Over het boek

Paul Christiaan Smis brengt lang vergeten verhalen terug uit een wereld die wild in beweging was. Hij laat zien hoe rauw het leven kon zijn in de Middeleeuwen, doordrenkt van angst voor ziekte, dood en hogere machten. Niet zonder ironie trekt Smis aan de sluier van ‘goed en kwaad’ die ook toen al lag over het menselijk denken en handelen.

In dit boek ontmoet je een meisje dat stenen sjouwt voor een katapult, een bisschop in een vissersbootje en een zilversmid die worstelt met de liefde. In negentwintig korte verhalen word je meegenomen door heel Europa, naar Middeleeuwers die – gewild of ongewild – spelers werden in dramatische scènes. De personages groeien in enkele alinea’s uit tot mensen met herkenbare gevoelens. Je ziet ze hopen, bidden en proberen, je ziet ze slagen of falen.

"Deze bundel is een aanrader voor iedereen die van geschiedenis houdt!" - Hebban.

"Paul Christiaan Smis bewijst dat het Nederlands een mooie taal is. Smis, schrijf zo voort!" - Historiën.

"Veel verhalen zetten je aan het denken, laten zien wat bijvoorbeeld hebzucht en jaloezie met een mens kan doen. Als je eenmaal aan een verhaal begint, dan kan je niet meer stoppen." - Hebban.

"Smis is een echte verteller die de kunst verstaat in een paar bladzijden de spanning op te voeren tot het kookpunt." - Geschiedenis.nl

Eerder verschenen bij Uitgeverij Historische Verhalen

Historische Verhalen. Korte verhalen uit de Oudheid
geschreven door Marjolijn v/d Gender, Denise Michelle Pol en Key Tengeler

Historische verhalen. Korte verhalen uit de Middeleeuwen
geschreven door Paul Christiaan Smis.

Historische verhalen. Korte verhalen uit de Gouden Eeuw
geschreven door diverse auteurs

Historische Verhalen. Verzamelbundel I, diverse auteurs

Historische Verhalen. Verzamelbundel II, diverse auteurs

Historische Verhalen. Verzamelbundel III, diverse auteurs

Historische Verhalen. Verzamelbundel IV, diverse auteurs

Historische Verhalen. Verzamelbundel V, diverse auteurs

Harald. Een historische novelle, geschreven door Paul
Christiaan Smis.

De vluchteling uit Damascus. Een historische novelle,
geschreven door Key Tengeler.

Historische Verhalen

Korte verhalen uit de Middeleeuwen

Paul Christiaan Smis

Uitgeverij Historische Verhalen

Colofon

Historische Verhalen. Korte verhalen uit de Middeleeuwen

Geschreven door: Paul Christiaan Smis

Copyright © 2021

Deze digitale editie is gemaakt naar de tweede druk, 2018

Het auteursrecht van de vertellingen berust bij de auteur.

Afbeelding omslag: De heren van Montfoort, kunstenaar onbekend (ca. 1400). De afbeelding is afkomstig uit de collectie van het Rijksmuseum en is bewerkt.

ISBN: 9789082642643

NUR: 303

Redactie:    Rik van der Vlugt

Eindredactie:   Esther Roth

Vormgeving:   Rik van der Vlugt

Uitgegeven door Uitgeverij Historische Verhalen, te Leiden.

 www.historischeverhalen.nl

Voorwoord

Lang geleden, het was tijdens een geschiedenisles op de lagere school, zei een leraar: ‘De middeleeuwen, dat was een duistere periode, daar weten we niet veel van.’

Zoiets moet je tegen mij niet zeggen, dan zit ik meteen op het puntje van mijn stoel. We hebben hele bibliotheken over de klassieke oudheid, we beschikken over een berg kennis aangaande de vroegmoderne tijd en dan zouden we in het duister tasten als het over de middeleeuwen gaat? Kom nou!

Het was misschien sociaal niet het handigste dat ik kon doen, maar ik begon direct allerlei vragen te stellen. Bijvoorbeeld: ‘Is dat wel zo?’ en ‘Waarom dan?’ De leraar zag een lastig jongetje met hinderlijke vragen, hij negeerde mij verder. Toen ben ik zelf maar op zoek gegaan. Nu, jaren later, zit ik heel tevreden tussen stapels met boeken over mijn geliefde middeleeuwen.

Ik begrijp inmiddels dat het wel meeviel met dat ‘duistere’. De wijze waarop kennis werd bewaard, doorgegeven en zelfs opnieuw werd ontdekt, vind ik bijna sprookjesachtig mooi.

De periode tussen pakweg 500 en 1500 was niet een tijd van verval. Natuurlijk, er was soms chaos of achteruitgang, maar de middeleeuwen kenmerkten zich voornamelijk door veerkracht en groei. Het is fascinerend om te zien hoe er, na het afbrokkelen van de oude gemeenschappen, heel nieuwe vormen van samenleven ontstonden. De middeleeuwse kunstuitingen, de wijze van bouwen en de uitvindingen waren ronduit indrukwekkend. In een romaanse of in een gotische kerk kun je dit alles bij elkaar vinden in één bouwwerk. De nieuwe stromingen in het denken die we zien in de vroegmoderne tijd, waren vaak geworteld in het gedachtengoed van middeleeuwers.

Ik kan niet kiezen tussen de verschillende benaderingen van de historie. Ik vind bijvoorbeeld institutionele geschiedenis net zo interessant als economische of sociale geschiedschrijving. Daarom vertel ik verhalen over vorsten die met elkaar overhooplagen, maar ook over een leerling edelsmid die worstelt met zijn vaardigheden en met de liefde. Ik laat een meisje stenen sjouwen voor een katapult in een belegerde stad en in weer een ander verhaal dobbert een bisschop rond in een wrakkig vissersbootje. De personages bewegen zich in een wereld die zich uitstrekt van het uitdovende plaatsje Garðar op Groenland tot de florerende Omajjadenstad Damascus. We dwalen van een torentrans in Septa, aan de Straat van Gibraltar, helemaal naar het noorden, naar een klooster in de oude Noorse hoofdstad Nidaros.

Ik heb de vertellingen die je nu gaat lezen niet in mijn eentje geschreven. Wel heb ik de letters op papier gezet, maar het boek zou er niet gekomen zijn zonder de toegewijde sturing van Rik van der Vlugt, mijn uitgever en hoofdredacteur. Zijn tactvolle en kundige inbreng hield mij in het juiste spoor.

Voor de eindredactie en voor veel bemoedigende opmerkingen ben ik bovendien dank verschuldigd aan Esther Roth en Marjolijn van de Gender. Lof en erkentelijkheid ook voor Marieke Dwarswaard en Ferry Gouwens vanwege hun scherpe blik bij het nakijken van de tekst.

Ten slotte wil ik hier mijn lieve Ruth Manenschijn voor het voetlicht roepen. Haar aansporing en haar koffie hebben ervoor gezorgd dat ik niet langer wachtte en mijmerde, maar dat ik werkelijk begon te typen.

Ik prijs mij gelukkig dat ik in dit boek enkele middeleeuwse levens en gebeurtenissen mocht beschrijven. Ik wens je veel plezier toe bij het lezen.

