Over het boek

In deze verhalenbundel komt de geschiedenis tot leven. In een divers palet aan vertellingen nemen de auteurs je mee naar allerlei uithoeken van het verleden. Zo lees je onder andere over Ioannis, een houtbewerker die zijn huis niet meer uit kan tijdens de Pest van Justinianus, over een bedroefde Vincent van Gogh die weent over zijn overleden vader, en over het wilde leventje van Josephine, de eigenzinnige echtgenote van Napoleon Bonaparte.

Alle vertellingen zijn gebaseerd op historische feiten, maar de auteurs voegen een menselijk verhaal toe en geven zo kleur aan de geschiedenis.

"De vijfde verzamelbundel is weer om bij weg te dromen: vol met mooie verhalen over bekende en minder bekende stukjes geschiedenis."

- Anne van Bergen, lezersrecensie Hebban

Eerder verschenen bij
Uitgeverij Historische Verhalen

Historische Verhalen. Korte verhalen uit de Oudheid
geschreven door Marjolijn v/d Gender, Denise Michelle Pol en Key Tengeler

Historische verhalen. Korte verhalen uit de Middeleeuwen
geschreven door Paul Christiaan Smis.

Historische verhalen. Korte verhalen uit de Gouden Eeuw
geschreven door diverse auteurs

Historische Verhalen. Verzamelbundel I, diverse auteurs

Historische Verhalen. Verzamelbundel II, diverse auteurs

Historische Verhalen. Verzamelbundel III, diverse auteurs

Historische Verhalen. Verzamelbundel IV, diverse auteurs

Harald. Een historische novelle, geschreven door Paul
Christiaan Smis.

De vluchteling uit Damascus. Een historische novelle,
geschreven door Key Tengeler.

Historische Verhalen

Verzamelbundel V

Uitgeverij Historische Verhalen

Colofon

Historische Verhalen. Verzamelbundel V

Copyright © 2021

Het auteursrecht van de vertellingen berust bij de desbetreffende auteur.

Afbeelding omslag: ‘De Zuiderhavendijk in Enkhuizen’, geschilderd door Cornelis Springer in 1868. De afbeelding is afkomstig uit de collectie van het Rijksmuseum.

ISBN: 9789083117775

NUR: 303

Redactie: Rik van der Vlugt

Eindredactie: Esther Roth

Vormgeving: Rik van der Vlugt

Uitgegeven door Uitgeverij Historische Verhalen, te Leiden.

www.historischeverhalen.nl

Voorwoord

Historische verhalen geven ons een prachtig inkijkje in het verleden. Je ziet de wereld van toen door de ogen van onze voorouders; je wordt toeschouwer van de opkomst van koninkrijken, van ontdekkingsreizen, revoluties en oorlogen, maar ook van dagelijkse beslommeringen van Jan en alleman.

In deze vijfde verzamelbundel zijn een dozijn vertellingen opgenomen die ons meenemen op een reis door de geschiedenis. We beginnen met een verhaal van Paul Christiaan Smis, waarin we het oude Israël bezoeken. De herders David en Elchanan raken verstrikt in een veldslag en staan oog in oog met de reus Goliath. Even later komen we aan in Groenland, waar Jan van Aken vertelt over de laatste Vikingen die er alles aan doen om het barre en vruchteloze land achter zich te laten.

Halverwege de bundel maakt Key Tengeler ons deelgenoot van het leven in Constantinopel tijdens de Pest van Justinianus. We gaan op stap met de houtbewerker Ioannis, die zich noodgedwongen aanmeldt om de lijken op te ruimen in ruil voor wat munten. Via Amsterdam, Rijnsburg, Frankrijk en Nuenen komen we uit in Parijs. Daar geeft Marloes Jongewaard ons een inkijkje in het leven van Josephine, die alles op alles zet om te voorkomen dat ze haar echtgenoot Napoleon Bonaparte moet bezoeken.

