‘Politici met eigen ideeën en een wezenlijke visie op de toekomst zijn zeldzaam. Andrew Yang is zo iemand. Hij heeft een enorme beweging op gang gebracht voor een idee waarvoor de tijd is gekomen.’

Rutger Bregman – Auteur De meeste mensen deugen & Gratis geld voor iedereen

‘Een scherpe kijk op de schaal van onze sociale en economische problemen, en een innovatieve visie voor een betere toekomst.’

Arianna Huffington – Mede-oprichter en hoofdredacteur The Huffington Post

‘Dit boek opent je ogen voor de gevolgen van automatisering. Gelukkig is Andrew Yang zich niet alleen perfect bewust van de uitdagingen voor ons, hij heeft ook helder de oplossingen voor ogen, te beginnen met de noodzaak van een basisinkomen. Lees dit boek en luister naar zijn dringende oproep. De tijd tikt.’

Scott Santens – Auteur en voorvechter basisinkomen

‘Yang analyseert vlijmscherp wat mensen nodig hebben in een tijd dat de arbeidsmarkt revolutionair verandert vanwege technologische ontwikkelingen. Zijn pleidooi voor ‘menselijk kapitalisme’ is met de huidige coronacrisis urgenter dan ooit.’

Farid Tabarki – Auteur Het einde van het midden

‘In dit krachtige boek schetst Andrew Yang de dringende noodzaak om ons sociale contract te herschrijven. Het is een oproep tot het ondernemen van actie, en een belangrijke toevoeging aan het debat over waar het met Amerika heengaat en wat we hieraan moeten doen.’

Alec Ross – Auteur The Industries of the Future

‘Andrew Yang schrijft met passie en overtuiging. Hij komt met scherpzinnige analyses – en hoopvolle oplossingen – voor de uitdagingen die waarschijnlijk de komende decennia zullen definiëren: hoe laten we velen delen in de welvaart in een toekomst waarin technologie steeds meer banen zal vervangen?’

Martin Ford – Auteur De opmars van robots

Andrew Yang

Jouw baan gaat verdwijnen en dit is de oplossing

..

..

Artificial Intelligence, basisinkomen en de wereld zonder werk

..

..

..

..

..

..

Voor iedereen die heeft geholpen met het opbouwen van Venture for America.

Door jullie geloof ik in mensen.

Oorspronkelijke titel: The War on Normal People

Copyright © Andrew Yang & Hachette Book Group,

Inc., New York, 2018

© Vertaald uit het Engels door Dorien de Vries,

Manon Verhagen en Evert de Vries

© Copyright Nederlandse uitgave: Bot Uitgevers, Voorschoten 2020

..

Deze uitgave kwam tot stand dankzij bemiddeling van Marianne Schönbach Literary Agency BV te Amsterdam.

..

Vormgeving omslag: Bureau Grotesk (Suzanne Hoederboom),

i.s.m. Swipy Fish (Gerwen Bonte & Kristian de Vrij)

Omslag: De Meelfabriek, Leiden

Foto: © Corentin Haubruge

Ooit een van de grootste fabrieken van Nederland, maar sinds 1988 verlaten en in verval geraakt. Na een intensief herontwikkelingstraject, gestart in 2012, is het gebouw nieuw leven ingeblazen. Met een nieuwe bestemming wordt De Meelfabriek opnieuw een bruisend hart van de stad.

Verzorging ePub: Michiel Niesen, ZetProducties

..

ISBN 978 90 9033 076 1

NUR 740

..

www.botuitgevers.nl

We zijn op het gevaarlijkste punt gekomen in de ontwikkeling van de mensheid… de opkomst van Artificial Intelligence zal waarschijnlijk tot de vernietiging van vele banen in de middenklasse leiden, en alleen de meest zorgzame, creatieve en leidinggevende functies zullen overblijven.

– Stephen Hawking

..

..

..

Mensen zijn ook dieren, en leidinggeven aan een miljoen dieren bezorgt me hoofdpijn.

– Terry Gou, Oprichter Foxconn

Inleiding

De Grote Vervangingsoperatie

Ik schrijf deze brief vanuit de tech-bubbel om je te vertellen dat we je baan om zeep gaan helpen.

Onlangs deed ik een drankje met wat oude vrienden in New York. Een van hen werkt bij een softwarebedrijf hier in de stad, dat callcentermedewerkers vervangt door intelligente software. Ik vroeg haar of ze dacht dat haar werk tot banenverlies zou leiden. Haar reactie was zakelijk: ‘We worden steeds beter in dingen die grote groepen werknemers overbodig maken. Uiteindelijk gaat ons dat lukken. De beroepsbevolking moet ingrijpend worden omgeschoold, maar dat zal voor grote groepen mensen niet haalbaar zijn. Het is niet te vermijden dat er een hele generatie verloren gaat.’ Haar vertrouwen in deze analyse leek onbeperkt. Haastig kozen we een luchtiger gespreksonderwerp.

Later ontmoette ik een vriend die durfkapitalist is in Boston. Hij vertelde me dat hij zich ‘een beetje ongemakkelijk’ voelde, omdat hij investeert in software- en roboticabedrijven die, indien succesvol, een groot aantal banen zouden laten verdwijnen. ‘Maar de beleggingen leveren veel op,’ zei hij, terwijl hij ondertussen inschatte dat zeventig procent van de start-ups die hij ziet zal bijdragen aan het verlies van werkgelegenheid in andere delen van de economie.

In San Francisco ontbeet ik met een operationeel manager van een groot techbedrijf. Hij vertelde: ‘Ik heb zojuist een fabriek helpen opzetten die zeventig procent minder werknemers in dienst heeft dan een soortgelijk bedrijf nog maar een paar jaar geleden. De meeste van hen zijn hooggeschoolde techneuten op laptops. Ik heb werkelijk geen idee wat gewone mensen over een paar jaar nog zullen doen.’

Gewone mensen. Zeventig procent van alle Amerikanen ziet zichzelf als behorend tot de middenklasse. Grote kans dat jij jezelf ook zo ziet. Op dit moment zijn enkele van de slimste mensen van het land aan het bedenken hoe ze jou kunnen vervangen door een buitenlandse werknemer, een goedkopere versie van jou; of, en dat gebeurt steeds meer, door een widget, softwareprogramma of robot. Daar zit geen kwaadaardigheid achter. De markt beloont leidinggevenden die het werk efficiënter maken. Efficiëntie geeft niet om gewone mensen. Efficiëntie werkt het liefst zo kosteneffectief mogelijk.

