Voor deze uitgave:

2020: Bart! De Van Gogh van de jingles. Een leven vol radio.

Top Format Publishing bv,
Maus Gatsonidesweg 10,
2031AG Haarlem,

Boonstra, Jelle, geïllustreerd.

Cover foto: Marcel van Engelenburg

ISBN:
978-90-830979-1-6

Trefwoorden:
Media, radio, jingles, Nederland, geschiedenis., muziek.

NAAST DIT BART BOEK IS ER HET BART MAGAZINE

Dit Bart boek bestaat uit tekst en foto’s. Dat is jammer, jingles en fillers moet je horen, sessies en de mensen uit dit boek moet je zien. Daarom is er naast dit Bart boek een Bart Magazine. Op het internet. Gemaakt door Benno Roozen. Lees dit boek met het magazine ernaast - met de filmpjes, demo’s, sessies, meningen, stemmingen en koersen en veel van de jingles die in dit boek ter sprake komen. Voor the full monty? Kijk op topformat.nl/bartmagazine.

INHOUDSOPGAVE

BONUS! | BART ONLINE MAGAZINE
| INHOUDSOPGAVE
INTRODUCTIE | EEN CABRIOLET IN DALLAS
HOOFDSTUK 1 | INDISCHE JAREN
HOOFDSTUK 2 | DRIVE-IN
HOOFDSTUK 3 | HAAGSE PIRATEN
HOOFDSTUK 4 | MI AMIGO
HOOFDSTUK 5 | ILLEGALE RADIO LEEFT IN DEN HAAG. EN HOE!
HOOFDSTUK 6 | TOP FORMAT
HOOFDSTUK 7 | TEGEN JEROEN VAN INKEL
HOOFDSTUK 8 | EXAMENS
HOOFDSTUK 9 | AFGEKEURD??!
HOOFDSTUK 10 | EERBIEDWAARDIG
HOOFDSTUK 11 | ‘HELLO JON’
HOOFDSTUK 12 | BIG, BIGGER, TEXAS
HOOFDSTUK 13 | HET IS UIT MET DE PIRATEN
HOOFDSTUK 14 | DE BONTE STOET
HOOFDSTUK 15 | DE HUISKAMER
HOOFDSTUK 16 | JAM ALS HEILIGE GRAAL
HOOFDSTUK 17 | JE MOET TÓCH BIJ DE TROS ZIJN
HOOFDSTUK 18 | RADIO 10 EN SKY
HOOFDSTUK 19 | ZET ‘M MAAR HARDER
HOOFDSTUK 20 | VAN GOES TOT GORREDIJK
HOOFDSTUK 21 | AUS, BEI, MIT, NACH, ZEIT, VON, ZU
HOOFDSTUK 22 | OPERAZANGERS
HOOFDSTUK 23 | DEMO’S
HOOFDSTUK 24 | BUMA
HOOFDSTUK 25 | MATROPOOL
HOOFDSTUK 26 | VERSTERKING
HOOFDSTUK 27 | RTL RADIO
HOOFDSTUK 28 | BUITEN DE LIJNTJES
HOOFDSTUK 29 | PAMS
HOOFDSTUK 30 | USA & NL IN THE MIX
HOOFDSTUK 31 | DE ZOON VAN DE BAAS
HOOFDSTUK 32 | HET OOR VAN DIEDERICK
HOOFDSTUK 33 | SPANNINGEN
HOOFDSTUK 34 | SKY
HOOFDSTUK 35 | BRITISH INVASION
HOOFDSTUK 36 | LEAN & MEAN
HOOFDSTUK 37 | SCENES UIT EEN HUWELIJK
HOOFDSTUK 38 | KAPITEINSWISSEL
HOOFDSTUK 39 | EXCLUSIEVE POSTCODES
HOOFDSTUK 40 | TEGENWIND VAN DIEDERICK
HOOFDSTUK 41 | NIEUWE BEZEMS
HOOFDSTUK 42 | ANNUS HORRIBILIS
HOOFDSTUK 43 | CRISIS
HOOFDSTUK 44 | PITCHES
HOOFDSTUK 45 | EEN SEINTJE VAN HET UNIVERSUM?
HOOFDSTUK 46 | CORONA JINGLES
HOOFDSTUK 47 | CONSULTANTS
HOOFDSTUK 48 | MUSICMASTER
HOOFDSTUK 49 | GATSONIDES
HOOFDSTUK 50 | LIBRARIES?
HOOFDSTUK 51 | BART HEEFT HET LAATSTE WOORD
SCHRIJVER | JELLE BOONSTRA
COLOFON

Bart in whoopie-modus. (VvM)

En achter het mengpaneel bij JAM Creative Productions Inc. in Dallas, de nummer één producent van jingles in de wereld (DK).

INTRODUCTIE

EEN CABRIOLET IN DALLAS

Er zijn dagen in het leven dat alles lekker loopt. Dit is er beslist zo eentje voor Bart van Gogh. Het is oktober 2004. De Ford Mustang waarin hij door Dallas - Texas rijdt is een huurauto. Bij het verhuurbedrijf zijn de saaie grijze huurauto’s op. Dit hier is een ‘free upgrade.’ Helaas is-ie kanariegeel. In Nederland wil je in zoiets nog niet dood gevonden worden, maar in Amerika, waar blits & buitengewoon nog net niet goed genoeg zijn, kun je er prima mee komen voorrijden. En al is het oktober, het dakje kan naar beneden. In Dallas zeggen ze: ‘If you don’t like the weather? Wait a minute.’ Het kan hier sneeuwen én heel warm zijn in één etmaal. Dallas is een pleisterplaats voor Bart, het is de hoofdstad van de jingle. Hier zit JAM, de belangrijkste jinglefirma ter wereld. Hijzelf werkt voor Top Format. Samen maken ze de jingles die op de radio klinken als een klok. Sky Radio in Nederland is deze week de opdrachtgever. Op een station zonder dj’s zijn jingles uiteraard van cruciaal belang. Radio is een miljoenenbusiness, luistercijfers staan en vallen met een goede vormgeving. Wat heeft een station nodig? Hoe kun je naar de toppen surfen in populariteit? Hoe bedenk je iets dat nieuw is en exclusief? Hoe zorg je ervoor dat het precies zo uit de verf komt als het in je hoofd zit?

Dat alles is Barts werk en voor deze sessie is het voorwerk al helemaal in kannen en kruiken. Vandaar het relaxte sfeertje in de cabrio. Sky heeft hem in Nederland verteld welke slogan ze willen. Bart heeft bedacht hoe de muziek moet klinken, welke instrumenten worden gebruikt. Of er een sax in moet of juist een scheurgitaar, waar de violen moeten aanzwellen en waar de drummer nog eventjes een extra accentje legt. Hij heeft componisten geïnstrueerd, die hun partituren op een stapeltje in de studio hebben neergelegd. Vandaag doen ze de ritmetrack. Morgen komen de blazers langs en ‘s middags de strijkers, de dag erna stappen de solo-musici binnen. Bart zit al die uren achter het mengpaneel, ‘to babysit the tracks’, zoals ze dat hier noemen. Zangers uit Nederland stappen inmiddels in Amsterdam in een KLM-Boeing om hun stemmen hier straks te mengen met die van met hun Texaanse collega’s. Sommigen van hen hebben al vijftig jaar die jazzy Dallas-sound in de keel. Zij leggen het fundament van de jingles en de Nederlanders moeten ervoor zorgen dat de teksten goed en verstaanbaar en heel Nederlands klinken. Dat het goed komt, dat het zelfs uitstekend wordt? Geen twijfel over mogelijk. Bart doet niet anders. Wat iedereen bij de radio meteen beaamt: Bart is de koning van de jingle.

De hoogste tijd om onder de motorkap te duiken. Hoe máák je jingles? Waar komen ze vandaan? Wie heeft ze bedacht? Waarom is Dallas de hoofdstad van jingles? Hoe krijg je het gedaan om zelfs met operazangers uit het Oostblok jingles te zingen, terwijl ze nooit iets anders hebben gedaan dan klassieke aria’s. Hoe zorg je ervoor dat IJslands klinkt zoals IJslands moet klinken als je jingles maakt in een Nederlandse geluidsstudio? En hoe blijf je zo fris als een hoentje als een klant in eindeloze sessie 650 jingles laat inzingen. Raak je dan aan de drank?

Bart van Gogh spreekt vrijmoedig over zijn vak, de concurrentie, de rock ‘n’ roll bij nachten doorhalen in het jinglevak. En welke statuur het gaf om zélf een jingle te zijn, in de twaalf jaar achtereen dat hij de stations-stem, zeg maar gerust de ziel, was van Sky radio. Hoe kwam het dat een TROS-dj stiekem zo rijk geworden is in Duitsland? En waarom is de radio in Amerika zo stuitend saai geworden?

Vragen, vragen, vragen – in dit boek staan de antwoorden.

Bart als jongetje van drie, in 1962. (BvG)

Doop

Bartholomeus Antonius van Gogh, je mag best Bart zeggen, heeft een slechte start in het leven. Op zijn geboortedag, 24 juli 1959, is het ongewoon rustig in de rest van de wereld. Dwight Eisenhower is er nog president van de VS. Billy Holiday is de week ervoor gestorven en de persbureaus hebben bar weinig nieuws voor op de telex. Bart is met acht pond een bovengemiddeld zware baby. Een dag na de thuisbevalling wordt hij al gedoopt, dat vinden zijn ouders als vrome katholieken heel belangrijk. Tijdens de doop buigen de familieleden zich zorgelijk over de baby: dat kindje is niet in orde, hoor! Dat is zo, in het ziekenhuis blijkt dat hij zowel een longontsteking als een hartontsteking heeft. Dramatisch, het broertje vóór Bart is dood geboren. Zal het ditmaal weer verkeerd gaan? Wekenlang ligt Bart met z’n acht pond in de couveuse, een zuster geeft de moedermelk in een flesje, achter het glas van de afdeling. Aanraken mag in die eerste belangrijke weken van het leven niet. Nog jaren is Bart aan de ziekelijke kant, een jongetje dat veel zorg nodig heeft.

HOOFDSTUK 1

INDISCHE JAREN

Het was een groot en levendig en tegelijkertijd een gehavend gezin waar Bart van Gogh zijn leven begon. Een Indisch gezin, met een vader en een moeder, die met hun eigen trauma’s uit de oorlog waren gekomen en hun thuisland hadden moeten verlaten toen Soekarno de onafhankelijkheid uitriep en de belanda’s, de kaaskoppen, zonder veel plichtplegingen over de grens liet zetten. Als wrakhout van de geschiedenis waren ze in Den Haag aangespoeld, de vaste pleisterplaats van Indiëgangers en Indiëverlaters. Een katholieke familie. De kinderen van vader Willem van Gogh en moeder Frederika van Eekhout waren er daarna in een katholieke regelmaat van gekomen: Anne-Francine (1947), Chrisje (1949), Paul (1950), Fred (1951, hij stierf jong - in 1983), Wouter (1952), Coen (1954) en Bart, als nakomertje (1959).

