaar na de uitbarsting groeiden er nieuwe ‘pioniers’ van soorten planten en struiken in de spleten van de gestolde lava – zoals lupine, die in staat is om stikstof uit de lucht te ‘zuigen’ in plaats van uit de aarde te halen en zo de grond van waardevolle voedingsstoffen voorziet. In sommige dalen aan de voet van de vulkaan werden jonge boompjes aangetroffen van soorten waarvan werd gedacht dat ze minstens een eeuw nodig hadden om bezit te nemen van een onbegroeide ondergrond. Deze Pacifische zilversparren en coniferen hadden de uitbarsting overleefd, beschut door een sneeuwplak, een uitstekende rots of een omgevallen verkoolde boomstam. De dieren – zowel prooi- als roofdieren – hadden nog minder tijd nodig om hun opwachting weer te maken: al een jaar na de uitbarsting kwamen er kikkers en padden voor in de waterpoelen die door de ophopingen van vulkanisch gesteente waren ontstaan, en vogels en insecten waren bezig met het aanvoeren van zaden uit de aangrenzende bosgebieden.2 In plaats een totale vernietiging en een daaropvolgend langzaam, lineair herstel vanaf nul, stelden de ecologen vast dat de ‘overblijfselen’ van de ‘verstoorde’ ecosystemen de sleutel vormen tot een proces van multicentrische reconstructie, waarbij tegelijkertijd talrijke hersteltrajecten worden gevolgd.3

Pas vijfendertig jaar na dato aanschouwde ik die berg met eigen ogen. Maar mijn verbazing was, denk ik, even groot als die van de onderzoekers in de maanden na de ramp. Spirit Lake, waar drie miljard kubieke meter modder, as en smeltende sneeuw in terecht was gekomen, lag nog helemaal vol met omgevallen boomstammen. Vanaf de kant van Saint Helens kon je, gewapend met zaklamp en in gezelschap van een gids, zelfs door de tunnels lopen die de lava op de berghellingen had gevormd – de buitenkant van de lavastroom was gestold, terwijl het binnenin bleef stromen. Toen ik het natuurpark betrad, dacht ik een grijze en deprimerende woestenij te zien te krijgen, maar er strekte zich een mozaïek van groenschakeringen voor me uit. Rondom de dode bomen verhieven zich jonge boompjes, in diverse soorten en afmetingen. Het bos was teruggekeerd, en helemaal op eigen kracht. Dankzij de door vogels aangevoerde zaden en de omgevallen bomen, die jonge, ‘adolescente’ planten beschutting tegen de wind en de regen hadden geboden en ze zo hadden geholpen om te groeien.

De uitbarsting van Mount Saint Helens heeft onze kijk op natuurrampen veranderd. Ze heeft ons geleerd dat dier- en plantensoorten veel beter zijn toegerust om te reageren op dit soort invloeden dan we denken, en dat ze in staat zijn om hun voordeel te doen met alles wat rampen achterlaten om bezit te nemen van een territorium dat op het oog volledig verwoest is. Om die reden vormen natuurrampen een integraal onderdeel van ecosystemen en zijn het geen noodlottige gebeurtenissen die de natuurlijke loop der dingen verstoren. Een dergelijk intrinsiek vermogen moet wel het resultaat van evolutie zijn: levende wezens en natuurrampen leven vanaf het allereerste begin samen, en elke soort werd geselecteerd om te overleven en te gedijen in gebieden waar natuurrampen zich met een zekere regelmaat voordoen4 5, zoals we in hoofdstuk 2, ‘Een pact met de duivel’, beter zullen zien.

Voor ons is het lastig om de opeenvolging van verstoringen waar te nemen, want in de loop van ons leven kunnen we misschien getuige zijn van één, hooguit twee natuurrampen op dezelfde locatie. Maar als we in staat zouden zijn om terug te gaan in de tijd, dan zouden we ware patronen van natuurrampen kunnen onderscheiden die een ecosysteem met een relatief voorspelbare regelmaat treffen. Een doorslaggevende bijdrage aan het verwerven van inzicht in het ecologische belang van deze fenomenen werd geleverd door technieken die ons in staat stellen om naar het verleden te kijken en het verloop van een natuurramp te reconstrueren, waardoor we gebeurtenissen ontdekken die we nog niet kenden.

