Wie sterft, verdwijnt van de aardbodem. Wat achterblijft, zijn de spullen. Wat zeggen die spullen over ons?

Toen de Brabantse Jo van Overdijk achttien jaar was, had ze minder dan vijftig bezittingen. Toen ze op negentigjarige leeftijd overleed, waren dat er meer dan tienduizend.

Aan de hand van een doorsnee nalatenschap vertelt journalist Dick Wittenberg niet alleen een aangrijpende familiegeschiedenis, maar laat hij ook zien hoe Nederland de afgelopen eeuw ingrijpend veranderde.

Dick Wittenberg is journalist, schrijver en meesterverteller van grote verhalen over alledaagse gebeurtenissen. Zijn werk voor NRC Handelsblad is veelvuldig bekroond, nu schrijft hij voor De Correspondent.

© 2021 Dick Wittenberg

Dit e-book is gebaseerd op de eerste druk (november 2021).

Omslagontwerp: Martijn van Dam en Leon Postma

Art direction: Harald Dunnink

Illustratie auteur: Cléa Dieudonné

Foto’s: Verse Beeldwaren

Redactie: Harminke Medendorp, Andreas Jonkers en Milou Klein Lankhorst

Eindredactie: Andreas Jonkers

Beeldredactie: Yara van der Velden

Correctie: Annelieke Tillema

Zetten: Frank August

Productie: Floor von Dülmen Krumpelmann

ISBN 9789083117690

NUR 320

www.decorrespondent.nl

Dit boek is een uitgave van journalistiek platform De Correspondent. Wil je vrijblijvend kennismaken? Ga naar corr.es/dw21 en ontvang elke zaterdag een gratis artikel in je inbox!

Ter nagedachtenis aan Jo van Overdijk-van de Ven (1926-2017)

‘We schaften een dvd-speler aan, een digitaal fototoestel, een mp3-speler, een ADSL-verbinding, een flatscreen, we bleven maar aanschaffen. Wie niet meer aanschafte, legde zich bij het ouder worden neer.’

Annie Ernaux – De jaren

‘Kwetsend is het inzicht sterfelijk te zijn, en begrijpelijk het ijdele verlangen de vergankelijkheid te trotseren, en voor een onbekend nageslacht sporen achter te laten, ja, “onvergeten” te blijven, zoals de in het graniet van de grafstenen gebeitelde intentieverklaring zo onverdroten beweert.’

Judith Schalansky – Inventaris van enkele verliezen

INHOUD

1. Ooit verliest ieder mens zijn laatste ouder

2. Zeven kinderen treuren om een dode moeder

3. De relaxfauteuil, knuffels en een logboek

4. Wat moeder bewaarde en wat de kinderen misten

5. Rouwen is leren leven met verlies

6. Schoon aanvaarden bij de notaris

7. Geen familiegeheim

8. De twee schilderijen van vader

9. Schat of ballast

10. Een zolder als museum

11. ‘Dat is me weer van ’t hart’

12. De relaties tussen mensen en hun spullen

13. Hier woont niemand meer

14. Voor die lieve schatjes

15. Spullen als kapstok voor herinneringen

16. Wie wil wat?

17. Napijn

18. Leven in een tijd van overvloed

19. Wat een uitputtingsslag

20. Voer voor de papierversnipperaar

21. Twee jongste broers blikken terug

22. Families maken de balans op

23. Met het einde in zicht: een gedicht

24. Waren moeders spullen zo weinig waard?

25. Einder

Dankwoord

Bronnen

1

OOIT VERLIEST IEDER MENS ZIJN LAATSTE OUDER

Het huis van Jo van Overdijk-van de Ven staat sinds vrijdag bij de makelaar te koop. Nog geen negen maanden nadat ze haar laatste adem uitblies. In het weekend is het op woningsite Funda al 863 keer bekeken. Straks woont er iemand anders en komen haar kinderen, klein- en achterkleinkinderen daar nooit weer.

De makelaar omschrijft het pand als ‘ideale eengezinswoning’. ‘Op loopafstand van de dorpskern.’ ‘Met diverse winkels, gezellige restaurants en terrasjes.’ ‘Uitvalswegen zijn eenvoudig te bereiken.’