Een golf van automatisering en banenverlies is niet langer een dystopisch toekomstbeeld. Het is al aan de gang. Wij negeren het verhaal dat de cijfers al langer vertellen. Steeds meer mensen verdwijnen onvrijwillig van de arbeidsmarkt. De menigte van mensen die overbodig zijn geworden groeit. De automatisering gaat in een steeds hoger tempo, en zal binnenkort een gevaar gaan vormen voor onze sociale structuren en onze manier van leven.

Deskundigen en onderzoekers voorspellen een ongekende banenvernietiging door de opkomst van Artificial Intelligence, robotica, software en automatisering. In december 2016 publiceerde het kabinet-Obama een rapport waarin stond dat, als gevolg van de automatisering, van 83 procent van de mensen die werken voor een uurloon van maximaal twintig dollar de baan onder druk komt te staan of zelfs zal verdwijnen. Door de komst van zelfrijdende auto’s zullen tussen de 2,2 en 3,1 miljoen Amerikaanse taxi-, bus- en vrachtwagenchauffeurs hun baan verliezen.

Lees die laatste zin nog een keer: we kunnen er vanuit gaan dat binnen tien tot vijftien jaar tussen de twee en drie miljoen Amerikanen die voor hun werk een voertuig besturen werkloos zullen zijn. In negenentwintig staten is vrachtwagenchauffeur de meest voorkomende baan. Zelfrijdende auto’s vormen nu een van de meest banenvernietigende technologieën die er zijn, maar we kunnen wachten op soortgelijke innovaties, die zullen dienen als vervanging van kassamedewerkers, restaurantpersoneel, klantenservicemedewerkers, administratief personeel, en zelfs van goedbetaalde banen als die van vermogensbeheerder, advocaat en verzekeringsagent. En dat allemaal binnen enkele jaren. De miljoenen die plotseling werkloos zijn geworden zullen grote moeite hebben met het vinden van nieuw werk, vooral degenen onder aan de economische ladder.

Door automatisering zijn sinds 2000 al zo’n vier miljoen banen in de Amerikaanse productiesector verdwenen. In plaats van nieuw werk te vinden verdwenen veel mensen definitief van de arbeidsmarkt. De Amerikaanse arbeidsparticipatie is nu nog maar 62,9 procent, veel lager dan in vrijwel alle andere geïndustrialiseerde economieën en vergelijkbaar met die van El Salvador en Oekraïne. Dit is deels een gevolg van de vergrijzing in de samenleving, die haar eigen problemen met zich meebrengt, maar de grootste oorzaak is de automatisering en de krimpende vraag naar arbeid.

..

..

Elke daling van een procent in arbeidsparticipatie staat gelijk aan ongeveer 2,5 miljoen Amerikanen die de arbeidsmarkt verlaten. Het aantal niet-werkende Amerikanen is explosief gegroeid tot 95 miljoen. Ik ben dit verschijnsel de Grote Vervangingsoperatie gaan noemen.

Het gebrek aan mobiliteit en groei heeft een broedplaats van politieke vijandschap en sociale ellende geschapen. Er is een verband tussen hoge werkloosheidscijfers, gebrek aan werkgelegenheid en een breed scala van maatschappelijke problemen, zoals verslaving, huishoudelijk geweld, kindermishandeling en depressiviteit. Veertig procent van de Amerikaanse kinderen wordt tegenwoordig buiten het huwelijk geboren, wat grotendeels te wijten is aan het percentage stukgelopen huwelijken onder de arbeidersklasse. Dood door een overdosis of door zelfmoord komt tegenwoordig meer voor dan dood door een auto-ongeluk. Meer dan de helft van alle Amerikaanse huishoudens is voor het directe inkomen afhankelijk van enige vorm van overheidssteun. In sommige delen van het land is twintig procent van de volwassen beroepsbevolking arbeidsongeschikt verklaard, waarbij psychische aandoeningen steeds vaker als oorzaak genoemd worden. Amerikanen die geen baan vinden worden wanhopig. Als onze samenleving en onze manier van leven je ter harte gaan, moet het je kunnen schelen of mensen werk hebben.

Dit is het urgentste economische en sociale vraagstuk van onze tijd. Onze economie ontwikkelt zich op zo’n manier dat steeds meer laagopgeleide mensen moeite zullen hebben om een baan te vinden waarmee ze zichzelf kunnen onderhouden. Het is een snelkookpan waarin de druk geleidelijk wordt opgevoerd. En hij zal in ons gezicht ontploffen.

*

Als oprichter van Venture for America heb ik de laatste jaren samengewerkt met honderden start-ups in steden als Detroit, New Orleans, Cincinnati, Providence, Cleveland, Baltimore, Philadelphia, St. Louis, Birmingham, Columbus, Pittsburgh, San Antonio, Charlotte, Miami, Nashville, Atlanta en Denver. Sommige hiervan waren in de negentiende en twintigste eeuw bruisende industriesteden, maar vechten nu tegen economische neergang en bevolkingskrimp. Venture for America traint jonge ondernemers in dergelijke steden om werkgelegenheid te creëren. Hierin hebben we veel succes geboekt, maar het soort banen dat we creëerden was heel specifiek; alle bedrijven waarmee ik heb gewerkt, vooral de start-ups, zullen alleen de allerbesten in dienst nemen. Ondernemers die bedrijven starten en opschalen nemen over het algemeen geen vastgelopen pechvogels aan, maar juist de sterkste krachten die beschikken over de juiste mix van kwaliteiten om een jong bedrijf te helpen groeien. Voor de meeste van deze banen is een universitair diploma vereist. Dat zet direct 68 procent van de bevolking buiten spel. Sommige van deze ondernemingen hebben als doel de inefficiëntie van het systeem nog verder terug te dringen, wat elders meer banen kost dan hun eigen bedrijf oplevert.

In zijn boek The Hard Thing About Hard Things beschrijft Ben Horowitz een vergadering van een ceo en twee van zijn managers. De ceo zegt tegen de één: ‘Jij gaat er alles aan doen om deze deal te laten slagen.’ Dan zegt hij tegen de ander: ‘Ook al doet hij alles goed, het gaat waarschijnlijk niet lukken. Aan jou de taak om het daarna recht te breien.’ Dat is de huidige staat van de Amerikaanse economie. Door een ongekende vooruitgang die steeds sneller gaat, worden in onze maatschappij levens en gemeenschappen verwoest, waarbij vooral de kwetsbaarste mensen het hardst worden geraakt.

