Over het boek

De Gouden Eeuw, wat een tijd! Wie heeft er geen beeld bij? Hoog opgetuigde driemasters, in linie zeilend, vurend uit de bakboordkanonnen. Schatrijke kooplieden die op de Amsterdamse beurs, zwetend en handenwringend, hun kapitaal investeren in de risicovolle specerijhandel. Schepen van de WIC die varen op ruige zeeën, oorlogvoerend en handelend in mensen. Predikanten die galmend en met brede armgebaren de nieuwe leer verkondigen. Het volk dat ploetert en foetert alsof de Gouden Eeuw niet bestaat.

In deze bundel vindt u verhalen die de diversiteit van de Gouden Eeuw goed weergeven. Van een patriciër die een dodo koopt tot een vrouw die tot slaaf gemaakt wordt en van een arme stenensjouwer uit Amsterdam tot een schilder die werkt in opdracht van het koninklijk huis.

Elk verhaal wordt afgesloten met een handige verantwoording, waarin de gecreëerde fictie wordt gescheiden van historische werkelijkheid.

"Een verhalenbundel om bij weg te dromen." - Hebban

"Dit is een gevarieerde bundel over een razend interessante periode uit de geschiedenis." - BoekBoetiek

"Prachtige verhalen!" - Het Boekhuis Aalsmeer

Eerder verschenen bij Uitgeverij Historische Verhalen

Historische Verhalen. Korte verhalen uit de Oudheid
geschreven door Marjolijn v/d Gender, Denise Michelle Pol en Key Tengeler

Historische verhalen. Korte verhalen uit de Middeleeuwen
geschreven door Paul Christiaan Smis.

Historische verhalen. Korte verhalen uit de Gouden Eeuw
geschreven door diverse auteurs

Historische Verhalen. Verzamelbundel I, diverse auteurs

Historische Verhalen. Verzamelbundel II, diverse auteurs

Historische Verhalen. Verzamelbundel III, diverse auteurs

Historische Verhalen. Verzamelbundel IV, diverse auteurs

Harald. Een historische novelle, geschreven door Paul
Christiaan Smis.

De vluchteling uit Damascus. Een historische novelle,
geschreven door Key Tengeler.

Historische Verhalen

Korte verhalen uit de Gouden Eeuw

Uitgeverij Historische Verhalen

Colofon

Historische Verhalen. Korte verhalen uit de Gouden Eeuw

Deze digitale editie is gemaakt naar de derde druk, 2017.

Copyright © 2021

Het auteursrecht van de afzonderlijke verhalen berust bij de desbetreffende schrijvers.

Afbeelding omslag: ‘Schildersatelier’ door Adriaen van Ostade (ca. 1670 - ca. 1675). De afbeelding is afkomstig uit de collectie van het Rijksmuseum en is licht bewerkt.

Deze bundel is tot stand gekomen dankzij de schrijfwedstrijd ‘De Gouden Eeuw’, welke is georganiseerd in samenwerking met www.schrijvenonline.org en www.is-geschiedenis.nl.

ISBN: 978-90-826426-2-9

NUR: 303

Redactie: Rik van der Vlugt

Marjolijn van de Gender

Paul Christiaan Smis

Eindredactie: Esther Roth

Vormgeving: Rik van der Vlugt

Uitgegeven door Uitgeverij Historische Verhalen, te Leiden.

www.historischeverhalen.nl

Voorwoord

Schilders als Rembrandt van Rijn, Paulus Potter en Judith Leijster hebben de Gouden Eeuw op een prachtige manier vastgelegd op hun doeken: welvarende lieden poserend in hun mooiste kledij, schutters feestend op de muziek van een vrolijke vioolspeler, kinderen die een kat leren dansen en dronkaards die hun dagen slijten in de kroeg.

De Gouden Eeuw was een periode vol welvaart en luxe. Hollandse en Zeeuwse schepen voeren de wereld over, handelend in alles wat los en vast zat. De economie groeide, de kunsten en de wetenschap floreerde. Schilders kregen de ene na de andere opdracht binnen, er verschenen literaire werken die beroemd zouden worden en meerdere universiteiten werden gesticht. Het was echter niet voor iedereen een tijd van weelde.

Voor anderen was de Gouden Eeuw een tijd van ontreddering, slavernij, armoedzaaiers en ziektes. Deze grauwe kant van de Gouden Eeuw is zelden vastgelegd op schilderdoeken. Deze werken tonen ons wel grote driemasters die de ruige zeeën trotseerden, maar niet de pure ellende die zich afspeelde in het ruim van die schepen. We zijn toeschouwer gemaakt van exotische landen met schitterende vogels en tropische planten, maar niet van de oorlog die gevoerd werd om de handel in deze landen veilig te stellen.

In deze bundel leest u verhalen over personen en gebeurtenissen die hun weg naar het doek van de kunstenaar hebben weten te vinden, maar ook over de figuren die onderdeel uitmaakten van de grote massa.

