Over het boek

In één bloedige nacht raakt de jonge prins Abd al-Rahman alles kwijt: zijn thuis in Damascus, zijn gehele familie en zijn toekomst aan het hof van de kalief van het Umayyaadse Rijk. Hij slaat op de vlucht, met alleen zijn kleine broertje en zijn trouwe dienaar aan zijn zijde. Daarna lijkt Abd al-Rahman uit de geschiedenisboeken te verdwijnen. Tot hij zes jaar later opduikt in al-Andalus, aan de andere kant van de Middellandse Zee, machtiger dan ooit tevoren. Hoe wist de jonge prins aan zijn vijanden te ontkomen? Welke gevaren moest hij doorstaan? En wat dreef hem naar al-Andalus?

In deze novelle vult Key Tengeler, historicus en co-auteur van de verhalenbundel Korte verhalen uit de Oudheid, de gaten in de geschiedenis op. Het blijkt een verhaal van een onmogelijke vlucht, een brandend verlangen naar wraak en een heilige wens om de familie-eer van de Umayyaden te herstellen.

"Tengeler is een echte verteller. Hij doet de historie herleven in een sprankelend, meeslepend verhaal." - De Leesclub van Alles

"Het begin is hartverscheurend en maakt je nieuwsgierig naar de rest van het verhaal. Hoe kan iemand, die dit meemaakt, er nog bovenop komen?" - Veronique's Boekenhoekje

"Grote waardering voor Tengeler. Uitmuntend." - Geschiedenis.nl

Eerder verschenen bij Uitgeverij Historische Verhalen

Historische Verhalen. Korte verhalen uit de Oudheid
geschreven door Marjolijn v/d Gender, Denise Michelle Pol en Key Tengeler

Historische verhalen. Korte verhalen uit de Middeleeuwen
geschreven door Paul Christiaan Smis.

Historische verhalen. Korte verhalen uit de Gouden Eeuw
geschreven door diverse auteurs

Historische Verhalen. Verzamelbundel I, diverse auteurs

Historische Verhalen. Verzamelbundel II, diverse auteurs

Historische Verhalen. Verzamelbundel III, diverse auteurs

Historische Verhalen. Verzamelbundel IV, diverse auteurs

Harald, een historische novelle, geschreven door Paul
Christiaan Smis.

De vluchteling uit Damascus. Een historische novelle,
geschreven door Key Tengeler.

De vluchteling uit Damascus

 Een historische novelle
uit de reeks Heersers sterven niet

Key Tengeler

Uitgeverij Historische Verhalen

De vluchteling uit Damascus. Een historische novelle.

Uit de reeks Heersers sterven niet

Geschreven door Key Tengeler

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2020

© 2021

Het auteursrecht berust bij Key Tengeler

Ontwerp omslag: Salma Boujid
Illustratie omslag: Matthew McHugh

isbn 978-908-311-77-37
nur 342

Redactie: Rik van der Vlugt
Eindredactie: Esther Roth
Vormgeving: Rik van der Vlugt

Uitgegeven door Uitgeverij Historische Verhalen, te Leiden.

www.historischeverhalen.nl

Inhoud

Deel I  –  7

Hoofdstuk 1  –  8

Hoofdstuk 2  –  25

Hoofdstuk 3  –  31

Deel II  –  39

Hoofdstuk 1  –  40

Hoofdstuk 2  –  47

Hoofdstuk 3  –  52

Deel III  –  65

Hoofdstuk 1  –  66

Hoofdstuk 2  –  74

Hoofdstuk 3  –  80

Deel IV  –  88

Hoofdstuk 1  –  89

Hoofdstuk 2  –  103

Epiloog  –  109

Historische achtergrond  –  111

Reeds verschenen  –  121

Reeds verschenen in de reeks
heersers sterven niet  –  122

Aangekondigd  –  122

Deel I

Zomer 750

nabij Kufa aan de Euphraat.