Wij moeten er alles aan doen om de ergste gevolgen van de Grote Vervangingsoperatie te verzachten. Het zou in de nabije toekomst de belangrijkste prioriteit moeten zijn van bedrijven, overheden en non-profitorganisaties. We moeten investeren in opleiding, beroepsonderwijs, stages, leerwerkplekken, overplaatsing, ondernemerschap en belastinghervorming – alles om het aannemen en vasthouden van personeel aantrekkelijk te maken. Tegelijk moeten we erkennen dat dit voor miljoenen mensen niet genoeg zal zijn.

Wij maken onszelf graag wijs dat de vrije markt vrijwel alles kan oplossen. In dit geval is het tegenovergestelde waar. De drijvende kracht achter de markt is kostenbesparing. De markt zal voortdurend zoeken naar de goedkoopste manier om taken uit te voeren. De markt gaat niets doen voor werkloze vrachtwagenchauffeurs en kassamedewerkers. Uber zal zo snel mogelijk alle chauffeurs ontslaan. Ubers taak is niet het creëren van werkgelegenheid, Ubers taak is mensen zo efficiënt mogelijk vervoeren. De markt zal miljoenen werknemers van de arbeidsmarkt blijven gooien naarmate automatisering en technologieën verbeteren. Om ervoor te zorgen dat onze maatschappij blijft functioneren en zelfs zal gedijen wanneer miljoenen mensen geen baan meer hebben, moeten we de relatie tussen werk en de bekostiging van de eerste levensbehoeften herdefiniëren. Daarna moeten we andere manieren zoeken om de geestelijke en sociale voordelen van werk te behouden.

Alleen de federale overheid kan de maatschappij hervormen zonder dat grote delen van het land in desolate plekken veranderen, gekenmerkt door werkloosheid, leegstand en een gebroken bevolking. Non-profitorganisaties zullen in de frontlinie vechten tegen de achteruitgang, maar het leeuwendeel van hun werk zal helaas niet meer zijn dan pleisters op stinkende wonden. Lokale en regionale overheden zijn over het algemeen aan handen en voeten gebonden doordat er een evenwichtige begroting van hen wordt geëist en doordat hun middelen beperkt zijn.

Hoewel ze het zelden publiekelijk toegeven, vrezen veel technologen dat dit alles als een boemerang op hun eigen hoofd zal neerkomen. Mijn vrienden in Silicon Valley proberen positief te blijven, maar velen van hen steken geld in bunkers en andere veiligheidsmaatregelen, voor het geval dat. Een belangrijke oorzaak van het feit dat mogelijke oplossingen zelfs mijn meest optimistische vrienden angst aanjagen, is dat hun eigen sector bloeit, maar dat er weinig moeite wordt gedaan om de winsten van automatisering over de hele samenleving te verdelen en de neergang in werkgelegenheid tegen te gaan. Daarvoor zou een actieve, stabiele, energieke en eensgezinde overheid nodig zijn die een grote gok durft te wagen. Zo’n overheid hebben we helaas niet. Wij hebben een staat die gebukt gaat onder grote schulden, interne conflicten, disfunctionaliteit, verouderde ideeën en bureaucratische praktijken uit voorbije eeuwen, gecombineerd met een bevolking die het niet eens kan worden over simpele feiten als verkiezingsuitslagen of klimaatverandering. Onze politici dragen halfbakken oplossingen aan die nauwelijks impact hebben. Het budget voor onderzoek en ontwikkeling van het Ministerie van Arbeid bedraagt slechts vier miljoen dollar. Onze regering is hopeloos ouderwets en heeft weinig oplossingen voor de problemen van nu.

Dit moet veranderen, willen wij onze manier van leven in stand houden. We hebben een herboren, dynamische overheid nodig die is opgewassen tegen de uitdaging van de grootste economische transformatie in de geschiedenis van de mensheid.

Bovenstaande klinkt je wellicht als sciencefiction in de oren. Toch lees je dit met een supercomputer in je broekzak (of je leest het op de supercomputer zelf) en is Donald Trump verkozen tot president. De dokter kan je ogen verbeteren met behulp van lasers, maar je plaatselijke winkelcentrum is net gesloten. Nooit eerder hebben we zulke tijden gekend. De toekomst zonder banen zal worden gekenmerkt door de gecultiveerde menslievendheid van Star Trek, of door de wanhopige run op hulpbronnen uit Mad Max. Als wij niet snel van koers veranderen, vrees ik voor het tweede.

Otto von Bismarck zei het al: ‘Als de revolutie dan toch onvermijdelijk is, is het beter die te ondernemen dan te ondergaan.’ De maatschappij zal veranderen, voor of na de revolutie. Wat mij betreft ervoor.

*

Ik ben een meervoudig ondernemer die ooit begon als advocaat. Voordat ik Venture for America oprichtte, was ik medeoprichter van een internetbedrijf, werkte ik bij een medische software start-up, en runde ik een landelijk educatief bedrijf dat werd verkocht in 2009. Ik heb gewerkt in start-ups en aan economische ontwikkeling. Ik weet hoe bedrijven werken en hoe banen gecreëerd en wegbezuinigd worden. Ik ben zowel overtuigd kapitalist als zeer zeker van het feit dat ons systeem moet veranderen om ons voortbestaan veilig te stellen.

Onze maatschappij is al gevormd door grootschalige economische verschuivingen vanwege technologische vernieuwing. Wat blijkt: Amerikanen reageren op het gebrek aan kansen en perspectief door minder te trouwen en steeds slechter te functioneren. De fundamentele boodschap is dat we op de rand van een dystopie balanceren waarin duizenden families en groepen in de samenleving aan de kant geschoven zullen worden.

Dit is niet op te lossen met educatie en omscholing; de verandering is al ingezet en vele arbeiders zijn al over hun topjaren heen. We moeten een nieuwe vorm van kapitalisme bouwen – ik noem het Mensgericht Kapitalisme – om de huidige vorm van het institutionele kapitalisme te vervangen voordat het leidt tot ongelimiteerde automatisering en sociale destructie. We moeten zorgen dat de markt de mensheid dient in plaats van andersom. Onze maatschappij moet tegelijkertijd dynamischer en empatischer worden. We moeten ons sneller ontwikkelen dan de meeste mensen mogelijk achten.