De familie zat in een dubbele bubbel; een Indische, én eentje waar de oorlog nog lang niet was beëindigd. “We waren donkere mensen, met een donkere huid en met donkere haren”, zegt de oudste zus, Anne-Francine. Zeker toen de stad werd overspoeld met repatrianten uit ‘de West’ waren ze niet erg populair. Rijstepikkers ga terug naar je land’, stond lange tijd op een kademuur in de buurt van de Soestdijksekade, waar ze een bovenhuis hadden. Dat Indische probeerden ze er met alle macht uit te boenen. “Geen Maleis spreken, geen Maleise woorden gebruiken. En alleen op feestdagen aten we Indisch, we deden er werkelijk alles aan om erbij te horen. Ik moest naar de kapper, vond mijn moeder, lange zwarte haren, die vielen alleen maar op.”

Tussen Coen en Bart zat vijf jaar, er had in de opvolging een kindje tussen gezeten, dat in de baarmoeder was gestorven. Het duurde weken voor Bart naar huis mocht. Zijn kinderarts, jonkvrouwe W.A. Alting van Geusau, was er niet bepaald gerust op dat het na het ontslag uit het ziekenhuis goed zou komen en ze kwam nog jaren op huisbezoek om de groei van Bart in de gaten te houden. In het begin had ze injecties met Luminal gegeven, omdat het kind zo ‘druk’ leek. Tamelijk verbijsterend naar de opvattingen van tegenwoordig: het middel zit tegen een harddrug aan. Bart bleef nog lang in het zijkamertje bij de kamer liggen met de broers en zussen als de beschermengelen van dienst.

Bart was een schuchter jongetje. Verlegen en stilletjes – zegt Anne-Francine. Dat herkende ze sterk bij zichzelf, haar poppenhuis was een fantasiewereld, veel vriendinnetjes had ze niet, ze waren in het ge-zin heel erg op zichzelf teruggeworpen en ze hadden met z’n allen al vroeg geleerd om op hun hoede te zijn. Want het was duidelijk dat hun vader en hun moeder met een oorlogstrauma van jewelste aan hun gezin waren begonnen. Hun vader zei tot aan zijn dood nauwelijks iets over zijn internering in een Jappenkamp. “Mijn moeder wel”, zegt Bart. “Ze was alles kwijtgeraakt: haar vader en haar broer waren doodgemarteld. Hun huis, hun bezit, hun geld, het was allemaal spoorloos verdwenen. De rest van haar bestaan herleidde ze nagenoeg álles tot de zware jaren in Indië. Anne-Francine: “Als we op een verjaardag zaten te eten zei ze: zo aten we nooit in het kamp.”

Moeder Fried en haar broers in de onbekommerde Indische jaren van voor de oorlog. (BvG)

Toen Bart zeven was, kwam de dag die zijn bestaanszekerheid voor altijd een mokerslag toebracht: dinsdag 18 april 1967. “Ik kwam met mijn broer Coen uit de bus. Bij de bushalte zei een buurjongen tegen ons: jullie vader is dood! Dat was zo. Het was alsof mijn wereld instortte. Als dat gebeurt, heb je het gevoel dat alles je daarna kan overkomen in je leven. Het duurde jaren voor ik er weer een beetje bovenop was.”

De gezondheid van z’n vader had in 1963 al een flinke knauw gekregen, bij z’n eerste hartaanval. Sindsdien was het leven op een vulkaan, tot het vier jaar later definitief misging. Later, in 1973, werd 18 april in de radio-annalen bijgeschreven als datum van de grote mars voor Radio Veronica, maar voor Bart was het een beladen, zwarte datum en dat is altijd zo gebleven. “Mijn vader was hoofd van de persdienst op het Ministerie van Financiën. Hij moest bij een debat, niet lang na de Nacht van Schmelzer, iets komen brengen in de Tweede Kamer. Hij rende de trap op en zei: ik voel me niet zo lekker. Boem - dood. Gestorven in het harnas, hartpillen zaten in zijn jasje, maar dat hing op kantoor nog over een stoel.” Zijn vader was vijftig jaar oud.

“De cardiologie stond op een laag pitje, eigenlijk was er geen cardiologie, als er een infarct dreigde kon je een nitraatpilletje onder de tong leggen, dat was het dan. Bij controles in het ziekenhuis zei niemand: u moet meer bewegen, er werd ook niets gezegd van de twee pakjes Caballero die hij elke dag wegpafte. “Nu denk ik: dat had iets van zelfdestructie”, zegt de oudste zus.

Na zijn vaders dood zette Bart zich schrap in z’n gevoelsleven, hij bleef altijd op z’n hoede, zelfs in de schoot van het gezin, die veiligheid zou moeten bieden. “Op de volgende Sinterklaasavond zongen ze: ‘Dag Sinterklaasje, daahag, daahaag.’ Zelfs dat kon ik niet aanhoren, ik dacht: zie je wel, Sinterklaas gaat ook al weg – die zien we nooit terug.”

“In de zesde klas had de meester zich over me ontfermd en hij gaf me vertrouwen dat het allemaal wel goed zou komen. Maar toen we op een ochtend op school kwamen, kregen we te horen dat hij was overleden. Dat was weer een enorme slag. Daarom ging ik ook niet naar de padvinderij, ik was een keer mee op een welpenkamp, daar was mijn zus nota bene één van de leidsters, ik durfde nauwelijks te overnachten. Puur uit een verlatingsangst, dat er weer iets ergs zou gebeuren. Iets sociaals was totaal niet aan me besteed, zoals voetbal of op een club gaan. Toen niet en nu nog steeds niet. Ik wilde laatst iets doen met Zen-meditatie. Dan ga je naar een groep en daar moet je dan iets vertellen. Dan kan ik dus niet, vrolijk in groepsverband iets verplichts doen.” Zoiets blijft bijna altijd bij één keer.

“De dood van zijn vader én van zijn lievelingsleraar hebben iets bij Bart getriggerd”, zegt Anne-Francine. “Hij begon zomaar flauw te vallen. Een psychiater zei: neem een aspirientje. En je moet je niet zo aanstellen.”

“Het was echt raar hoor”, zegt zijn broer Wout, “Soms zat je gewoon met hem te praten en béng, dan ging hij onderuit. Hij is met onze moeder in therapie geweest, daarna ging het wel wat beter, toen kon hij de enorme knoop in zijn hoofd kennelijk eindelijk eindelijk een klein beetje ontwarren.”

Vader Wim van Gogh als perschef op het ministerie in 1958. (BvG)

Bart in de derde van de lagere school, boekjaar 1968. (BvG)

Zijn moeder was nog maar 43 toen haar man stierf en moest het in d’r eentje verder zien te rooien met haar zeven kinderen. Gelukkig had z’n vader als topambtenaar een eersteklas sociaal vangnet. Als een ambtenaar in het harnas stierf, kon de weduwe drie maanden salaris verwachten.

De pensioenuitkering was zelfs riant te noemen, op het niveau van iemand die de volle veertig jaar in dienst van het rijk had volgemaakt. Maar geestelijk had haar mans dood een funeste uitwerking. “Ze zat twee jaar apathisch op een stoel voor het raam. Bij wijze van zelfkwelling zei ze elke middag als er een lange sliert ambtenaren over de Soestdijksekade naar huis reed: maar papa komt nooit meer thuis”, zegt Anne-Francine. Al vier jaar lang had iedereen op kousenvoeten moeten lopen voor hun vader, die nog lang met angina op bed had gelegen - en nu bleef dat zo, totdat familie haar in d’r nekvel greep, haar een rijbewijs liet halen en haar in de meest letterlijke zin weer op weg hielp.

Op haar manier probeerde moeder Fried van Gogh de boel bij elkaar te houden, al bleef ze erg in zichzelf gekeerd – zegt Wout. En al leek het aan het oppervlakte prima in orde. Iedereen mocht binnenlopen, ze mochten blijven slapen ook. “Alles kon”, zegt Bart. Wout zat in een band, echt Haags natuurlijk, er was in de jaren zestig geen straat zónder popgroepje. Die drumde gewoon in de huiskamer.” Er werd viool gespeeld en piano, er was een accordeon – en soms klonk het allemaal door elkaar in huize Van Gogh. “En moeder, die aanvankelijk nog behoorlijk katholiek was gebleven en naar de kerk ging, kon nu af en toe thuisblijven, ze kreeg daar een preek, als er mensen van Pax Christi waren blijven slapen. Daar zat namelijk vaak iemand tussen die thuis een dienst kon leiden, heel pragmatisch.”

Bart: “Ikzelf was in mijn jeugd altijd behoorlijk teruggetrokken. In mijn eentje dingen maken, fijn in een bubbel zitten, dat deed ik nog het liefst. Of dat er eentje was met een rijk gevoelsleven, vol creativiteit en fantasie? Nou nee: “Op een gegeven moment kwam dat wel, maar in het begin was er vooral veel angst”, zegt Bart. Het was eigenlijk veel meer een schulp dan een bubbel.

Hij dacht veel terug aan zijn vader, die vlak voor zijn overlijden een spoorbaan bouwde, eentje die boven bijna een hele kamer vulde. Hij dacht ook terug aan de lange vakanties in Overloon, in de scherpe kleuren van een dierbare herinnering.

De radio werd de reddingsboei voor de jonge, onzekere Bart. Het is moeilijk de band terug te spoelen naar het moment dat hij zich voor het eerst bewust werd van de radio. “Voor mijn gevoel is de radio er altijd geweest”, zegt hij. Een magisch ding met een buitengewone aantrekkingskracht, een wereld die zomaar de huiskamer binnenkwam en waar je helemaal in op kon gaan. “Die radio zelf stond ‘aan de lange muur’, ik meen op het dressoir”, zegt Wout. “Het was een Aristona.” (“Volgens mij ‘n Philips”, zegt Bart, zelfs in de details heeft ieder z’n eigen herinneringen aan de jeugd), met een stoffen voorkant in elk geval, waar de luidspreker achter zat, twee zwarte draaiknoppen met een gouden bies aan weerszijden en met een groot groen kattenoog, dat knipoogde bij het zoeken naar de zenders en fel oplichtte als de afstemnaald precies op de zender stond. Voor een opgroeiende jongen als Bart stond-ie zo’n beetje op ooghoogte. “Mijn vader is lang journalist geweest, als hij thuis was stonden Hilversum I en Hilversum II op”, zegt Bart. “Maar zodra hij om acht uur zijn hielen lichtte om naar het werk te gaan zette één van de jongens de radio onmiddellijk op Veronica.”