Denk aan het geval van de ‘verdwenen tsunami’. In Japan tekent men al sinds de Middeleeuwen elke aardbeving op, en elke daaruit voortkomende tsunami, met vermelding van de precieze hoogte, het tijdstip en de steden die door de vloedgolf worden getroffen. Maar op 28 januari van het jaar 1700 werden de bewoners van de Pacifische kust van Japan (van Hokkaido tot Honshu) om middernacht verrast door een plotselinge tsunami. De golven, minstens 4 meter hoog, vaagden gebouwen weg en drongen een kilometer het binnenland in. Plaatselijke bestuurders, handelslieden, overheidsdienaren en zelfs samoerai maakten in hun brieven melding van de gebeurtenis. De tsunami trof Kuwagasaki, in de baai van Miyako, en Tsugaruishi. Otsuchi. En ook het zuidelijker gelegen Tanabe.6 En dat terwijl niemand ook maar iets van een aardbeving had gevoeld! Was het een fout? Klopten de meldingen niet? Nee, absoluut niet. Veel en veel later vonden enkele onderzoekers de oplossing van het raadsel... in Noord-Amerika.

Er bestaat een techniek waarmee de exacte leeftijd en het verloop van de groei van een boom kunnen worden vastgesteld. Die techniek heet ‘dendrochronologie’, waarbij met een zogenaamde Pressler-boor, waarmee een transversale cilinder van 4 millimeter doorsnee tot op de kern van de boom kan worden weggehaald, een monster uit het hout wordt genomen. Op dat monster kunnen de jaarringen van de boom worden afgelezen. Toen onderzoekers dergelijke monsters uit een dennenbos bij Sitka, aan de Pacifische kust van de Verenigde Staten, onderzochten, stelden ze vast dat de jaarring die correspondeerde met het jaar 1700, opvallend smal was. Er was ‘iets’ geweest wat de groei van de bomen had belemmerd. Zoiets als een grote bosbrand, droogte of een insect dat de bladeren van de boom had weggevreten en zo de groei had gehinderd. Maar die verstoring was ook geconstateerd in de jaarringen van bomen die op honderd kilometer afstand van elkaar stonden. En de enige gebeurtenis die in staat is om gelijktijdig bomen te treffen die zo ver van elkaar staan, is een aardbeving. Dat was dus de verklaring voor de ‘verdwenen tsunami’: het in beweging komen van de platen in de subductiezone van Cascadië had voor een zware aardschok gezorgd. Door die aardschok was er een verandering opgetreden in de waterstromingen in dat gebied, waardoor er brak water omhoog was gekomen dat schadelijk is voor planten en van invloed was geweest op de boomgroei.7 Daarbij had de aardbeving een tsunami voortgebracht die de hele Stille Oceaan was overgestoken en de kust van Japan had bereikt. De zware aardbeving van Tōhoku, in 2011, heeft aangetoond dat die reconstructie zeer plausibel is, omdat die een tsunami tot gevolg had die de omgekeerde weg aflegde (van Japan naar de Verenigde Staten), en die live op televisie en op internet te zien was.

De uitzonderlijke vloedgolf van 1700 maakt ook deel uit van de orale overleveringen van de inheemse Amerikaanse volken aan de Pacifische kust, wier culturen een verhaal gemeen hebben over de grote strijd ‘tussen de Dondervogel en de Walvis’, die zorgt voor cataclysmen en overstromingen van de zee over het land. Het aantal generaties dat elkaar volgens de inheemse bronnen sinds die gebeurtenis heeft opgevolgd, komt overeen met de datering van de aardbeving van Cascadië.8 Die smalle jaarring vormde de onuitwisbare herinnering aan de ramp, en het tastbare bewijs dat die gebeurtenis zich nog een keer zou kunnen voordoen.

In Italië zijn we niet gewend aan rampen van deze omvang. Maar eind oktober 2018 werden de bossen in de oostelijke Alpen getroffen door een natuurramp: de storm Vaia veroorzaakte de grootste schade aan Italiaans bosgebied die ooit werd geboekstaafd. Het betrof 41.000 hectare. Er ging 8,6 miljoen kubieke meter hout tegen de grond.9 Er werden windstoten gemeten van wel 204 kilometer per uur.10 Onze ‘mediterrane mindset’ zorgt ervoor dat we gefixeerd zijn op bosbranden, maar in de bossen in Engeland, Frankrijk, Duitsland, Oostenrijk en Zwitserland veroorzaakten stormen altijd al drie keer meer schade dan bosbranden (met een jaarlijks gemiddelde van twee natuurrampen en 38 miljoen kubieke meter aan verwoest bos).11 Maar waarom werden de Italiaanse Alpen dit keer getroffen door zo’n zware storm?