De verhalen zijn geschreven in het kader van een schrijfwedstrijd. Dit heeft gezorgd voor een diversiteit aan vertellingen en schrijfstijlen. Iedere vertelling wordt afgesloten met een historische achtergrond, waarbij de verhalen in de juiste context worden geplaatst.

Ik wens u veel leesplezier toe.

Rik van der Vlugt

Hoofdredacteur bij Historische Verhalen

Winnaars Schrijfwedstrijd De Gouden Eeuw

Eerste plaats:

Sandrine van der Velde – Een dag als weinig andere

Tweede plaats:

Hay van den Munckhof – Chan-mi

Derde plaats:

Lianne Damen – Wilde kust

Inhoud

Een inleiding 13

Het wonder van de Gouden Eeuw

De beestenschilder 28

Steven Standaert

Wilde kust 39

Lianne Damen

Kraagjes 48

Nicoline van de Beek

Ambacht van het dronken hoofd 59

Stefan Zomers

Chan-mi 71

Hay van den Munckhof

Elsje: Zaak 84 82

Jo Vranckx

Eilanden van goud en zilver 92

Sandra Hakkens

De metselaar 103

Fred Spierings

Rembrandt 114

Judith den Besten

De spiegel 121

Marian Werkman

In rook en vlammen 134

Gitta Van Reeth

De omleiding 146

Kelly Hagens

De verloren leerling 157

Kim Bergshoeff

Verre horizonten 169

Jeanine Erades

Kermisgans 180

Marco Knauff

Semper Augustus 189

Yvette de Klerk

De gouden kooi 196

Shavawn Somers

Portret van een jonge juffer 204

Annette Akkerman

De ijsmaagd 216

Eric van Berkel

De laatste lading 228

Renate Mamber

Een dag als weinig andere 238

Sandrine van der Velde

Een inleiding

Het wonder van de Gouden Eeuw

De Gouden Eeuw was een periode van ongekende welvaart, culturele bloei en wetenschappelijke vooruitgang die duurde van het einde van de zestiende eeuw tot het einde van de zeventiende eeuw. Een eeuw die tot de verbeelding spreekt en namen oproept van admiraals als Michiel de Ruyter en Piet Hein, politici als Johan de Witt en Johan van Oldenbarnevelt, de stadhouders van Oranjes en misschien ook van intellectuelen als Baruch Spinoza. Het zijn enkele personen die kleur hebben gegeven aan de Gouden Eeuw en wiens daden en inzichten tot op de dag van vandaag vaak nog bewondering oogsten.

Het raadsel van de Gouden Eeuw

De fascinatie voor de Republiek der Verenigde Nederlanden was in de zeventiende eeuw al groot. Bezoekers uit Engeland, Frankrijk, de Duitse landen en andere regio’s verwonderden zich over de welvaart, de relatieve vrijheid van godsdienst, het grote sociale vangnet en de technologische vooruitgang die werd geboekt. Het maakte dat Sir William Temple, Engels ambassadeur in Den Haag, zijn beroemde woorden schreef: ‘[the Republic is] the Envy of some, the Fear of others, and the Wonder of all their Neighbours.’(Eindnoot I) Maar wat maakte de Republiek nu eigenlijk zo bijzonder?

Een politiek wonder

Politiek gezien was de Republiek der Verenigde Nederlanden een wat vreemde eend in Europa. De Republiek werd grotendeels omringd door vorstendommen, maar was zelf een verbond van autonome gewesten. De basis voor het staatsbestel in de Republiek vormde de Unie van Utrecht uit 1579, die zeven gewesten met elkaar verbond. Deze Unie was niet getekend met de bedoeling om een staatkundige eenheid te creëren, maar was een samenwerkingsverband van zeven soevereine gewesten om een sterker front te kunnen vormen tegen Spanje. Hoewel de gewesten zelfstandig waren, kregen ze in de vorm van de Staten-Generaal een centraal overlegorgaan.

In de Staten-Generaal kwamen de afgevaardigden van de zeven gewesten bijeen om gezamenlijk beleid te maken over de defensie en buitenlandse zaken. Anders dan de monarchieën in Europa, werd de Republiek van onderaf bestuurd. Dit betekende dat uit de steden en de ridderschappen (adel) vertegenwoordigers naar de vergaderingen van het gewest werden gestuurd. Uit de gewestelijke Statenvergaderingen werden dan weer vertegenwoordigers gekozen die deelnamen aan de vergaderingen van de Staten-Generaal.