Wout kreeg op z’n dertiende een transistor voor zijn verjaardag. “En die stond steevast op Veronica”, zegt hij. “Ik had die radio ook altijd bij me, binnen en buiten.” Zodoende hoorde de jonge Bart de radio en de muziek van Veronica dagelijks door het huis zwerven. De oudere broers die samen een kamer deelden, waren idolaat van The Beatles, met springen op bed en luchtgitaar spelen en keiharde hits uit de Top 40 die je dwars door de muur heen hoorde. “We waren best arm, mijn broers leenden platen die we op de UHER opnamen, de bandrecorder van m’n vader.” Mooi ding, die bandrecorder, ze zaten er soms met z’n allen omheen.

Over Veronica gesproken, het schip lag op de drempel van Den Haag, slechts enkele kilometers verderop. Op de Scheveningse boulevard kon je het bij helder weer in de verte zien liggen. In 1970 kwam Noordzee erbij en in 1972 de Mi Amigo. Best een romantische gedachte, dat ze daarginds storm en golven trotseerden om iedereen de plaatjes te laten horen, waar ze in Hilversum de neus voor ophaalden. Een muiterij, een bomaanslag en een stranding maakten het allemaal nog spannender. “En omdat de afstand verwaarloosbaar was, knalde het thuis de radio uit.” Een geweldig fenomeen, materiaal uit een jongensboek.

De Soestdijksekade in Den Haag, anno tweeduizend-nu. (Google streetview)

Bart: “De Engelse zeezenders lagen aan de andere kant van de Noordzee, zelfs die waren geweldig te ontvangen. Mijn oudere broers luisterden veel naar Caroline en Radio London. Ik kon weinig verstaan van de discjockeys, de platen interesseerden me ook niet zo. Yesterday van The Beatles moet ik goed hebben gevonden, die kreeg ik met Sinterklaas cadeau. Maar de kleine deuntjes tussendoor vond ik leuker, waarin ze de naam van het station zongen.” Nadat zijn vader was overleden stond de Aristona in de huiskamer ook altijd op de popzenders. “Ik was er zo eentje die al snel de radio harder zette als er een dj kwam of een reclamespotje. Mijn oma die er vaak was, praatte er met mijn moeder dwars doorheen. Heel ergerlijk.”

Een oudere broer was thuisgekomen met een lp van The Who, daar stonden de jingles van Radio London op, The Who sell out heette die lp. Voor het eerst kon je de jingles in een goede kwaliteit horen. Uit de hifi-speakers van een installatie thuis in plaats van krakend uit de radio. “Ik had een heel dure cassetterecorder gekregen, ook een Aristona, van 175 gulden, waarop ik de jingles zo goed en zo kwaad als het kon achter elkaar zette, los van de muziek. Dat is het startpunt geweest van de hele ellende.” Uiteraard lacht Bart breed. “Jaja”, zegt hij spottend, “daar liep de trein reeds van het maatschappelijke spoor.”

Een broer van z’n moeder was naar Los Angeles verhuisd. Bellen was duur, daar was je zo dertig gulden per drie minuten aan kwijt. En dus werd een luchtbrug opgezet van gesproken brieven. Teksten op een bandje en familieleden die om de beurt vertelden wat ze nu weer hadden meegemaakt. Barts bijdrage was meestal een stukje radio met jingles en zelfgemaakte spotjes. Tien was-ie toen. “Ik liep altijd met een microfoon rond, nam op van de radio, deed spotjes en maakte in mijn eentje hoorspelen, waarin ik alle rollen zelf speelde. Dan deed ik er meteen de verteller bij. Ik vroeg mijn vriendjes wel eens of ze mee wilden doen, maar zij zaten niet op dezelfde golflengte. Ze vonden het een beetje raar wat ik deed.”

De angst dat er zo maar weer iets kon gebeuren bleef prominent aanwezig in Barts leven. Een angst die op latere leeftijd bij tijd en wijle ernstig zou opspelen. “In die angst zaten de oorlogservaringen van mijn ouders besloten. Mijn moeder zei elke maand wel een keer: ‘Besef goed dat je alles wat je hebt in één dag kwijt kunt raken.’ Haar opvoeding was doordesemd van de waarschuwingen: wees niet te enthousiast over wat je hebt, neem het allemaal nooit als vanzelfsprekend aan. Hecht maar niet teveel aan luxe, straks heb je niets meer!

Het dagelijkse leven zat vol met gevoeligheden. Broer Wout: “In de pubertijd liet ik mijn haar groeien, dat natuurlijk hartstikke zwart was. Dat mocht ab-so-luut niet van mijn moeder, dat gaf een enorme strijd. Lang zwart haar deed haar aan de peloppers denken, de onafhankelijkheidsstrijders die haar hadden verdreven. Ik deed het toch, natuurlijk, want ik was zestien of zo.”

Bart: “Die constante angst in ons koloniale gezin zorgde ervoor dat we de tweede generatie oorlogsslachtoffers zijn geworden. In alles zat Indië, waar mijn ouders allebei zijn geboren. De vader van mijn vader was kapitein op een schip, een Hollander die twee kinderen verwekte bij een Javaanse vrouw en vervolgens dacht: wegwezen hier. Daarom werd mijn vader opgevoed door zijn moeder. Hij was echt een mengeling van een blonde Hollander, Van Gogh en een Indische.”

“Mijn moeder groeide in welvaart op in Indië, met baboes voor de taken in huis, met een wasvrouw, zoals dat gangbaar was bij Nederlanders in de kolonie. Toen de Jappen binnenvielen, waren hun inkomsten weg. Ze waren arm als Job en vol angst, het bepaalde de hele jeugd van mijn moeder. Na de capitulatie in ‘45 waren ze vrij, dachten ze. Maar toen begon het in feite pas echt. Tijdens de Bersiap – de strijd van de Indonesiërs voor onafhankelijkheid – werd het echt grimmig. Op 17 augustus 1945, twee dagen na de Japanse capitulatie, riep Soekarno vol bravoure de Republik Indonesia uit. Plantages en fabrieken werden genationaliseerd, m’n moeders gezin werd uit huis gezet, alles werd platgebrand, ze werden opgepakt, in een kamp gezet, afgeranseld.”

De lp van The Who met tussen elk nummer een Radio London jingle van PAMS. (JB)

1961: Het gezin van Gogh bij een uitstapje in Sorghvliet. (BvG)

Haar vader en broer werden door de Indonesiërs doodgemarteld. “Na negen maanden kwam ze zelf vrij. Mijn eigen vader, die ze voor de oorlog had ontmoet, traceerde haar via het Rode Kruis en stuurde een telegram: ik zit in Den Haag, ik heb een baan, kom hierheen. Mijn moeder ging, haar fotoalbums waren door een kennis nog net uit een brandstapel van spullen gevist. Verder resteerde er niets van haar jeugd. Mijn ouders hadden elkaar vijf jaar lang niet gezien. Toen zij naar Nederland verhuisden, stichtten ze samen al snel ons grote gezin. Daar lag ook sterk in besloten: we moeten door.” Het was aandoenlijk dat ze hun kinderen Antonius (of Antoinette) als tussennaam gaven. Antonius was de patroonheilige van verloren voorwerpen, verliefden, vrouwen en kinderen. “Voor de oorlog hadden ze tegen elkaar gezegd: als we elkaar verliezen en terugvinden zullen we onze kinderen naar de heilige Antonius vernoemen.”

De titel van het boek dat Barts moeder later schreef is al veelzeggend genoeg: ‘Tijd die nooit voorbij gaat.’ Ze beschreef hoe ontheemd ze was geweest, hoe ze naar Nederland was gereisd, een land dat ze nog nooit had gezien en hoe ze bij de ingang van het Suezkanaal op het schip twee dekens en een oude winterjas had ontvangen. Hoe ze in Nederland eerst was aangewezen op voedselbonnen van de Charitas. En hoe ze in haar nieuwe huis handdoeken over de sleetse stoelen had moeten leggen waar het stro uitstak.

Fried van Gogh. (BvG)

Bart: “Het ging in ons gezin vaak over gedwongen vertrekken en opnieuw beginnen, al liet mijn vader nooit zo het achterste van zijn tong zien.” Het enige verhaal dat hij herhaaldelijk vertelde ging over een beul in het kamp die hem kwam afranselen. Toen die beul z’n overhemd aan stukken scheurde, schrok hij volgens Anne-Francine van de medaillon die haar vader om de nek had met Maria, Jezus en Josef erop. Hij had mogen vertrekken, als hij het vertelde zei hij altijd: ‘Gered door de heilige familie!’ “Later las ik dat Japanners een enorm ontzag hebben voor religieuze symbolen”, zegt Anne-Francine. In zekere zin kon je dat nog als een optimistisch verhaal beschouwen, in elk geval als een verhaal met een goede afloop.

Voor de rest was er louter ellende geweest, nadat hun vader als oorlogscorrespondent voor enkele Nederlandse dagbladen door de Jappen was vastgezet in een politiek concentratiekamp op Soerabaja. “Uit fragmenten van wat we wel hoorden konden we opmaken dat hij was opgepakt wegens illegale activiteiten, onder meer had hij een zender gebouwd. Van een vriend van hem, die arts was, hoorde ik dat ze in de gevangenis mensen van hun executie probeerden te redden door hen ter plekke een hersenoperatie te geven. Moesten ze mensen verplegen van wie het hoofd helemaal open lag.” Anne-Francine: “Ze opereerden mensen met alleen een schaar. Mijn vader schreef in februari 1946 in Dagblad Het Binnenhof zelf hoe ze in de Bersiap, de gewelddadige periode tussen oktober 1945 en begin 1946, opnieuw waren vastgezet in een gevangenis. Eerst waren de echte criminelen van Soerabaja vrijgelaten die de Nederlanders met bijlen en messen en zwaarden hadden geattaqueerd.”

Barts moeder werd erkend als burgeroorlogsslachtoffer en kreeg nog jaren een VIP-plaats bij de Haagse herdenkingen op 15 augustus, de dag van de capitulatie in Indië.

Het is wrange ironie dat Bart in feite hetzelfde als zijn ouders doorleefde. Die raakten op jonge leeftijd kwijt wat veilig en vertrouwd was geweest, Bart verloor op zijn zevende zijn vader, die zijn rots was geweest en naar zou blijken ook het fundament in de familie. “Hun traumaen het verlies van mijn vader waren wat dat betreft ‘n dubbele besmetting”, zegt hij.