Onnodig te zeggen dat dat onze eigen schuld is. Of preciezer, van de klimaatverandering waarvoor de mens verantwoordelijk is. Door de kurkdroge zomer van 2018 was het water van de Middellandse Zee ten opzichte van het seizoensgemiddelde met meer dan 2 °C in temperatuur gestegen. En net als een pan die op het vuur staat, zorgt warm zeewater voor veel waterdamp. Toen een van de Atlantische Oceaan afkomstige storing over de Middellandse Zee trok, zorgde dat voor een accumulatie van vocht en energie, die zich ontlaadde bij de eerste natuurlijke barrière die op haar weg kwam: de toppen van de Alpen. Vaia zorgde in vierentwintig uur tijd voor meer regen dan er viel bij de overstroming van 1966, die zoveel schade aanrichtte in Florence en Venetië. In de bossen werkte de met water verzadigde grond als smeermiddel, waardoor de boomwortels geen enkele houvast meer hadden. En toen de wind opstak, vielen de stammen om.

Toen ik anderhalve maand later ter plekke was om een gezelschap van de Italiaanse editie van National Geographic te begeleiden, werd ik met stomheid geslagen. Op de rechterflank van de Val di Fiemme stond over een afstand van zo’n 10 kilometer geen boom meer overeind. Ik weet nog dat ik dacht dat het leek alsof er een vulkaan was uitgebarsten. Toen ik de Passo di Costalunga bereikte, op de grens tussen de provincies Trento en Bolzano, bleef ik een hele tijd roerloos in de auto zitten zonder te weten wat te doen. Uiteindelijk stapte ik uit en liep een bospad op dat naar het lager gelegen meer van Carezza voert. De zon stond stralend aan de hemel en mijn wandelschoenen knerpten in de verse sneeuw. Mijn vader heeft me van jongs af aan mee de bergen in genomen, maar die keer was ik niet in vorm en ik begon al snel te hijgen. Ik bleef even staan om op adem te komen, en op dat moment realiseerde ik me dat ik het helemaal verkeerd had gehad: geknield te midden van al die kriskras over elkaar heen gevallen boomstammen keek ik naar de grond en zag ik de jonge boompjes die al vóór de storm uit de grond waren geschoten. Ze waren een paar centimeter tot een meter hoog en het bos had ze op laten komen en gevoed. En nu, na de ramp, hadden ze al het licht en alle ruimte om te groeien. Het zal de nodige tijd kosten, zeker. Sommige omgewaaide bomen waren wel tweehonderd jaar oud. Maar in een halve eeuw tijd zullen die jonge boompjes een hoogte van vijftien meter hebben bereikt, misschien wel twintig. En wie weet zijn ze dan niet meer alleen, maar verkeren ze in gezelschap van populieren en berken, of welke soort er ook wortel weet te schieten. Mede dankzij de omgevallen stammen die, als we de vooruitziende blik en de mogelijkheid hebben om ze te laten liggen,12 als barrière fungeren tegen sneeuwlawines, gronderosie tegengaan en bescherming bieden tegen wilde hoefdieren.

Wedergeboorte, kortom. Een nieuw begin na een ramp die nooit zo categorisch is als aanvankelijk lijkt. Met gebruikmaking van elk spoortje van leven, de brokstukken, de scherven, het afval dat zich transformeert in dragers van voedingsstoffen, energie, bescherming.

Ik weet niet meer hoelang ik doorliep. Op een gegeven moment ben ik die ochtend in december ergens op een omgevallen boomstam gaan zitten om even uit te rusten. Op de sneeuw bij mijn voeten bewogen zich allemaal kleine, zwarte puntjes. Ik nam een slok water en zag ze nog steeds. Het duurde even voordat ik begreep wat het waren. Ik sloeg mijn blik op naar de hemel en schermde mijn ogen af tegen de zon: boven die zee van door de wind neergehaalde boomstammen cirkelden adelaars. Ik moest aan mijn vader denken. Als hij hier bij me was geweest, dan had ik tegen hem gezegd dat ik de boodschap had begrepen die hij, elke keer dat hij het over Mount Saint Helens had, aan me wilde overbrengen: ook achter de ergste rampen gaat een wedergeboorte schuil, je moet die alleen kunnen zien.