Als de volgende economische klap komt, zullen honderdduizenden mensen van de ene op de andere dag te horen krijgen dat hun arbeid niet meer nodig is. Hun fabriek of winkel of kantoor of winkelcentrum of bedrijf zal sluiten. Ze zullen een andere baan zoeken, maar niet meer vinden. Ze houden zich groot, maar als de dagen en weken voorbij zullen gaan voelen ze zich steeds meer verslagen. Ze geven zichzelf de schuld: ‘Had ik maar beter mijn best gedaan op school.’ Of: ‘Had ik maar een ander vak gekozen.’ Hun spaargeld raakt snel op. Hun gezinsleven en sociale netwerk lijden eronder. Sommigen zullen troost zoeken in drank en drugs, anderen kijken te veel tv. Hun gezondheid holt achteruit. Huwelijken zullen stuklopen. Mensen zullen hun gevoel van eigenwaarde verliezen. Hun leefomgeving verloedert en de mensen van wie ze houden zijn een voortdurende confrontatie met hun falen.

Voor elke werknemer die zijn of haar baan zal verliezen, zijn er twee of drie anderen die minder uren gaan draaien, van wie de toeslagen worden verminderd, en van wie de toch al precaire financiële situatie nog nijpender wordt. Zij doen dappere pogingen om zichzelf gelukkig te prijzen, hoewel ook hun toekomstperspectief als sneeuw voor de zon verdwijnt.

Ondertussen, in Manhattan, Silicon Valley en Washington, werken mijn vrienden en ik harder dan ooit om relevant te blijven en onszelf omhoog te vechten in een hypercompetitieve omgeving. We lezen artikelen vol zorgen over de toekomst en bedenken hoe we onze kinderen op weg kunnen helpen naar een carrière met toekomstperspectief. We retweeten iets en doen hier en daar een bijdrage. Soms staan we hoofdschuddend stil bij de situatie van anderen, zelf vastbesloten om bij de winnaars van de nieuwe economie te blijven horen.

De logica van de meritocratie werkt verwoestend omdat die ons geleerd heeft geen aandacht te besteden aan de noodkreten van de miljoenen mensen die door innovatie en automatisering in economische nood zijn geraakt. We vinden dat ze klagen en lijden omdat ze losers zijn.

We moeten losbreken van deze logica van de vrije markt voor het te laat is.

We moeten de maatschappij opnieuw inrichten om alle mensen op het droge te krijgen. We moeten nieuwe manieren vinden om onszelf te organiseren, los van de waarde die de markt aan ons allemaal heeft toegekend.

Wij zijn meer dan het getal op onze loonstrook – en we hebben nog maar heel kort de tijd om dat te bewijzen.

Deel i: Wat gebeurt er met onze banen?

Een - Mijn verhaal

Ik groeide op in de staat New York; een mager, Aziatisch joch dat vaak werd genegeerd of gepest – een echte nerd met maar heel weinig vrienden. Dat ben ik nooit kwijtgeraakt. Ik ben nooit vergeten hoe het voelde om jong te zijn. Hoe zeer het deed, die knagende twijfel en angst, zo erg dat ik er misselijk van was. Hoe het was om me een eenling te voelen, om te worden genegeerd en uitgelachen. Ik had niet gedacht dat je zoiets kunt vergeten, maar het blijkt dat de meeste mensen dat toch doen. In films keert de hoofdpersoon vaak terug naar cruciale ervaringen uit zijn of haar jeugd om iets opnieuw en dan beter te doen. In het echte leven gaat er niemand terug.

Mijn ouders vonden onderwijs enorm belangrijk. Mijn vader, een immigrant uit Taiwan, werkte in de onderzoekslaboratoria van GE en IBM. Hij was aan de universiteit van Berkely gepromoveerd in de natuurkunde, en legde in zijn hele loopbaan negenenzestig patenten vast. Mijn moeder, eveneens uit Taiwan afkomstig, ontmoette hij tijdens zijn masterstudie. Zij had een master in statistiek en voordat ze zich vestigde als beeldend kunstenaar, werkte ze als IT-beheerder bij onze plaatselijke universiteit. Mijn broer werd professor, wat zo’n beetje de familiebusiness is. Als kind van de eerste generatie die in Amerika was geboren koesterde ik een hartstochtelijke liefde voor het land, en was ik me tegelijkertijd diep bewust van de moeite die het kostte om erbij te horen.

..

..

Ik was een van de zeer weinige Aziaten op de plaatselijke school. Dat viel op. Mijn klasgenoten zorgden er wel voor dat ik mijn identiteit niet vergat:

‘Hoe gaat het, spleetoog?’

‘Hé, wil je vechten?’, en dat met geluidloze mondbewegingen, nageaapt van een slecht nagesynchroniseerde kungfu-film.

‘Ching chong ching chong.’

‘Hé, weet je wat Chinezen als blinddoek gebruiken? Flosdraad!’

‘Kijk eens!’ Een uitdrukkingloos gezicht. ‘Zo lacht een Poepchinees.’

‘Hé Yang, happie happie? Wil je een broodje Poep?’

‘Hé Yang, ik zie je wel kijken. Je blijft van onze meiden af, hoor.’

‘Hé Yang, hoe is het om een kleine piemel te hebben? Masturbeer je dan met een pincet?’

Het meeste hiervan speelde zich af in de onderbouw. Ik reageerde op de gebruikelijke manier. Ik werd schuw. Ik begon me af te vragen of ik inderdaad een kleine piemel had. Ten slotte werd ik heel, heel erg boos.

Misschien voel ik me hierdoor altijd verwant met de underdog, de kleine man of vrouw. Daar ben ik eigenlijk ook wel trots op. Bij het ouder worden probeerde ik altijd op te komen voor mensen die gemarginaliseerd of buitengesloten werden. Op feestjes lette ik altijd extra op degene die zich het meest alleen of opgelaten leek te voelen, om een praatje te maken. Tijdens mijn studie sportte ik een beetje te veel.