Het zijn stuk voor stuk vertellingen uit lang vervlogen tijden, maar die toch herkenbaar zijn door de menselijke noot die in elk verhaal terug te vinden is. Liefde, verdriet, teleurstelling, hoogmoed, triomf – het zijn fenomenen van alle tijden. Het leven van een vorst bestond immers niet enkel uit de decreten die hij liet uitvoeren; er zat meer achter het boerenbestaan dan het zaaien en oogsten van het land; een kunstschilder had wellicht strubbelingen gekend die je niet van het doek kon aflezen.

Zoals gebruikelijk worden de verhalen afgesloten met een historische achtergrond, waarin de auteur uitleg geeft over de context en de feiten die verwerkt zijn in het verhaal.

Wat mij betreft verdient deze vijfde verzamelbundel een plek in de (digitale) boekenkast van iedere geschiedenisliefhebber. Ik wens je dan ook veel leesplezier toe.

Rik van der Vlugt

Hoofdredacteur & uitgever

Inhoud

Elchanan – 7
Paul Christiaan Smis

Woordenstrijd – 26
Marloes Jongewaard

Het Scheepsmodel  – 45
Jan van Aken

Bittere vrijheid – 64
Janna de Lathouder

De Duivelskerk – 81
Victor Lemstra

De Ziekte – 102
Key Tengeler

De vergaderzaal der collegianten – 120
Jean-Marc van Tol

Tour de Farce – 147
Martin de Brouwer

De dominee is dood – 162
Debby Willems

Maskerade – 178
Marloes Jongewaard

Ahyafs laatste dans – 199
Hay van den Munckhof

De duvelskunstenaar – 220
Paul Christiaan Smis

Reeds verschenen – 247

Elchanan

Paul Christiaan Smis

Gath, het tegenwoordige Tel Zafit in Israël, tiende eeuw voor Christus

Leven te midden van schapen. Is er iets mooiers dan waken over wol, wandelen met wol, slapen tussen wol?

Zolang als ik me kan herinneren, trek ik met de kudde heen en weer tussen Bethlehem en Ekron. We volgen de stroompjes en de poelen, de verkleuring in het gras. Groen willen we zien, wanneer de vlakte geel of zelfs bruin kleurt, trekken we verder.

Dit is een droge streek. Het gras en de kruiden leveren voor mijn schapen niet meer op dan een scharrig maal. Maar ze klagen niet; ze weten dat ik ze altijd weer naar vers groen zal leiden. Als de magere halmen tussen de stenen zijn weggekauwd, dwaal ik met mijn kudde naar het zuiden, naar Asdod en Askhelon en vandaar via Gath weer terug naar Bethlehem.

Daar kus ik Hadassah, ze heeft billen als een zomerschaap en lippen fris als een ochtend aan de Wijde Beek. Onderweg kus ik niemand. Ik mijmer boven de deinende kudde, ik foeter wat op mijn vriend, David, en ik kijk in de verte.

David is goed gezelschap: vriendelijk als een innige ooi en vrolijk als een lam dat met vier poten tegelijk opspringt omdat hij een bloem ziet. Maar een echte schapenhoeder is hij niet. Veel te tenger voor dat werk, veel te speels, te vol ook met wilde plannen.

’s Avonds, als ik moe ben van het wandelen en het geblaat, als ik met mijn rug tegen een rotsblok zit uit te rusten, dan snij ik weleens figuurtjes uit een mooi stuk hout. Andere herders hebben weer een ander tijdverdrijf: oefenen met een slinger, zingen, of een liedje fluiten op een vogelbot met gaatjes. David niet. Hij heeft geen stuk hout, hij heeft geen vogelbot. Hij heeft een lier. En hij kan er nog op spelen ook. Welke herdersjongen krijgt er nou geluid uit een lier? Geen idee trouwens waar hij dat ding ooit heeft opgeduikeld. Hij tokkelt er al op zolang als ik hem ken.

Zo handig als hij is met dat instrument, zo stuntelig is hij als het op het drijven van schapen aankomt. Als ik hem zie hannesen met zijn herdersstaf sla ik mijn hand tegen mijn voorhoofd. Ieder kluitje aarde dat hij gooit, raakt het verkeerde schaap. Maar hij schaamt zich niet, hij lacht erom, knuffelt de getroffen vacht en gaat weer verder.