Paul Christiaan Smis

Alphen aan den Rijn, 16 juni 2018

Inhoud

Inleiding  –  8

Willem de verteller  –  22

Bericht uit Tolosa  –  35

De blijde van de vrouwen   –  43

De Kadaversynode   –  53

Schepen uit het oosten  –  65

Valse Boudewijn  –  77

Het geschenk van Fredegonde  –  85

De Redding  –  95

De stem van Nehalennia  –  103

De drang  –  113

Een noodzakelijk wonder  –  125

Dertig wilde ezels  –  133

De preek   –  143

De vloed   –  151

Het wandkleed  –  158

Kamp aan de Tisza  –  167

Kuil in de steppe  –  177

De godsvrede  –  184

Het meesterwerk  –  193

Orban  –  206

Laster  –  215

Brief aan het thuisfront  –  223

Florindes vlucht  –  234

Wadolfs taak  –  242

De speer  –  251

De kwestie  –  262

Zwaard der gerechtigheid  –  278

De boodschapper  –  292

De zilveren hanger   –  304

Inleiding

Beste lezer,

In deze bundel neemt Paul Christiaan Smis u mee naar de Europese middeleeuwen, grofweg de periode tussen 500 en 1500. Ofschoon fictief, zijn alle 29 verhalen verbonden met ware gebeurtenissen, die de schrijver zelf toelicht in goed gedocumenteerde naschriften bij elke vertelling. Wél koos de redactie ervoor om de verhalen niet in chronologische volgorde aan te bieden maar de lezer omwille van de afwisseling kriskras door tijd en ruimte te voeren. Om u toch wat meer houvast te geven ben ik als medeauteur van een recent handboek middeleeuwse geschiedenis uitgenodigd om in een paar bladzijden de hoofdlijnen van die geschiedenis te schetsen, en dan gewoon van voor naar achter.

Gewoonlijk wordt de periode van de middeleeuwen opgeknipt in drie stukken van ongelijke grootte: de vroege middeleeuwen (ca. 500−950/1000), de centrale middeleeuwen (ca. 950/1000−1250/1300) en de late middeleeuwen (ca. 1250/1300−1500). De meeste handboeken laten de vroege middeleeuwen beginnen in het jaar 375 toen de Romeinse autoriteiten in Thracië een grote groep Gotische vluchtelingen uit het Zwarte Zeegebied toelieten tot Romeins grondgebied. Mismanagement leidde tot een ‘Gotisch probleem’ dat onbeheersbaar bleek te zijn. Het was het begin van de zogenaamde Volksverhuizingen die twee eeuwen zouden duren en een einde maakten aan het Romeinse Rijk in het Westen. De Volksverhuizingen waren migratiebewegingen van sterk uiteenlopende aard (van geruisloze kolonisatie door boeren tot langdurig rondtrekkende war bands), echter nooit complete verhuizingen van homogene volkeren. Ook kende het Romeinse Rijk al een lange geschiedenis van immigratie van ‘barbaren’ – allochtonen zouden we nu zeggen – alleen dat was altijd gecontroleerde immigratie geweest. In de Volksverhuizingsperiode ging die controle verloren met als eindresultaat de inrichting van een aantal ‘barbaarse’ koninkrijken op voormalig grondgebied van het West-Romeinse Rijk, zoals die van de Sueven en Visigoten op het Iberisch schiereiland, die van de Ostrogoten en later Langobarden in Italië, en die van de Angelsaksen in Brittannië.

In al deze koninkrijken vond vroeg of laat vermenging plaats tussen de binnenkomers en de autochtone bovenlaag. De wereld die zo ontstond, leek in veel opzichten nog op die van de late Oudheid. Het was een rurale wereld gedomineerd door rijke grootgrondbezitters met uitgestrekte landgoederen waarop slaven of horige boeren arbeidsdiensten verrichtten en voor de oplossing van hun geschillen aangewezen waren op hun domeinheer. De weinige overgebleven steden waren vooral plaatsen waar machtige personen of publieke functionarissen zoals graven of bisschoppen resideerden en de schijn van openbaar bestuur naar Romeinse snit ophielden. Vanuit de steden en de grote domeinen werd het christendom geleidelijk over het platteland verbreid. Het blijft goed om ons te realiseren dat de kerstening van Europa veel minder snel, minder uniform en minder vreedzaam is verlopen dan het vroeger vaak werd voorgesteld. Elites gingen eerder over tot het christendom dan het gewone volk, inwoners van steden eerder dan de boeren op het platteland. En dan nog duurde het tot het midden van de 14de eeuw voordat het laatste ‘heidense’ vorstendom van Europa, Litouwen, officieel christelijk werd. Bovendien ging bekering, behalve met geweld, onvermijdelijk gepaard met de inpassing van talrijke prechristelijke gebruiken en magische praktijken. Zeker in de vroege middeleeuwen hadden de meeste gelovigen slechts een vaag idee over wat de christelijke geloofsleer nu eigenlijk inhield.

De meest succesvolle barbaarse koninkrijken waren die van de Franken; meestal waren het er twee of drie, die echter altijd een koning uit dezelfde familie hadden, de Merovingers. Dat veranderde kort na het midden van de 8ste eeuw toen de Merovingers terzijde werden geschoven door een nieuwe dynastie, die van de Karolingers. Met name onder Karel de Grote (768−814) breidde de Frankische macht zich gestaag en in alle richtingen uit totdat ze strekte van de Elbe in het noordoosten tot de Ebro in het zuidwesten, en ook Noord- en Midden-Italië omvatte. Bovendien liet Karel zich in 800 uitroepen tot Romeins keizer, waardoor het keizerschap in het Westen na ruim 300 jaar was hersteld. Na de dood van Karels zoon, Lodewijk de Vrome, in 840 viel het rijk uiteen in verschillende koninkrijken. Als grootste en sterkste ontpopte zich het Oost-Frankische of ‘Duitse’ rijk. Nadat de Duitse koning Otto I (936−973) zich kort na het midden van de 10de eeuw meester had gemaakt van Italië en de keizertitel, gingen zijn opvolgers zich gewoonlijk Romeins (of: ‘Rooms’) koning noemen, en hun rijk het Romeinse (of: ‘Roomse’) Rijk. Tegelijkertijd ontstond de onhandige gewoonte dat de Roomskoningen pas de keizertitel mochten voeren als ze zich in Rome door de paus tot keizer hadden laten kronen.

Verder naar het noorden en westen, buiten de voormalige grenzen van het Romeinse Rijk, bleef de ‘barbaarse’ wereld kleinschaliger. Daar, in de laagvlakten van Noord-Germanië (de gebieden van Saksen en Friezen) en ten zuiden van de Oostzee (Slavische en Baltische volkeren), in Scandinavië en in de randgebieden van de Britse eilanden (Schotland, Wales, Cornwall, Ierland) heersten krijgsheren en hun gewapende gevolgen maar geografisch was hun machtsbereik doorgaans erg beperkt, ook al spreken de schaarse bronnen dan vaak van ‘koningen’ of ‘hertogen’. Deze samenlevingen waren egalitairder dan in het zuiden, wat vooral blijkt uit de belangrijke rol die de gewone vrije man er bleef spelen in wetsbepaling, rechtspraak en leger, maar er waren ook edelen en slaven.

In Scandinavië ontstonden spanningen toen sterke krijgsheren hun macht ten koste van concurrenten gingen uitbreiden. In combinatie met een avontuurlijke handelsgeest leidde dat tot de opmerkelijke Scandinavische expansie tussen de 9de en 11de eeuw, die vooral bekend staat als ‘de tochten van de Vikingen’. Ze leidde tot uitgebreide Noorse en Deense kolonisatie langs de kusten van de Noordzee (Friese landen, Normandië, Oost-Engeland, Noord-Schotland, Ierland) en daarbuiten, met als hoogtepunt de ‘bemensing’ van IJsland en daarna delen van Groenland. De andere richting op waren Zweedse Vikingen verantwoordelijk voor de stichting van handelsnederzettingen in het noorden van het latere Rusland en in het stroomgebied van de Dnjepr. Vandaaruit ontstond een reeks van vorstendommen waarvan de heersers allemaal claimden af te stammen van dezelfde Vikinghoofdman, Rorik, de legendarische eerste vorst van Kiev.

Anderzijds maakte kleinschaligheid de noordelijke heerschappijen moeilijk grijpbaar; vandaar dat Angelsaksische koningen geen vat kregen op Schotland, Wales en Ierland en de Duitse krijgeraristocratie langs de Elbe moeite had met machtsexpansie in oostelijke, Slavische richting. Toch hebben zich in die noordelijke wereld ook grotere koninkrijken gevormd. Soms, zoals in Scandinavië en Schotland, gebeurde dat op eigen kracht en als gevolg van interne machtsstrijd; in andere gevallen was de sturende hand van een buitenlandse machthebber eerder bepalend, zoals bij de koninkrijken Polen en Hongarije rond het jaar 1000, die beide onder auspiciën van de Duits-Roomse koning tot stand kwamen.