“Die hele hang naar de radio is er een gevolg van geweest”, zegt Bart, terugkijkend met de afstand van meer dan een halve eeuw. Een drang om je sénang te kunnen voelen in een heel besloten omgeving. Letterlijker nog: in een geluidsdichte schelp, waarbij alles en iedereen wordt buitengesloten - een beetje psycholoog kan daar wel wat mee. “Ook de zucht naar erkenning zat er al vroeg in”, zegt Bart. Zoals dat dan gaat als je je laat gelden als nakomertje in een druk gezin met zeven kinderen. “Ik was van meet af aan een archetypische loner, het was altijd heerlijk om alleen te zijn en dat heb ik nog, ik kan het goed met mezelf vinden.” Wel in de wetenschap dan, dat er ’s avonds weer mensen om hem heen zijn. “Ik kon me uren vermaken, als kind al, met verhalen in mijn eigen fantasiewereld. Een eigen studiootje bouwen thuis, was helemaal mooi om te doen, klooien met apparatuur en soldeerboutjes. Wat er stond had ik bij elkaar gesprokkeld van tweedehands tot vierdehands troep. Nadat ik voor de radiopiraten die in Den Haag begonnen wat spotjes had ingesproken kon ik betere spullen kopen.”

In die jaren wilde iedereen bijvoorbeeld galm op z’n stem, heel populair in de jaren zeventig. Het hoorde bij het idioom van de radio in dat tijdvak, de Britse zeezenders waren ermee begonnen. Op de middengolf klonk het ook heel mooi. Maar galm was duur, digitale technieken waren er nog niet. “Om toch iets te maken ging ik naar een winkel waar ze RiHa-orgels verkochten, daar heb ik twee galmveren gekocht; één voor links en één voor het rechter kanaal. Met een Philips voorversterkertje erbij werkte dat prima.”

De laatste Kerst van z’n ouders samen in 1967. (BvG)

Die soldeerkunst had hij in de genen meegekregen van zijn vader – zoveel was wel duidelijk. “Die was altijd in de weer met radio’s, versterkers en printplaa tjes”, zegt broer Wout. Na zijn eerste hartaanval had de huisarts gezegd: ga eerst maar eens uitrusten in een bungalowpark. En bedenk iets wat je ontspant. In de jaren erop zat hij elke zaterdag bij Stuut & Bruin, een bekende elektronicazaak op de Prinsengracht in Den Haag. In de versterkers die hij bouwde kon hij zichzelf uren verliezen. “Bart kon het ook, zonder schema’s zette hij allemaal dingen in elkaar, zomaar uit zijn hoofd, het was verbazingwekkend.”

Met het ratjetoe aan apparatuur werd het alleen maar leuker om hoorspelen te maken. “Ik kan me niet herinneren dat ik het daarna helemaal afluisterde. Iets creëren, dat was het meer, daar ging het om. Als eenmaal iets was gedaan, dan was het gedaan. De onrust die daar onder zat, heb ik altijd gehouden. Later bij de Haagse zenders vroegen ze me om de Top 20 te presenteren. “Eervol natuurlijk, maar na vijf keer had ik het wel gezien en kreeg ik zin in iets anders, het bedenken, het vormgeven, het uitproberen vond ik eigenlijk het leukste van alles.”

Anne-Francine kan zich van die ontwikkeling bij Bart eerlijk gezegd weinig herinneren. “Mijn moeder vond dat ik me als oudste over het gezin moest buigen, want ik had pedagogiek gedaan en kon daarom prima de opvoeding overnemen. Maar ik ben zo snel mogelijk het huis uit gegaan. Getrouwd op m’n 21ste, met de eerste de beste die me zag staan. En tien jaar later prompt weer gescheiden.” Ook zij was niet zonder averij uit haar Haagse jeugd gekomen. Die onzekerheid die Bart zo kenmerkte? Ook bij haar zat die in alles verweven. “Ik redde het niet meer voor de klas.” Pas na de scheiding en jaren van therapie kreeg ze eindelijk het gevoel dat ze ‘volwassen was geworden.’ Ze was de vijftig al gepasseerd toen ze na haar studie theologie pastor in de kerk werd, met de rustgevende gedachte dat ze had gevonden wat ze zocht. “Vier van de zeven Van Goghs zijn gescheiden”, zegt ze. “Velen hebben lang gezocht naar een goede balans in hun bestaan. Fred ging al snel naar Denemarken voor ‘de liefde’ maar het waarom bleef altijd wat vaag”, zegt ze. “ Broer Paul die altijd zo graag bij de politie wilde kwam er ook pas na z’n vijftigste terecht. We zijn zoekers geweest. Met z’n allen.” Dan was de koers van Wout een stuk stabieler. Zijn leven lang was hij ICT-er, na z’n pensioen begon hij met zijn Thaise vrouw een onderneminkje, Thiptop Thai Food, in Culemborg (haar naam is Thipsumon Prapruetitham). Puur als een liefhebberij voor hemzelf eigenlijk en de vervulling van zijn vrouws grote droom. “Toen mijn vader overleed was ik 14, misschien is dat ook wel mijn redding geweest. Ik was in de puberteit al heel erg met mijn eigen leven bezig, heb me volop in de muziek gestort, dat muziek maken heeft me er doorheen gesleept.”

Het drive-in show busje in 1973, de foto werd genomen in de oliecrisis. Dat verklaart meteen waarom de dj’s zich als sjeik hebben verkleed. En o ja, Veronica moet blijven. (BvG)

Moeiteloos een zaal platspelen

Drive-in shows zitten in het midden van de jaren zeventig op de top van hun populariteit. Fred van Gogh, Barts broer, heeft er eentje. Veel drive-in installaties zijn zo amateuristisch als maar zijn kan. Ook Fred is eenvoudig begonnen met een zelfbouw-versterkertje. Maar al gauw heeft hij buitengewoon professionele apparatuur. Boxen van London City, die de Veronica drive-in show ook gebruikt. Het beste van het beste om mee voor te rijden. Je kunt er elke zaal moeiteloos mee platspelen. De drive-in show heeft zelfs een echt management. “Waarom ga je niet mee”, zegt Fred als Bart veertien wordt. Prima. ‘Maar zeg Fred…. waarom ligt er eigenlijk een matras in het busje?’

HOOFDSTUK 2

DRIVE-IN

Oudere broers zijn doorgaans een lichtend voorbeeld in het leven. In Huize van Gogh was dat al niet anders. Zijn broer Fred, die later naar Denemarken zou vertrekken, had een drive-in discotheek, Sound Explosion. Eentje waarmee de scholen in groot-Den Haag werden afgewerkt. Bart kende zijn broer nauwelijks terug zodra die met een microfoon in de hand op een podium stond, in het centrum van ieders attentie. Thuis was Fred een binnenvetter, een stil water met diepe gronden. Maar hier bleek hij de vlotste jongen van allemaal. Een gangmaker. Voor Bart een instant rolmodel. Fred was sowieso de broer die het meest naar Bart omkeek, zegt zijn oudere zus. De parallellen tussen de beide broers waren overduidelijk. “Ik was onzeker in gezelschap. Op de radio, voelde ik me thuis, op mijn gemak, veilig in een studio en dan kon ik wél tegen de mensen praten. Net zoals mijn broer van persoonlijkheid verwisselde met een microfoon voor zijn mond. Maar ik was in het dagelijkse leven nog stiller dan mijn broer.”

Sound Explosion zette hem op het spoor van een ambitie die veel van zijn leeftijdsgenoten hadden in de jaren zeventig: discjockey worden. Populairder op middelbare scholen dan de beroepen in de oude top-tien: piloot worden, politieman of desnoods bestuurder van een tram. Niet raar ook; je scheen er niet zoveel voor te hoeven kunnen en het aanzien bij generatiegenoten was groot.

Sound Explosion zette Bart tevens op het spoor van drinken en dat was weer wat minder. “Het ging eigenlijk vanzelf, de jongens van de drive-in show hadden altijd vrij drinken.” Nog wat: Bart had achter in de Ford Transit van z’n broer een matras zien liggen. Ter bescherming van de apparatuur, had Fred gezegd. Maar op de disco-avonden werd al snel duidelijk dat je als dj vrij eenvoudig je roem kon verzilveren. Even met een meisje naar de matras in de auto. “Ze deden die drive- in shows met z’n tweeën, zowel op het podium als in het busje wisselden ze elkaar af.”

De drive-in show, opgebouwd bij een feestje in de eigen achterkamer. (BvG)

Toen Fred emigreerde, vroeg het management of Bart misschien de opvolger wilde worden, het was 1975. Dat leek whoopie! En gogo! “Ik heb het een blauwe maandag gedaan, maar ik vond het niks.” Tuurlijk, de beloning mocht er best wezen. “Maar ik had moeite met zo’n live-setting. Ze zeiden dat ik het goed deed, ik durfde alleen niet veel te zeggen en draaide vooral platen. Prima, dat was meteen óók populair, de mensen kwamen immers om te dansen. Maar voor mezelf was het een gruwel, als ik iets ging zeggen had ik het gevoel dat de hele zaal naar me zat te kijken. Op school had ik al veel moeite gehad met spreekbeurten, hoewel - eentje was wel goed gegaan. Die ging toevallig over drive-in shows, dat was dus de wereld die ik kende. De eerste avonden draaien waren nog wel leuk. Voor een huishoudschool bijvoorbeeld, met alleen meisjes. Ik was zestien, net zo oud als het publiek. Maar na een paar keer kwam de sleur al om de hoek zetten. Bovendien kon ik helemaal niet tegen het gewelddadige dat om die avonden heen hing. Sommige mensen werden boos als ze plaatjes kwamen aanvragen. Als ik zei: die heb ik net gedraaid, dan gooiden ze met flesjes en ik kon totaal niet omgaan met dat soort dingen.” Uiteindelijk woog de beloning niet op tegen ‘de enorme engheid’ van de disco-avonden.

Toen Veronica lossloeg van de ankers was dat een Grote Gebeurtenis voor Bart. “Mijn moeder zei bij het opstaan: het Veronicaschip ligt op het strand.Dat had ze de avond ervoor bij AVRO’s Televizier op tv gehoord.” Direct na schooltijd stond hij op de pedalen om tegen de wind in naar het Scheveningse strand te fietsen, in de uitloper van de storm met kracht 13 waardoor het schip was losgeslagen. “Daar stonden de mensen twaalf rijen dik, ik zag de boot verderop liggen. Wow, wat groot, wat zwart, wat onheilspellend en wat een verkeerde plek voor zo’n schip.” Zijn broer Fred werd al snel een bezield ledenwerver voor Veronica toen die omroep wilde worden.

Veronica op het Scheveningse strand. (JP)

Op de tas van Bart stond met grote cijfers de Veronica-golflengte: 538. En ‘Radio Caroline.’ Daarmee had hij zichzelf meteen tot buitenbeentje op school gemaakt, waar andere leerlingen liever de naam van voetbalclubs als ADO Den Haag met viltstift op hun pukkel schreven en van de artiesten uit die tijd: Bowie, Deep Purple, Suzy Quatro. “School was niet leuk, in de klas werd ik enorm gepest, sommige leraren deden daaraan gewoon mee, het was een onveilige omgeving.” Alweer eentje.