Een voor een klik ik op de vijfentwintig foto’s waarmee de makelaar haar huis aanprijst. Een stoet van smetteloze, lege kamers trekt aan mij voorbij. Ik zoek naar sporen van de vrouw die hier toch tweeëndertig jaar gewoond heeft. Ik zie de schaduw die het zware wandmeubel achterliet op de woonkamermuur. De afdruk in het laminaat van het bed dat in de logeerkamer stond. De waslijnen op zolder waaraan ooit haar ondergoed hing. Is dat alles wat rest?

Haar huis is geruimd. Al haar spullen zijn verdwenen. Een klein deel vond een nieuw onderkomen bij haar kinderen. Het meeste kwam terecht bij de kringloopwinkel of belandde op de stort.

Zelfs de speld en de naald die in haar slaapkamer naast de deur in het behang staken, nam een van de kinderen op de valreep mee. Ik zie dat ze op de Funda-foto ontbreken. Ze zaten er nog wel die keer dat ik bij wijze van afscheid een laatste rondgang door haar onttakelde woning maakte. Die speld en die naald. Geen van de kinderen waren ze ooit opgevallen toen hun moeder nog leefde. Hoelang staken ze al in dat behang? Met welk doel? Welke gedachte lag eraan ten grondslag? De kinderen kunnen het haar nooit meer vragen.

Ik probeer door de ogen van een potentiële koper naar de foto’s te kijken. Ik zie een huis uit een bruin verleden, alsof de tijd hierbinnen heeft stilgestaan. Beige plavuizen. Schrootjesplafonds en schrootjeswanden. Een bar van schoonmetselwerk die een eikenhouten keuken van de woonkamer scheidt.

‘Het pand behoeft enige modernisering’, meldt de makelaar voorzichtig. Dit huis gaat Jo van Overdijk glansrijk overleven, ik zie het voor me. Met fris gestuukte muren, een nieuwe badkamer, een nieuwe keuken, een dakkapel op zolder. Nieuwe bewoners vullen de ruimtes straks met nieuwe spullen. Nieuwe foto’s en eigentijdse prenten zullen de muren sieren. Dit is allang haar huis niet meer. Alsof ze hier nooit geleefd heeft. Alsof ze dit huis niet zoveel jaren heeft doordrenkt met haar aanwezigheid.

Wat een wereld van verschil met toen ik voor het eerst in deze woning kwam. Dat was een maand na haar overlijden. Haar adem hing er nog. De jassen aan de kapstok geurden nog naar haar. Haar kop en schotel stonden nietsvermoedend op het aanrecht, alsof ze elk moment de koffie kon komen inschenken zoals ze al die jaren had gedaan. De afwasborstel wachtte geduldig tot ze haar kunstgebit kwam boenen.

Al haar spullen, al die meubels, al die gebruiksvoorwerpen, al die snuisterijen in al die kamers getuigden om het luidst van het leven dat ze hier had geleid. Haar huis was nog barstensvol van haar.

Ooit verliest ieder mens zijn laatste ouder. Alleen wie zelf voortijdig overlijdt, ontkomt aan die wetmatigheid. Het is een lot dat zich niks aantrekt van de plaats op aarde waar iemand wordt geboren. Niet van zijn geslacht of seksuele geaardheid, niet van zijn afkomst of huidskleur. Voor de dood is iedereen gelijk.

In Nederland sterven jaarlijks gemiddeld ruim 150.000 mensen. Minder dan één op de honderd inwoners, 420 per dag. In 2020 stierven er ruim 15.000 mensen meer dan gemiddeld, als gevolg van de covid-19-pandemie.

Van al die doden is het leeuwendeel bejaard. Zeventien van de twintig overledenen zijn ouder dan 65 jaar. Elf van de twintig zijn boven de 80. In Nederland zijn verreweg de meeste mensen die overlijden ouders op leeftijd.

De dood van een laatste ouder is een van de kantelmomenten in een mensenleven. Zoals voor het eerst op eigen benen staan, samenwonen, een kind krijgen, met pensioen gaan, grootouder worden. Ze luiden een nieuwe levensfase in. Elk van deze gebeurtenissen dwingt je jezelf opnieuw uit te vinden en een andere gedaante aan te nemen. Alsof je keer op keer verpopt.

De dood van een laatste ouder confronteert je met je eigen sterfelijkheid. Gisteren had je nog een moeder of vader. Jij bleef het kind, hoe oud je inmiddels ook was. Met de dood van de laatste ouder draag je je eigen kind-zijn ten grave. Je blijft verweesd achter. De oudste generatie, dat ben je nu zelf. Met de dood van de laatste ouder kom je als nabestaande opeens een flinke stap dichter bij je eigen dood.