De vorming van het christelijke koninkrijk Hongarije was tevens de uitkomst van nog een andere factor die kenmerkend is voor de vroegmiddeleeuwse geschiedenis van Centraal- en Oost-Europa, namelijk de grote invloed van steppenomaden. In de Oudheid was die invloed altijd beperkt gebleven maar dat veranderde rond het midden van de 4de eeuw met het verschijnen van de Hunnen op de westelijke steppen. Dit was voor de eerste keer dat steppenomaden uit Oost-Azië – de Hunnen waren afkomstig uit het huidige Mongolië – hun macht vestigden over de westelijke steppen, en vandaaruit over die delen van Europa waar zij hun levenswijze konden handhaven, dat wil zeggen de Donaudelta en het Karpatenbekken (het huidige Hongarije). Na de Hunnen hebben nog verschillende andere groepen steppenomaden invallen gedaan in Zuidoost-Europa: eerst de Avaren (ca. 550) en de Bulgaren (ca. 650), die beiden Oost-Aziatische wortels hadden, daarna de Magyaren (eind 9de eeuw), van wie de oorsprong in de zuidelijke Oeral lag. Alle drie stichtten sterke khanaten die eeuwen trotseerden. Het khanaat van de Bulgaren groeide zelfs uit tot een krachtige staat, die in de 9de eeuw een serieuze bedreiging vormde voor het Byzantijnse Rijk totdat hij in de 11de eeuw op de knieën werd gedwongen door keizer Basilios II ‘de Bulgarendoder’. Net als Magyaars Hongarije was Bulgarije toen overigens al gekerstend.

Het Byzantijnse Rijk van Basilios was de opvolgerstaat van het laatantieke Oost-Romeinse Rijk, met als hoofdstad Byzantium/Constantinopel (het huidige Istanboel) aan de Bosporus, dat in de vroege middeleeuwen met afstand de grootste en fraaiste stad van Europa was. Onder de megalomane keizer Justinianus (527−565) – de bouwheer van de Hagia Sofia en de opdrachtgever tot de optekening van het Romeinse Recht – heroverden de Byzantijnse legers verschillende gebieden van het voormalige West-Romeinse Rijk, onder andere in Italië, Zuid-Spanje en Noord-Afrika, maar uiteindelijk bleef daarvan bijna niets over als gevolg van de spectaculaire Arabische machtsexpansie in de eeuw na de dood van de Profeet Mohammed in 632. Kort na het begin van de 8ste eeuw viel een moslimleger Visigotisch Spanje binnen, dat grotendeels werd veroverd. Het Iberisch schiereiland werd daarmee het enige deel van middeleeuws Europa dat gedurende vele eeuwen in islamitische handen was; van kortere duur was de islamitische heerschappij over Sicilië. Door de Arabische en Bulgaarse veroveringen werd het Byzantijnse grondgebied gereduceerd tot Griekenland en Klein-Azië (thans Anatolië). Het Byzantijnse Rijk kreeg daarmee steeds meer een Grieks karakter.

De centrale middeleeuwen waren onmiskenbaar een periode waarin zich op velerlei terreinen ingrijpende veranderingen in de Europese samenleving voltrokken. Om te beginnen vond een sterke bevolkingsgroei plaats. Tussen 1000 en 1300 moet de bevolking van Europa zijn toegenomen van 30−40 miljoen tot 70−80 miljoen inwoners – naar huidige begrippen een slakkentempo, naar de maatstaven van toen een ware demografische explosie. Om die aanwas mogelijk te maken en bij te benen moest de landbouwproductie sterk worden uitgebreid, en dat gebeurde veel meer langs de weg van areaaluitbreiding via ontginning en kolonisatie dan via intensivering (hogere opbrengsten per oppervlakte-eenheid). De openlegging van nieuwe landbouwgebieden vergde niet alleen technische know-how en samenwerking, bijvoorbeeld op het gebied van waterhuishouding, maar ging ook vaak gepaard met boerenemancipatie. In de vroege middeleeuwen waren veel boeren juridisch onvrij; in nieuwe nederzettingen in ontginningsgebieden heerste vrijheid.

Vrijheid kon ook langs een andere weg worden verkregen, namelijk door ingezetene te worden van een stad. Een ander hoofdkenmerk van de centrale middeleeuwen was namelijk verstedelijking, zowel door de groei van bestaande stedelijke nederzettingen als door een fenomenale toename van het aantal nederzettingen met een stedelijk karakter. Koplopers in urbanisatie waren Vlaanderen/Noord-Frankrijk en Noord- en Midden-Italië maar daaronder bleven tot lang na de middeleeuwen aanzienlijke regionale verschillen in verstedelijkingsgraad bestaan. Verstedelijking veronderstelt tevens commercialisering van de economie temeer daar veel nieuwe steden nijverheidssteden waren en de stedelijke nijverheid in de middeleeuwen met natuurlijke grondstoffen werkte. De grote commerciële innovaties uit deze periode, zoals de ontwikkeling van kredietinstrumenten, kwamen overigens uit de internationale handel, die zich sterk uitbreidde en zelfs een intercontinentaal karakter kreeg door Zuid-Europese aansluiting op handelsstromen uit Oost- en Zuidoost-Azië.

In de centrale middeleeuwen was de Latijnse christenheid het toneel van ingrijpende religieuze innovaties. Geloven ging niet alleen meer om correcte leerstellingen en het volgen van de juiste rituele richtlijnen maar er werd nu ook opgeroepen tot een leven zoals Jezus en zijn apostelen dat hadden geleid. Sommigen vatten die aansporing letterlijk op, anderen zagen haar meer als een spirituele oefening gericht op het verkrijgen van een persoonlijke relatie met Christus door emotionele identificatie met zijn leven en lijden. Terwijl de spirituele weg vooral werd bewandeld door monniken in traditionele kloostergemeenschappen, kreeg het christelijke activisme zijn meest uitgesproken vorm in het optreden van de nieuwe bedelorden, zoals de franciscanen en de dominicanen, die strikte armoede en de actieve verkondiging van de christelijke boodschap hoog in het vaandel hadden staan.

Maar ook veel gewone lekengelovigen voelden zich tot deze nieuwe vormen van geloofsbeleving aangetrokken dankzij de pastorale revolutie die de pausen rond 1200 hadden ontketend om via een betere scholing en instructie van priesters lekengelovigen beter te informeren over geloofsleer en gewenst moreel gedrag, en op die manier hun greep op hun kudde te versterken. Er zat echter ook een duistere keerzijde aan dit offensief want mensen met afwijkende opvattingen of gedragingen (joden, ketters, homoseksuelen, leprozen) konden nu gemakkelijk worden geïdentificeerd, gestigmatiseerd en, als het moest, vervolgd. Daarnaast stond de spiritualisering van het geloof op gespannen voet met een tendens in de christelijke theologie om met behulp van de menselijke rede geloofsvraagstukken beter begrijpelijk te maken. Om dat te bereiken werd, ironisch genoeg, steun gezocht in de logica en de natuurfilosofie, disciplines die geheel gebaseerd waren op de werken van de ‘heidense’ Griekse geleerde Aristoteles. Deze disciplines domineerden ook het onderricht aan een nieuwe instelling voor hoger onderwijs, de universiteit, hetgeen regelmatig tot spanningen tussen ‘geloof’ en ‘wetenschap’ leidde.