Bovendien kreeg Bart steeds heviger aanvallen van clusterhoofdpijn. Een borende pijn, die zomaar komt opzetten en zo hevig wordt, dat het lichaam zichzelf uit zelfbescherming uitschakelt. “Je slaat van je hoeven. Béng.” De aandoening is mysterieus – wetenschappers zoeken vergeefs naar de oorsprong. Relatief zeldzaam ook, 17.000 Nederlanders hebben er last van, nog geen 0.1 procent van de bevolking. Een aanval is vele malen erger dan bij migraine. Het moment dat er eentje komt is volstrekt niet te voorspellen. Dan weer blijft het maanden uit, dan weer heb je het vier keer op een dag. “Het begint van de ene minuut op de andere, bij je oog, dan eromheen, het voorhoofd, de slaap. Op school was ik ook al een paar keer helemaal out gegaan. Van de paniek en de hyperventilatie met name.” Daar konden ze niet veel begrip opbrengen voor de kwellingen.

De UHER, een bron van veel inspiratie.

De zucht naar radio werd er alleen meer sterker door. Hoe zou mijn vader het hebben gevonden? – dacht Bart later vaak. “ Had hij het kunnen waarderen? Vast wel, dat was in elk geval al gebleken door z’n bereidheid om zijn UHER uit te lenen, de kostbare bandrecorder. Een stereo-exemplaar zelfs, dat in 1965 rond de duizend gulden had gekost, in die tijd een werkmansloon van een maand. “Mijn vader filmde heel graag, formaat dubbel 8. In elke vakantie werden er kilometers gefilmd. Er moest altijd degelijk worden gewerkt, je moest de natuur van de vakantiebestemming zien én er moest een goed verhaal in zitten. Er hoorde professioneel geluid bij, vandaar die UHER. Hij lette er zelfs op of we na enkele dagen van onderbreking wel dezelfde kleren aan hadden.” Continuity!

Bart: “Wij werden er gek van, alles moest zes keer over, alleen de goede takes werden bewaard, de rest werd weggegooid. Volgens zijn scriptje moest ik huilen, want ik was zoekgeraakt en teruggevonden door de hond. Ik moest op een gegeven moment ook echt huilen, zo erg was het. Dat filmen van hem was niet echt een feest. Achteraf waren we uiteraard blij toe. Want nadat mijn vader was overleden, hadden we tenminste zijn films nog.”

Dat er een mate van bezetenheid in de filmprojecten zat, was zonneklaar. “Het moest altijd voor de volle honderd procent, bij mijn vader, liefst 150 procent. Het was niet snel goed. Altijd had het nog beter gekund of beter gemoeten, die sfeer zat in alles.” De bezetenheid bracht z’n vader af en toe in de problemen. “Hij werd ontslagen bij het Katholieke Gregoriaans Zangkoor van de Fatima parochie dat hij leidde. Uit de functie van dirigent ontheven omdat hij te fanatiek was. Bij het begin had hij de koorleden al direct voorgehouden: het is weliswaar vrijwilligerswerk maar het is niet vrijblijvend. Als ze hun partijen niet kenden, dan zwaaide er wat, oh oho, hij nam ze ook allemaal op met zijn UHER. Thuis luisterde hij terug wat er mis was gegaan en de volgende keer kregen ze dat dan weer op het brood uitgesmeerd. Op een gegeven moment pikten ze het niet meer, ze kwamen daar ook voor de lol.”

Anne-Francine: “Van het bestuur moest hij toen vertrekken. Dat heeft hem heel erg geraakt, het was vlak voor zijn dood.”

Je zag de tomeloze perfectie van vader Van Gogh in de kleinste dingen terug. “Als iemand geleend gereedschap op de verkeerde plek terug hing was het huis te klein. En een keertje moesten we voor hem met z’n zevenen Yesterday van The Beatles zingen. Dan moest vijftien keer over, het ging maar door. Maar OK, hij leerde me dus wel hoe je met de UHER moest omgaan, dat ook wel weer. Hij zei: ‘Bart, voordat je hem kapot maakt, zo werkt het’ .”

“Onze vader was een intelligent en een talentvol man, zoveel is absoluut zeker,” concludeert Anne- Francine, hij had op Soerabaja bij de Jezuïeten op school gezeten, deed het gymnasium, waar hij door het uitbreken van de oorlog helaas nooit een diploma haalde. “In alles zat ambitie, de armoede die zij zelf hadden meegemaakt mocht zich beslist niet bij hun kinderen herhalen. We moesten met zijn allen op de toppen van ons kunnen presteren, altijd, op de tenen lopen, het nog beter doen dan je al deed en ervoor zorgen dat je het ver ging schoppen in het leven.”

Bart als veertienjarige. (BvG)

Bart: “Hij was buitengewoon kritisch op alles. Ik kan me nog ruzies herinneren met hoofdredacteur Ferry Hoogendijk van de Elsevier aan de telefoon. Ferry had mijn vader verkeerd geciteerd. ‘U moet me niet betichten van onjuist taalgebruik, het is uw interpretatie en u sloeg de plank helemaal mis.’ Mijn moeder zei: ‘Je krijgt nog eens een hartaanval’ en die heeft hij uiteindelijk dus ook gekregen.”

“Omdat ik nog maar zeven was”, zegt Bart, “kon ik me niet een goed beeld van mijn vader vormen, de leeftijd was ontoereikend. Als je ouder wordt wil je steeds meer weten, ik ben daar geen uitzondering op.” Zijn broers en zussen schetsten een beeld van een man met karaktertrekken die Bart ook steeds meer in zijn eigen leven zag verschijnen; z’n vader had een enorme gedrevenheid. In alles zat fanatisme, perfectionisme en obsessie. Bart kreeg een flinke klap van dezelfde molenwieken mee. Fanatisme, perfectionisme en obsessie kunnen drie motortjes zijn die voor veel stuwkracht zorgen. Tegelijkertijd zijn het drie afzonderlijke valkuilen waarin je voorover kunt duikelen, als je niet goed oplet. “Ik merkte dat aan mijn eigen leven, ik was altijd ontstellend fanatiek, met radio, bandjes maken, later met de jinglesessies. Alle registers gingen zo ver mogelijk open. Perfectionisme willen handhaven, ook als iedereen het allang beu is geworden? – ook al heel herkenbaar. Ik was altijd aan het werk, vanaf het eerste moment met workaholic-achtige verschijnselen. Ik was altijd druk, zat altijd lang in de studio, later bij de sessies tot ’s ochtends vroeg, nog even naar huis dan, of in het hotel een paar uurtjes bijslapen en dan weer aan het werk.”

Nooit stoppen, nooit inzien dat het teveel is en er liever nog een schepje bovenop doen – dat kan een keer uit de balans schieten. Vroeg of laat krijg je daarvan de rekening gepresenteerd, misschien niet op je dertigste of veertigste, maar op naar de zestig kunnen alle brokken zomaar over je heen vallen. Maar daarover later.

Barts thuisstudio in 1977. (BvG)

Langzaam maar zekerrrr

Huize Van Gogh, de Soestdijksekade in Den Haag. De tweede verdieping. Er klinkt geluid door de deur. Soulmuziek en jingles en de stem van een dj die veel weg heeft van Ferry Maat bij de TROS. Een enthousiaste afkondiging: ‘...Langzaam maar zekerrrr verwijdert-ie zich van de top van de Radio Centraal Soul Top 20, Staple Singers! Vorige week nog 5 en nu 3 plaatsen naar beneden in de vijfde week soul Top 10 en Do it againnn....!’ In dat ‘againnn’ zit een extra uithaal van de stem – zoals ze dat op de zendschepen altijd deden. De rollende rrrrr van zekerrrrr was er ook al erg in zwang. Die discjockey? Dat is Bart van Gogh. Het haar valt tot over de schouders van z’n coltrui, die feloranje is, want dit zijn the seventies. De studio is een ratjetoe van huis-tuin- en keukenapparatuur. Het mengpaneeltje met vijf schuiven is maar een simpel dingetje. Toch klinkt het als een klok, dankzij een zelfbouwcompressor en de galm, van twee veren uit een RiHa-orgel. Ze zeggen wel: radio is theatre of the mind, als dat zo is wordt hier op tweehoog een interessante voorstelling geboren.

HOOFDSTUK 3

HAAGSE PIRATEN

Barts radiocarrière begon bij Radio Centraal, een piraat in Den Haag. Landpiraten waren er al vanaf de dertiger jaren in Nederland geweest. Vaak op het platteland, waar de boeren een ‘geheime zender’ als een uiting van hun ultieme vrijheid zagen. Tegen de overheid, tegen de stad, tegen de regels. De overheid wilde het fenomeen met water en zeep uitboenen, maar slaagde daar nooit in. De landpiraten werden gaandeweg ook een fenomeen van de stad, zeker nadat Veronica, Noordzee en Atlantis in augustus 1974 tegelijk de mond werd gesnoerd met nieuwe wetgeving. Hilversum III was overgebleven en dat was maar een rare mengelmoes van smaken en ideeën. Zonder horizontale programmering, die de zeezenders zoveel succes had gebracht. Juist met een verticale, elke dag met een andere omroep. De ene met te gèkke muziek, de andere met underground en weer een andere met een verzoekuur vol berijmde psalmen.

In zijn thuisstad Den Haag was Radio Centraal al in de lucht voordat de zeezenders goed en wel aan hun laatste dagen begonnen. Dat de zender in een zekere behoefte voorzag is een eufemisme: er kwam een grote schare aan toegewijde luisteraars en in winkels en benzinepompen in de stad schalde overal Centraal en niet HIII uit de luidsprekers. Bart was vijftien en ontmoette Rob Candy, de man achter Radio Centraal. ‘Weet je wat’, zei hij al snel, ‘maak jij maar eens een programma van een half uurtje, op donderdagavond’- en dat nam ik thuis op.” Al snel ontmoette hij daar Jelle Dijkstra, die zich in die tijd Buffalo Bill Pepinski noemde. “Slimme jongen, die Jelle, geknipt voor de IT wereld, is-ie later ook gaan doen. Hij was heel taalgevoelig, grammaticaal was het allemaal dik in orde, maar het nadeel was dat hij zo Haags sprak als maar kon. Aan z’n zinsbouw en woordkeuze kon je horen dat hij een brede algemene ontwikkeling had, maar door dat Haags viel dat allemaal gelijk weer plat.”

De Radio Centraal studio - een frame uit een Veronicadocumentaire over landpiraten.