Hoofdstuk 1

‘Ik maakte fatteh de avond dat mijn moeder stierf,’ begon Abdel. Hij trilde. Zijn lippen vormden de volgende zin, maar de woorden kwamen niet. Was het al een maand geleden? Hij schoof iets dichter naar het kampvuur, sloeg zijn caba om zijn benen en bestudeerde de lichtjes die uit het vuur omhoog sprongen. Zo hoefde hij Bedr niet aan te kijken. De vonken dwarrelden op zijn mantel neer en doofden zodra ze de warmte van hun herkomst hadden verloren. In zijn mantel bleven kleine gaatjes achter. Abdel ademde uit, schraapte zijn keel en vervolgde zijn verhaal:

‘We zaten in ons buitenhuis in de buurt van Damascus. We hadden de slaven vrijgegeven om, net als wij, met hun eigen families te eten. Het leven was niet altijd makkelijk met de plunderbendes van de Abbasiden in de buurt, maar vanavond zouden we ons daar niet door laten afschrikken. Het was feest: de verjaardag van de kalief moest goed gevierd worden.

Ik had mijn moeder beloofd om voor ons gezin te koken. Voorzichtig haalde ik het brood uit de oven. De buitenkant voelde knapperig, maar toen ik een stukje in mijn mond stopte vermengde de korst zich al snel met een zachte, kleffe binnenkant. Met mijn vinger pulkte ik de deegrestjes tussen mijn tanden vandaan. Het mocht nog even terug.

“Mag ik helpen?” Yahya kwam aanrennen en bleef hijgend voor me staan. “Ummi zegt dat je al bijna klaar bent, maar je zou me toch waarschuwen?”

Ik glimlachte en woelde met mijn hand door zijn haren. “Je dacht toch niet dat ik dat vergeten was? Ik heb de belangrijkste taak voor je bewaard: het uitzoeken van de dadels.”

Yahya keek me beteuterd aan en gluurde naar het hoge tafelblad, waar hij met zijn hoofd net bovenuit kwam. Een groot mes lag klaar om de groenten te hakken. “Moet ik niet nog iets voor je snijden?”

Ik schoof het mes iets verder het tafelblad op en ging door mijn knieën om Yahya recht aan te kijken. “Snijden kan iedereen en de vorm van de groente heeft niets met de smaak van het eten te maken. Maar het vinden van dikke, goede dadels is zo laat in het seizoen een echte kunst. Die dadels bepalen het succes van de maaltijd. Begrijp je nu hoe belangrijk je bent?”

Yahya knikte heftig.

“Goed zo.” Ik rechtte mijn rug. “En als je een extra lekkere voor mij achterhoudt, mag jij straks het lam aansnijden.”

Yahya’s ogen werden groot. “Dankjewel, Abdel! Baraka ‘llahu fikum. Moge Allah je zegenen!” Hij draaide zich om en stormde weg.

In de deuropening liep hij bijna tegen mijn moeder aan. Ze lachte en ontweek nog net de zwarte bos krullen die alleen nog maar aan dadels kon denken. “De yoghurt is klaar. Kan ik verder nog iets voor je doen?”

“Ik hoef alleen nog de groenten klaar te maken. Dat koken valt best mee.”

Ze liep naar me toe en haalde haar hand door mijn haar zoals ik dat net bij Yahya had gedaan. “Je lijkt op je vader, Abd al-Rahman. Maar misschien nog wel meer op mijn vader. Zij deden ook altijd alsof alles makkelijk was.” Ze staarde in de verte.

Ik gooide de kikkererwten in een pan en begon de aubergine en courgette te snijden.

“Heb ik je weleens verteld hoe hij in een paar maanden tijd al-Andalus aan zijn voeten legde?” vroeg ze.

Ik grinnikte. “Behalve elke keer voor het slapengaan in de afgelopen twintig jaar?”

“Wil je soms niet horen hoe de grote Tariq ibn Ziyad de christenen met de grond gelijk maakte?”

Natuurlijk wilde ik dat horen. Zoals ik altijd wilde horen hoe mijn grootvader door al-Andalus was getrokken, met zijn dochter aan zijn zijde. “Laat me raden. Hij zette een val voor de vijand?”