Eenmaal volwassen ontdekte ik dat ik deze gedrevenheid meenam in mijn werk. Ik geniet ervan om kleine bedrijven te helpen groeien. Na vijf maanden als bedrijfsjurist te hebben gewerkt, werd ik in 2000 mede-oprichter van een internetbedrijf. Ik was toen 25. Toen dat bedrijf failliet ging, werkte ik een tijdje in een bedrijf voor medische software. Daarna hielp ik een vriend, Zeke Vanderhoek, die op dat moment privéles gaf in de plaatselijke Starbucksvestiging, met het opzetten van zijn trainingsinstituut. Al snel vroeg hij me om in zijn plaats ceo te worden. Samen met een groeiend team bouwden we het bedrijf uit tot de nummer één van het land.

In 2010 had ik mijn schaapjes op het droge. We hadden ons bedrijf, Manhattan Prep, voor miljoenen dollars weten te verkopen. Ik was vijfendertig, hoofd van een landelijk trainingsinstituut waaraan ik verknocht was, ik woonde in New York omringd door familie en vrienden, en was verloofd met de vrouw met wie ik een jaar later zou trouwen. Het kon niet beter.

En toch zat me iets dwars dat ik niet van me af kon zetten. Ik trainde honderden jongeren – als ceo van Manhattan Prep had ik lesgegeven aan de analisten van Goldman Sachs, McKinsey, J.P. Morgan, Morgan Stanley en vele andere bedrijven. De cursisten daar leken vaak ontgoocheld over hun loopbaan; ze hadden hun hoop gevestigd op de business school, om er even tussenuit te zijn en zich te bezinnen op de volgende stap. Velen van hen waren uit andere delen van het land – Michigan, Ohio, Georgia – naar Wall Street gekomen om meer kansen te krijgen. Wanneer ik na de les een praatje met hen maakte, leken ze allemaal op zoek naar een hoger doel dat hun tot nu toe was ontglipt. Ze deden me denken aan hoe ik zelf tien jaar daarvoor was geweest, toen ik mijn eigen loopbaan begon als een diep ongelukkige bedrijfsjurist.

Ik dacht: ‘Wow, we laten een heleboel slimme mensen op een beperkt aantal dezelfde plaatsen een paar dezelfde dingen doen.’ Ik probeerde te bedenken hoe deze talenten het best konden worden benut. Op een dag ontmoette ik op de campus van Brown een ondernemer, Charlie Kroll, die in plaats van naar Wall Street te vertrekken in de stad Providence een bedrijfje met honderd werknemers had opgezet. Opeens begon het me te dagen: een leger van slimme, ondernemende afgestudeerden, die bedrijven startten in Detroit, New Orleans, Providence, Baltimore, Cleveland, St. Louise en andere steden die wel een oppepper konden gebruiken. Alle groei in werkgelegenheid komt de laatste twintig jaar door nieuwe bedrijven. Als meer mensen iets zouden opbouwen in noodlijdende gebieden, zou dit een enorme impuls geven aan regionale economieën en gemeenschappen. Steden als Detroit en New Orleans leken mij de perfecte underdogs.

Ik wist dat het opzetten van een bedrijf voor de meeste pas afgestudeerden een hele klus is. Maar ik had zelf veel geleerd van de samenwerking met meer ervaren ondernemers en teams. Dit leerwerkmodel leek mij het meest geschikt voor potentiële ondernemers die zich wilden ontwikkelen; bij mij had het tenslotte ook gewerkt. Of ze nu slaagden of niet, ze zouden er sowieso sterker van worden. Bovendien zou het werken voor een start-up in een opbloeiende stad hoogstwaarschijnlijk hun waardenpatroon veranderen.

Het idee om honderden jonge ondernemers te trainen en aan het werk te zetten bij start-ups in andere steden, om zo werkgelegenheid te creëren en innovatie te stimuleren, liet mij niet meer los. Na twee jaar zouden wij ze een duwtje in de rug geven met een basisfinanciering voor het opzetten van een eigen onderneming. Het doel: 100.000 nieuwe banen in Amerika voor 2025. Ik noemde de organisatie Venture for America. Mensen vonden het geweldig. Velen zeiden dat ze na hun eigen afstuderen graag een dergelijk programma zouden hebben gevolgd.

In 2010 ging ik voor het eerst naar Detroit om bedrijven te zoeken die jong talent konden gebruiken. De stad was net aan de dalende lijn begonnen – ik herinner me de verlatenheid van de kille, lege straten. ‘Ik had meteen zin om door rood te gaan rijden, zo uitgestorven was het er,’ zei ik bij wijze van grap tegen een vriend. De stad heeft zich sindsdien enorm positief ontwikkeld. Ik sprak verschillende ondernemers die maar wat graag een jonge ambitieuze starter onder hun hoede wilde nemen. Dezelfde reacties kreeg ik in Providence, New Orleans en Cincinnati. Ontmoetingen met ondernemers in al deze steden overtuigden me ervan dat ik op de juiste weg zat.

In 2011 nam ik ontslag om Venture for America op te richten, dat zich ten doel stelde Amerikaanse steden nieuw leven in te blazen door middel van ondernemerschap. Dat eerste jaar bedroeg ons budget ongeveer 200.000 dollar, waarvan ik 120.000 dollar zelf had ingebracht.

Nu, zeven jaar later, is ons budget 25 keer zo hoog en hebben we honderden jonge, ambitieuze ondernemers, geselecteerd uit duizenden aanvragers vanuit het hele land, geworven en getraind. We hebben in achttien steden ruim 2.500 banen gecreëerd en onze alumni hebben tientallen bedrijven opgezet. Van de laatste lichting was 43 procent vrouw en 25 procent zwart of Latino.

Het ging mij goed, ook op persoonlijk vlak. Ik trouwde en mijn vrouw en ik kregen twee zoons. Het ouderschap blijkt zwaarder dan ik ooit heb gedacht, maar brengt zijn eigen voldoening met zich mee.

En toch begon er in 2016 iets aan me te knagen. Als ik door het land reisde, kwam ik steeds op plekken die al lange tijd in verval leken te zijn. Ik at in restaurants waar ik een van de weinige klanten van die dag was. Ik reed langs dichtgetimmerde bedrijfspanden met een bord TE KOOP aan de gevel, liep vervallen bedrijfsgebouwen en fabriekshallen binnen en zag daar de gelaten blikken in de ogen van de mensen. Het overheersende gevoel was er een van verslagenheid en vertraptheid. Ondernemerspraatjes als ‘Durf risico’s te nemen’ en ‘Falen is niet erg’ klonken in deze context belachelijk en misplaatst. Op de terugvlucht naar Manhattan of Silicon Valley dacht ik vaak: ‘Niet te geloven dat dit hetzelfde land is.’