Niettemin was Centraal een leerschool. Om te beginnen had Jelle thuis niet één bandrecorder staan maar drie. Wat je daar niet mee kon doen! Je kon dubbelen, sound on sound, steeds iets toevoegen aan wat je al had. Bovendien was hij uiterst vaardig in het knippen en plakken. Bart: “Uit Amerikaanse jingledemo’s wipte hij de naam er handig uit van de stations waar ze voor waren gemaakt: WABC, WLS en zo. En hij verving die door ‘Radio Centraal!” Eigenhandig ingesproken. Bart: “We troffen elkaar in die interesse. Ik ging op zondagmiddag vaak bij hem langs. Hij vroeg al snel: spreek dat eens in, roep eens even: Het Radio Centraal Voetbalelftal! Mijn eerste kennismaking met spotjes doen.”

Al snel daagde bij Bart het besef: als ik hier verder in wil, dan moet ik er goed in zien te worden. “Allereerst moest ik mezelf dat Haags afleren.” Weliswaar sprak hij geen plat Haags maar aan de klinkers, de aaa’s en de ooo’s en de eee’s kon je direct horen dat zijn wiegin de Hofstad had gestaan. En anders wel aan de veel te vette ‘l’ en de Haagse rrrrrr, die net niet lekker van de tong rolde. Gek trouwens, dat Haags. “Thuis werd absoluut geen Haags gesproken. Mijn moeder sprak met een Javaans accent, Tante Lien, je kent dat wel. Nadoen was ten strengste verboden, daar werd ze erg boos om. M’n vader had ook een Indische tongval, maar hij articuleerde altijd zeer zorgvuldig - een kwestie van overcompenseren. We moesten zuiver Nederlands van hen spreken. Zo was hen dat in Indië geleerd - Maleis was voor het klootjesvolk. Grammaticaal moest het allemaal correct zijn. Fouten als hun hebben of enigste of meer als konden echt niet. Ze wilden echt Nederlanders zijn, in Indonesië al en zeker in een stad waar ze werden gezien als tweederangs burgers uit Indonesië.” Maar ja, op school en op straat heerste het Haags, wie met pek omgaat wordt ermee besmet.

De hoorspelen luisterde Bart nooit terug, z’n spotjes des te meer. Het maakte hem kritisch op zichzelf. Het instrument was dik in orde, hij had een mooie stem en toen hij op z’n vijftiende de baard in de keel kreeg werd-ie mooi diep en van bronsgroen eikenhout. “Maar ik had geen enkele notie van dictie, of tekstbeleving. Het was ongecultiveerd. Of iemand zonder zangles een liedje probeert te zingen. Zelfs als je toon kunt houden betekent het nog niet dat je een zanger bent.”

Bart was strontjaloers op mensen met een prachtige rrr. “Dat vond ik het summum van een goede spreekvaardigheid.” Hij ging al behoorlijk veel om met Kas van Iersel, de man die hem later bij Sky Radio als voice-over zou opvolgen. In de Haagse piratenscene bekend als Kassebas. “Die had van thuis uit een mooie rrr. Ik dacht: dat moet je dus kunnen leren. Mijn vriendin van toen zat op de katholieke Pabo en had daar een logopedie-leraar. Een broeder, hij wilde mij tegen een fles wodka op z’n tijd ademhalingsoefeningen geven. Stemles! Hij leerde me perfect te articuleren. Als ik nu dingen terug hoor uit die tijd dan was het verschrikkelijk, alles werd met een vreselijke nadruk uitgesproken. Krentenbroodje werd keddeenn-tennn-beddoodje Een fase waar je even doorheen moet. Ik heb de rrr een beetje onder controle gekregen, niet helemaal. De ingeslikte rrr past ook bij me, als stem, als persoonlijkheid, als ik hem heel erg met een rollende tongpunt uitspreek is dat toch wat gekunsteld.”

Nog een beeld van Barts studio. (BvG)

“Die lessen hielpen me later erg bij het regisseren van sprekers en zangers, vooral bij buitenlandse zangers. Doordat ik bij de spraakoefeningen erg gefocust was op de stand van mijn mond, kon ik bij buitenlandse zangsessies later heel analytisch kijken en luisteren hoe de zangers hun klanken maakten en dat overbrengen op onze Nederlandse zangers. Of net andersom. De Denen bijvoorbeeld hadden de neiging om te brouwen en nogal achterin de keel te spreken en het vooral niet te overdrijven. Terwijl je bij jingles, dat is het trucje, juist wel moet overdrijven, het moet echt in blokletters uit je keel komen. Dat zijn de meeste zangers al niet gewend. Zeker zangers niet uit landen waar de spraak nonchalanter is. Italianen en Spanjaarden hebben dat wel van zichzelf. De Denen waren een beetje, boers, maar ik kon ze net zo ver brengen dat ze hun taal meer accenten konden geven en de articulatie wat verder aanzetten, zonder dat het gek ging klinken. Zodat het wat meer jingles werden. Door de spraakles lukte het bij sprekers ook beter om ze een melodie in een zin te laten leggen. Kinderen regisseren was nog het leukste, ik vertaalde het in melodietjes, je moet doen alsof je een melodietje zingt.”

“Na die lessen kon ik mezelf beter corrigeren, toen ben ik wel heel erg goed naar mezelf gaan luisteren. Ging ik voor de spiegel staan: heel veel geel meel, om de ‘e’ te trainen. Ik kon steeds ook maar geen hakbijl zeggen. Hakbel werd dat. Haha, echt Haags, nóg een keer. Als je verder wilde in het vak dan was ABN spreken echt een voorwaarde.” Op de Hilversumse zenders waren streekaccenten in die tijd taboe. “Ik denk dat Van Inkel de eerste was die op de landelijke radio met een accent begon. Amsterdams ging nog wel, Haags of Rotterdams werd niet getolereerd. Een voorbeeld was ook wel Paul van der Lugt die ik van de ziekenomroep kende. Die was nieuwslezer. Je moest er echt zuiver ‘Radionieuwsdienst... verzorgd door het ANP’ zeggen, dat kon hij als geen ander, terwijl hij ook maar een Hagenees was, maar dan wel eentje uit het Statenkwartier.”

“Ik wilde ook de reclamekant op, iets met mijn stem kunnen doen, ook daar was zuiver Nederlands een absolute noodzaak. Mijn voorbeelden waren de stemmen van de hoorspelkern: Donald de Marcas, Ed Lautenslager, Trudy Libosan, die spraken perfect Nederlands, ze waren mijn referentie. Lautenslager met zijn: ‘Miele... er is geen betere.’ Hans Hoekman en Inventum zwakstroomdekens! Geweldig!” Hij zou ze later veel tegenkomen. Regisseren zelfs.

Spotjes maken? Hartstikke leuk om te doen. “Maar op mijn vijftiende was discjockey worden nog het ultieme doel. Ik zat bij de ziekenomroep waar Govert van Brakel mijn eerste baas was, de voorzitter van de omroep. Het heette de RANO, Radio Noord of zoiets.” Ze zaten op een verdieping van het Oogziekenhuis in Den Haag, vlak tegen het veel grotere ziekenhuis Leyenburg, Bart woonde er nagenoeg om de hoek.

“Govert heeft me toen een heel wijze les meegegeven. Die zag me als zestienjarig klotejongetje binnenkomen, super eigenwijs, ik wilde Top 40 radio maken, eens even een fijn dj programma gaan neerzetten. Hij zei: ‘Ik heb een leuk taakje voor je. Wil je morgenavond de verzoekplatenlijsten ophalen?’ Dat werd toen nog gedaan, dan ging je de bedden af, de briefjes ophalen. Ook bij de Preva-stichting, een instelling met vaak terminale mensen, dat kon je op de afdeling ruiken ook. Ik schrok me dood van de dramatiek daar, ik had nog nooit zulke zieke mensen gezien. Toen ik terug was vroeg hij: ‘En….?’ Ik zei ja, nou – ik was heel diep onder de indruk. En hij zei: ‘Dát is dus onze doelgroep’. OK, dat heeft me wel wakker geschud, ik weet dat nu nog, we deden het voor heel oude en zieke mensen. Daarna presenteerde ik met heel veel plezier een verzoekplatenprogramma.”

“Ach ja, Bart!”, zegt Govert van Brakel enthousiast. Op zijn Facebook-pagina had hij net een fotootje van een iele jongen achter de microfoon gezet. “Kijk naar de piepjonge Bart van Gogh en je ziet al: die jongen komt er wel”, schreef hij eronder. “Dat was ook zo”, zegt Govert. “Bart had net de baard in de keel gekregen, had al een mooie radiostem op z’n zestiende. En wist hoe je moest aan- en af kondigen,ritmisch, mee met de muziek. Hij had radio in zich, het is iets ondefinieerbaars, je kunt het ook niet leren. Bij Bart zag je het meteen: een uitblinkertje.”

De ziekenomroep was vruchtbare bodem, ook voor Govert zelf. Bij de NCRV en later bij de NOS zou hij het journalistieke geweten worden van de radio. Een man die de mooiste journalistieke klussen mocht doen: de interlandfinales, de Olympische spelen, de dodenherdenking op de Dam, rampen als bij de World Trade Center. Hij zegt: “Achteraf is het niet te geloven wie er allemaal begonnen is bij de RANO als eenvoudig ziekenomroepje voor de Hagenezen. Kas van Iersel zat er. Paul van der Lugt dus, Jan de Hoop, Ben Zwaan – later mijn collega bij Langs de Lijn. Peter ter Horst zat er, die het tot hoofdredacteur van de Haagse Courant zou brengen.”

Govert zelf was nog maar net bij de ziekenomroep en nu al voorzitter, zoals het in vrijwilligersorganisaties gebeurt als je even niet oplet bij vergaderingen. “Nieuwe mensen bij de RANO moesten eerst door de ballotage”, zegt hij. “Ze moesten een tekstje voorlezen en een klassieke plaat afkondigen en daarna nog een populaire. Die was van het niveau Waarheen waarvoor van Mieke Telkamp of Het kleine café aan de haven. Wie slaagde, kreeg een certificaat waarop stond dat je officieel medewerker was.” Het was een beste toer om een organisatie van 45 vrijwilligers in toom te houden. “Veel van die radiogekken zaten bij Radio Centraal, daar waren regelmatig invallen. Ik was als de dood dat ze onze appa-ratuur van de ziekenomroep zouden gebruiken om spotjes en programma’s te maken en dat de Radio Controle Dienst hier een keer zou binnenstormen om alles wat van ons in te laden. Dat kon je als gesubsidieerde instelling natuurlijk al helemaal niet hebben.”

Govert denkt met liefde terug aan zijn tijd bij de RANO. Het was een voorrecht om kilometers op de teller te krijgen in een club met zoveel gelijkgezinden, want dat was ook wat het was: een medium om de eerste ervaring op te doen in een setting waarbij fouten je nog wel worden vergeven. Govert zegt: “Het was een speeltuin en Bart was de jongste speler. We deden het natuurlijk niet echt voor de zieken, zij vormden met z’n allen ons alibi om met radiospullen rond te slepen.”