Ten slotte vonden in de centrale middeleeuwen ook ingrijpende staatkundige veranderingen plaats. Koninkrijken en vergelijkbare vorstendommen werden sterker door centralisatie en aanzetten tot bureaucratisering – het aanstellen van bezoldigde ambtenaren. Deze versterking van vorstelijke macht, die in het Duits-Roomse Rijk vooral plaatsvond op het niveau van graven, hertogen en prins-bisschoppen (bisschoppen die behalve geestelijk gezag ook wereldlijke macht uitoefenden), en daarbuiten primair op dat van koningen, ging gepaard met twee andere typische fenomenen: feodalisering en hoofse cultuur. Onder het eerste verstaan we het inzetten van een bijzondere, persoonlijke trouwrelatie, namelijk de band tussen leenheer en vazal, in de vormgeving van machtsrelaties. In veel koninkrijken werd feodalisering gebruikt om federalisering te formaliseren. In dat geval werden alle hoogwaardigheidsbekleders met een vorstelijke status (hertogen, graven, en dergelijke) ‘rijks-’ of ‘kroonvazallen’, dat wil zeggen, leenmannen van de koning; hun vorstendommen werden ‘kroonlenen’. Dat model werd vervolgens gekopieerd door niet-koninklijke vorsten; ook zij zorgden ervoor dat belangrijke aristocraten in hun vorstendom (lokale) gezagsrechten voortaan van hen in leen hielden en niet meer eigenmachtig uitoefenden.

Feodalisering in deze staatkundige zin was een belangrijk bind- en beheersingsmiddel in een tijd waarin staten nog over weinig militaire en financiële slagkracht beschikten, maar kon ook voor grote politieke problemen zorgen. Deze rezen bijvoorbeeld toen hertog Willem van Normandië – een Franse vorst – in 1066 koning van Engeland werd. Die ongemakkelijke situatie werd een eeuw later nog verergerd toen de jonge graaf van Anjou, een verre nazaat van Willem van Normandië, niet alleen hertog van Normandië en koning van Engeland werd, maar tevens trouwde met Eleanora van Aquitanië, erfgename van de vorstendommen Aquitanië en Poitou. Daardoor ging de koning van Engeland over een aanzienlijk groter deel van Frankrijk heersen dan de koning van Frankrijk zelf, terwijl de laatste zich wél leenheer van de eerste mocht noemen. Hiermee werd de kiem gelegd voor een langdurig en diep conflict tussen Engeland en Frankrijk. Al in het eerste decennium van de 13de eeuw kwam het tot een oorlog, die voor de Engelsen desastreus afliep, want ze raakten al hun Franse gebieden kwijt met uitzondering van Gascogne, de streek rond de belangrijke wijnstad Bordeaux.

De consolidatie van vorstelijke macht ging gepaard met veel oorlogsgeweld en daarin openbaarde zich het groeiende militaire belang van ruiters en kastelen. Het eerste maakte van de strijd te paard hét nieuwe macho-ideaal van de Europese aristocratie, vorsten incluis, en vanaf dat moment spreken we niet meer van ruiters maar van ridders. Er ontwikkelde zich een typische subcultuur van ‘ridderlijkheid’, gekenmerkt door een eigen gedragscode, een eigen initiatieritueel en eigen evenementen zoals het riddertoernooi. Van verschillende zijden werd gepoogd de gewelddadige aspecten van het ridderschap te kanaliseren en in te tomen. De kerk deed dat door het ridderlijke geweld te pareren met de ‘godsvrede’ en het ‘godsbestand’. Ridders moesten zich onthouden van geweld tegen de zwakkeren in de samenleving en ze moesten heilige plaatsen en heilige feestdagen met rust laten. Dit soort initiatieven vond navolging bij wereldlijke vorsten, die daarnaast echter nog een ander instrument tegen adellijke agressie in de strijd wierpen, namelijk ‘beschaving’. Dat beschavingsoffensief kreeg gestalte aan de vorstenhoven, het geijkte toneel voor de ontwikkeling van de ‘hoofse cultuur’ waar een nieuwe etiquette ontstond en aan de zedelijke veredeling van de adel werd ‘gewerkt’ door troubadours en minnezangers die amoureuze liederen en ridderverhalen ten gehore brachten waarin gewelddadige acties (toch altijd mooi) werden gerechtvaardigd door nobele intenties (strijd voor vorst, religie of begeerde vrouw).

Verheven idealen en een smerige werkelijkheid kwamen bij elkaar in de kruistochten – militaire expedities tegen de vijanden van het geloof die op gezag van de paus werden ondernomen. Die vijanden van het geloof waren om te beginnen de moslims die Jeruzalem en andere heilige plaatsen in Palestina bezet hielden maar al snel werd de uitroeiingsgedachte uitgebreid over moslims elders (Iberisch schiereiland), nog niet bekeerde ‘heidenen’ in Europa (Noord-Slavische en Baltische gebieden), ‘ketters’ en degenen die hen steunden (de Zuid-Franse katharen) en elke politieke vijand van de paus, waar ook ter wereld. Om de haverklap riepen pausen op tot kruistochten. Aan degenen die bereid waren om eraan deel te nemen werden grandioze beloningen in het hiernamaals in het vooruitzicht gesteld. Ook stimuleerden ze de oprichting van speciale ‘religieuze ridderordes’, gespecialiseerd in de gewapende verdediging van het geloof, zoals de tempeliers, de johannieters en de Duitse Orde. Tegen het einde van de 13de eeuw verloor het kruistochtideaal veel van zijn elan toen de strijd om het Heilige land definitief moest worden opgegeven.

Het laatste had alles te maken met de sterk gewijzigde machtsverhoudingen in het Midden-Oosten. Rond het midden van de 11de eeuw werd de macht van Arabische heersers, inclusief de kalief van Bagdad, feitelijk overgenomen door Oghuz Turken van de clan van de Seldjoeken, nomaden afkomstig van de westelijke steppen die zich tot de islam hadden bekeerd. Nog voor 1100 hadden de Seldjoeken zich ten koste van de Byzantijnen meester gemaakt van Anatolië, dat daarmee Turks werd. In de eeuwen erna vielen grote delen van Centraal-Azië en Noord-India in handen van Turkse legercommandanten die vaak van onvrije komaf waren en daarom mamlukken (Arabisch voor ‘slaven’) heetten. Toen Saladin, de Koerdische generaal van de Turkse heersers over Mosul en Aleppo, aan het einde van de 12de eeuw Egypte en vandaaruit ook Jeruzalem veroverde, was dat de aanleiding tot de derde kruistocht naar het Heilige Land (1189−1192). De komst van de Mongolen naar Centraal-Azië in de 13de eeuw, eerst onder de grote khan Djenghiz, later onder diens kleinzoon Hülegü, schudde de machtsverhoudingen opnieuw op. Rond 1260 werd een stand-off bereikt waarbij de Mongolen de baas werden over Iran en Irak, terwijl een nieuwe Mamlukkendynastie ging heersen over Egypte en Syrië, met inbegrip van Palestina. Voor de christelijke kruisvaarders bleven alleen enkele eilanden voor de kust over, zoals Cyprus en Rhodos.

De geschiedenis van de late middeleeuwen wordt overschaduwd door de Zwarte Dood en het langdurige conflict tussen Engeland en Frankrijk. De grote pestepidemie, die Europa trof tussen 1348 en 1350, kostte aan naar schatting 30−40% van de Europese bevolking (25−35 miljoen mensen) het leven en zorgde op de korte termijn voor grote sociale en economische ontwrichting. Omdat de eerste pestuitbraak in de eeuwen erna gevolgd werd door een reeks van vervolgepidemieën, bleef demografisch herstel lang uit – in 1500 telde Europa aanzienlijk minder inwoners dan in 1300. De economische gevolgen van deze situatie waren vooral voor grootgrondbezitters rampzalig omdat de waardeverhouding tussen grond en arbeid zich langdurig ten nadele van de eerste productiefactor wijzigde. Degenen die profiteerden waren kleine boeren (die alleen eigen gezinsarbeid inzetten en nu goedkope grond konden bijkopen) en vooral lieden die leefden van loonverdiensten, want hun besteedbaar inkomen schoot in de 15de eeuw omhoog. Dit was ook weer gunstig voor de stedelijke nijverheids- en handelssector, reden waarom de demografische depressie niet gepaard is gegaan met een langdurige algehele economische recessie en in verstedelijkte gebieden demografisch herstel eerder optrad dan in rurale streken.