Afscheid nemen van een laatste ouder gebeurt doorgaans in twee etappes. Duizelingwekkend, niet te bevatten, is het tempo waarin nabestaanden zich van het stoffelijk overschot moeten ontdoen. Tussen het overlijden en de begrafenis of crematie mogen volgens de Wet op de lijkbezorging niet meer dan zes werkdagen verstrijken. In die bewogen, uitermate hectische periode doen nabestaanden meestal alles wat in hun vermogen ligt om de overledene een waardig, passend afscheid te bezorgen.

Voor het rouwen komt vaak pas ruimte in de tweede fase, als de nalatenschap wordt afgewikkeld. Dat afwikkelen vergt maanden, soms jaren. Het is een bewerkelijke, moeizame klus.

Wat laat een laatste ouder achter aan huisraad, keukengerei, kleding, boeken en paperassen? Wat is er tijdens een leven vergaard en bewaard? Wat zeggen die spullen over de persoon die er niet meer is? Wat vertellen ze over de samenleving en de tijd waarin deze vrouw heeft geleefd? Wat betekenen die spullen voor de nabestaanden? En waar komen ze uiteindelijk terecht?

Als het overlijden van een laatste ouder zo’n aardverschuivende gebeurtenis is, als het afwikkelen van een nalatenschap zo’n bewerkelijk en bewogen proces is, als het bovendien een universele ervaring is waaraan niemand ontkomt, waarom hoor en lees ik er dan zo zelden over? Waarom zijn er geen bibliotheken over volgeschreven? Is dit het laatste onderwerp dat niet tot in detail op sociale media wordt gedeeld?

Is het rouwen en het afhandelen van een nalatenschap misschien te privé? Een van de laatste domeinen die een mens exclusief voor zichzelf houdt? Te naakt, te kwetsbaar, te delicaat? Iets waar buitenstaanders niks mee te maken hebben? Kent elk gezin een ongeschreven code dat daar niet over wordt gepraat? Speelt de loyaliteit van het bloed?

Of is de grond voor het stilzwijgen banaler? Vrienden vertelden me dat ze tot een jaar na het overlijden van een laatste ouder ‘zichzelf niet meer waren’. Ze vertoonden gedrag waarin ze zich niet herkenden. Ze werden verscheurd door emoties. Indertijd hoorde ik hen daar niet over. Konden ze niet verwoorden wat voor henzelf een raadsel was?

Dat sluit aan bij mijn eigen beleving, die ik nog altijd niet begrijp. Zo overweldigend was voor mij het overlijden van mijn moeder en de nasleep ervan, dat die periode uit mijn geheugen lijkt gewist. Slopend was die tijd, dat is wat ik nog weet.

Mijn moeder was 70 toen ze begin 1991 overleed, na jaren tobben met ziektes. Ik was 37. Drie jongens had ze in haar eentje grootgebracht na de dood van haar man, onze vader, in 1960, een eeuwigheid van eenendertig jaar eerder. Ik was de oudste zoon.

Het laatste jaar van haar leven woonde ze in een verzorgingscentrum, waar ze zich eenzaam en ongelukkig voelde. Over haar laatste wensen noteerde ik een week voor haar dood in mijn dagboek: ‘Dat het snel gaat. Dat ik niet langer hoef te lijden. En dan in de kist. Ze bellen jullie wel als het zover is.’

Ze stierf op 12 februari, een dinsdag. Ze werd op vrijdag begraven. Van de tussenliggende dagen herinner ik me vaag dat mijn twee broers en ik de uitvaart bij mij thuis hebben geregeld. Dat het vroor en onbedaarlijk sneeuwde.

De afscheidsbijeenkomst was in de aula van openbare begraafplaats De Oude Toren in Eindhoven. We waren met een klein gezelschap: tien mensen vermoed ik. Mijn jongste broer met een vriend en vriendin. Mijn andere broer met zijn vrouw. Ik met mijn dochter en mijn ex-vrouw. Daarnaast twee overburen uit de straat waar moeder jaren had gewoond.

Waarom waren er zo weinig mensen? Waarom niet meer familie, naasten en kennissen?