Een staatshoofd ontbrak dus in de Nederlandse Republiek en beslissingen in de Staten-Generaal over zaken als oorlog en vrede moesten unaniem worden genomen. Dit had met enige regelmaat tot gevolg dat er eindeloos moest worden vergaderd. Robert Fruin, de eerste hoogleraar Vaderlandse Geschiedenis in Nederland, zegt daarover:

Willekeur en revolutionair geweld moesten in moeilijke momenten het pleit beslechten, bij een gemis aan een erkend en gerespecteerd gezag. De krachten die, indien goed gebruikt, iets groots hadden kunnen doen gingen geregeld door een gebrek aan leiding nutteloos verloren […] Als we kijken naar de gebeurtenissen in de Republiek is het treurig dat het vrije en wakkere volk van Nederland onder zo’n inefficiënt ingericht en machteloos bestuur geplaatst was. (II)

Gezien de economische en militaire macht van de Republiek was de besluitvorming beter dan Fruin ons wil doen geloven. In de zoektocht naar de oorzaken voor de daadkracht van de Republiek wordt met name gewezen naar het overwicht van Holland en de Oranjes en de constante oorlogvoering en -dreiging.

Vanaf het begin wierp het gewest Holland zich op als de leider van de Unie. Holland kon deze leidersrol op zich nemen door de grote demografische en economische voorsprong die het had op de andere gewesten. Het gewest had dan ook verreweg het grootste aandeel in de financiën van de Unie; het draaide op voor meer dan de helft van de totale kosten. De macht van Holland straalde ook af op zijn raadpensionaris, de hoogste ambtenaar van het gewest. In vaardige handen kon dit ambt uitgroeien tot de meest invloedrijke positie in de Republiek. Dit gold voor Van Oldenbarnevelt, een van de krachten achter de oprichting van de VOC, en Johan de Witt, die raadpensionaris van Holland was van 1653 tot zijn gruwelijke dood in 1672.

In zekere zin gold dit ook voor de positie van de stadhouder. De functie van stadhouder was wat apart; officieel was hij de plaatsvervanger van de koning, maar de functie bleef bestaan na de afzwering van Filips II in 1581. Een stadhouder werd daarna ook door ieder gewest apart benoemd, waardoor het kon gebeuren dat er ook meerdere stadhouders waren. Zo was Maurits in eerste instantie alleen de stadhouder van Holland en Zeeland en kwamen daar later andere gewesten bij. Zijn neef Willem Lodewijk was dan weer de stadhouder voor Friesland, Groningen en Drenthe. In die gewesten waren Maurits en Willem Lodewijk het hoogste militaire gezag, wat hen in tijden van oorlog ook politieke macht bezorgde.

Nederland migrantenland

Dat de Noordelijke Nederlanden in de lange zeventiende eeuw een flinke economische groei doormaakten, is op zijn minst opvallend te noemen. Waar de landen om de Republiek heen economisch vrijwel stil bleven staan, bloeide de Republiek op. Daarnaast ontwikkelde de Republiek zich juist in een periode waarin het vrijwel continue in oorlog was. Tot 1648 was de Republiek met Spanje in oorlog, vervolgens mengde de nieuwe staat zich in de zogenoemde Tweede Noordse Oorlog en vocht het ook nog drie oorlogen uit met Engeland tussen 1652 en 1674. Op het eerste gezicht dus niet de ideale voorwaarden voor economische groei.

Het was juist dankzij de oorlog tegen Spanje dat de Noordelijke Nederlanden uiteindelijk een periode van economische en culturele voorspoed doormaakten. De val van Antwerpen in 1585 bracht bijvoorbeeld een dusdanige migratiestroom met zich mee dat de steden in met name Holland explosief groeiden en daarmee een enorme impuls kregen aan kapitaal en arbeidskrachten. Door deze impuls bloeide bijvoorbeeld de lakenindustrie, na een diepe crisis, weer op in Leiden, dat met een aantal voordeeltjes zijn best deed deze immigranten naar de stad te trekken. Ook in steden als Haarlem, Rotterdam en uiteraard Amsterdam lieten deze nieuwelingen zich gelden.

Hoe belangrijk de migranten uit de Zuidelijke Nederlanden – ruwweg het huidige België – waren, zien wij bijvoorbeeld bij de oprichting van de VOC. Om deze onderneming van de grond te krijgen was geld nodig. Iedereen kon zich inschrijven en geld investeren. Zo kon de dienstmeid van koopman Reinier Pauw zich inschrijven voor vijftig gulden en legde de meid van burgemeester Pieter Boom zestig gulden in. Het waren echter de grootaandeelhouders die zorgden voor het leeuwendeel van het benodigde kapitaal. Van deze groep kwamen er 38 uit Zuidelijke Nederlanden met een inleg van 890.460 gulden en 43 uit de Noordelijke Nederlanden met een inleg van 684.500 gulden. (III) De inbreng van deze ‘vreemdelingen’ mag dus duidelijk zijn.