De Honderdjarige Oorlog tussen Frankrijk en Engeland was de culminatie van het eerder genoemde conflict dat door het blijvende Engelse bezit van Gascogne was doorgewoekerd en tot een uitbarsting kwam toen de Engelse koning Edward III (1327−1377) ook nog een claim legde op de Franse troon. De oorlog zou uiteindelijk ruim een eeuw duren (1337−1453), al waren de eigenlijke gevechtsfasen van betrekkelijk korte duur. Frankrijk werd onevenredig zwaar getroffen omdat alle gevechtshandelingen op Franse bodem plaatsvonden en alle grote slagen door de Engelsen werden gewonnen. Toch won Frankrijk uiteindelijk de oorlog; van het Engelse bezit in Frankrijk restte alleen de havenstad Calais.

Een belangrijke staatkundig nevenproduct van de Honderdjarige Oorlog – zeker voor onze vaderlandse geschiedenis – was de vorming van het ‘Bourgondische Rijk’, een snel uitdijend conglomeraat van vorstendommen onder de heerschappij van de hertogen van Bourgondië, een zijtak van het Franse koningshuis. Hiertoe behoorden vorstendommen in zowel Frankrijk (onder andere het hertogdom Bourgondië en de graafschappen Vlaanderen en Artesië) als in het Roomse Rijk (onder andere het vrijgraafschap Bourgondië, de hertogdommen Brabant en Luxemburg, en de graafschappen Holland, Zeeland en Henegouwen). Toen dit conglomeraat na 1482 door vererving in handen kwam van de familie van de Habsburgers, waren sommige Franse kerngebieden al verloren gegaan maar dat werd ruimschoots gecompenseerd door het erfelijke keizerschap van de Habsburgers en door de verwerving (via een huwelijk) van de Spaanse dubbelmonarchie, die in 1479 was ontstaan door het huwelijk van Ferdinand, koning van Aragon, en Isabella, koningin van Castilië.

Andere staatkundige mega-constructies die in de late middeleeuwen tot stand kwamen door middel van personele unies waren de sedert 1397 verenigde Scandinavische koninkrijken Denemarken, Noorwegen (met inbegrip van IJsland) en Zweden, en de vereniging van het koninkrijk Polen en het groothertogdom Litouwen in 1384. De eerstgenoemde unie werd krachtig geregeerd door een van de weinige vrouwelijke monarchen uit de middeleeuwse geschiedenis: koningin Margaratha van Denemarken (1387−1412), de laatstgenoemde creëerde de in oppervlakte grootste staat van laatmiddeleeuws Europa, die tot 1795 zou blijven bestaan.

In Zuid-Europa werd de eeuwenlange worsteling tussen christendom en islam op het Iberisch schiereiland definitief beslecht in het voordeel van de christelijke koningen van Castilië-Aragon en Portugal, terwijl Griekenland en de Balkan juist in handen vielen van een nieuwe islamitische grootmacht, die van de Osmaanse Turken. Ironisch genoeg worden zowel de verovering van Granada door de katholieke koningen Ferdinand en Isabella in 1492 als de verovering van Constantinopel door sultan Mehmet II in 1453 gezien als (symbolische) eindpunten van de middeleeuwse geschiedenis. In één opzicht waren deze gebeurtenissen in elk geval met elkaar verbonden: de expansie van de Osmaanse macht in het Midden-Oosten bemoeilijkte de toegang van het Westen tot de begeerde markten van het Verre Oosten, en het waren de koningen van Portugal en Aragon−Castilië, die de middelen beschikbaar stelden voor de eerste maritieme zoektochten naar een nieuwe zeeweg naar Indië.

‘Constantinopel−1453’ en ‘Granada−1492’ waren niet de enige voorboden van wat in de Nieuwe Tijd zou komen. In tal van geloofsuitingen in de late middeleeuwen klinkt eveneens een roep om verandering door. Nieuwe vormen van devotie gaven expressie aan een extreme empathie met het lijden van Christus en het mede-lijden van Maria maar ook aan een hang naar mystiek, gericht op zielsvereniging met het goddelijke. In dat alles klonk echter ook een afkeer van het uiterlijke vertoon en de puissante rijkdom van de Roomse Kerk door. Daar werd verder stem aan gegeven door onversaagde theologen en politieke filosofen die openlijk twijfelden aan het exclusieve recht van de hogere geestelijkheid op de verlening van sacramenten of aan de werking van ‘aflaten’, kortingskaartjes voor het verblijf in het Vagevuur. Hun bedenkingen sloten naadloos aan bij de aanzwellende en breed gedragen antiklerikale kritiek van die tijd (geestelijken waren inhalig, verwaarloosden hun geestelijke taken, leefden vaak in zonde). Ook wezen zij op essentiële weeffouten in de organisatie van de Roomse Kerk: haar hiërarchische structuur met een monarchale paus aan de top en het ontbreken van medezeggenschap van lekengelovigen, terwijl de kerk zich andersom voortdurend bemoeide met zaken van de wereld. De pausen droegen zelf niet weinig bij aan de versterking van deze negatieve geluiden. In 1309 verlieten ze Rome omdat de Eeuwige Stad te gevaarlijk zou zijn en vestigden zich in de Rhônestad Avignon, die werd opgetuigd met een pauselijk paleis van koninklijke allure. Tot overmaat van ramp leidde een omstreden pausverkiezing in 1378, direct na de terugkeer van de paus naar Rome, tot een langdurige scheuring in Kerk en christenheid, met eerst twee, en later drie pausen aan het roer.

De roep om grondige hervorming was echter geen oproep tot radicale innovatie. Er sprak vooral nostalgisch verlangen naar het vroege christendom uit, naar een collectief van egalitaire lokale gemeenschappen dat niet taalde naar rijkdom, laat staan wereldlijke macht, maar dat als belangrijkste taak voor zich zag het openen van de weg naar het eeuwige heil voor ieder die bereid was Christus te volgen. Hetzelfde streven naar verandering vanuit nostalgie naar een ‘gouden tijd’ lang geleden is ook het grondmotief van de Renaissance, het laatste grote thema van de laatmiddeleeuwse geschiedenis. Het verlangen was hier dat naar de cultuur (vormentaal in teksten en beelden, ideeën) van de klassieke Oudheid. Hieraan werd gestalte gegeven in geleerde studie (humanisme), in een nieuw ontwikkeld scholingsprogramma (de studia humanitatis), in politieke filosofie en praktische politiek, en in de artistieke verbeelding (letterkunde, schilder- en beeldhouwkunst, architectuur). Het eerste gebeurde dat Italië, immers de bakermat van de Romeinse Oudheid, maar nog vóór 1500 ook al daarbuiten. Evenmin waren de humanistische inspanningen uitsluitend gericht op de herontdekking en herlezing van seculiere, op mens en wereld gerichte teksten uit de Oudheid (vandaar: humanisme) maar ook op een hernieuwde studie van de Bijbel. En zo bleven Europeanen nog lang door een oude, bijbels-klassieke bril kijken naar de Nieuwe Wereld die ze net hadden ontdekt.

Peter Hoppenbrouwers

Sectie Middeleeuwse Geschiedenis, Universiteit Leiden

Deze crash course middeleeuwse geschiedenis is hoofdzakelijk gebaseerd op Wim Blockmans & Peter Hoppenbrouwers, Eeuwen des onderscheids. Een geschiedenis van middeleeuws Europa. Compleet herziene tweede editie (Amsterdam: Bert Bakker, 2016). Dit handboek was een bewerking van de tweede editie van de Engelse vertaling, Introduction to Medieval Europe, 300-1500 (London/New York: Routledge, 2014) en vormde zelf weer de basis voor de derde Engelse editie, die onder dezelfde titel en bij dezelfde uitgever verscheen in 2018.