Mijn moeder had geen verdere aanmoediging nodig. Zonder schaamte stortte ze zich in het verhaal. “Het was een bloedhete zomerdag waarop wij door de velden marcheerden.” Ze liet haar stem zakken en wees voor zich uit alsof ze de droge wegen kon zien liggen. “De lange dagen van de veldtocht hadden het leger van mijn vader uitgeput. We hadden dorst. We hadden honger. De knieën van de soldaten zwabberden onder het gewicht van hun wapenrusting. Maar we konden niet stoppen. De christenen zaten ons op de hielen en dreven ons leger dichter en dichter naar de kust. We volgden zo snel als onze benen ons konden dragen de rivier richting het zuiden, naar de punt van het Iberisch schiereiland. Daar zouden we een gunstig terrein kunnen vinden voor de veldslag. We mochten dan moe zijn, als het terrein in ons voordeel was, hadden de christenen geen schijn van kans. Het leek misschien alsof we vluchtten, maar straks zouden we hard terugslaan! Zo hadden we hen al vaak verslagen.

En jawel, als dwazen joegen de christelijke barbaren achter ons aan. Geen moment stonden ze stil bij hun blinde achtervolgingsdrang. Toch ging het dit keer anders. Dit keer joegen ze ons zo hard vooruit dat wij geen goede plek konden vinden om onze tegenaanval voor te bereiden. We kwamen aan bij de kust en konden geen kant meer op. De voorste linies hielden halt. De soldaten keken om zich heen. Het zweet dat toch al dik op hun voorhoofden stond, begon nog harder te stromen. Achter hen, in de verte, doemde het vijandige leger op.

Het leek een hopeloze situatie. We zaten als muizen in de klauwen van een kat. En zelfs Allah zou de muis die vrijwillig in de klauwen van een kat loopt, niet redden. Toch was dit precies wat mijn vader wilde. De christenen rekenden zich al rijk. Hun aandacht verslapte, terwijl onze soldaten zouden vechten met alles wat ze hadden.”

Ik kon uren luisteren naar hoe mijn moeder vertelde over haar avonturen in al-Andalus. Ze zwaaide met haar handen, marcheerde door de kamer en toverde met haar woorden het verre land tevoorschijn waar zij haar jeugd had doorgebracht. Ik denk dat ze niet eens door had hoe haar Berberse accent opspeelde als ze zich echt verloor in een verhaal, maar voor mij was dat deel van de voorstelling. In haar zachte h klonk de wind over de vlakte en in haar korte klinkers het snelle getrappel van de paarden. “Laqad zja loeqt al-harb. Het was tijd voor de strijd.”

Yahya kwam binnen met een mand vol prachtige dadels. Trots hief hij ze naar me op. Plechtig nam ik de mand van hem over en pikte een van de dadels van de stapel. Niets ging boven de zoete, romige smaak van een stiekeme dadel.

Terwijl Yahya ging zitten, vertelde mijn moeder verder: “De soldaten stelden zich op. Opa Tariq reed langs de rijen met gewapende mannen. In zijn ogen stond geen angst, op zijn gezicht glom geen enkele zweetdruppel en terwijl hij langsreed, dacht elk van de soldaten dat de generaal speciaal naar hem keek. Pas toen Tariq zijn paard langs alle vaandels had geleid, keerde hij om. Hij sprak zijn soldaten toe: ‘Ik heb gehoord dat sommigen van jullie bang zijn voor wat komen gaat. Ik heb gehoord dat jullie willen vluchten omdat jullie doodsbenauwd zijn. Maar, mijn soldaten, zelfs al zouden jullie het willen, waarheen moet je vluchten? Achter ons ligt de zee, voor ons staat de vijand. De enige hoop die we nog hebben is de hoop op onze eigen moed en kracht. Ons vooruitzicht is niet best. Zelfs de wees die gedwongen wordt met hongerige ogen toe te kijken aan de eettafel van een hebberige heer, zou medelijden met ons hebben. De vijandige soldaten zijn ontelbaar en het enige wat we hebben om ons te verdedigen zijn onze eigen zwaarden. Dat betekent dat als een van jullie de kans wil hebben op een mooi leven, hij die uit de handen van de vijand moet grijpen. Ik zal daarbij aan jullie zijde staan. Ik doorsta dezelfde gevaren en reken op ons aller krijgskunst. En ik heb vertrouwen. Niet voor niets heb ik jullie uitgekozen voor deze expeditie. We zullen zegevieren en als kameraden delen in de buit. Dit land is gevuld met mooie vrouwen, glimmende parels en het puurste goud. Als wij dit overleven – en dat zal gebeuren – staat jullie een leven te wachten van een koning! Vooruit!’”

