© 2021 Rutger Bregman

Omslagontwerp: De Designpolitie

Illustratie auteur: Cléa Dieudonné

Redactie: Harminke Medendorp

Eindredactie: Andreas Jonkers

Correctie: Annelieke Tillema

Zetten: Frank August

Productie: Floor von Dülmen Krumpelmann

ISBN 9789083117645

NUR 320

www.decorrespondent.nl

De Correspondent publiceert iedere dag advertentievrije journalistiek die jou helpt de wereld beter te begrijpen. Wil je kennismaken met onze verhalen? Ga naar corr.es/rb21, vul je mailadres in en ontvang elke zaterdag een gratis verhaal in je inbox.

In normale tijden heeft een land maar weinig helden nodig. Maar wat als de tijden niet normaal zijn? Dit is het verhaal van Arnold Douwes, een van de grootste verzetsstrijders van Nederland.

Over het vooroorlogse leven van Arnold Douwes is niet veel bekend. Hij hield er niet van om over die jaren te praten. Wat we weten is dat hij in 1906 werd geboren in Laag-Keppel, tussen Doesburg en Doetinchem, als zoon van een predikant. ‘Hij leek niet in de wieg gelegd om mensenredder te worden’, werd na zijn dood over hem geschreven, en dat was nog zacht uitgedrukt.1 Al op jonge leeftijd bleek Arnold Douwes een onmogelijk mens.

Tot twee keer toe werd hij van de lagere school gestuurd; het gevolg van een sterk rechtvaardigheidsgevoel en een gebrek aan respect voor autoriteit. Als tiener had hij geen zin in een serieuze vervolgopleiding. Waar twee van zijn broers theologie gingen studeren aan de universiteit, hun vader achterna, meldde Arnold zich bij de Rijks Middelbare Tuinbouwschool in Boskoop, om na een paar jaar weer van school te worden getrapt.

Geen diploma, geen baan, geen vrouw: in niks was Arnold wat de maatschappij van hem verwachtte. Hij ging reizen en stak over naar de andere kant van de oceaan. Tien jaar lang trok hij door Canada en de Verenigde Staten en leefde hij als een zwerver. In een restaurant in Texas kreeg hij het aan de stok met de politie omdat hij het schandalig vond dat een zwarte man niet werd bediend. Hij sloot zich aan bij een tak van de communistische partij en werd als staatsgevaarlijke onruststoker het land uitgezet. De domineeszoon keerde terug naar Boskoop, waar hij zijn studie als hovenier alsnog afmaakte.

Toen brak de beste periode van zijn leven aan. Op 10 mei 1940 vielen de Duitsers Nederland binnen en slechts een paar dagen later werd Arnold aangesproken door een mof op een motor – of hij de weg naar Leiden wist. ‘Immer geradeaus’, zei Arnold, terwijl hij in de richting van Utrecht wees. De soldaat sloeg zijn hakken tegen elkaar, salueerde, en reed weg richting Utrecht.2

Het was de eerste verzetsdaad van een man die in het gewone leven niet kon aarden, maar in de oorlog zijn bestemming vond.

Wat maakt een verzetsheld?

Als er iets fascineert aan Arnold Douwes dan is het hoe onuitstaanbaar hij was. Hier hebben we het over iemand die in normale tijden nauwelijks functioneerde en in extreme tijden deed wat vrijwel niemand anders kon. Als je Arnold had verteld dat ‘de meeste mensen deugen’ zou hij je ongetwijfeld hebben uitgelachen, want hij vond de meeste mensen juist lafaards. Wanneer hij Nederlanders vroeg om Joodse onderduikers te herbergen, kreeg hij steeds dezelfde smoesjes te horen:

Plaatsgebrek, geen schuilplaats, pratende kinderen of [dito] dienstbode, hartkwaal van de huisvrouw, te dicht aan de straat, te ver van de weg af, geen kinderen in huis, te veel kinderen in huis. Allemaal van die bekende smoesjes, ze betekenen allemaal hetzelfde, namelijk: ik wil niet helpen, ik ben te ‘egoïstisch’. Ik wens mijn have en goed, mijn vrijheid, niet te wagen voor een ander.3

Na de oorlog deden veel Nederlanders alsof ze in het verzet hadden gezeten. Historici spreken ook wel van de ‘verzetsmythe’, de fictie dat we als dapper landje massaal in opstand kwamen tegen het Duitse gezag.4 In werkelijkheid waren er maar weinig serieuze pogingen tot weerstand. Verzet was zinloos, dachten de meeste Nederlanders, en dus pasten ze zich aan.5