Willem de verteller

Hulst in het huidige Zeeuws-Vlaanderen, 1260

‘Wanneer heb je voor het laatst gebiecht, mijn zoon?’ De stem van pater Adelardus klonk vriendelijk, maar ietwat verveeld. Het was vrijdag, een dag van vasten en inkeer; altijd een drukke dag in zijn biechtstoel. Hij tuurde door het houten rooster van de scheidingswand naar de kleine ruimte waar de biechteling zat. Ondanks het halfduister herkende hij het gezicht van de dronkenlap die de vorige avond aan de kloosterpoort had aangeklopt voor logies.

‘De laatste keer?’ Een warme walm van verzuurde drank en rotte tanden zweefde bij de boetvaardige vandaan. ‘Hmm, dat is lang geleden, eerwaarde. Ik weet dat niet meer zo precies.’

Adelardus draaide zijn gezicht weg van de dampen en zuchtte: ‘Goed, goed, begin maar. Welke zonden heb je begaan, behalve dronkenschap?’

‘Ik ben Willem,’ begon de biechteling.

Het bleef stil aan de kant van pater Adelardus.

‘U weet wel, Willem de verteller, die Madoc schreef.’

De priester reageerde wrevelig. ‘Beste man, het gaat de kerk niet aan wie je bent. God kent jou, wees daarvan verzekerd. Ik ken je niet en ik hoef je ook niet te kennen. En van die Madoc heb ik ook nog nooit gehoord. Je zonden graag; er wachten nog meer boetelingen.’

‘Wat? Kent u Madoc niet? U zou toch echt wat vaker buiten moeten komen, eerwaarde. Het stuk is vaak genoeg voorgedragen in gelagkamers en op markten. Destijds was het een bescheiden succes en ik heb er...’

‘Luister zoon,’ onderbrak de biechtvader het gebabbel, ‘de Vader in de hemel wordt er niet blij van als zijn schepselen tijdens een biecht gaan zitten snoeven over wie ze zijn en wat ze hebben gedaan. Bedenk toch dat ijdelheid een vreselijke ondeugd is.’ Met een vreugdeloos lachje voegde hij eraan toe: ‘Of was dit misschien een van de zonden die je wilde biechten? In dat geval complimenteer ik je met het geslaagde voorbeeld.’

Nu was het Willems beurt om zijn misnoegen te uiten. Het lage bankje, waarop hij in een ongemakkelijke houding zat, drukte pijnlijke deuken in zijn knieën. De slechte wijn en het bedorven vlees, die hem in de herberg waren opgediend, brandden in zijn ingewanden. Zijn hoofd bonkte en hij voelde hoe zijn maaginhoud zich een weg naar boven probeerde te wurmen, in plaats van de natuurlijke route te nemen. De lijder bracht zijn mond nog wat dichter naar het houten rooster en klaagde: ‘Omdat mijn vrees voor het eeuwige vuur mij naar uw biechtstoel drijft, hoeft u nog niet de spot met mij te drijven. Ik ben een achtenswaardig troubadour en…’

Pater Adelardus had er genoeg van. Hij slaagde er nog maar net in om de fluistertoon, die in biechtstoelen gebruikelijk was, te handhaven. ‘Achtenswaardig troubadour? Kom nou toch, kerel! Ik heb gezien hoe je hier gisteravond naar binnen kwam zwalken. Broeder portier wilde je eigenlijk wegsturen, maar je droeg iets aan je lijf dat kon doorgaan voor een oude en verschoten kloosterpij en ook je poging tot een tonsuur deed hem vermoeden dat je misschien een verlopen monnik was. Maar mij maak je niets wijs! Die pij kun je overal gestolen hebben en die tonsuur van jou… Als dat een tonsuur is, dan is iedere egel een monnik.’

Het werd stil in de biechtstoel. Het zwarte gordijn, dat het meubel moest afscheiden van de rest van de kloosterkerk, bewoog alsof de biechteling wilde opstaan en weglopen. Willem leek zich echter te bedenken. Hij bleef geknield zitten, maar zweeg nukkig.

De stem van Adelardus klonk weer neutraal toen hij na enige tijd voorzichtig opmerkte: ‘God is geduldig, mijn zoon, maar een kenmerk van het sacrament der biecht is dat de boetvaardige spreekt, niet dat hij zwijgt.’

Adelardus hoorde een hik en een onderdrukte boer. De kwalijke wasem, die zijn kant uit golfde, benam hem bijna de adem. De priester slikte moeilijk en zei: ‘Ik merk dat je worstelt met je ingewanden, eh... Willem. Het is niet gebruikelijk, maar ik kan de biecht ook in de vrije buitenlucht afnemen. Ik stel voor dat we een wandeling door de kloosterhof maken en dat je dan vertelt wat jouw hart bezwaart.’

Dat hoefde de geestelijke geen twee keer te zeggen. Willem kwam direct overeind, rukte het gordijn van de biechtstoel opzij en haastte zich uit de kleine, benauwde ruimte. Na enkele stappen in de kerk gezet te hebben, boog hij voorover. Kreunend wreef de boeteling over zijn knieën. Niet te lang, want het staan in deze houding had zo zijn eigen uitwerking op zijn getormenteerde maag en darmen.

Adelardus kwam rustig van zijn plaats. Buiten zijn biechtstoel trof hij een gedrongen man aan die, met een rood hoofd van agitatie, probeerde zijn braakneigingen te bedwingen. De priester wuifde met zijn hand, richting de uitgang van de kerk. ‘Ga maar vast vooruit, mijn zoon. Ik volg wel.’

Willem stoof weg.

‘Dat moet een wilde nacht zijn geweest,’ hervatte Adelardus het gesprek, toen hij zijn biechteling terugvond tussen de salie en de wijnruit in de kruidentuin. ‘Wat maakte dat je jezelf zo verloor aan drank en ongetwijfeld slechte spijzen, dat je hier, in het huis van de Heer, je zo laat gaan?’

De herinnering aan de slemppartij in de herberg voorkwam dat Willem antwoordde. Rochelend en kokhalzend boog hij zich weer over de kruiden.

Het gezicht van zijn biechtvader verstrakte in afkeer. ‘Ik wilde broeder tuinman vragen enige kruiden te plukken tegen je misselijkheid, maar,’ hierbij wees de geestelijke verwijtend naar de drab die Willem over de planten verspreidde, ‘ik ben bang dat hij met plukken zal wachten tot na de eerste regen.’ Na een korte stilte mompelde Adelardus goed hoorbaar: ‘Ik zou me, in jouw plaats, diep schamen.’

‘Dat was nou juist waarom ik wilde komen biechten, vader,’ reageerde Willem, toen hij weer een beetje bijgekomen was. Hij veegde met de mouw van zijn pij de laatste druppels braaksel uit zijn mondhoeken. ‘Natuurlijk, ik lust wel een slok, maar zo dronken als ik vannacht was… Daar was een reden voor. Niet zo’n mooie reden vrees ik.’

‘Hmm.’ Adelardus stond stil en bekeek zijn biechteling eens wat beter. Nadenkend streek de priester met duim en wijsvinger langs zijn kin en wachtte af. Hij had zich de hele dag in de biechtstoel verveeld met parochianen die hem de kleinste pekelzonden toevertrouwden. De man die hier tegenover hem stond leek anders te zijn, een schaap met een andere kleur wol. De kerel zag eruit als een zwerver, maar dan toch wel een aparte. Die versleten pij, dat malle stekeltjeshaar op de kruin, te midden van een weelderige haardos… ‘Neem de tijd, mijn zoon, neem vooral de tijd en begin je verhaal bij het begin.’