De gebouwen en hun omgeving waren niet het ergst. Het waren de mensen. Ze maakten een moedeloze en depressieve indruk, alsof hun dromen waren vervangen door simpele overlevingsdrang.

Ondertussen was ik niet langer de underdog, maar de man met de antwoorden; ik zocht niet langer de meest gemarginaliseerde of buitengesloten persoon in het vertrek op, maar juist de rijkste, zodat die zich speciaal zou voelen. Door het opbouwen van een non-profitorganisatie was ik aan het hoofd van een gevestigde organisatie komen te staan, waardoor ik nu meer aantrok op rijke instituten en personen. Ik omringde me met mensen die het al gemaakt hadden, heel iets anders dan wat me voor ogen had gestaan.

Ik begon de beperkingen te zien van wat zich op dat moment in het bedrijfsleven, in de non-profitsector en in overheidsorganisaties afspeelde. Ik werd uitgenodigd op prestigieuze conferenties; daar vertrouwden zelfs de meest succesvolle collega’s me toe dat ze niet langer geloofden in hun eigen aanpak van de problemen die ze moesten oplossen. We kregen schouderklopjes, maar dachten allemaal: ‘Waarom feliciteer je mij eigenlijk? De problemen worden alleen maar erger.’

Ik raakte dit gevoel van onbehagen maar niet kwijt. Ik begon de trends op de arbeidsmarkt te onderzoeken en sprak met vrienden om een beter inzicht te krijgen in de uitdaging waarvoor we ons gesteld zagen. De verkiezing van Donald Trump in november 2016 versterkte mijn gevoel van urgentie: het voelde als een schreeuw om hulp.

Wat ik ontdekte schokte me diep, maar bevestigde ook alles wat ik tijdens mijn reizen had gezien. Per jaar starten er 100.000 bedrijven minder dan twaalf jaar geleden, en door de technologische vooruitgang staan miljoenen banen op het spel. De economie is op veel plaatsen tot stilstand gekomen, en door de automatisering dreigt het levensonderhoud van honderdduizenden van de meest kwetsbare mensen in onze maatschappij onmogelijk te worden. Nieuwe banen zijn schaars, worden gecreëerd in steden ver van de zwaarst getroffen plekken, en vereisen totaal andere vaardigheden dan de banen die verdwenen zijn. De technologie is al bijna het niveau genaderd waarop niet alleen ongeschoold werk in gevaar is, maar ook de banen van kantoorpersoneel en geschoolde arbeiders.

Ik herinner me nog goed het moment dat dit echt tot me doordrong. Ik las een artikel waarin beschreven werd hoe tussen 2000 en 2015 miljoenen fabrieksarbeiders door computers waren vervangen. Ik was in veel van die steden geweest. Ik wist waarmee mijn vrienden bezig waren en wat er nog in het vat zat. En terwijl de puzzelstukjes op hun plaats vielen, zakte de moed mij in de schoenen. Wij waren niet te stuiten. In deze regio’s hadden wij de economie en de cultuur al gedecimeerd, en we stonden op het punt dit op nog veel grotere schaal te doen.

Het resultaat is dat Amerikaanse levens en gezinnen ontwricht raken. Extreme financiële stress is de norm geworden. Wij zitten in de tweede fase van de grootste economische verschuiving in de geschiedenis van de mensheid, en niemand heeft het erover of lijkt er iets aan te doen.

De afgelopen zes jaar heb ik dat wel geprobeerd door groeibedrijven te helpen bij het creëren van banen in verschillende regio’s, en door ondernemers te trainen, maar ik ga de strijd verliezen. We gaan die strijd allemaal verliezen, op catastrofale wijze. Ik ben er nu van overtuigd dat die grote Vervangingsoperatie al gaande is, en veel eerder veel grotere gevolgen zal hebben dan bijna iedereen nu denkt. Het meest verderfelijke van deze veranderingsgolf is dat je nooit zeker weet wie erdoor geraakt zal worden, alleen dat er individuen en hele gemeenschappen door zullen worden vermalen.

Ik heb het roer omgegooid. Mijn doel is nu iedereen te laten beseffen wat er staat te gebeuren, zodat we voorbereid zijn op de strijd voor een betere toekomst. Het wordt een enorme uitdaging. Het is aan ons, de markt gaat ons niet helpen. Sterker nog; die staat op het punt zich tegen ons te keren. Het is nog niet te laat voor een oplossing, maar de tijd dringt. Ik wil dat jullie dat inzien.

Twee - Hoe het zo ver kwam

De Grote Vervangingsoperatie begon niet van de ene op de ander dag. We werkten er al tientallen jaren naartoe, naar gelang arbeidsmarkt en economie zich aanpasten aan nieuwe technologieën, financialisering, veranderende bedrijfsnormen en globalisering.

In de jaren zeventig werkten mijn ouders voor General Electric en Blue Cross Blue Shield. Hun werkgever garandeerde hun een royaal pensioen en er werd van hen verwacht dat ze decennia lang in dienst zouden blijven. Coöperatieve banken waren saaie bedrijven die tegen schappelijke rentetarieven geld leenden aan lokale ondernemingen. Twintig procent van alle werknemers was lid van een vakbond. Er waren economische problemen – de groei was ongelijk verdeeld en de inflatie soms torenhoog. Maar de inkomensongelijkheid was klein, er waren goede secundaire arbeidsvoorwaarden en de economie steunde op levendige winkelstraten. Er waren maar drie televisiezenders, en bij mij thuis volgden we die op een televisie met een antenne, waar we een tijd mee moesten hannessen om een duidelijk beeld te krijgen.

Dit klinkt nu allemaal heel raar. De pensioenvoorziening van bedrijven in de private sector is al jaren geleden afgeschaft. De meeste coöperatieve banken zijn in de jaren negentig door een van de megabanken opgeslokt – tegenwoordig is vijftig procent van alle commerciële bankactiviteit in handen van vijf banken, en dat bankwezen zelf is zo explosief gegroeid dat daar ongeveer 25 procent van de totale bedrijfswinst wordt gemaakt. Het aantal vakbondsleden is met vijftig procent gedaald. Tussen 2005 en 2015 bestond 94 procent van alle nieuw gecreëerde banen uit tijdelijke of eenmalige klussen zonder secundaire arbeidsvoorwaarden. Het is steeds normaler om meerdere baantjes te hebben om de eindjes aan elkaar te kunnen knopen. Salarissen zijn bevroren of dalen. De kans dat iemand die in 1990 is geboren meer gaat verdienen dan zijn of haar ouders is nog maar vijftig procent. Voor iemand van het bouwjaar 1940 was dat nog 92 procent.