Waarom ontbraken mijn beste vrienden? Ik vermoed dat ik ze geen rouwkaart heb gestuurd, niet eens telefonisch op de hoogte heb gesteld. Ik weet het niet zeker. Ik herinner me ook niet dat ik later alsnog met vrienden over de begrafenis sprak.

Bij het afscheid was ik de enige spreker. Dat ik weet wat ik daar zei, komt alleen omdat ik de tekst heb bewaard. ‘Zij die zo’n behoefte had aan zachte woorden, kreeg ze zelf niet makkelijk over haar lippen’, zei ik. En: ‘Ze gaf nu eenmaal makkelijker een paar blikken appelmoes dan een aai over de bol.’ ‘Gedenk haar met mededogen.’ Met die woorden sloot ik mijn in memoriam af.

Van de periode na de begrafenis herinner ik me niks meer. Niets van het rouwen, niets van de afwikkeling van de nalatenschap. Mijn broers en ik moeten haar kamer in het bejaardenhuis hebben leeggehaald. Geen idee wat we daar vonden, het is alweer zo lang geleden.

Ze bezat niet veel van waarde, dat weet ik zeker. Ze had wel een gouden trouwring. Waar die is gebleven? Meegenomen in de kist?

Enkele van haar bezittingen bewaar ik bij mij thuis. Hoe ze daar gekomen zijn? Hebben mijn broers en ik erom gedobbeld? Heb ik ze achterovergedrukt? Het zijn spullen die allerlei vragen oproepen. Een delicaat dameshorloge voor iemand met een palingdunne pols. Nog afkomstig van mijn moeders moeder? Een herenhorloge met schakelband. Gedragen door mijn vader? Een paspoort van mijn vader uit de oorlogsjaren. Waarom belandde dat bij mij?

‘Ondanks alles was ze toch nooit helemaal alleen’, schreef ik enkele dagen na de begrafenis in mijn dagboek. Dat hele verdere jaar komt moeder niet meer in mijn dagboek voor.

Ik zie bij herlezing wel dat ze is overleden in een van de meest hectische periodes in mijn leven. Ik lag in scheiding. Ik werkte als een bezetene en reisde van hot naar her. Intussen hield de Golfoorlog de gemoederen bezig, zoals de coronapandemie dertig jaar erna zou doen.

Misschien dat de dood van een laatste ouder en de afwikkeling van een nalatenschap mij daarom zo mateloos fascineren. Ik heb het zelf meegemaakt, maar was volledig overweldigd en weet er vrijwel niks meer van.

Wat speelt zich af in die periode? Wat maakt haar zo slopend? En waarom wordt ze doorgaans doodgezwegen, deze existentiele overgangsfase waarin levens en spullen grootscheeps worden herijkt?

2

ZEVEN KINDEREN TREUREN OM EEN DODE MOEDER

Ik ben geconcentreerd aan het werk als mijn mobiele telefoon de rust verstoort. Een onbekend nummer en toch neem ik op. Ik krijg uitvaartbegeleider Lian van Meel aan de lijn, van uitvaartonderneming Harriet van der Vleuten in Tilburg. Ze komt direct ter zake. ‘Ik denk dat ik een familie voor je heb.’

Ik weet onmiddellijk waar ze op doelt. Vijf jaar geleden vatte ik het plan op om over de afwikkeling van een nalatenschap te schrijven. Ik benaderde vijf uitvaartbegeleiders. Konden zij mij helpen in contact te komen met de nabestaanden van een laatste ouder? Dat het inventariseren en verdelen van een erfenis een onderbelichte episode in het bestaan van een familie is, daarover waren ze het roerend met me eens.

Zij raadden mij aan om zo kernachtig mogelijk op papier te zetten wat ik van plan was. Wat was mijn opzet? Dat A4’tje wilden zij, met de grootst mogelijke terughoudendheid, in een enkel geval, wel voorleggen aan nabestaanden. Alleen als zij inschatten dat het gepast was, dat een familie ervoor open zou staan, dat het geen inbreuk zou maken op het rouwproces, maar daar misschien juist aan kon bijdragen.

Dit werd die tekst:

Het verhaal van de dood en wat achterblijft. Dat zou ik willen schrijven. Ik kan het alleen met uw hulp. Bij wijze van monumentje voor de overledene. Als neerslag van uw rouwproces. Als inkijkje voor mensen die geen idee hebben van de nasleep als een dierbare overlijdt. Afscheid nemen van een overledene gebeurt meestal binnen enkele dagen. Afscheid nemen van de spullen die hij of zij heeft nagelaten, kan weken, maanden, jaren duren. Dat tweede afscheid wil ik graag van begin tot einde volgen.