Het begon laat te worden. Ik kwam overeind en vervolgde mijn wandeling.

2. Een pact met de duivel

Ik ben altijd dol geweest op kokos. Toen ik klein was en we op het strand van Varazze de verkoper hoorden roepen, schoot ik op het plastic teiltje af waarin de wit-bruine plakjes dreven, greep het stuk met de dikste rand vruchtvlees en rende terug naar onze parasol, waar ik er als een knaagdier aan begon te knabbelen. Ik herinner me niet meer wanneer deze voorliefde werd geboren, maar ik weet nog wel heel zeker wat ik dacht toen ik, in de zomer van 2014, op Zanzibar aankwam. Ik had gelezen dat je op dat eiland ‘de lekkerste kokosnoten ter wereld’ kunt vinden. We hadden een huisje gehuurd op een niet erg druk strand, en die avond aten we ergens een lichte maaltijd van gegrilde vis. Nadat ik had gezien hoe de vissersboten bij het laatste daglicht terug aan land waren gekomen, ging ik op weg voor een ontmoeting met mijn zoete geliefde. De breed glimlachende verkoper had het druk, en nadat hij met een machete het kapje van een groene, gladde kokosnoot had gehakt, overhandigde hij hem aan me. Hij bevatte een melkachtig, zoetig sap. Toen ik als kind aan mijn stukje kokosnoot knabbelde, wist ik het nog niet, maar er zit een wereld van verschil tussen de kokosnoten zoals we die in Europa kennen en de kokosnoot die ik daar op Zanzibar vasthield. Of beter gezegd: een werelddeel van verschil.

Een kokosnoot kan wel twee kilo wegen en zijn levensweg zou moeten eindigen aan de voet van de boom waar hij, eenmaal gerijpt, uit is gevallen. Maar wanneer zo’n noot door de wind of tijdens een storm al rollend in zee terechtkomt, begint er een reis die alleen maar mogelijk is door zijn zaad, het donkere en harige deel dat in de teiltjes van de strandverkopers en in de schappen van de groenteboer belandt. Het is de melk die het zaad bevat waardoor de kokosnoot in leven blijft. Dat sap bevat alle eiwitten waardoor het embryo wekenlang kan overleven, of zelfs maanden, al is het dan met een vertraagd metabolisme – alsof hij in een soort winterslaap verkeert. En het is ook dankzij de melk dat de kokosnoot bij zijn overtocht over zee blijft drijven om vervolgens op een andere kust te ontkiemen, waarna de melk verandert in de stevige witte substantie zoals wij die kennen. Deze reizen verlopen zo gesmeerd, en vinden al zo lang plaats, dat botanici niet in staat zijn om vast te stellen waar de kokospalm als soort oorspronkelijk vandaan komt.1

Het succes van elke plant schuilt in het zaad. Maar wat maakt die zaden dan zo bijzonder? Net als dieren planten ook planten zich voort door middel van geslachtsorganen, en het zaad is het resultaat van hun gemeenschap. De seksuele voortplanting bevordert de genetische kruising: nakomelingen die genetisch afwijken van hun ouders, zijn beter in staat om zich aan te passen aan onverwachte omstandigheden. Daarbij bevat het zaad zowel het embryo als de voedingsstoffen die dat embryo de eerste tijd nodig heeft, en functioneert het als ‘vervoermiddel’ dat in staat is grote afstanden te overbruggen: een vervoermiddel dat hermetisch gesloten blijft tot het zaad merkt dat de omstandigheden ideaal zijn om zich te ontwikkelen en te ontkiemen.

De kokospalm is niet de enige plant die een verbond weet te sluiten met een potentiële vijand – de storm – om hem in zijn voordeel te gebruiken. Ook andere zaden zijn in staat om ‘een pact met de duivel’ te sluiten, door bedreigingen als droogte, branden of dieren die zich ermee voeden, te weerstaan en er hun voordeel mee te doen.