Waarom die jongen ooit herder wilde worden? Hij is beslist geboren voor iets anders. Neem nou dat gedoe met zijn slinger, hoe vaak heb ik het niet voorgedaan? ‘Op tijd loslaten, David, op tijd loslaten!’ Zijn stenen raken nog geen staldeur, zelfs al zou hij er vlak voor staan.

Misschien heb ik niet veel aan hem, maar hij maakt me vrolijk. Als we bij het vuur zitten en de soep is op, dan zingt hij. Hij danst en tokkelt tot de vogels meezingen in de struiken. Het kan niet anders dan dat de hemel zich verheugt. Als hij zijn schunnige teksten zingt, stralen zijn ogen. Zijn rossige krullen hopsen op het ritme van zijn dans. Probeer dan maar eens niet te lachen. Met David naast me zijn de zwerftochten minder dor, de kale rotsen minder rotsig.

Alleen zou hij het wat minder hoog in zijn bol moeten hebben. Hij gaat om met verkeerde mensen. Mannen in dure kleren, ze braken dure woorden. Ze voeren hem wijn uit verre streken en ze roddelen. Ze roddelen nog erger dan ik nu doe. Ze fluisteren boven hun wijnbekers over zwak leiderschap, ze voorspellen wie de volgende sterke man zal worden. Wat moet die jongen daar nou mee? Als de onnozele welp van een herdershond sluipt hij rond bij de geurige vleespotten, hopend op een hapje. Ook nu weer.

We zijn in de buurt van Gath. Koning Saul dwaalt hier rond, met zijn troepen, op zoek naar de vijand. Iedere herder houdt zijn kudde ver van koningen en soldaten, maar David niet. Ik hoor het hem nog zeggen: ‘Elchanan, ik ben een middagje weg. Verderop ligt een tentenkamp. Misschien kan ik wat verdienen als ik op daar op mijn lier speel.’ En weg is ‘ie.

De volgende dag pas komt hij weer terug. Ik zie de wijnglans in zijn ogen. De lust laat zijn knieën nabibberen. De rest van de dag zwatelt hij door over de koning en zijn hofhouding. ‘Saul dit, Saul dat. De koning vindt dat ik zo mooi speel.’

‘En de schapen dan?’

‘Ik heb jou toch!’

Voor zonsondergang

De zon flakkerde zijn laatste stralen boven de vlakte. Een verdwaalde wolk aan de horizon kleurde roze. Regen zou welkom zijn; het gras was iel en dorstig.

Er hing een ketel soep boven het vuur. Een lammetje was van een rots gevallen. We gooien niks weg. Heerlijke geurige soep, ik staarde erin en roerde. Stukken vlees, sommige met het bot er nog aan, doken op tussen de kookbellen en dobberden rond, voortgeduwd door de grote lepel.

‘Ik twijfel niet meer,’ zei David.

Mijn gedachten waren bij de soep.

‘Als ik moet kiezen tussen de tenten van de koning en de schapen in het veld, dan weet ik het wel: goudkleurige mantels voor wollen vachten, een lier voor een herdersstaf. Dat zou jij toch ook doen, Elchanan?’

Ik likte de lepel af en legde hem naast de ketel op een steen. ‘Wat kan mij het hof schelen? Waarom moet ik fantaseren over Saul en zijn glanzende jongens? Hier in het veld zit ik lekker onder Gods hemel. Een beetje regen uit die hemel, dat is alles wat ik wil.’

David haalde zijn vingers door zijn krullen. ‘Ik weet het: schapen zijn ook rijkdom, maar de goudkleur wenkt me, die schoonheid, die macht.’

De avondwind speelde met de geuren uit de ketel. Ik snoof. Mijn maag knorde.

Bijna verontschuldigend ging hij verder: ‘Morgen moet je me weer een tijdje missen. De koning heeft me uitgenodigd om in zijn tent muziek te komen maken. Ik kan nu eenmaal een lekker stukkie spelen.’