Een vreemdeling laten meekijken bij de afwikkeling van een nalatenschap, is delicaat en intiem. Dat kan alleen op basis van vertrouwen. Ik kom graag kennismaken. Ik beantwoord graag al uw vragen. Als u twijfelt, moet u het niet doen. Maar kunt u zich voorstellen dat er iets moois en bijzonders van komt, neem dan alstublieft contact met mij op, rechtstreeks of via uw uitvaartondernemer.

Dick Wittenberg, journalist en schrijver

Onderaan stonden mijn telefoonnummer, mail- en postadres. De keren dat de vijf uitvaartondernemers mijn plan onder de aandacht wisten te brengen, waren op één hand te tellen.

Ik had niet anders verwacht. Ik stelde me voor hoe ze het onderwerp bij de minste of geringste aarzeling van nabestaanden niet meer bespraken. Zo wilde ik het ook. Dit was een zaak van lange adem die uiterste zorgvuldigheid vereiste. Ooit viel alles op zijn plaats. Of nooit.

Het leek nooit te worden. In de afgelopen jaren kreeg ik twee keer een telefoontje dat een familie mijn verzoek serieus in overweging nam. Twee keer haakte het gezin bij nader inzien af.

Er vergingen maanden dat ik niet meer stilstond bij mijn initiatief. Had ik de hoop op verwezenlijking al opgegeven? Was mijn fascinatie verflauwd? Tot dat telefoontje van uitvaartbegeleider Lian van Meel.

‘Deze mevrouw is 90 geworden’, vertelt ze. ‘Tot het laatst heeft ze op zichzelf gewoond. Zeven kinderen heeft ze. Vier weken geleden is ze overleden. Haar oudste zoon wacht op jouw telefoontje.’

Twee dagen later zit ik in het Brabantse dorp Netersel in een verbouwde boerderij aan de keukentafel bij Toon van Overdijk, gepensioneerd leraar Engels, 64 jaar. Naast zijn mok met koffie ligt het boek Binnen is het donker, buiten is het licht, dat ik ooit schreef over alledaagse armoede in een Malawisch dorp.

Dankzij dat boek herkende Toon van Overdijk mijn naam toen de uitvaartbegeleider die noemde tijdens een nabespreking van moeders begrafenis met vijf van haar kinderen. Kennelijk verliep de terugblik zo ontspannen dat uitvaartbegeleider Lian van Meel mijn plan ter sprake durfde te brengen. Toon reageerde meteen geïnteresseerd en de andere kinderen zagen geen bezwaren. ‘Als ik er maar niks mee te maken hoef te hebben’, voegde een van hen daar wel aan toe.

Toon en ik, wij voeren een verkennend gesprek. Over en weer. Hij wil duidelijk weten wat voor vlees hij in de kuip heeft. Hoe ik te werk ga? Wat mij voor ogen staat? Zijn moeder wilde dat hij de begrafenis regelde en de verdeling van de erfenis in goede banen leidde, vertelt hij. Hij voelt de verantwoordelijkheid. Is de nagedachtenis van zijn moeder bij mij wel veilig? Leidt mijn aanwezigheid misschien tot spanningen tussen zijn broers en zussen?

Ook ik schat kansen en valkuilen in. Ik wil me een beeld proberen te vormen van zijn moeder en de tijd waarin ze leefde aan de hand van haar achtergelaten spullen. Hoe vrij kan ik me in haar huis bewegen? Gelden er beperkingen? Mag ik alles zien? Kan ik bij de verdeling van de erfenis aanwezig zijn? En als de kinderen onverhoopt heibel krijgen, ben ik dan nog altijd welkom?

Toon vertelt me over strubbelingen die onverwacht oplaaiden toen moeder zestien maanden voor haar dood kreeg te horen dat er een kwaadaardig gezwel op haar alvleesklier zat. Moeder zou niet lang meer leven. De zorg voor haar moest worden geregeld. Alle zeven kinderen kwamen in spoedberaad bijeen. Dat voelde onwennig, zegt Toon. Zo voltallig waren ze op feestdagen en verjaardagen al jaren niet bijeen geweest.