Inmiddels stouwde Bart zijn eigen kamer vol met spullen om radio te maken. “Ons huis aan de Soestdijksekade was een portiekwoning op de twee hoogste etages, met vier slaapkamers, één op de etage waar we woonden, de rest boven. Mijn eerste studio was eerst nog beneden, daarna ben ik met alles naar boven verhuisd”, zegt Bart. Dat daar werd zijn persoonlijke radiohemel.

Rechts: Bart in de RANO studio, de zieken zelf waren eigenlijk maar een excuus. (BvG)

Bij ziekenomroep RANO; ‘Die jongen komt er wel.’ (Facebookfoto’s Govert van Brakel)

De Mi Amigo in 1974. (JB)

Een brancard op de Mi Amigo

The Knock Deep Channel. Twintig kilometer uit de Engelse kust, op 51 graden, 42 minuten en 50 seconden noorderbreedte en 1 graad en 35 minuten oosterlengte, drijft een boot, die gebutst is en een afgeragde indruk maakt: hetzendschip van Caroline en Radio Mi Amigo. Het is rond middernacht, 28 februari 1977. De discjockeys aan dek turen de duisternis in. Verderop zien ze eindelijk de zoekende schijnwerper van de reddingsboot uit Walton-on-the-Naze, die via de radio is opgeroepen. Ook de reddingswerkers zijn opgelucht dat ze het kleine schip met z’n hoge mast spotten. Bij afnemend tij hebben ze vijftig zeemijlen langs zandbanken in de Theemsmonding moeten zigzaggen, op weg naar het schip, dat een beschutte ligplaats heeft gevonden tussen twee hoge zandbanken. Een zware tocht van bijna zes uur. De stuurman laat de motor draaien, twee mannen stappen over met een brancard, die even later behoedzaam weer over de reling wordt getild wordt. Met daarop discjockey Eric Beekman. Stevig vastgesnoerd. Hij is volledig van de wereld. Op de Mi Amigo zien ze hem met zorg in het hart vertrekken. Als dat maar goed komt. Beekman! Beekman? Een pseudoniem van Bart van Gogh.

HOOFDSTUK 4

MI AMIGO

Bart: “Bij de ziekenomroep deed ik een verzoekplatenprogramma met Erni Uiterwijk. Zij was bevriend met Frank van der Mast – echte naam: Jan de Hoop. Hij was dj geworden op Radio Mi Amigo, vanaf de MV Mi Amigo, een kustvaarder die in 1961 als zendschip was omgebouwd voor Radio Nord en werd verankerd bij de eilandenkust van Stockholm. Vanaf 1964 had het schip in de Theemsmonding de Britten vermaakt als Radio Caroline en bovendien de Britse zeezenderwet getrotseerd, die alle medewerking na 14 augustus 1967 strafbaar had gesteld. Tot de kas na een half jaar volledig leeg was en de schepen nota bene door hun eigen bevoorraders naar Amsterdam werden gesleept omdat ze geld wilden zien. In 1972 was de Mi Amigo weer naar buiten geglipt, toen allang niet meer zeewaardig. De eerste maanden was er een houtje-touwtje programmering, want veel geld was er niet. Op 1 januari 1974 huurde Radio Mi Amigo zendtijd, daarna werd het beter met de geldstromen. Na 31 augustus 1974, toen ook Nederland een wet tegen zeezenders had aangenomen, gingen ze met dit schip opnieuw de strijd aan met de wet. “Het zal wel”, dacht Bart. “Ik luisterde nooit. De boot was naar Engeland verhuisd, met een soort babyfoon aan boord, in plaats van 50 kiloWatt stond de zender hooguit op de helft om olie uit te sparen. In de winter, als het vroeg donker werd, was de zender nauwelijks te horen.” Piep-knor-ruis. De luisteraars waren meestal devote aanhangers. Ze noemden het schip zelfs liefkozend The Old lady.

Niettemin gaf Bart via Erni een bandje aan Jan de Hoop. Bart was met z’n moeder in een vakantiehuisje in Drenthe toen de buren tegen het raam klopten: er is telefoon voor je. “Uit België, een zekere Patrick Valain. Hij viel met de deur in huis: ik heb je bandje gehoord. Wil je op de boot werken als dj en nieuwslezer?” Het was februari 1977. Bart was zeventien en gedrost van de middelbare school. “Later pas, met studies Engels en Duits, wiskunde, marketing en muziektheorie heb ik de voornaamste hiaten gevuld. De school was afschuwelijk, ik werd bijvoorbeeld met de punt van de passer in m’n rug geprikt, de leraar trad niet op, ik eindigde bloedend bij de directie, die in de klas kwam vertellen dat ze dat nooit meer mochten doen, wat het uiteraard nog erger maakte.” Het was de hoogste tijd voor iets leuks. En werken bij een zeezender voldeed prima aan die definitie.

“Patrick zei dat ik dinsdag kon beginnen. Het was woensdag. Slik! Ik heb gezegd, euh - ik bel u morgen terug. Ik zei tegen mijn moeder: ik kan naar de Mi Amigo. Ze zei: waar is dat dan? Ik: ergens in de Theemsmonding. Nee, ik heb niet gesmokkeld door te zeggen: voor de kust bij Scheveningen, ik was er heel eerlijk over. Tja, zei ze: dat moet je dan maar doen, dit is dé kans voor jou om verder te gaan in het vak. Eigenlijk vond ik het doodeng. Bovendien had ik steeds die clusterhoofdpijnen. Ze zei: neem maar heel veel kleren mee dan, en hoe lang ga je eigenlijk? Weet ik niet, een of twee weken, kan ook zomaar een maand zijn,” zei ik.

“Ik wist niks, was nooit op zee geweest. Eerst moest ik naar Antwerpen. Daar zou ‘iemand’ me ophalen. Gek hè, als mijn zoon op z’n zeventiende dat tegen me zou zeggen, was mijn antwoord geweest: no way. Vreemd genoeg herkende ik Valain meteen. Toen ik later klanten op Schiphol ophaalde kon je de radiomensen er ook zo uitpikken. Valain stond me op te wachten met Germain Ackx, de kapitein van de tender. O ja, zei Valain, ik moet nog een spot inspreken voor een lp, die moest op een bandje mee naar het schip. Dat was een eindeloze spot, wel 60 seconden, die nam hij gewoon met een Revoxje en een Sennheiser microfoon op in z’n slaapkamer. Niks studio.

We reden naar Boulogne-sur-Mer, bij Calais. Ga nog maar even goed eten, zei hij. Jaaaa, hij wist natuurlijk al wat er aan boord was. Namelijk niks. Op dat moment sloegen de zenuwen toe, ik was bloednerveus. We moesten tot diep in de nacht wachten, toen pas konden we de haven uitglippen.”

Patrick Valain. (Maëva-archief)

Die Germain Ackx was een halve avonturier en een hele dronkenlap, iemand van roekeloze risico’s. Bevoorraden van een zendschip was er zo één, het werd uitstekend betaald, maar je was hoogstwaarschijnlijk je boot kwijt als je tegen de lamp liep. Er gingen verhalen rond dat hij in de nachtelijke uren ook drugstransporten deed. Met Ackx zou het slecht aflopen, drie jaar later, ook in februari, verdween zijn vissersschip Hosanna (de Zeebrugge 592) van de radar. Van de kapitein en zijn vijf bemanningsleden ontbreekt sindsdien ieder spoor. Nog jaren werd er in de Belgische zeehavens gespeculeerd, zijn ze verdronken of gevlucht voor drugsmaffiosi?

Maar dat alles kon de zeezenderdebutant Bart nog niet weten. “Pas rond twaalven zagen we de Mi Amigo liggen in de ochtendmist, eerst als een streepje in zee – de antenne. Aan boord komen was best een dingetje met die golven. Er gingen ook containers mee over, een soort kliko, veertien stuks in totaal: met vers water. Voor dertien mensen. Te weinig om te douchen, zoals ik al snel zou merken. Daarna werd olie overgepompt. Er was een stokbrood en wat groente en wat sla, wel wat weinig, dacht ik – toen ik het zag. Toen al snel kennis gemaakt met Jan de Hoop, op volle zee dus Frank van der Mast. Die zei meteen: ‘Je moet me Frank blijven noemen, dan kun je het niet per ongeluk verkeerd doen, ook niet op de zender. Dan noem ik jou Beekman.’ Want ik had Eric Beekman verzonnen als naam voor mezelf. Beekman kwam van Toon Kortooms’ Beekman en Beekman, de boekjes, heel simpel. Eric was zomaar iets. Verzonnen, het stond heel ver van me af, het was een naam die niet in de familie voorkwam. Zo konden ze me dan niet traceren, dacht ik.”

Daarna werden handen geschud met Marc Jacobs, een beroemd dj op Mi Amigo en Otto, een matroos met een Vlaamse tongval. “In de studio beneden zaten de Engelsen, aardige jongens, waar we niet gek veel mee te maken hadden. Otto zei in mijn hut: ‘Hier sijpelt af en toe wat water naar binnen, er is een keer een tender tegenaan gevaren. Daar moest ik me maar niets van aantrekken’, vond hij, ‘want zie - er is een staalplaat tegenaan gelast.’ De eerste dag was het acclimatiseren geblazen, de tweede dag moest ik meteen al beginnen met nieuwslezen. Als ik één ding niet kon - en nu eigenlijk nog niet echt - was dat wel lange zinnen lezen. Bij pianospelen lukken langere stukken ook niet goed. Dat moet dan stukje bij stukje, ik wéét wat ik moet doen, maar ik kan het niet. Misschien een gevolg van ADHD, mijn arts zei: ‘Van de H van Hyperactivity ben ik niet zeker, maar van de Attention Deficit & Disorder wel.”‘ Concentratieproblemen, een korte attentieboog – van die dingen.

Bart: “Ik heb van die Mi Amigo-tijd veel geleerd. Jan de Hoop had m’n nieuwslees-deficit snel door. Die zei: terwijl je de eerste zin leest moet je de tweede alvast in je hoofd zetten, dan weet je wat je moet lezen. Hij leerde me ook mijn vaste stopwoordjes af. Ik zei in mijn programma nogal vaak ‘ieder geval’ ...in plaats van ‘in ieder geval.’ Hij zei: ‘Schrijf het op, zet het recht voor je neus, als je het ziet zeg je het niet meer verkeerd.’ Dat was ook zo. ‘Zeg ook niet Elvin Bishop op z’n Engels, maar gewoon op z’n Nederlands. Hou het simpel, het zijn simpele Nederlanders en simpele Vlamingen die luisteren.’ Ik kreeg de ochtendshow tussen zes en zeven, een tijdvak dat niet erg populair was en ook maar nauwelijks te ontvangen in Den Haag als het donker was en dat was het in februari nog. Ik moest dus om een uur of half zes mijn bed uit en over het dek lopen in ‘n T-shirtje, wat best koud was. Erger was dat ik steeds witte bonen in tomatensaus moest eten als ontbijt. Het was wachten op nieuw brood en gelukkig kwam dat er met de nieuwe tender.”