Het waren niet alleen mensen uit de Zuidelijke Nederlanden die zich hier kwamen vestigen en vormgaven aan de cultuur in de zeventiende eeuw. Ook Scandinaviërs, Duitsers, Fransen en Britten kwamen deze kant op. Het percentage immigranten lag in de Hollandse steden in de zeventiende eeuw daarmee ook hoger dan tegenwoordig in de Randstad het geval is: zo rond de 40%. (IV) Een andere, kleinere groep waren de Sefardische joden die zich voornamelijk in Amsterdam vestigden. Een smeltkroes van nationaliteiten, culturen en religies ontstond. Daarbij trokken ook binnen de Republiek veel mensen van oost naar west. In de Hollandse steden was immers werk te vinden. De Noordelijke Nederlanden, en dan met name de gewesten Holland en Zeeland, waren het beloofde land van Europa voor iedereen die uitzicht wilde hebben op een beter leven.

Centrum van de wereldhandel

De rijkdom van de Gouden Eeuw is naast de komst van kapitaal en arbeidskrachten te danken aan de handel in massagoederen vanuit het Oostzeegebied. De Nederlanden beheersten vanaf de vijftiende eeuw al de handel in hout, graan, zout en vis. In de zeventiende eeuw groeide deze handel nog eens explosief. Dit was onder meer te danken aan de introductie van een nieuw type schip: de fluit. Dit scheepstype was ontworpen om zoveel mogelijk goederen te vervoeren tegen een zo laag mogelijk kostenplaatje. De Noordelijke Nederlanden werden met deze goederen al de doorvoerhaven van Europa en veel kooplieden vestigden zich ook in landen als Denemarken, Zweden, Polen en Rusland.

In de zeventiende eeuw verschoof de handel van deze massagoederen naar de handel in luxegoederen vanuit het Middellands Zeegebied, het Oostzeegebied en – vanaf het einde van de zestiende eeuw – de nieuw aangeboorde markten in Afrika, Amerika en Azië. Suiker werd gehaald uit Brazilië, goede kwaliteit zout uit het huidige Venezuela, verfstoffen van de ‘Wilde Kust’ (Guyana) en goud en ivoor uit West-Afrika. Zomaar een greep uit enkele van de luxeproducten die werden doorgevoerd. Vanaf 1590 groeide ook deze handel behoorlijk en zorgden het voor de grondstoffen die nodig waren voor belangrijke exportproducten als het Leidse laken, zijde, fijn linnen, bewerkte suiker en tabak.

Deze internationale expansie was niet mogelijk geweest zonder de oprichting van de zogenoemde voorcompagnieën, de voorlopers van de twee grote compagnieën: de VOC en WIC. In april 1595 vertrok de eerste expeditie van de Compagnie van Verre op weg naar Indië en keerden ruim twee jaar later terug in de rede van Texel. Van de oorspronkelijke bemanning van 249 koppen kwamen er slechts 89 terug. De specerijen die waren meegebracht dekten amper de kosten die de Compagnie had gemaakt. Toch kan de eerste tocht naar Indië een succes worden genoemd, want er was nu bewijs dat er zelfstandig naar Indië kon worden gevaren. Toen de Spanjaarden met embargo’s voor het Mediterraans Zeegebied de ‘Nederlanders’ de pas hoopten af te snijden Europa, werden kooplieden juist gedwongen om meer te investeren in de vaart op de Indië, Amerika en Afrika. Een handelsimperium was geboren.

Waar de VOC zich vooral bezighield met de vaart op Indië en de specerijenhandel, richtte de WIC zich meer op de kaapvaart, goudhandel en de slavenhandel. Kapers vielen met de schriftelijke goedkeuring van de Staten-Generaal – de zogenoemde kaperbrieven – vijandelijke schepen aan, met name de Spaanse zilvervloten. Piet Hein veroverde één van die vloten voor de kust van het huidige Cuba, wat een buit opleverde van ruim elf miljoen gulden. De WIC veroverde onder meer ook delen aan de kust van het huidige Brazilië, de westkust van Afrika en Noord-Amerika en stichtte daar de stad Nieuw Amsterdam, het hedendaagse New York.

Voor de suikerplantages in Amerika waren slaven nodig. Vanuit de Republiek voeren de slavenschepen richting de West-Afrikaanse kust. Daar bezat de WIC het fort Elmina, dat in het huidige Ghana ligt. Van daaruit werden de slaven vervoerd richting Amerika en daar verkocht. Onder historici is nog altijd veel debat over de vraag hoeveel slaven de verschrikkelijke overtocht hebben moeten maken. Ook over de vraag hoe winstgevend deze handel was, zijn historici het niet eens.

Zelfbewustzijn

De rijkdommen die de nieuwe handel met zich meebracht, zorgde voor een vergroting van het zelfbewustzijn in de Republiek. Langzamerhand verdween het idee van een zooitje opstandige gewesten en groeide de Republiek tot een zelfstandige natie en wereldgrootmacht. De soberheid die zo tekenend was voor het einde van de zestiende en begin van de zeventiende eeuw, raakte op de achtergrond en maakte plaats voor een uitbundigere (levens)stijl, met name voor de middenklasse en de rijke bovenlaag. De Turkse tapijten, het Japans lakwerk en Perzische zijde werden niet alleen doorgevoerd, maar ook verhandeld op de binnenlandse markt. Dit gold bijvoorbeeld ook voor de productie en aanschaf van schilderijen, die ook de minder voorname huishoudens gingen sieren.