Een voorbeeld daarvan is het legendarische verhaal van de Judese dadelpalm. Het betreft een gewone dadelpalm die al in het Oude Testament werd geroemd vanwege zijn zoete en sappige fruit, maar die in de Middeleeuwen uitstierf. In 73 n. Chr. werd de joodse sekte van de Zeloten in het kasteel van Masada, honderd kilometer ten zuidoosten van Jeruzalem, door het Romeinse leger omsingeld. Om niet van honger om te komen, hamsterden ze in de kelders voedsel, wijn en dadels. Toen ze op een gegeven moment inzagen dat de Romeinen zich door niets lieten tegenhouden, besloten ze om er een einde aan te maken voordat hun waardigheid zou worden bezoedeld door een militaire nederlaag, en met verheven moed beroofden ze zich van het leven. 1890 jaar later, in 1963, trof een groep archeologen bij de ruïnes van het kasteel van Masada enkele dadelpitten aan; dankzij de kruiken waarin de Zeloten ze bewaarden, het droge woestijnklimaat, de duisternis en de afwezigheid van schimmels, verkeerden ze nog in goede staat. Er verstreken nog eens veertig jaar totdat onderzoekster Elaine Solowey van het Arave Institute for Environmental Studies in 2005 een lumineus idee kreeg: de dadelpitten vochtig maken om te proberen ze uit hun sluimertoestand te halen. Het bleek een gouden greep. En zo heeft een van die pitten, 1932 jaar nadat ze waren opgeslagen in de opslagruimtes van het kasteel van Masada, gezorgd voor een exemplaar van een soort die vele eeuwen lang uitgestorven was, en waarvan we binnenkort misschien weer de legendarisch zoete vruchten kunnen proeven.

Behalve de tijd en de droogte vormt brand de grootste bedreiging voor een plant. In de zomer van 1988 verwoestte een enorme brand ongeveer een derde van het bos in het Yellowstone National Park in de Verenigde Staten. Het herstel verliep, net als na de uitbarsting van Mount Saint Helens, opvallend snel, en dat was vooral te danken aan de zaadjes van de Pinus contorta: een in het Yellowstone-natuurpark veel voorkomende naaldboom, waarvan de dennenappels hun zaadjes vreemd genoemd alleen maar loslaten wanneer ze door vuur verhit worden, aangezien de hars waarmee ze vastzitten dan smelt. En dat was er toen ook gebeurd: de bosbranden van 1988 hadden de bomen vernietigd, maar hun zaden werden over het hele terrein verspreid, en omdat ze al het licht kregen dat ze nodig hadden en vruchtbare as tot hun beschikking hadden, ontkiemden ze al snel.2 En niet alleen die zaden: zoals zo vaak gebeurt, had de bosbrand gezorgd voor een aanzienlijke toename van de plantenbiodiversiteit. In de grote vulkaantrechter, waar zich ooit tot zover het oog reikte naaldbomen uitstrekten, kwamen nu overal wilgen en populieren op, waarvan de lichte zaden op de wind waren meegevoerd.

Toen ik in de winter van 2007 een weekend in het Yellowstonepark doorbracht, was ik verbaasd door de nieuwe bosecosystemen die zich na de bosbrand hadden ontwikkeld: wat ik zag was de natuur in volle actie. En terwijl ik keek naar de jongvolwassen naaldbomen, de planten langs de riviertjes, de bizons met bevroren sneeuw in hun vacht en de stoom van de geisers aan de horizon, probeerde ik stilletjes iets op te vangen van een andere ‘bondgenoot’ van de terugkeer van de bomen in het park: de wolf. Als die zaden in elke andere periode van de twintigste eeuw tot ontkieming waren gekomen, dan was de meeste ervan een kort leven beschoren geweest. Sinds de wolf er door de jacht was uitgestorven, waren de populaties herten en reeën in de bossen van Noord-Amerika gegroeid. Die konden nu onbelemmerd grazen en vraten planten als populieren, lijsterbessen en wilgen, met hun malse en zoetige bladeren, helemaal kaal. Maar in de jaren negentig werden er weer wolven in het park uitgezet, waarvan er nu zo’n honderd rondlopen, waardoor de invloed van de herbivoren werd beperkt. Daardoor kunnen veel soorten bomen, struiken en bessen terugkomen die praktisch helemaal verdwenen waren en die, op hun beurt, talrijke vogels, oeverdieren en beren aantrekken.3 De terugkeer van de wolf heeft een ware kettingreactie teweeggebracht, die toont dat alles met elkaar samenhangt: dieren, planten en gebeurtenissen als bosbranden. Wie weet gebeurt er binnenkort ook iets dergelijks in Italië, waar de wolf, nadat hij zich buiten de grenzen had gewaagd van de enige regio waar hij niet door de jacht was uitgestorven (de Abruzzen), in nauwelijks vier jaar tijd de Apennijnen en de Alpen heeft heroverd. Waar hij in maart 2012 een vruchtbare ontmoeting had met exemplaren uit Slovenië en Oost-Europa.4