Dankzij Milton Friedman, Jack Welch en andere reuzen in de economie begonnen bedrijven zich in de jaren zeventig en tachtig andere doelen te stellen. Volgens het nieuwe evangelie, verkondigd in bestuurskamers en op bedrijfsopleidingen, was vanaf nu het hoogste doel van elk bedrijf gelegen in de maximalisering van de winst voor de aandeelhouders. Vijandige overnames, collectieve juridische acties van beleggers en agressieve investeringsfondsen werden ingezet als prikkel voor de managers om voor maximale winst te gaan. Ceo’s kregen voor het eerst aandelen cadeau, waarmee hun eigen financiële lot aan dat van het bedrijf werd gekoppeld. In 1965 verdiende een ceo twintig keer zo veel als een gewone werknemer. In 2016 was dat 271 keer zo veel. De secundaire arbeidsvoorwaarden werden gelijkgetrokken en uitgekleed, en de band tussen bedrijf en werknemer werd losser en zakelijker.

Ondertussen konden de grote banken groeien, dankzij wetswijzigingen waarmee de scheiding tussen consumentenbanken en investeringsbanken werd opgeheven. Al in 1980 had Ronald Reagan een begin gemaakt met de deregulatie van de financiële wereld; dit proces bereikte een climax met de Financial Services Modernization Act van Bill Clinton in 1999, waarna de banken alle remmen los gooiden. De effectenhandel groeide tussen 1980 en de eerste tien jaar van de eenentwintigste eeuw met vijfhonderd procent, terwijl het aandeel van gewone bankstortingen daalde van zeventig naar vijftig procent. Complexe financiële producten vermenigvuldigden zich. General Electric, mijn vaders oude bedrijf en ooit een parel van de industriële productie, was in 2007 het op vier na grootste financiële instituut van het land.

Als gevolg van de nieuwe technologieën en de ontstane vrije toegang tot wereldwijde markten, hadden Amerikaanse bedrijven snel in de gaten dat ze productie, informatietechnologie en klantenservice konden uitbesteden aan Chinese en Mexicaanse fabrieken, en aan Indiase programmeurs en callcentermedewerkers. In 2013 hadden Amerikaanse bedrijven al veertien miljoen banen aan andere landen uitbesteed, meestal tegen lagere uurlonen. Dit resulteerde in lagere prijzen, grotere efficiëntie en nieuwe mogelijkheden, maar ook in grotere druk op Amerikaanse arbeiders om te concurreren op de mondiale arbeidsmarkt.

De mechanisering, die aan het begin van de twintigste eeuw op de boerderij was begonnen, bereikte in de jaren zeventig ook de fabriek. Rond 1978 begon de werkgelegenheid daar te dalen, en vlakte de salarisgroei af. Het salarisgemiddelde had altijd gelijke tred gehouden met de toegenomen productie en het bruto binnenlands product, maar in de jaren zeventig veranderde dit. Sinds 1973 groeien de salarissen steeds minder hard in vergelijking met productiviteitscijfers.

..

..

In dezelfde periode verdween ook de correlatie tussen de salarissen en het bedrijfsresultaat. Terwijl bedrijven recordwinsten begonnen te boeken gingen arbeiders steeds minder verdienen. In 1970 werd nog 54 procent van het bruto binnenlands product aan lonen besteed. In 2013 was dit nog maar 44 procent. Het aandeel van de bedrijfswinsten steeg in diezelfde periode van ongeveer vier naar elf procent. Als aandeelhouder zat je op rozen. Als werknemer niet echt.

Vandaag is de economische ongelijkheid tot ongekende proporties gestegen. Door de kapitaalvermeerdering aan de top en een toegenomen ‘winner-takes-all-economie’ vloeit het geld steeds meer naar de rijkste één en de rijkste twintig procent. 52 procent van de reële inkomensgroei is sinds 2009 naar de bovenste één procent gegaan. De technologie speelde hierin een grote rol, aangezien die resulteert in een handvol winnaars. Onderzoek heeft aangetoond dat in een samenleving vol ongelijkheid iedereen ongelukkig is – zelfs de mensen aan de top. In zo’n samenleving lijden de rijken eerder onder depressiviteit en wantrouwen; blijkbaar is het gemakkelijker om rijk te zijn als je je er niet schuldig over voelt.

..

..

De banengroei is niet meer wat hij was

Bedrijven kunnen tegenwoordig floreren, groeien en megawinsten genereren zonder veel mensen aan te hoeven nemen of de lonen te verhogen. Gezien de economische groei sinds de jaren zeventig zou je verwachten dat er meer banen en hogere lonen zouden zijn dan het geval is. Elk nieuw decennium is het percentage nieuw gecreëerde banen lager dan het vorige. Tussen 2000 en 2010 kwamen er als gevolg van de economische crisis netto zelfs nul nieuwe banen bij.

..

..

De veranderende rol van arbeid is te zien aan de lengte van de herstelperiodes na recente recessies. Sinds 1980 hebben de Verenigde Staten een groot aantal recessies gekend. Elke recessie kostte meer banen en had een langere herstelperiode nodig dan de vorige.

Nieuwe, succesvolle bedrijven nemen toch minder mensen aan dan vergelijkbare bedrijven in het verleden. Bij de huidige megabedrijven werkt maar een fractie van het aantal werknemers dat dergelijke bedrijven vroeger in dienst hadden.

..

..

De bedrijven van de toekomst hebben simpelweg niet zo veel mensen nodig; bovendien moeten hun werknemers steeds vaker buitengewoon gespecialiseerd zijn.

Kijkend naar de cijfers kun je niet anders dan concluderen dat de economie tegenwoordig moeilijker banen creëert dan vroeger. De cijfers laten ook zien dat het salarisgemiddelde stagneert, bedrijfswinsten stijgen, arbeid minder loont en ongelijkheid groeit – allemaal dingen die je kon verwachten nadat technologie en automatisering onze economie al ingrijpend hadden veranderd. Erik Brynjolfsson, hoogleraar aan het Massachusetts Institute of Technology, zegt het zo: ‘Mensen raken achterop omdat de technologische innovaties zo snel gaan, en onze vaardigheden en organisaties het gewoon niet bij kunnen houden.’