Nu werd duidelijk waarom Willem zich een verteller, een troubadour, noemde. Hij plantte zijn voeten stevig op de keien van het tuinpad, haalde diep adem en maakte een gracieus gebaar met zijn rechterhand. De blik in zijn troebele blauwe ogen gleed omhoog. Met gedragen stem stak de verteller van wal. ‘Als wees ben ik naar het klooster van Sint-Truiden gebracht. Het was de bedoeling dat ik tot de orde der minderbroeders zou toetreden. Ik leerde lezen en schrijven en ik zou zeker in het scriptorium geëindigd zijn, als ik mijn wereldse neigingen had kunnen onderdrukken.’

‘En dat kon je niet?’ vroeg Adelardus, menende dat de biechteling nu de essentie van zijn confessie blootlegde.

‘Nee, dat kon ik niet.’ De troubadour liet zijn theatrale pose varen en begon over het tuinpad te wandelen. Zijn gezicht kreeg een ernstige trek terwijl hij in zijn herinnering groef. ‘Als jongeman ontvluchtte ik het klooster. Ik wilde de wereld zien, Antwerpen, Brugge, Gent, Kortrijk.’

Willem hield zijn pas even in en draaide zich om. Hij wachtte tot de priester hem had ingehaald. De boeteling haakte zijn duim achter zijn voddige kloosterpij en trok het kledingstuk iets naar voren. ‘Ik heb gebruik gemaakt van mijn kloosterverleden. Als ik geen geld had, deed ik mij voor als bedelmonnik. Zo af en toe schoor ik mijn kruin kaal om wat overtuigender over te komen.’

‘Ah, dat is het dus. Ik dacht ook al,’ viel Adelardus hem in de rede. Glimlachend keek hij naar het gehavende kledingstuk. ‘Die pij is werkelijk tot op de draad versleten. Zo hier en daar zie ik je hemd er dwars doorheen. Je bent zeker al een tijd onderweg?’

‘Al jaren,’ beaamde Willem. ‘Als ik niet bedelde, droeg ik in herbergen sprookjes voor en verhalen. Dat leverde altijd wel een maaltijd op en soms zelfs een stuiver. En natuurlijk luisterde ik ook goed naar andere vertellers. Ik nam hun werken over en vertelde ze op mijn eigen manier verder. Zo verzamelde ik verhalen uit alle windstreken, van Brittannië in het westen tot aan het hoogland in het oosten en van Aquitanië tot Gelre.’ De troubadour stopte even met praten om te zien welke indruk zijn woorden maakten. Na een blik op het aandachtig luisterende gezicht van de priester, ging hij vergenoegd verder. ‘Ik bouwde zelfs een naam op toen ik, van een Engelse verteller, een verhaal over ene Madoc overnam, een prins uit Wales, die een spannende en verre reis maakte. Ik paste het stuk aan zodat Vlamingen het zouden waarderen en, tegen betaling, leerde ik de tekst aan andere verhalenvertellers. Binnen korte tijd werd Madoc voorgedragen in heel het graafschap.’

Adelardus kuchte. ‘De zonden, mijn zoon, je kwam hier niet om over je successen te vertellen, maar over je ondeugden.’

‘Oh, eh… ja, de zonden.’ Willem krabde zich eens op zijn stekelige kruin. ‘Enige tijd geleden, niet lang voor de gedenkdag van Maria Magdalena, ontmoette ik een Franse troubadour, ene Pierre. Hij was onderweg naar Hulst. Ik wilde ook die kant uit, dus ik trok een eind met hem op. Geschikte vent, die Pierre. Hij babbelde honderduit over een verhaal dat hij aan het voorbereiden was. Ik denk dat hij me wel mocht, want in herbergen betaalde hij het gelag voor mij. Het kan natuurlijk ook zijn dat hij blij was dat iemand zijn zware reiszak voor hem droeg.’

Willem pauzeerde even alsof hij zijn herinneringen wilde ordenen. Kennelijk slaagde hij daarin want na een korte stilte ging hij verder. ‘Pierre moet al ziek zijn geweest voor ik hem ontmoette, maar in die paar weken dat we samen waren, werd het veel erger. Hij zag onnatuurlijk bleek en hij slofte meer dan hij liep. De arme kerel kermde alsof hij vreselijk leed en hij hield steeds twee handen tegen zijn buik.’ Willem maakte met een wijsvinger een kringetje in de lucht ter hoogte van zijn maag. ‘Op een gegeven moment kreeg die stakker toch een bloedspuwing! Echt eerwaarde, ik ben heus wel wat gewend na al mijn omzwervingen, maar hier schrok ik toch van.’

‘En hoe liep dat af?’ vroeg Adelardus bezorgd.

Willem hief een hand op om aan te geven dat hij nu bij de kern van het verhaal kwam. ‘Ergens op een zandweggetje in een heideveld, we waren Brugge al voorbij, ging het echt niet meer. Pierre was aan het eind van zijn krachten. We vonden een plekje op de zolder van een naburige herberg. Daar richtte ik, op een dikke laag hooi, een slaapplaats voor hem in. Hij ging liggen, hij viel in slaap en… werd niet meer wakker. Ik heb nog aan zijn slappe lichaam geschud, ik heb zelfs nog voor hem gebeden, maar niets hielp. Morsdood, geen beweging meer in te krijgen.’

Willem stond midden op het pad in de kruidentuin stil en keek zijn biechtvader aan.

Die hief zijn ogen ten hemel, sloeg een kruis en prevelde iets. Daarna richtte hij zich weer tot zijn gesprekspartner en zei rustig: ‘Vertel verder.’

‘Ik had de dood van de troubadour toen natuurlijk moeten melden bij de herbergier, bij een priester van een naburig kerkje of bij wie dan ook, maar ik deed het niet. Wat me bezielde weet ik niet, heus, ik ben geen rover of ordinaire gauwdief. Het was die reiszak. Ik had dat ding wekenlang voor Pierre gedragen en het gewicht had me nieuwsgierig gemaakt. Welke reiziger peigert zijn zieke lichaam af met zulke zware bagage?’

‘Geld? Sieraden?’ Adelardus fronste zijn wenkbrauwen terwijl hij Willem van opzij aankeek.

‘Nee, niets van dat alles. Die reiszak bevatte een dikke stapel perkamentvellen. Voor een deel volgeschreven en voor een deel nog blank. Het was het verhaal waarover de troubadour mij onderweg had verteld.

Ik heb urenlang naast het dode lichaam van Pierre zitten lezen, bij het licht van een stompje kaars. Het stuk was in het Frans, maar dat was voor mij geen probleem. Op mijn reizen heb ik genoeg Frans opgedaan om de tekst goed te kunnen volgen.’

‘En toen heb je dat verhaal gestolen.’ constateerde Adelardus. Zijn frons verdiepte zich. De priester stak zijn wijsvinger vermanend in de lucht terwijl zijn ogen naar een punt in de verte staarden, alsof hij het zondige tafereel voor zich zag. ‘Dat is de misstap die je kwam biechten.’

‘Het was een prachtverhaal, eerwaarde. Onvoltooid en in een verkeerde taal, maar toch een prachtverhaal! Zou u niet hetzelfde hebben gedaan?’

Adelardus stond met een ruk stil en draaide zich op zijn hielen een kwartslag naar de troubadour toe, zijn blik boorde zich in die van de man voor hem. Verontwaardigd legde de biechtvader zijn armen over elkaar. Hij sprak niet, hield zijn hoofd een beetje schuin en bleef kijken.

Willem sloeg zijn ogen neer. Hij besefte dat hij, in het vuur van zijn verslag, een fout had gemaakt. ‘Eh, nee… natuurlijk niet. Neem me niet kwalijk. Maar weet u, dat verhaal… ik had nog nooit zulke mooie lijnen gezien. En het was volkomen nieuw materiaal, dit had nog niemand! Ik zag mezelf dat stuk in taveernes voordragen, op marktpleinen. Mensen zouden tegen elkaar zeggen: Heb je Willem al gehoord, Willem die Madoc schreef? Nou, die heeft een gloednieuw verhaal, een geweldige vertelling. Eerwaarde, met dit verhaal kan ik beroemd worden, dat weet ik zeker. Misschien kan ik het zelfs voordragen in de hallen der welgestelden.