Vaak denken we dat planten, in tegenstelling tot dieren, statisch zijn. In werkelijkheid stellen hun zaden ze in staat om grote afstanden af te leggen. Dat is het mechanisme waardoor de wetenschappers zeggen dat de klimaatverandering ervoor zorgt dat bepaalde boomsoorten ‘migreren’: de toename van het aantal warme en droge jaren zorgt er in hoog tempo voor dat veel gebieden niet meer geschikt zijn voor het ontkiemen van de zaden. Maar andere, noordelijkere streken, waar het minder warm is, kunnen dat juist gaan worden.5 Daar waar je je makkelijk kunt voorstellen dat lichte zaadjes op de wind worden meegevoerd, heeft de natuur voor de zwaardere zaden allerlei bizarre en creatieve mechanismen bedacht, zoals ‘meeliften’ met liefhebbers van zaadjes. Dat geldt voor de Amerikaanse vogelkers (Prunus serotina), een exotische soort die vleksgewijs tussen de eiken op de Povlakte groeit. Uit onderzoek blijkt dat de plekken waar deze boom veel voorkomt, onder de routes van trekvogels liggen.6 Tijdens hun reis naar het zuiden voeden de lijsters en verwante soorten zich met de bessen van de prunus. De zaden worden geconserveerd in de maag van de vogels (in sommige gevallen worden ze zelfs ‘geactiveerd’ door het contact met de maagsappen), en als ze vervolgens in de uitwerpselen weer op de grond terechtkomen, ontkiemen ze.

De fascinerende samenwerking tussen zaden en vogels kan nog inventiever zijn. Een paar jaar geleden werd me gevraagd om naar het bos van Alevè te gaan, in de provincie Cuneo, om te onderzoeken in hoeverre bossen op grote hoogte lawines zouden kunnen tegenhouden. Ik vroeg mijn vriend Alessandro om vanuit Grosseto naar me toe te komen, zodat hij me bij het veldwerk kon helpen. De berghut die ons ter beschikking was gesteld, was aan de ruime kant, en nadat we een paar dagen op de steile hellingen hadden gewerkt en ‘s avonds in de plaatselijke bar hadden doorgebracht, waar we naar het ek voetbal van 2016 keken, vroegen we onze partners om zich bij ons te voegen. Overdag, wanneer wij met onze metingen bezig waren, konden zij lekker in de zon liggen of in het dal wandelen, en ‘s avonds zouden we uit eten gaan en van de frisse lucht en het landschap genieten. Enza, mijn vriendin, liet zich dat geen tweemaal zeggen en voegde zich de volgende ochtend al bij ons. Een paar uur later arriveerde ook Mariangela, de vrouw van Alessandro.

Het werk was niet altijd even makkelijk: we moesten steeds weer van de paden af en moeizaam over steile rotshellingen klauteren, terwijl de gps voortdurend haperde. Urenlang deden we metingen in zulke ongemakkelijke houdingen dat zelfs een steenbok er doodmoe van zou worden. Toen we op een gegeven moment even pauze hielden en ik een energiereep naar binnen werkte, probeerde ik erachter te komen waar Enza zich bevond. Ik keek naar het dennenbos van Alevè dat onder me lag. Pas op dat moment merkte ik op hoe volmaakt dat dichte en goed geconserveerde bos was. Vanwaar ik me bevond, kon je heel goed zien dat enkele overmoedige bomen bijna op de top van de helling stonden, op 2700 meter: een hoogte waarop elders niet eens lage bergvegetatie voorkomt. Hoe hadden ze dat voor elkaar gekregen?