Met ons winner-takes-all economisch model gaan wij nu echt in de problemen komen. Maar in plaats van te erkennen dat economische waarde steeds minder te maken heeft met tijd en arbeid, gedragen we ons alsof we nog altijd in de jaren zeventig leven. Die schijnwerkelijkheid hebben we een aantal decennia kunnen volhouden door de staatsschuld steeds weer te verhogen en toekomstige verplichtingen uit te stellen. Nu de technologie op het punt staat in een nog grotere stroomversnelling te raken is dat niet meer vol te houden. We gaan toe naar een wereld waar steeds meer arbeid overbodig wordt, vooral die van de gewone Amerikaan.

Misschien vraag je je af waarom ik heb gekozen voor deze term – gewone Amerikaan. Daar zullen we het in het volgende hoofdstuk over hebben.

Drie - Wie is gewoon?

De toekomst is al begonnen – ze is alleen ongelijk verdeeld.

William Gibson

Als aanduiding voor een bepaalde visie of levenswijze is het woord ‘gewoon’ beladen geraakt. Ik bedoel er echter ‘het gemiddelde’ mee: als je alle Amerikanen op een rij zou zetten op basis van een bepaalde classificatie – opleiding, inkomen, spaargeld, woonafstand tot de stad, enzovoort – dan is de persoon in het midden gewoon. Promoveren is dus niet gewoon, maar van school gaan op je twaalfde ook niet.

Bij een bezoek aan New Orleans, vorig jaar, had ik een gesprek met mijn Uberchauffeur dat me is bijgebleven. Laurie was een aardige vrouw van achter in de veertig, een typische Amerikaanse moeder uit een buitenwijk. Toen ze erachter kwam dat ik met ondernemers werkte, riep ze: ‘Fantastisch! Ik ben ook ondernemer!’ Ze was een paar jaar daarvoor begonnen met een renovatiebedrijf voor keukens. In ons gesprek bleek dat het slecht ging met haar bedrijf en dat ze voor Uber reed om de eindjes aan elkaar te knopen. Ze had twee zonen, van wie er een gehandicapt was, en met tranen in haar ogen vertelde ze hoe moeilijk het was om de juiste school voor hem te vinden. Het gezin kwam rond door een kleine arbeidsongeschiktheidsuitkering op naam van haar man, die een paar jaar geleden overleden was. ‘Ik weet niet wat we zonder die uitkering zouden moeten beginnen – we redden het nu al nauwelijks’, zei ze met trillende stem. Aan het einde van de rit had ze haar zelfbeheersing hervonden, maar bij het afscheid leek ze zich een beetje te schamen.

Ik schaamde me ook een beetje, maar om een andere reden. Ik dacht: ‘Man, vergeleken bij die van haar stellen mijn problemen echt niets voor.’ In mijn netwerk waren maar weinig mensen gestresst omdat ze de rekeningen van de komende maand niet konden betalen. Toch is een alleenstaande moeder die een Uber rijdt om geld bij elkaar te schrapen in Amerika een heel gewoon verschijnsel. Ook de Irak-veteraan die nu werkt als beveiliger, en met wie ik een praatje maakte over sport, is heel gewoon; hij had een aantal van zijn vrienden zien sneuvelen en eenmaal thuis was hij blij dat hij een baan kon vinden. De barvrouw die geld bij elkaar probeerde te krijgen voor een opleiding tot verpleegkundige is ook heel gewoon. Ze ging minder naar school om te kunnen sparen.

Ik vind gesprekken met dit soort mensen verhelderend. De meeste van mijn vrienden en collega’s hebben weinig reden om steden in de Amerikaanse binnenlanden te bezoeken. In vergelijking met hun omstreken en het overgrote deel van de rest van het land, zijn zelfs steden als New Orleans, Detroit, Cleveland, Pittsburgh, Birmingham, Baltimore, St. Louis en Cincinnati bloeiende centra van handel, onderwijs en welvaart.

De meeste mensen omringen zich met mensen die op hen lijken. Wat elk van ons gewoon vindt is gebaseerd op onze context. Om uit te vinden wat in een groot land als Amerika echt gewoon is, moet je je inspannen. Neem het onderwijs. Als jij dit leest, heb je na de middelbare school waarschijnlijk doorgeleerd, en je vrienden vermoedelijk ook. In Amerika hoor je dan bij de bovenste dertig procent van de bevolking. Heb je een hogeschool of universiteit doorlopen, dan hoor je bij de twaalf procent hoogstopgeleiden van het land.

Denk aan je vijf beste vrienden. De kans dat die allemaal hebben gestudeerd aan een hogeschool of universiteit is een derde van een procent, oftewel 0,0036. De kans dat vier van hen gestudeerd hebben is vier procent. Voldoe jij aan die beschrijving, dan behoor je dus tot de hoogopgeleide klasse (zelfs al ben je je daarvan niet bewust; in je eigen context vind je jezelf volkomen gewoon).

..

..

Dat is gewoon als het gaat om onderwijs. Hoe zit het met inkomen?

Het mediane gezinsinkomen was in 2016 59.309 dollar per jaar. Een huishouden bestaat echter meestal uit meerdere gezinsleden. De mediaan voor het individuele inkomen was in 2016 31.099 dollar en het gemiddelde 46.550 dollar. Als we willen weten hoe mensen leven en werken, is de mediaan het relevante statistische cijfer, aangezien de paar mensen die miljoenen verdienen het gemiddelde optrekken. Als je een groep mensen op een rij zet van het laagste naar het hoogste inkomen, is de mediaan de middelste persoon. De helft van alle Amerikanen verdient minder dan 31.099 dollar, en de helft verdient meer; zeventig procent van de mensen verdient 50.000 dollar of minder. Nog eens: als je dit leest is het niet waarschijnlijk dat zeventig procent van jouw bekenden minder dan 50.000 dollar verdient. Onder de hoger opgeleiden is het gemiddelde inkomen 55.000 dollar, en onder mensen met een master 61.000 dollar.

Het Bureau of Labor Statistics plaatst het mediane uurloon op $17,40, wat zou betekenen dat men vijftig weken per jaar en 35 uur per week werkt. Dat ligt in lijn met de cijfers van de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling. Dus de gemiddelde Amerikaan heeft iets meer dan alleen een middelbareschooldiploma en verdient ongeveer $17 per uur.