Het zelfbewustzijn uitte zich niet alleen in het huishouden, maar ook de architectuur, mode, schilderkunst, literatuur en wetenschap. Leiden ontwikkelde zich snel tot de intellectuele hoofdstad van Europa en ontving studenten uit alle windstreken, die onderwijs kregen van de grote intellectuelen van die tijd zoals Josephus Justus Scaliger en Justus Lipsius. Maar ook buiten de universitaire wereld stond de wetenschap niet stil. Een mooi voorbeeld hiervan is Anthoni van Leeuwenhoek, die van alles onderzocht onder zijn zelf ontwikkelde microscopen. Ook zijn eigen sperma moest eraan geloven, waarbij hij ‘kleine dierkens’ ontdekte. Alles voor de wetenschap, nietwaar? Naast Van Leeuwenhoek zijn er uiteraard nog veel meer wetenschappers te noemen, zoals Jan Adriaansz Leeghwater, Simon Stevin en Christiaan Huygens.

Een Republiek met tegenstellingen

Arm en rijk

Dat niet alles goud blonk in de Gouden Eeuw is nog zacht uitgedrukt. Wat we tegenwoordig zien als we door een stad als Amsterdam lopen, zijn de overblijfselen van de rijke bovenlaag: de grote kooplieden en regenten. In Utrecht zijn nog enkele zeventiende-eeuwse kastelen te bewonderen en ook in andere steden en provincies zijn nog genoeg gebouwen te vinden uit de Gouden Eeuw. Wie verder kijkt dan steen, ziet dat er een ontzettend grote onderlaag bestond die geen of weinig sporen heeft nagelaten. Namen die zijn vergeten, maar soms nog wel in de archieven terug zijn te vinden als er weer eens werd genoteerd hoeveel brood en stuivers zij ontvingen.

Onder de rijke bovenlaag en de redelijk welvarende middenklasse bevond zich een behoorlijke onderlaag. Die bestond uit ambachtslieden, kleine boeren, landarbeiders, matrozen, vissers en soldaten. Zij moesten rondkomen van een dagloon van tien tot twintig stuivers. Een gezin met kinderen kon niet leven van alleen het salaris van de mannelijke kostwinner. Een groot deel van de beroepsbevolking bestond dan ook uit vrouwen. Zij dreven winkeltjes of werkten thuis als spinster of wasvrouw. Jonge meisjes werkten regelmatig bij de rijken in het huishouden. In de Republiek kwam niemand echt om van de honger, maar makkelijk was het allerminst. Velen moesten een beroep doen op de hulp die hen werd aangeboden door rijken en middenklassers. Daarvan getuigen bijvoorbeeld de hofjes in de steden, de weeshuizen en armenkamers. Van tijd tot tijd werden grote collectes gehouden om de armen te ondersteunen. Collectanten gingen ook in de zestiende en zeventiende eeuw van deur tot deur om te collecteren voor slachtoffers van oorlogsgeweld of een natuurramp. In die zin is er de afgelopen eeuwen weinig veranderd. Het was ook zeker nodig.

De migranten die naar de Republiek kwamen, moesten ook zien te overleven. Voor de migranten uit de Zuidelijke Nederlanden was dat niet moeilijk, zij hadden hun kapitaal al binnen en bouwden die hier verder uit. Voor de ongeschoolde arbeiders die hier naartoe kwamen om hun geluk te beproeven was het lastiger om te overleven. De armenzorg bekommerde zich ook vooral om de eigen autochtone bevolking, wat het voor veel nieuwkomers lastig maakte zich hier blijvend te vestigen. De regelgeving in de Hollandse steden maakte het ook niet makkelijker: zo werd het bijvoorbeeld in 1621 voor alle gilden in Amsterdam verboden een ‘vreemdeling’ aan te nemen als er niet eerst alle moeite was gedaan iemand te vinden uit het eigen volk. Hoedenmakers mochten tot 1632 helemaal geen vreemdelingen in dienst nemen. Discriminatie ten top.

Eenheid en verdeeldheid

‘Concordia res parvae crescunt’ – vrij vertaald: ‘Eendracht maakt macht’ – mag dan wel het motto zijn geweest van de Republiek, maar de eenheid was soms ver te zoeken. Zoals Fruin al opmerkte, waren er ook momenten waarbij geweld moest worden gebruikt om die conflicten op te lossen. Daarvan springen twee momenten in het oog: de executie van Johan van Oldenbarnevelt in 1619 en de moord op Johan en Cornelis de Witt in 1672.