Bart rookte als een ketter. “Aan sigaretten was geen gebrek aan boord, dat dan weer wel. Programma’s maken ging wel goed op 3-1-9, de golflengte van Mi Amigo. De sfeer was leuk, echt gezellig. Je werd ook met kutgeintjes getest, natuurlijk. Bart haal jij eens wat soep. Bij windkracht acht. Dan weet je wel hoe dat afliep. Maar ik was niet zeeziek. ’s Avonds zat ik heel graag naast Marc in de studio, die moest dan dingetjes in elkaar zetten als er opdrachten binnenkwamen via de korte golf. Er werden ook steeds codes uitgezonden. Code 24 weet ik nog, dat was: stuur een nieuwe discjockey! Dan had eentje aan boord het verbruid. Code 6 was: we zitten op laag vermogen om olie te sparen, dat was eigenlijk altijd zo en met een andere code kondigde je ’s avonds contact aan via de korte golf. Ik zat soms tot één uur ’s nachts bij Marc in de studio, vond het zo leuk om te zien hoe hij spotjes maakte. Hij zei: ‘Heb je geen chronisch slaaptekort dan? Morgen moet je er om half zes uit.’”

“Dat schip lag ‘s nachts onverlicht in het donker, alles om maar brandstof te sparen. Op volle zee, het schip lag tussen twee zandbanken, maar toch…. Als er een vliegtuig overkwam werd eerst steels gekeken, is het de kustwacht of is het er één van ons? Met een vliegtuigje werden vaak de bandjes gebracht uit Spanje. Pas dan gingen de lichten aan.”

Frank van der Mast, inmiddels befaamd onder zijn eigen naam: Jan de Hoop. (RvD)

“Ellen Kraal was er ook, Samantha Dubois heette ze op de zender, ze deed er Engelstalige programma’s. Ik zat ook vaak bij haar in de studio, ze kwam eveneens uit Den Haag. ‘Waar woon je? Soestdijksekade. Oh!? - ik aan de Valkenboslaan 18. Joh – dat is bijna om de hoek.’ Het ging leuk aan boord, op de nieuwslezerij na dan, ik was als de dood dat ik weggestuurd zou worden omdat ik het niet goed deed. Code 24! En de clusterhoofdpijn begon op te spelen, in de messroom voelde ik het voor het eerst opkomen. Ik had geen idee wat ik eigenlijk had, clusterhoofdpijn was toen nog niet echt bekend. De eerste paar keer in zo’n cluster trok het meestal weg, maar na een paar dagen werd het dan heel erg, wist ik en dan ging ik hyperventileren. Precies dat gebeurde op het schip ook. Binnen een minuut was ik gek van de pijn. De dag na de eerste aanval zei Marc Jacobs: ‘Dit kunnen we niet hebben. Out gaan van de pijn is levensgevaarlijk aan boord, dan kun je overboord slaan, of misschien heb je wel een hele nare ziekte onder de leden.’ Ik zat er net twee weken, verschrikkelijk, ik had het zo naar mijn zin. En dat nieuwslezen ga je wel leren, hadden ze gezegd, een bemoediging. Maar ze waren unaniem na messroom- beraad: dit is een onverantwoord risico. Vergeet niet, iedereen was nog hartstikke jong, 23 jaar of zo, het was een enorme verantwoordelijkheid. Ik zou op de eerste de beste tender van boord gaan.

Op de zondag erna moest er een ‘nood’- Baken 16 worden gemaakt, een live programma van zee, omdat er door de storm geen bandjes waren afgeleverd. Dat mocht ik doen en het was mijn leukste programma van die al die dagen op de Mi Amigo, net alsof een zekere spanning was weggevallen.”

Eén aircheck is bewaard gebleven, waarop een blije Bart te horen is, hoewel hij in de studio aan de lopende band werd getergd door malheur aan de apparatuur, die al net zo sleets was als het schip zelf. Met een jinglemachine die steeds niet wilde starten (het nadeel van een studio op een schip, het zout vrat zich door alles heen, alles ging vroeg of laat kaduuk). “Best leuk, maar voor een dj had ik weinig tekst”, aldus Bart, nadat hij zichzelf terug hoorde als goedbedoelende jongen van zeventien. Hij zegt: “Vlak hierna kwam er weer een aanval, ik bleef er ditmaal bijna in, ze waren in paniek: hij gaat hier nog dood.”

De reddingsboot vaart uit voor Eric Beekman. (RvD)

“Ik zie mezelf nog zitten”, zegt Marc Jacobs. “Boven op de brug, in pogingen om met de marifoon – op noodkanaal 9 - de reddingsboot op te roepen. Dat was voor iedereen hoogst uitzonderlijk, ik heb vier jaar op de Mi Amigo gezeten, dat hadden we nooit eerder hoeven doen, later Godzijdank ook niet meer.”

“Hij moet nu gehaald geworden”, had Marc geroepen en de zevenkoppige bemanning van de reddingsboot ging dadelijk op weg naar de loods met de reddingsboot. Samantha zei: ‘Ik ga mee, ik laat hem niet alleen naar het ziekenhuis gaan.’ Haar vriend, Peter Chicago, als langjarig zendertechnicus zo’n beetje de baas aan boord, stak er een stokje voor: ‘hem laten ze straks ongemoeid, want als hij van boord wordt gehaald is dat overmacht. Maar jij wordt gearresteerd.’ Ze had al een boete van 2000 pond aan de broek hangen. Geld dat zij uit principe niet wilde betalen, maar dat haar oma later aftikte, zodat ze geen strafblad zou hebben. “Die Samantha was zó anarchistisch. Dat hebben ze me achteraf allemaal verteld, hoor, want ik was out”, zegt Bart. Marc Jacobs: “We dachten werkelijk dat hij in zijn hut op het achterdek dood lag te gaan.”

Het was al bijna middernacht toen reddingsboot 48-01 uit Walton-on-the-Naze plotseling opdook om Bart van boord te halen. Iedereen had handenwringend zitten wachten, ze hadden geen radar aan boord, ze wisten niet wanneer ze hulp konden verwachten. “De tocht was waanzinnig”, vertelde stuurman Frank Bloom twee dagen later aan de East Anglian Times. Door afvallend tij vielen er zandbanken in de ondiepe delen van de Theemsmonding droog, een rechte koers was onmogelijk, ze moesten de steeds smallere geulen volgen om dichter in de buurt van de Mi Amigo te komen. De terugtocht was korter, want de vloed werkte mee, maar ze moesten nu behoedzaam varen om de doodzieke Bart - nog steeds niet wakker - zo veel mogelijk te ontzien. In Walton werd hij de pier van bijna 800 meter lang opgehesen (de langste van Engeland, zeggen ze in Walton-on-the-Naze dan altijd trots, maar dat is geen pré als je naar het ziekenhuis moet en in een ambulance afgevoerd).

“Heel vaag weet ik nog dat de boot kwam en dat ik opgetild werd op de Mi Amigo en dat ik ijskoud was. Ik wist niet waar ik was. Jacobs zei: ‘Geef mij je paspoort maar.’ Ik zei: mijn paspoort geef ik nooit af. Bij volle bewustzijn opeens.” Uiteindelijk werd hij wakker in een ziekenhuisbed achter de grauwe gevel van het Essex County Hospital. “Daar wilden ze me een ziekenhuisbandje omdoen, ik dacht dat ze me in de boeien sloegen, ik was helemaal wappie. Een zuster zei dat er een oudere Ierse heer aan het bed had gestaan. Eigenaar Ronan O’Rahilly van het zendschip kennelijk, die zelf kwam kijken wat er aan de hand was. Ik sliep vijftien uur achter elkaar. Daarna had ik een berenhonger. Raar, als zo’n clusteraanval toeslaat wil je dood, maar als het over is dan is het ook over. Je bent wel bekaf, het vreet energie, een aanslag op je lijf.”

“Man, dat was wat met die Van Gogh”, zegt Marc Jacobs vanuit Groningen, de plek waar hij werd geboren en waar hij na de Mi Amigo-dagen met liefde naar is teruggekeerd. Na het afmonsteren bij de zendschepen was hij jarenlang dé stem op RTV Noord. Op tv werd hij populair met z’n programma ‘Over de Dam’, waarin hij in plat Grunnings bij streekgenoten op de koffie kwam. Toepasselijk, in Groningen kent iedereen hem alleen onder zijn eigen naam: Rob J. van Dam.

Iedereen zat in de rats, om Bart, om hun zender, toen hij maar niet bij kwam. “Heel plat gesproken, je wist: als er iemand doodgaat op ons schip, dan is het afgelopen, dan is het voorbij, dan grijpt de overheid écht in, die ons steeds zo’n beetje was blijven gedogen. Want dat deden ze. Ik ging een keer naar het schip, zogenaamd als Panorama-verslaggever en een collega-dj als fotograaf, toen zei de man bij de Engelse douane: ‘Judging your voice, you must be Marc Jacobs.’ Hij schreef iets op een briefje, ik dacht: shit, nu word ik meegenomen. Hij gaf het mee, lees maar als je buiten bent, zei hij. Er stond op: het duurt vast een uur of zes voordat je weer op je schip zit maar zou je dan een plaatje voor m’n vrouw willen draaien? Zo ging dat.”

Ze zagen Bart niet alleen met zorg in het hart maar ook met een gevoel van teleurstelling verdwijnen. Rob/Marc: “Je wist: dit is over voor hem en z’n ambities bij ons op Mi Amigo. Zijn identiteit zou bekend worden en dan kon je niet nog een keertje komen.” Eeuwig jammer, aan boord van de Mi Amigo hadden ze scheepsladingen vol would be dj’s over de reling zien stappen, die te slecht voor woorden waren. “Jochies nog”, zegt Marc. Bijna van het niveau dat er een naamkaartje met een veiligheidsspeld op de trui moest worden bevestigd met de tekst: ik wil dj worden, wie leidt me op? We hadden zelfs een Vlaming gehad die zichzelf Hans Brouwers noemde, maar de H niet kon uitspreken zodat het Ggans Brouwers werd. Hahaha.” Aldus waren ze door vele wateren gewassen en toen een tenger, half Indonesisch knaapje aan boord kwam stappen, zo jong als wat – en toegegeven ook erg leuk, vond het smaldeel van de homo’s aan boord - werd hij met begrijpelijke reserve bekeken. “Tot-ie z’n mond opendeed. Wát een geluid kwam er uit dat tengere jongetje.”