Mijn moeder greep een van de overgebleven courgettes en marcheerde ermee door de kamer als met een speer. Ze wenkte Yahya, die gelijk opsprong, en ze marcherende samen verder. “En we liepen op de vijand af. Strak in formatie.”

De laatste zonnestralen vielen door het raam op hun gezichten en maakten lange schaduwen van soldaten op de muur. Ik stelde me voor hoe de troepen over de Andalusische vlakte liepen, hoe rij na rij de voorste mannen volgde als een schaduw.

Mijn moeder draaide zich om en richtte de courgette op Yahya. “En we vielen hen aan. Onze soldaten vochten als leeuwen. De ene na de andere christenhond viel en al snel stootten we door hun linies.”

Gewillig liet Yahya zich doorboren door de courgette. Lachend stootte hij een serie aan gorgelende geluiden uit.

“Hun slagorde viel in duigen en in de chaos hakten we ontelbare vluchtenden neer met onze zwaarden. Sommigen renden rond in blinde paniek en staken daarbij meer van hun eigen soldaten neer dan die van ons. Anderen lieten zich simpelweg door hun knieën zakken en baden een laatste keer tot hun valse God in de hoop dat het dan gauw voorbij zou zijn. Toen ook hun koning sneuvelde, was de overwinning zeker. Allah was groot en generaal Tariq ibn Ziyad had gezegevierd! Dankzij hem kon het kalifaat van de Umayyaden eindelijk voet aan land zetten op het christelijke continent.”

Yahya liet zich slap in de armen van zijn moeder hangen. Het laatste licht van de zon verdween uit de ramen. Yahya sloot zijn ogen en liet zijn tong naar buiten hangen.

Ik lachte en trommelde op het tafelblad. Dat waren glorieuze tijden geweest. Zouden die ooit terugkeren?

De geur van licht geblakerd brood bracht me terug naar de keuken. Snel haalde ik het uit de oven en ik verdeelde de groenten erover. “Het eten is klaar. Yahya, haal jij buiten het lamsvlees van het spit, of heb je liever dat ik dat doe?”

Yahya sprong direct op. “Ik doe het!” riep hij en hij verdween naar de binnentuin. Op dat moment werd er op de deur geklopt.’

Abdel zweeg. De schemering daalde neer over het tentenkamp. Het was er rustig. Af en toe klonk er een harde lach uit de richting van een van de andere kampvuren, maar de meeste soldaten hielden het bij een laag gebrom.

Abdel staarde naar het vuur voor hem. De vlammen staarden terug, lieten zijn herinneringen branden in zijn hoofd. Hij bleef staren. Als hij wegkeek, moest hij het heden onder ogen komen.

‘U hoeft het niet te vertellen, Abd al-Rahman,’ klonk Bedrs kalme stem.

Abdel haalde diep adem. Jawel, dat moet ik wel. Ook al wist hij niet waarom. Hij richtte zijn hoofd op en keek de man tegenover hem aan.

Bedrs lichte ogen wachtten geduldig.

‘Jij bent toch mee geweest op de expeditie in al-Andalus?’

Bedr knikte.

‘En heb je toen mijn moeder leren kennen?’

Bedr knikte opnieuw. Na een korte stilte vervolgde hij: ‘Ik had toen nog niet mijn vrijheid gekregen van Tariq. Ik diende hem en zijn lijfwacht en ik heb uw moeder vaak onder mijn hoede gehad. Ze leek op haar vader, altijd uit op avontuur. Het viel niet mee haar bij de tent te houden als verderop de veldslag bezig was. Ze wilde alles zien. Tijdens de veldslag moest ik haar vasthouden, met haar armen langs haar lichaam, maar ik zag de strijd in haar ogen weerspiegeld. Hoe ze glinsterden van spanning en groot werden van angst. Altijd als haar vader terugkwam van een gevecht, stond ze klaar om te helpen bij het verzorgen van zijn wonden. Ze hield zijn hand vast en bleef bij hem tot hij weer kon staan.’