‘Gelukkig ben je niet verwaand.’ Ik keek op van mijn soepketel. ‘Wat zou je dan doen als je goud had, of macht?’

Hij sloeg zijn ogen op. Ze glommen.

Ik legde mijn armen op mijn knieën en bleef hem een tijdje aankijken. Ik probeerde zijn blik te volgen. Die blik die voorbij dat roze kleurende wolkje ging, en verder, voorbij de plek waar zonnestralen ophouden. Het lukte me niet. Ik zag alleen hem, mijn tengere vriend die lachte naar zijn visioenen.

Opschepper! Goed goed, hij speelde leuk op de lier. Hij kon er die ouwe chagrijn van een Saul mee opvrolijken, maar om daar nou zo’n ophef over te maken.

David zuchtte. ‘Iedere avond spelen en zingen in de koninklijke tent, een in zijde geklede vrouw, een paar kamelen. Wat denk jij, zou het voor mij weggelegd zijn?’

‘Wie moet de wolven weghouden van de kudde, als jij in een tent zit te tokkelen?’

Zat ‘ie weer te lachen. ‘Elchanan, mijn vriend, ik ken geen betere herder dan jij. Je bent zoveel groter dan ik, sterker, moediger, verstandiger. Je zult me niet missen als ik in Sauls tent ben.’

‘Als jij bedwelmd raakt door glans en geuren, denk je aan niks meer. Je legt dat lege hoofd van je in de schoot van de eerste meid die naar je lacht.’

‘En in die van de tweede en de derde.’

Ik geloof werkelijk dat hij zat te kwijlen bij het vooruitzicht.

‘Probeer eerst de morgen door te komen, dan de middag. Droom niet meteen over de avond.’

‘Een paar bedienden, een stukje land misschien...’

Ik haalde mijn schouders op en tuurde naar mijn wolkje. ‘Ik wou dat het ging regenen.’

Na zonsopgang

‘Niet schrikken, David.’ Ik schudde hem aan zijn schouder.

Hij schrok wel. ‘Wat, wat? Wolven?’

‘Erger, soldaten. Heel veel. Wakker worden, kampvuur uitmaken en de schapen in veiligheid brengen.’

‘Vijanden?’

‘En onze eigen jongens. Dichtbij. Precies tussen onze kudde en Sauls legerkamp in. Ze kunnen elkaar elk moment te lijf gaan en daar wil je niet tussen zitten.’

Boven de rotsblokken op de velden en het sprietig gele gras hing een stofwolk. Uit die wolk kwamen stampende sandalen, glanzend brons van schubpantsers en haatdragende ogen. Honderden.

Eerst konden we ze alleen maar zien, maar toen ze dichterbij kwamen, hoorden we ze ook. Er klonk gezang uit de stofnevel, gevloek. De koele ochtendkalmte maakte plaats voor een sfeer van verhitte uitdaging. De schachten van speren werden dreunend in de grond geplant. Ze schudden dauwdruppels los die wegvloeiden langs geknakte halmen.

Voor nu lieten we de kudde maar even waar die was. Verplaatsen ging niet meer. Ik schopte zand in het vuur en rende naar een rotspartij die ons aan het zicht onttrok.

David volgde mij. Hij hurkte naast me neer en wees. ‘Enig idee wie dat zijn?’

‘Gedaanten uit een boze droom: Filistijnen uit Gath.’

‘Die twee reuzen daar, zijn dat de aanvoerders?’

‘Je kent de meisjes in de tenten van Saul, maar verder weet je niet veel, hè? Dat zijn de broertjes Lachmi en Goliath. Ze zijn met zijn tweeën een half leger waard.’

‘Bij de hoorns van de ram,’ David greep mijn arm vast. ‘Moet je de speren van die twee zien. De schachten zijn zo dik, ze lijken wel de bomen van een weefgetouw.’

‘Jammer dat we geen tijd hadden om de kudde weg te leiden. Die Goliath ziet eruit alsof hij wel een schaapje of twee lust.’