Bij dat overleg over de zorg voor moeder raakten de gemoederen al snel verhit. Toon spreekt in algemene termen over ‘oud zeer’ en ‘gevoelige snaren’. Wat gebeurt hier, had hij tijdens dat overleg verbijsterd gedacht.

Later, na moeders overlijden, riep de openstelling van het mortuarium om afscheid te nemen ook weer irritaties op. ‘Mensen voelden zich tekortgedaan.’ Dat de begrafenis in grote lijnen rimpelloos verliep, overtrof Toons stoutste verwachtingen.

Ik realiseer me dat dit geen garanties biedt. Rouwen om een laatste ouder is voor al deze zeven kinderen onbekend terrein. Elk van de kinderen kan me op elk moment de deur wijzen als de spanningen hoog oplopen. Maar het verkennende gesprek wekt wederzijds vertrouwen. Toon en ik, wij durven het wel aan.

Toon snapt dat ik zo snel mogelijk aan de slag wil. Hij belt meteen zijn zus Antoinette om te regelen dat ik nog deze week kan langskomen in hun moeders huis. Ik hoop dat de woning er nog bij ligt zoals zij die achterliet. Geen meubelstuk verplaatst. Geen vaas verschoven. Niet eens gestofzuigd. Alsof ik haar schim nog kan betrappen.

Antoinette is de oudste van het gezin. Zij kwam het vaakst bij moeder, vrijwel elke dag, zeker in het laatste anderhalf jaar waarin moeder steeds meer hulp nodig had, en vooral zij en haar zus José voor moeder zorgden. Zwaarder en zwaarder viel Antoinette die last, vertelt Toon.

Antoinette inventariseert nu de spullen van moeder. Die taak eiste ze op. Het geeft haar een reden om naar moeders huis te blijven gaan, denkt Toon. Het helpt haar misschien om afscheid te nemen.

‘We hebben geen haast’, zegt Toon. ‘Antoinette krijgt alle tijd die ze nodig heeft. Uiteindelijk komt ze met een lijst van spullen. Van sommige voorwerpen maakt ze foto’s. Zo hebben we het afgesproken. Die lijst met foto’s stuurt ze op een zeker moment rond. Elk van ons geeft aan wat hij of zij wil hebben. Daarna komt er een familiebijeenkomst. Dan is het een kwestie van gunnen en niet gunnen’, zegt hij, terwijl hij aandachtig een stel kruimels van de keukentafel plukt.

Bij het afscheid geeft Toon me een rouwkaart van zijn moeder mee, en ook nog haar bidprentje en een USB-stick met de videoregistratie van de begrafenismis. Voor het eerst krijg ik de kans om kennis te maken met Jo van Overdijk en haar directe nabestaanden, al is het indirect.

Zo zag moeder er dus uit. Op de voorkant van de rouwkaart staat links haar foto, boven haar naam: Jo van Overdijk. Die foto is genomen op haar 85e verjaardag, heeft Toon me verteld.

Ik zie een verzorgde vrouw op leeftijd, met dunne lippen en spierwitte, zorgvuldig gekapte haren. Ze draagt een bloemetjesblouse en een bril met een goudkleurig montuur en brede, langwerpige glazen. Om haar hals hangt een gouden kruisje aan een ragfijn snoer.

Naast die foto neemt een prent de rechtervoorkant van de rouwkaart volledig in beslag. Het is een afbeelding van een schilderij dat moeder zelf heeft gemaakt. Ook dat weet ik van Toon. De prent toont de kapel van Onze Lieve Vrouw van de Heilige Eik, een geliefd bedevaartsoord ter ere van Maria aan de rand van Oirschot. Waarom kreeg juist dit schilderij op de rouwkaart zo’n prominente plaats?

Aan de binnenkant van de rouwkaart lees ik de volledige naam van moeder: ‘Jo van Overdijk-van de Ven’. Direct daaronder: ‘Weduwe van Sjef van Overdijk’. Geboren op 25 september 1926 in Oirschot. Gestorven op 25 juli 2017 in Oirschot.

Voor het eerst zie ik de namen van alle kinderen op een rij, gerangschikt naar leeftijd. Antoinette bovenaan, gevolgd door Toon, de oudste zoon. Daarna José, de tweede dochter. En verder de vier jongste zonen: Louis, Ben, Jack en Rob.