Stadhouder Maurits en raadspensionaris Van Oldenbarnevelt werkten aan het einde van de zestiende eeuw nauw samen: Maurits hervormde het leger, Van Oldenbarnevelt zorgde voor de politieke steun. Na de beroemde Slag bij Nieuwpoort (1600) en het sluiten van het Twaalfjarig Bestand (1609-1621) verslechterde hun verhouding. Ook in geloofskwesties kwamen zij tegenover elkaar te staan. Het leidde ertoe dat Maurits de oude raadpensionaris liet oppakken en na een proces liet executeren op het Binnenhof. De oorlog werd op het slagveld stilgelegd, maar ging in Den Haag dus verder.

In 1672 was de situatie anders. Het land werd vanuit het zuiden aangevallen door Frankrijk, uit het oosten door de bisschoppen van Münster en Keulen en ter zee door de Engelsen. De vloot, die De Witt met hulp van zijn vriend De Ruyter had opgebouwd, hield onder de grote admiraal stand, maar het landleger was onder De Witt verwaarloosd en werd onder de voet gelopen. Daarnaast hield de raadpensionaris de jonge Oranje Willem III, die door velen werd gezien als verlosser, buitenspel. Dit beleid kwam hem duur te staan: hij moest het met de dood bekopen. Samen met zijn broer Cornelis werd hij op 20 augustus van dat jaar door een menigte gelyncht. De lichamen werden verminkt, lichaamsdelen werden afgesneden en volgens getuigen zelfs opgegeten. Eendracht? Lang niet altijd dus.

Het aanzien van de Gouden Eeuw

Zoals Winston Churchill eens beweerde, wordt de geschiedenis geschreven door overwinnaars. De machthebbers zijn regelmatig degenen die bepalen welk verhaal wordt verteld. De geschiedenis wordt zo nog weleens gemanipuleerd, misbruikt of verdraaid. Denk bij de Gouden Eeuw aan de ‘VOC-mentaliteit’ van oud-premier Jan Peter Balkenende, Geert Wilders die zich als een zeventiende-eeuwse zeeheld laat fotograferen of de zo geroemde tolerante samenleving. Het zijn voorbeelden waarin de Gouden Eeuw wordt verheerlijkt, en nostalgisch teruggekeken wordt op een periode waarin Nederland een economische en politieke grootmacht was.

De geschiedschrijving over de Gouden Eeuw heeft zich lange tijd geconcentreerd rond de grote mannen en, bij hoge uitzondering, vrouwen. Dit valt wel te verklaren. Historici schreven vanuit een nationalistisch ideaal en gingen juist op zoek gingen naar de ‘heldendaden’ uit de Gouden Eeuw. Daarbij kwamen zij al snel terecht bij de stadhouders, raadpensionarissen en zeevaarders – en dit waren toendertijd eigenlijk altijd mannen. Voor historici zat (en zit) er ook een praktische reden aan vast: de beschikbare bronnen. Los van alle boekenkasten die vol zijn geschreven over de periode, zijn er simpelweg meer archiefbronnen beschikbaar over deze figuren. Schrijf een biografie over raadpensionaris De Witt en je kunt graven in zijn persoonlijke brieven, politieke geschriften, stukken van de Staten-Generaal, Staten van Holland en ga zo maar verder.

Hoe wij naar de Gouden Eeuw kijken, wordt echter niet alleen bepaald door wat politici en historici ons willen laten zien natuurlijk. Dat wordt ook beïnvloed door wat wij nu nog van de Gouden Eeuw kunnen zien. Dat zijn de grachtenpanden in veel steden, de standbeelden van enkele hoofdrolspers uit de periode, de buitenverblijven aan de Vecht en gebouwen als het Paleis op de Dam. Een bezoek aan bijvoorbeeld het Rijksmuseum laat wat dat betreft een eenzijdig beeld zien: daar zien we de grote meesters Rembrandt, Jan Steen, Johannes Vermeer en al die andere grote schilders. Tel daarbij het prachtige glaswerk, het Delfts blauw en alle andere luxe snuisterijen op en je zou haast denken dat dat een compleet beeld geeft van de periode.

Door nieuw onderzoek en de maatschappelijke debatten die de afgelopen decennia zijn gevoerd is dit beeld inmiddels wel veranderd. Denk hierbij vooral aan de wetenschappelijke en maatschappelijke discussies rond de slavenhandel. Daarbij komen ook andere vragen op: hoe ga je met die geschiedenis om? Hoe moet je de herdenking ervan vorm geven? Het maakt het bestuderen van de Gouden Eeuw nog altijd de moeite waard.

Historici helpen ons om de Gouden Eeuw te begrijpen en te verklaren, maar het zijn vooral schrijvers van fictie die kleur geven aan de periode. Natuurlijk, historisch gezien zitten er wel eens onjuistheden in, maar dat is te vergeven. Schrijvers moeten de vrijheid krijgen om de Gouden Eeuw tot leven te brengen. Om de verhalen te vertellen over de personen die niets tastbaars hebben achtergelaten of juist een andere draai te geven aan verhalen uit de geschiedenisboeken. Van het verleden kun je leren, maar soms wil je er ook gewoon bij weg kunnen dromen.