Laat in de ochtend

We bleven verscholen zitten achter onze rotsrichel tot de Filistijnen de troepen van Saul aanvielen. Schreeuwende mannen met hooggeheven speren. Opwaaiend stof in de lucht, plakkerig stof op de grond, daar waar aarde zich vermengde met bloed. Niemand lette op ons.

In kleine groepjes dreven we de schapen naar achteren, naar een rotspartij een eind verderop. Het kostte ons de hele ochtend. Het kostte mij de hele ochtend.

Halverwege was David ineens verdwenen. Pas tegen de noen kwam hij weer opdagen. Ik zag hem rustig over onze rots klimmen alsof er daarachter geen Filistijnen loerden.

Ik spuugde op de grond en wees naar de lege broodmand en de slappe wijnzak in zijn hand. ‘Moest je nou werkelijk wijn gaan brengen naar die vechtjassen daar?’

‘En brood.’ David lachte zijn onschuldigste grijns.

‘Lul niet, man. Je probeert de aandacht te trekken van Sauls aanvoerders, van die mooie hofjongens. Straks krijgen ze echt honger en vreten ze een paar van onze schapen op.’

‘Als ik terugga, neem ik niet alleen brood en wijn mee.’ Hij bukte en klopte op de lier die naast hem in het gras stond. ‘De koning zal moe zijn na de veldslag. Als hij moe is, wordt hij narrig. En dan kom ik binnen en speel een lied. Saul blij, ik een goudstuk en een meisje.’

‘Neem je de volgende keer een weg die wat ruimer om het kamp van de Filistijnen heen loopt? Ik begrijp je haast om Saul te plezieren, maar het rechte pad is niet altijd het beste pad.’

‘Ze zien me niet. En al was dat wel zo, ik ben maar een eenvoudige herdersjongen, die wat eten en drinken rondbrengt. Als ze me toch pakken dan speel ik wel wat voor ze op de lier.’

‘Die grollen worden nog eens je ondergang. Ik ga de kudde nog verder naar achteren brengen. Ik hoef het niet te horen als de reuzen die lier door je strot duwen.’

Vroeg in de middag

‘Bij alle straatratten! Sturen jullie nou een jochie naar me toe? Moet ik daar bang van worden?’

De lucht boven het veld trilde van het gebrul. Er werd even niet gevochten. Ook soldaten krijgen het warm onder Gods zon, ook soldaten moeten eten en drinken.

Ik had de schapen een eind weggedreven en ik hurkte weer achter mijn rotsblok. De twee reuzen uit Gath stonden gebogen over een tengere man, een jongen nog bijna. Het was David.

Het was alsof er een riem werd aangetrokken in mijn borst. Mijn hart, mijn maag, mijn longen, ze werden tot een vleesmassa samengesnoerd. Ik probeerde te slikken. Het ging niet. Ik greep naar de wijnzak, maar die lag niet op zijn plek achter de rots.

Enkele roeden verderop lag David aan de voeten van Lachmi en Goliath. De lier, de wijnzak en een homp brood lagen naast hem. Hij had natuurlijk weer voedsel en vermaak willen brengen naar onze eigen troepen. Ergens tussen onze rots en Sauls legerkamp moest hij door de reuzen zijn onderschept. Nu speelden ze met hem zoals een luipaard speelt met een verschrikt blatend lammetje.

‘Wil jij zijn kop eraf trekken, Lachmi, of zal ik het doen?’ Goliath keek niet eens naar zijn broer. Hij brulde de uitdaging naar Sauls mannen.

Die reageerden. De voorste rijen velden hun speren en kwamen schreeuwend een pas naar voren.

Lachmi en Goliath verloren hun aandacht voor David. Ze richtten hun bronzen punten en renden een paar stappen naar onze troepen toe. Stof en steentjes spatten op.

De reuzen hoefden niet meer te brullen. Sauls soldaten weken al terug. Ze keken naar de grond en slikten hun schreeuw in.

Even lette niemand op David. David zelf ook niet. Hij bleef liggen, alsof hij bewusteloos was.

Ik trok mijn slinger los van mijn riem, legde er een kiezel in en zwierde hem rond. Het steentje trof David op zijn kont. Hard genoeg om hem uit zijn verdoving te laten opschrikken.