Daarna, met een stem waarin onzekerheid en schaamte doorklonken, vervolgde hij: ‘Ja, ik heb die vellen gestolen. Ik nam de tas en sloop ermee de herberg uit. Niemand heeft me zien vertrekken. Na enkele dagen lopen, bereikte ik Hulst. Ik nam mijn intrek in de herberg, ik vroeg de waard om een veer en inkt en ik ben, op de lege vellen, het stuk gaan vertalen en bewerken. Dagenlang heb ik geschreven.’

Willem wilde nog veel meer vertellen over het schrijfproces, maar Adelardus was geïnteresseerd in een ander aspect van de biecht. ‘Herberg, nachtverblijf, veer, inkt? Dat kost geld; waar had je dat vandaan?’ De priester legde zijn hand op de schouder van de zondaar. ‘Oh Willem, vertel me nou niet dat je ook nog…’

De troubadour zonk op zijn knieën. Strak staarde hij naar de harige blaadjes van de venkelplanten in het perkje naast het pad. Het volume van zijn stem nam af tot een verlegen gefluister. ‘Er zat wat geld in die reiszak. Niet zoveel, een paar stuivers, maar genoeg om mijn kosten voor enkele weken te dekken. Van dat geld heb ik het nachtverblijf betaald… en de inkt en de veer.’ Willem keek op. ‘Tja, toen ik klaar was met mijn werk heb ik, ook van dat geld, me uit pure schaamte een stuk in mijn kraag gezopen. Ik dronk en dronk, tot ik nauwelijks nog besefte wie ik was en wat ik gedaan had.’

Adelardus zuchtte. ‘Mijn zoon, dit zijn ernstige zaken. Je begon met ijdelheid en je eindigde met het beroven van een lijk. Het lichaam van een reisgenoot nog wel. Iemand die zijn vertrouwen in jou had gesteld.’ De priester bekeek de man die ootmoedig geknield voor hem zat. Hij twijfelde tussen afwijzing en medelijden. Voorzichtig formulerend vroeg hij zich hardop af: ‘Wat is wijsheid? Het geld teruggeven is niet mogelijk. De zak met stukken velijn terugbrengen al evenmin. De arme drommel, die Pierre, is natuurlijk allang begraven in een anoniem graf. Zijn familie is onbekend en woont in het buitenland. Wat te doen?’

Beide mannen zwegen. De stilte in de kruidentuin werd nauwelijks verstoord door het zuchtje wind, dat speelde met de blaadjes van kervel en selderij.

Uiteindelijk stond de troubadour op. Hij wilde iets zeggen, maar Adelardus was hem voor. ‘Weet je Willem, de oude koning Salomo zag het zo: Het is een dwaas die van zijn medemens steelt. Hij zal er geen voordeel van hebben. Gaat hij dan naar de hel? Nee, daar is hij al.’

Willem hief zijn hand in een afwerend gebaar. Zijn troebele ogen stonden afwezig. Op matte toon zei hij: ‘Laat Salomo maar, vader, ik denk dat ik weet wat ik moet doen. Wacht hier even, ik moet iets ophalen uit het dormitorium. Ik ben zo terug.’

Niet lang daarna keerde Willem, met een pak perkamentvellen onder de arm, terug in de kruidentuin. Hij legde de stukken voor de voeten van Adelardus op het tuinpad. De troubadour deed een paar passen naar achteren en wees naar het stapeltje: ‘Ik wil dat verhaal niet meer hebben. Het heeft mij schande gebracht. Ook uw absolutie wil ik niet, eerwaarde. Die verdien ik niet. Eerst wil ik de wereld intrekken om boete te doen. Willem knikte ter bevestiging van zijn eigen woorden. Daarna draaide hij zich om en wandelde rustig de kruidentuin uit.

Bij de poort in de muur van het klooster draaide de troubadour zich om en riep: ‘Vergeet Willem die Madoc schreef! Pas als mijn naam vergeten is, kom ik terug. Dan wil ik vergeving voor mijn zonden.’

Pater Adelardus keek de boeteling na, zelfs toen die allang door de poort verdwenen was. Toen viel zijn blik weer op het pak velijnen op het pad. Hij bukte zich, bekeek het titelblad en schudde het hoofd. ‘Eigenaardige titel,’ mompelde hij. ‘Van den vos Reynaerde.’

Historische achtergrond

Willem de verteller

Gedurende een groot deel van de middeleeuwen werden verhalen mondeling doorgegeven. Om het onthouden en het vertellen gemakkelijker te maken, waren de teksten eenvoudig van taal, berijmd en ritmisch. Geen overbodige luxe, want sommige vertellingen telden duizenden regels.

Auteursrecht en plagiaat waren nog geen begrippen waarover de troubadours zich zorgen maakten. Wie een goed verhaal hoorde, nam het over en droeg het voor zo vaak hij wilde, eventueel in een eigen versie.

Na circa 1100 verschenen de eerste geschreven teksten in de landstaal. Er zijn verhalen bewaard gebleven in beroemde handschriften zoals het Hulthemse, het Comburgse en het Gruuthuse-handschrift. Bekende verhalenvertellers waren Chrétien de Troyes, Wolfram von Eschenbach en Hendrik van Veldeke.

De teksten die in het Diets – een volkstaal in de Nederlanden – werden opgetekend, waren vaak voortzettingen of uitbreidingen van geschiedenissen uit een ander taalgebied. Het diergedicht Van den vos Reynaerde is zo’n verhaal. Het stuk wordt nog altijd op scholen onderwezen en vrijwel iedereen heeft ervan gehoord, maar… wie was de auteur? We weten het niet. De schrijver van ‘De Reinaart’ begint zijn epos met de woorden:

Willem, die Madocke maecte

Daer hi dicken omme waecte

Vrij vertaald staat er:

Willem, die Madoc schreef,

waarover hij vaak wakker lag.

Kennelijk heeft de dichter nog een flinke kluif gehad aan het vervolmaken van het stuk.

Aan het eind van het verhaal lijkt het erop dat hij, met de beginletters van de laatste negen regels, nog eens wijst op zijn eigen naam: Bi Willeme.

We nemen dus maar aan dat de dichter Willem heette. Ook gaan we ervan uit dat hij Madocke schreef – tegenwoordig schrijven we Madoc. Maar wat was dat Madocke nu eigenlijk? Een berijmd verhaal? Een lied? Een toneelstuk? Onderzoekers wijzen naar een legende over de Welshe prins Madoc, die een lange zeereis gemaakt zou hebben. De tekst van Madoc is nooit teruggevonden.

Er zijn theorieën over wie Willem geweest zou kunnen zijn: zo is er een veronderstelling dat het hier zou gaan om de Vlaamse lekenbroeder Willem Corthals. Deze Willem wordt geplaatst in of in de buurt van de stad Hulst in Zeeuws-Vlaanderen. Hij wordt genoemd in enkele akten die zijn opgesteld tussen 1252 en 1280. Zijn levenswandel zou niet onberispelijk zijn geweest, getuige enkele klachten over hem, die zijn kloosterorde bereikten.

In het verhaal trapt Willem in de val van zijn eigen verlangens. Te laat krijgt hij spijt, net als de personages in zijn verhaal.

De beschreven biecht is een fictief verhaalelement. Ook de wijze priester, vader Adelardus, treedt naar voren vanuit de nevelen der fantasie.

De Franse troubadour Pierre is een verwijzing naar Pierre de Saint-Cloud, de schrijver van Le Plaid, een van de vroegste onderdelen van Le Roman de Renart, een verzameling verhalen met een vos in de hoofdrol. Deze Pierre de Saint-Cloud leefde rond 1174 en kan Willem dus niet hebben ontmoet.

Meer lezen?

De letterkundige Leendert Meeuwis van Dis was gedurende tientallen jaren bepalend voor onze blik op Van den vos Reynaerde.