Meer lezen?

Over de Republiek zijn ontzettend veel boeken geschreven, van overzichtswerken tot detailstudies. Voor wie zich wat verder wil verdiepen een aantal suggesties. Als klassieker geldt nog altijd het standaardwerk van de Britse historicus Jonathan Israel, De Republiek 1477-1806. Ook Gouden Eeuw. Het raadsel van de Republiek is van harte aan te bevelen. Een mooi beeld over migranten die naar Amsterdam kwamen, geeft Erika Kuijpers in haar boek Migrantenstad en voor wie juist meer wil weten over de gewone man in de Gouden Eeuw doet er goed aan om Mensen van klein vermogen van Adrie van Deursen erbij te pakken.

- Ferry Gouwens

eindnoten

(I) William Temple, Observations upon the United Provinces of the Netherlands, ed. G.N. Clarke (Oxford 1932)preface.

(II) Robert Fruin, ‘De drie tijdvakken der Nederlandse geschiedenis’, De Gids 29 (1865), 245-271: 250.

(III) Henk den Heijer, De geoctrooieerde compagnie (Deventer 2005) 71, 75.

(IV) Maarten Prak, The Dutch Republic in the seventeenth century (Cambridge 2009) 143.

De beestenschilder

Steven Standaert

Den Haag, 1649

‘Het rund!’ vloekte Paulus. Woedend smeet hij een penseel in de penseelpot. Toen bedacht hij zich.

‘Hoewel,’ bromde hij voor zich uit, ‘laat ik die nobele dieren niet te zeer beledigen.’ De jongeman keek zijn atelier rond en zag tientallen paarden en koeien naar hem terugkijken.

Vee, dat schilderde hij. Hij schilderde het als de beste. Of beter gezegd: hij mocht zich de beste en beroemdste schilder van Hollandse weiden in de Noordelijke Nederlanden noemen. Zijn faam was zo groot dat Amalia van Solms, in eigen persoon, onlangs een schilderij van zijn hand besteld had. De schilder zuchtte en dacht terug aan de ontvangst op paleis Noordeinde.

‘Je zult beleefd blijven en je goede manieren tonen, Paulus Potter,’ had Adriana gezegd.

Wanneer zijn aanstaande zijn volledige naam gebruikte, wist hij dat het menens was.

‘Vader heeft zijn hele leven gewerkt om de kennissenkring op te bouwen waarin hij je nu introduceert. En als prinses behoort Amalia van Solms tot de top van die elite.’

Paulus had gezwegen. Door zijn afkomst langs moederskant kende hij de aristocratie goed genoeg, maar het was duidelijk niet het moment om Adriana daarop attent te maken. Zij en haar vader waren al zenuwachtig genoeg geweest. Hij hield niet van formele aangelegenheden en gewichtigdoenerij. Zouteloze praatjes riepen een weerstand in hem op die hij moeilijk kon verklaren.

Zo hadden ze met z’n drieën opgelaten staan wachten in een van de voorname eetzalen van Noordeinde.

Net toen Paulus begon te genieten van de lichtstroom die door de grote paleisramen op het geboende parket viel, was de prinses binnengekomen. Een stijf opgedirkt mannetje uit haar gevolg had zich voorgesteld als de prinselijke collectiebeheerder. Hij was meteen overgegaan tot het toelichten van de opdracht.

‘Dat het hare hoogheid zou behagen als meester Potter, schilder, atelier houdende in de Haagse stede, de besteding zou aannemen middels welke een groot schilderwerk tot stand kome, ter bestemming van de ruimte boven de haardstede alhier in het paleis...’

Terwijl het snorretje van de man op en neer ging, begon Paulus inwendig te steigeren. Het protserige taalgebruik ergerde hem. Hij wist uit ervaring dat de nieuwe kunstverzamelaars hoge eisen durfden te stellen aan het schilderwerk, maar dit ging vaak te ver.

Al snel had de collectiebeheerder zijn voorwaarden geformuleerd.

‘Dat het schilderwerk de afmetingen van vier Amsterdamse voet in de breedte op twee voet en negen duimen in de hoogte zoude hebben, dat een boerderij een wenschelijk voorwerp zoude zijn, al omringd door beesten ende vee allerhande, waarvoor meester Potter gekend en geroemd is, zonder te vergeten een geloofwaardigen impressie der Hollandsche pracht van land ende luchten...’