Ja, dat was zijn moeder ten voeten uit. Abdel glimlachte flauw. Hij knipperde met zijn ogen en wendde snel zijn blik af, terug naar het vuur. Hij raapte een tak op en porde in het verkoolde hout, zodat de rook in zijn ogen brandde.

‘Terwijl mijn moeder het eten op tafel zette, liep ik naar de deur om te zien wie er zo laat nog langskwam. Ik deed de deur open zonder eerst vragen te stellen.

Ik had voorzichtiger moeten zijn. Ik had een extra grendel op het hout moeten zetten. Ik had door het raam moeten kijken wie zich buiten ophield. Ik had moeten vragen wie zich op zo’n goddeloos tijdstip aan mijn deur waagde. Ik deed het niet.’

Abdel zweeg. De tak in zijn handen brak.

‘U weet dat het niet uw schuld is.’

‘Natuurlijk is het mijn schuld! Je was er niet bij!’

Abdel schrok van zijn eigen felheid. Huiverend haalde hij zijn neus op. ‘Het spijt me,’ fluisterde hij. ‘Ik wil verder vertellen. Het hele verhaal.’

‘Er stonden twee mannen in de deuropening. Zwarte baarden. Zwarte tulbanden. Zwarte kleding. Kromzwaarden aan hun zijde met zwarte gevesten. Het was de kleur van de Abbasidenfamilie.

Voordat ik hen kon begroeten, stonden ze al binnen. De voorste duwde mij tegen de muur, drukte een mes op mijn keel en sloeg zijn hand voor mijn mond en neus. De tweede man gleed langs ons heen en verdween naar binnen.

Ik zette me schrap en probeerde te schreeuwen, maar er kwam niets meer dan een gedempt gemompel door de hand van mijn belager heen.

Hij duwde steviger.

Mijn adem stokte. Ik voelde het mes over mijn keel schuren. Wat moest ik doen? Wie waren deze mannen? Wat ging er met ons gebeuren? De vragen buitelden over elkaar heen. Er bleef niets hangen behalve het beuken van de angst in mijn hartslag.

Mijn moeder gilde.

Het geluid sneed door mijn hoofd. Instinctief zette ik me nog eens schrap. Het mes sneed dieper in mijn huid, maar de pijn maakte mijn gedachten helder. Ik was niet hulpeloos. Hier had ik voor getraind. Man-tot-mangevechten, zelfverdediging. Ik had het onzin gevonden – dat doet een man van stand niet, die vecht niet smerig, niet als een gewone voetsoldaat. Mijn vader had het ook niks gevonden, maar mijn moeder stond erop. Dezelfde training had mijn opa ontelbare keren het leven gered, beweerde ze. Want als de strijd niet ging zoals je verwachtte, je van je paard viel of om een andere reden tussen de infanteristen terecht kwam, stond je oog in oog met de vijand. En dan moest je winnen. Hoe dan ook.

Even sloot ik mijn ogen. Alles kwam aan op beheersing. Mijn spieren stonden nog steeds gespannen, mijn lichaam zoveel mogelijk in de aanslag om elke klap op te vangen. Toen ontspande ik me. Als een zak dadels gleed ik naar de grond.

Mijn belager duwde in het niets en stootte zijn hoofd tegen de muur. Zijn grip op zijn mes verslapte.

Ik glipte onder zijn arm door en haalde uit. Mijn vuist raakte hem vol in zijn kruis.

Hij klapte dubbel. Het mes kletterde op de grond.

Ik wachtte geen moment en zette me af. Met mijn schouder beukte ik de man omver. Samen rolden we over de vloer. Mijn vuist drong zich door de stof van de jubba en ik voelde hoe mijn knokkels een klein stukje onder zijn ribbenkast verdwenen. Voltreffer.

De man schreeuwde en liet al zijn verdediging zakken.

Snel griste ik het mes van de vloer en stak het in zijn nek. En nog eens. En nog eens. Het bloed spoot langs mijn handen en bedekte zijn gezicht en borst.

Binnen enkele tellen was de kraag van zijn jubba doorweekt. Schokkend en gorgelend kwam hij tot rust.