Ze variëren in leeftijd tussen de 57 en 66 jaar, heeft Toon me verteld. Allemaal zijn ze getrouwd of leven ze samen. Allemaal hebben ze kinderen: negentien in totaal. Ik lees de namen van de kleinkinderen op de rouwkaart. Geen oer-Hollandse namen zoals die van hun ouders, maar namen die in het laatste kwart van de vorige eeuw in de mode waren, zoals Arjan, Peggy, Bas, Joska en Kim. Eén kleinkind is overleden: Evy. Achter haar naam staat een kruisje.

Er zijn ook achterkleinkinderen. ‘Achterkleinkinderen’, staat onder de rij namen van nabestaanden. Zij blijven ongenoemd.

Wat kom ik verder nog te weten? ‘Moeder hield van bloemen’, staat er onderaan de tekst.

Op de achterkant van de rouwkaart hangt een ijsvogeltje in de lucht. Moeder hield vast ook van vogels.

Voordat ik de videoregistratie van de uitvaartmis bekijk, stel ik me de hectische dagen voor die de kinderen in de aanloop naar dat afscheid al achter de rug hebben. Ik was er niet bij, maar ik kan me wel een beeld vormen van hoe het in grote lijnen moet zijn gegaan. Voor de dagen tussen overlijden en afscheid gelden nu eenmaal vaste procedures en onontkoombare patronen.

Het overlijden van moeder roept hevige emoties op. Toch hebben de kinderen nauwelijks tijd om daarbij stil te staan en daar lucht aan te geven. Er moet een karwei worden geklaard. Moeder verdient een waardig afscheid en daar komt waanzinnig veel bij kijken. De kinderen zijn daar niet op voorbereid.

Een goede uitvaartbegeleider biedt uitkomst. Zij weet wat er te doen staat. Zij kent de regels. Zij heeft de contacten.

Om te beginnen moet het overlijden van moeder vóór de uitvaart bij de burgerlijke stand worden gemeld. Dat gaat niet zomaar. Daarvoor dient eerst een identiteitsdocument van moeder te worden overlegd, plus een verklaring van overlijden die door een arts is ondertekend. Alleen dan geeft de burgerlijke stand een akte van overlijden af. Dat papier hebben de nabestaanden later nodig bij de afwikkeling van de nalatenschap.

De burgerlijke stand stelt na de melding automatisch een aantal instanties op de hoogte van het overlijden. Zoals de Sociale Verzekeringsbank, de Belastingdienst en de grote pensioenfondsen. Banken en verzekeringsmaatschappijen moeten door nabestaanden apart worden geïnformeerd.

En dan begint de organisatie van het afscheid. Toon wist wat hem te doen stond, heeft hij mij verteld. Hij heeft moeder ooit gevraagd naar haar laatste wensen.

Moeder wil op het parochiekerkhof in Oirschot begraven worden. Bij vader. Ze wil een mis in de Sint-Petrusbasiliek. En verder vindt ze het fijn als Toon een tekst schrijft en voorleest. Als Louis een ‘stukske’ muziek speelt op de saxofoon. Als de musicalster van de familie, kleinzoon Ruud, iets zingt. Zo heeft ze het Toon ingefluisterd. In het Brabants, in het Oirschots dialect, in de taal van haar jeugd, die volgens hoogleraar Arjen Versloot in het tijdschrift Taal en Tongval steeds minder wordt gesproken en op uitsterven staat.

Moeders wensen geven richting, maar laten nog altijd veel oningevuld. Wie krijgen er een overlijdensbericht? Hoe moet dat eruitzien? Wie schrijft de tekst? Wie nodigen ze uit voor de koffietafel? Welke locatie kiezen ze daarvoor uit? Alleen koffie? Of ook een wijntje, misschien een borrel? Alleen een plakje cake? Ook broodjes? In het zicht van de dood krijgen futiliteiten opeens gewicht.

En haar zeven kinderen doen het graag goed. Laten ze het wassen en kleden van moeder over aan vreemden? Nee, de twee dochters Antoinette en José doen het zelf, weet ik van Toon. Samen met Su, de Braziliaanse schoondochter van Antoinette. Ze hebben moeder het laatste jaar zo vaak verzorgd.