Ook in dit geval was het de verdienste van een vogel: de notenkraker, een kraaiachtige met chocoladekleurige veren en opzichtige witte vlekken, die voorkomt in de grote bergketens van Eurazië, van de Alpen tot de Karpaten, Kamtsjatka, Mantsjoerije, Tibet en de zuidelijke hellingen van de Himalaya en Kasjmir. De notenkraker voedt zich voornamelijk met de zaden van naaldbomen waar hij een verwoed verzamelaar van is. Hij haalt ze niet alleen uit de dennenappels en breekt ze daarna met zijn snavel, zoals een smid een hamer hanteert, maar hij verstopt ze ook voor de winter. Elke keer dat daar een zaadje blijft liggen – omdat de notenkraker hem is vergeten, of er geen behoefte meer aan heeft – komt er een nieuwe alpenden op, die zich vervolgens vermenigvuldigt. En omdat de vogels op elke verstopplaats meerdere zaadjes achterlaten, groeit er niet één dennenboom uit, maar een bosje. Een constellatie die op geringere hoogte schadelijk kan zijn (omdat bomen te dicht op elkaar staan en elkaar het licht en de ruimte ontnemen), maar hoog in de bergen een succesvolle strategie kan blijken omdat de exemplaren in het midden van de groep worden beschermd tegen wind en sneeuw.7

Ook de mens is, misschien wel geïnspireerd door de notenkraker, begonnen met het opslaan van zaden. In de ‘zadenbanken’, hoogtechnologische instellingen die zijn ingericht op conservatie, wordt van zoveel mogelijk plantensoorten, vooral van de eetbare, een zaadje bewaard, in de vorm van zaaigoed. Het doel is enerzijds om een voorraad te hebben van strategische organismen die in de toekomst nuttig kunnen blijken te zijn voor het voortbestaan van de mens (bijvoorbeeld in geval van oorlog of milieurampen), en anderzijds om varianten veilig te stellen die vandaag de dag weinig toegepast worden maar een bepaalde vorm van resistentie kunnen bezitten (tegen klimaatverandering, parasieten of onbekende ziekten), waardoor ze in de toekomst waardevol kunnen blijken te zijn.

De eerste zadenbank werd een eeuw geleden in Leningrad opgericht door de botanicus Nikolaj Vavilov. Hij was een briljant wetenschapper die, ironisch genoeg, in de gevangenis zat en daar van honger omkwam, nadat hij in de verschrikkelijke periode van de zuiveringen tot tegenstander van het stalinistische regime was verklaard.8 De zadenbank van Leningrad overleefde zijn oprichter en de oorlogen: tijdens de Duitse belegering van 1941 tot 1944 barricadeerden veertien botanici zich in het gebouw om het te beschermen, en ze stierven nog liever van ontbering dan dat ze de uitgehongerde bevolking de gelegenheid gaven om de zaden die hun in bewaring waren gegeven, als voedsel te gebruiken.

Die zadenbank vormde jaren later de inspiratie voor vergelijkbare instellingen en onderzoeken over de hele wereld. De meest recente is de Svalbard Global Seed Vault (Wereldzaadbank op Spitsbergen), waar men in 2006 is begonnen met het op een veilige, klimatologisch geschikte en aardbevingsvrije locatie verzamelen van de belangrijkste voedingszaden van over de hele wereld. Inmiddels is het de allergrootste zadenbank met ruim negenhonderdzestigduizend zaden, behorend tot meer dan vijfduizend soorten (waaronder meer dan honderdduizend graansoorten en honderdtwintigduizend rijstsoorten), die door maar liefst vierenzestig andere zadenbanken zijn verzameld. Bijna 40 procent van de wereldwijde genetische diversiteit als het om zaden gaat.9 Dit experiment heeft zijn nut al bewezen: in 2015 heeft de zadenbank van Aleppo (ooit een van de best voorziene) Svalbard gevraagd om de tegen droogte bestand zijnde tarwe- en gerstsoorten, die men naar Spitsbergen had gestuurd voordat de burgeroorlog het land in puin legde. Hoewel de oorlog nog lang niet ten einde lijkt en Syrië steeds meer onder bombardementen te lijden heeft, ontvangen de boeren vandaag de dag de zaden direct van Svalbard, zodat er niet alleen zorg wordt gedragen voor de voedselveiligheid, maar men zich ook kan instellen op de steeds vaker voorkomende droogteperioden die het Midden-Oosten treffen.10