Gnuivend bedacht de jonge meester zich, dat het wel leek of de aristocratie in de zestiende eeuw was blijven hangen als het op de positie van de kunstenaar aankwam. Eerst had hij nog gehoopt dat de irritatie niet op zijn gezicht te lezen zou zijn, maar uiteindelijk had Paulus het eruit geflapt – of de prinses misschien zelf ook het penseel wilde vasthouden? Vanuit zijn ooghoeken had hij zijn schoonvader bleek zien wegtrekken.

‘Meester Potter zal vereerd zijn uw besteding aan te nemen,’ had de man gepreveld – waarna prinses Amalia en haar gevolg zich met een zuinig knikje hadden teruggetrokken.

Foeterend om de bemoeizuchtige eisen van zijn opdrachtgeefster zat Paulus nu voor dag en dauw in zijn atelier. Het lege canvas voor hem herinnerde hem aan het debacle op Noordeinde en aan het keurslijf waarin hij zich bevond. Hij, die altijd overliep van inspiratie, kreeg voor dit werk geen lijn uit het krijt waarmee hij zijn grondlagen schetste. Normaal was de grote ruimte tussen de vele doeken, ezels en verfpotten een van zijn lievelingsplekken, maar vandaag wilde hij dat hij elders was. En waarom ook niet, dacht hij.

De eerste zonnestralen vielen op het bleke doek. De schilder nam een besluit. Er was maar één plaats waar hij liever was dan aan de schildersezel. De weilanden rond Den Haag, daar wilde hij zijn. Hij deed zijn schildersschort af, trok een muts diep over zijn oren en sloeg de deur van de werkruimte achter zich dicht.

Paulus had er schik in. Nadat hij de Dunne Bierkade af was gelopen, had hij gemakkelijk de Weg na Schievelinge gevonden, waarlangs hij de stad noordwaarts had verlaten. De Haagse drukte achter zich latend, genoot hij van het groene landschap dat zich rond hem uitstrekte. Even later vond hij een rustig plekje aan de rand van een weide.

De kunstschilder nam zijn schetsboek en keek eens om zich heen. Her en der verspreid lagen lome koeien, alsof ze er alleen maar op wachtten door hem getekend te worden. Uit het kniehoge gras steeg kwetterend een veldleeuwerik op. De zon drukte zijn ogen tot spleetjes toen hij het beestje tot in de blauwe hoogte nakeek.

Al met al had hij het niet slecht getroffen, vond hij. Hij was nu vierentwintig, in de fleur van zijn leven en zijn schilderscarrière liep voorspoedig. Sinds ook de Nassaus zijn atelier bezochten, wilde elke verzamelaar in het land wel een werk van Paulus Potter in zijn collectie.

Hij grinnikte om de jonge stier die hij enkele jaren geleden op gigantisch formaat had geschilderd. Zelfs de kikker en de grote koeienvlaai, die hij in het schilderij verwerkt had, waren sympathiek onthaald geweest. De vele paarden en koeien thuis zouden vast een afnemer vinden.

Paulus liet de wind door zijn haren wapperen en toog aan het werk. Op momenten als deze voelde hij zich oppermachtig, dankbaar dat hij de dag dromend en tekenend in dit tableau kon doorbrengen. De lucht was fris, de zilte zee merkbaar dichtbij en de ruiten van de weiden verdeelden de horizon in kleurrijke patronen. De jongeman kon zich geen beter zinnebeeld voor het succes van de Nederlandse natie indenken. Het geheel ademde een statige rust uit, die hem van de ene ambitieuze gedachte naar de andere voerde.

Terwijl hij fantaseerde over nieuwe werken en bezoeken aan de grote hoven van het vasteland vloog de ochtend voorbij.

Pas wanneer hij ’s middags, kauwend op een stukje brood in de verte een boerderij opmerkte, schoten hem de woorden van de collectiebeheerder weer te binnen. ‘Dat een boerderij een wenschelijk voorwerp zoude zijn...’ meesmuilde hij.

De herinnering aan de prinselijke opdracht veranderde zijn zelfbewuste denkbeelden op slag in somber gepieker. Hij was verdorie een kunstenaar, geen veredelde decorateur.

Het was waar dat veel van zijn collega’s zich eindelijk hadden bevrijd van de vaste begunstigers die hen soms tiranniseerden. Maar de nieuwe vrijheid was voor sommigen duurbetaald. De eventuele koper, het publiek, kon een nog strengere meester zijn dan de oude mecenas. En wee de kunstenaar die uit de gratie van de mode viel – zelfs de grote Frans Hals zou nu van een armzalig Haarlems stadspensioen leven.

Van het goede humeur van de ochtend was niet veel overgebleven. Paulus werkte met tegenzin een schets van een liggende vaars af en kroop uit de weide.

Bij de weg naar de stad aangekomen, klopte hij, onverschillig stampvoetend, het vuil en de mest van zijn laarzen. De smurrie hinderde hem niet. Wat hem betrof hoorde modder gewoon bij het platteland. Een ogenblik lang staarde hij naar de drab om zijn schoeisel. Toen gebeurde het.