Vijf van de kinderen zoeken elkaar voortdurend op in moeders woning, die als commandopost fungeert. Ze hakken de ene na de andere knoop door bij de voorbereidingen voor de begrafenis. Vanzelfsprekend komt moeder bij vader te liggen op de begraafplaats aan het Kapelpad. Maar in wat voor kist? Kiezen ze beukenhout of populierenhout? En wel of geen bloemstukken? Moeder hield van bloemen. Hoe vaak stellen we het mortuarium open voor mensen die afscheid willen nemen? Weet je wat dat kost? En wat doen we met de muziek tijdens de mis? Als het kerkkoor maar niet zingt.

De twee andere kinderen zijn met vakantie op het moment dat moeder overlijdt. Ben op Mauritius, Louis in Kroatië. Ze worden door de overige vijf in de familieapp op de hoogte gehouden en geraadpleegd terwijl ze zich terug naar huis haasten. Veel tijd om zich voor te bereiden op hun inbreng bij de begrafenis hebben ze niet.

Op 1 augustus, precies een week na moeders dood, voltrekt zich de uitvaart.

De videoregistratie van de mis duurt tachtig minuten. De pastor opent de plechtigheid: ‘Genade zij u, en vrede, van God onze Vader, van Jezus Christus die ons bevrijd heeft van de macht van de dood. En van de Heilige Geest die ons leidt naar het eeuwig leven.’

Ik zie hoe de kinderen de kist van moeder door het gangpad naar het altaar rijden. De twee dochters voorop, eentje in een lange broek met bloemetjesshirt, de andere in een zwarte jurk met witte noppen. Drie zoons dragen een jasje, de vierde een donker hemd met korte mouwen, Toon een zwart overhemd.

De kerk is tot aan de laatste banken gevuld, overwegend met mensen die zelf al een heel stuk op weg zijn naar het einde. Hier loopt een gemeenschap nog uit voor het afscheid van een overleden moeder, niet alleen de kleine kring van naasten om haar heen.

Voor in de kerk staat op een ezel pontificaal het schilderij van de kapel van de Heilige Eik, dat moeder zelf maakte. Ik herken het van de rouwkaart.

Dan volgen de rituelen die moeder waarschijnlijk tot in den treure kende. Het aansteken van de kaarsen rond haar kist door de kleinkinderen. Het hangen van het gedachteniskruisje met haar naam in de zijkapel die is toegewijd aan Maria, Onze Lieve Vrouw van de Heilige Eik. ‘Om te vragen aan de moeder van de Heer dat ze Jo mag aanbevelen bij God’, zegt de pastor.

Hij noemt haar een ‘betrokken parochiaan’. Een vrouw die elke zondag naar de kerk kwam, totdat ze niet meer kon, en de communie voortaan thuis kreeg aangereikt, door de overbuurvrouw. Ze stelde zich de hemel voor, dat hebben haar kinderen hem verteld, ‘als plaats waar heel veel bloemen bloeiden en heul veul veugeltjes zaten en waar geen pufke wind stond’.

De kinderen gedenken hun moeder. Zoon Louis leest een zelfgemaakt gedicht voor over de handen die hem wasten en wiegden, kietelden en troostten. Dochters Antoinette en José zeggen een gebed. Ben en Louis spelen op gitaar en saxofoon. En ook kleinkinderen Robin en Ruud maken muziek. Oudste zoon Toon houdt het in memoriam, zoals hij zijn moeder heeft beloofd.

Een gezin zet zich in voor een waardig, passend afscheid. Dat is wat ik zie.

Ik pak het bidprentje erbij dat alle kerkgangers kregen na afloop. De tekst is een ingedikte versie van het in memoriam dat Toon hield in de basiliek. Zo willen de nabestaanden dat moeder wordt herinnerd.

Hoe doe je een mens recht in driehonderd woorden? Op zo’n bidprentje kun je alleen contouren schetsen. ‘Je hebt je leven geleefd in dienstbaarheid.’ ‘Je had geen keus.’

Je kunt een paar bepalende gebeurtenissen noemen. ‘Het schildersbedrijf vergde veel tijd.’ ‘Toen vader op zijn eenenzestigste overleed, stond je er helemaal alleen voor.’

Je kunt een hoogtepunt noemen, in een vergeefse poging de dode weer even tot leven te wekken. ‘Je voelde je de koning te rijk met je autootje.’

Je kunt er een paar eigenschappen uitlichten die je voor de overledene als tekenend beschouwt. ‘Je was een bijzonder krachtige vrouw.’ ‘Op weg naar het einde was je iedereen innig dankbaar.’