Ook voor de bossen bestaat er iets dergelijks. Het is het netwerk van ‘bossen uit zaden’: bekende bossen waar de zaden worden verzameld, bewaard en gebruikt voor het in kwekerijen voortbrengen van jonge boompjes met een soort herkomstcertificaat, waarmee ongewenste ‘genetische vervuiling’ bij herbossingsprojecten wordt vermeden. Vandaag de dag moeten alle Italiaanse regio’s een register bijhouden van de ‘bossen uit zaden’, die staan aangegeven op een landkaart en voldoen aan een wettelijk voorgeschreven procedure waarmee de zaden worden verzameld en geconserveerd.11

Toen ik die bewuste dag, na vele uren metingen verrichten en over de steile hellingen klauteren, weer terugkwam in de berghut met uitzicht op het bos van Alevè, was ik zó moe dat ik me met kleren en al op bed liet vallen en insliep. Een paar minuten later schrok ik wakker door het geschreeuw van Enza in de badkamer. Ik had haar en Mariangela een wandeling aangeraden over een pad in het dal dat door de herten was platgetreden. Daarbij had ze maar liefst vijf strijdlustige teken opgelopen, waarmee ze bij haar debuut in het bos het record verbrak dat ik in tien jaar werken in de bossen had gevestigd. Nadat we de ongewenste gasten hadden verwijderd, ging ik met haar naar de bar en om de gemoederen te bedaren, kocht ik twee kokosijsjes. Ook negatieve gebeurtenissen hebben zo hun positieve kanten.

3. Van het zaadje naar de zon

In de eerste hoofdstukken hebben we vastgesteld dat bossen zich in de loop der tijd verplaatsen en veranderen. En als ik je nou eens zou zeggen dat die veranderingen onderling met elkaar samenhangen, niet alleen in de tijd maar ook in de ruimte? Zelfs tussen geografische locaties die honderden kilometers van elkaar verwijderd zijn? Het zou een verhaal van Asimov kunnen zijn, maar ik kan je verzekeren dat het verre van sciencefiction is: het gaat alleen maar om nog zo’n ongelooflijke aanpassingsstrategie. Maar alles op zijn tijd.

In juli 2003 was ik in Cortina d’Ampezzo voor mijn eerste opdracht als onderzoeker. Mijn scriptiebegeleider had me achter de broek gezeten om sneller af te studeren, zodat ik me bij de ploeg kon voegen die die zomer onderzoek zou doen naar het zich langzaam naar boven verplaatsen van de bossen als gevolg van de klimaatverandering (een onderwerp waar ik in hoofdstuk 7, ‘De verovering van het onmogelijke’, nader op zal ingaan). En dus kocht ik, een maand na mijn afstuderen, een paar goede bergschoenen, pakte ik mijn rugzak in en maakte kennis met de groep waarmee ik vijf dagen en nachten zou gaan doorbrengen in de berghut Croda da Lago, op 2000 meter hoogte. Naast mij bestond de groep uit mijn scriptiebegeleider (professor Renzo Motta), een promovendus (Emanuele), een landbouwkundige (Roberta) en een landmeetkundige (Danilo). Als ik eraan terugdenk, krijg ik nog steeds kippenvel: ik was pas vierentwintig jaar en een ‘hulpje’, en de koffie die ik zette, was niet best. Dat ik onderzoeker ben geworden, heb ik vooral te danken aan wat ik van die mensen heb geleerd.

‘Als je niet wilt dat je metingen door een regenbui worden weggewassen, zorg er dan voor dat je altijd alles met een potlood noteert, niet met pen!’ ‘Noteer op de meetformulieren alleen de daadwerkelijke meetresultaten, ook al denk je de diameter van een boom op het oog goed te kunnen inschatten.’ ‘Vergeet nooit om een notitieboekje mee te nemen: de natuur kan je inspireren tot tientallen observaties en nieuwe onderzoeksideeën.’ Het was mijn eerste duik in zee en ik had een ploeg van professionele zwemmers tot mijn beschikking.