Hij tilde zijn hoofd op en keek rond. Toen ik vanachter mijn rots overeind kwam, zag hij mij. Hij sprong op, keek eens naar de ruggen van de reuzen, draaide zich om en zette het op een lopen. Hijgend en doodsbleek liet hij zich naast mij neervallen. ‘Gered! De Heer heeft mij gered.’

Het geloei aan de andere kant van de rots vertelde mij iets anders. Ik gluurde over de rand.

Lachmi had als eerste achterom gekeken. Hij zag zijn prooi rennen. Als een verontwaardigde stier kwam hij onze kant uit denderen.

‘Als je ooit nog op de lier wilt spelen, maak je nu dat je wegkomt.’ Ik gaf David een por in zijn zij.

Hij stond juist op het punt weer weg te zakken in zijn verdoving. Zijn ogen stonden glazig. Hij legde zijn handen op mijn schouders en stotterde een paar woorden.

Ik verstond zijn gemummel niet. Er was ook geen tijd om te mummelen. Met mijn vlakke hand sloeg ik hem in het gezicht. ‘Schiet op, man. Sodemieter op. Rennen! Als we elkaar nooit meer zien, bedenk dan: vriend Elchanan heeft zijn best gedaan.’

Nu liet hij me los. Hij hief zijn hand op ten teken dat hij me begrepen had, draaide zich om en zwabberde weg.

Het getier was nu vlakbij. Ik kon Lachmi’s geweld aan de andere kant van de rots bijna ruiken. Tijd om mijn houten staf op te tillen was er niet meer. Dat zou trouwens tegen zo’n gedrocht als Lachmi ook niks uit hebben gehaald. Hij zou hem hebben versplinterd en mijn botten daarbij.

Ik sprong op en rende achter mijn rots vandaan, precies in de tegenovergestelde richting als waarin ik David had gestuurd. Ik was nog jong en sterk. Lachmi was veel sterker, maar ook veel zwaarder en niet meer zo piep. Een paar ademtochten later had ik zeker vijf roeden voorsprong.

Rotsen en struiken omringden ons. Ik koos positie op een open plek. Eén kans, ik wist dat ik maar één kans zou krijgen. Ik graaide een grote kiezel van de grond en legde hem in mijn slinger. Als ik miste was Lachmi bij me en zou ik worden vermorzeld.

Ik slingerde al stenen vanaf dat ik rechtop kon staan. Wolven, leeuwen: alle grote dieren tussen de Jordaan en de zee had ik met mijn slinger neergelegd. Ik miste niet.

Hij maakte helemaal geen geluid. Hij greep ook niet naar zijn voorhoofd. De grote man stopte in zijn bewegingen alsof hij tegen een muur was gelopen. Hij was zo dichtbij dat ik zijn ogen kon zien. Verbazing. Voordat zijn ogen naar boven wegdraaiden, lag er alleen verbazing in te lezen.

Als een instortende toren ging Lachmi tegen de grond. Ratelend, rommelend en rinkelend van het brons. Ik verbeeldde me even dat de aarde onder mijn voeten schudde.

Ik had kreten willen horen van onze soldaten. Ik had tenslotte een van onze ergste vijanden in het stof laten happen. Maar het bleef stil. Ze konden ons niet eens zien. Het lichaam van Lachmi was door de rotsen aan het zicht onttrokken.

Lang duurde die rust trouwens niet. Eerst hoorde ik alleen een ijl gegil, maar al snel werden de kreten luider. David rende voor mij langs, zigzaggend als een haas in doodsnood. Achter hem daverde Goliath, zwaar hijgend en in volle ren mikkend met zijn speer.

De reus hield even in voor de worp.

David sloeg net weer zijn hazenhaak en de speer miste zijn rug, maar scheurde wel een stukje van zijn tuniek. Het was genoeg om hem uit evenwicht te brengen. Hij struikelde.

‘Je slinger!’ gilde ik. ‘Je slinger!’

Even was ik bang dat hij weer in zijn verdoving weg zou zakken, maar hij schudde zijn hoofd, krabbelde op en pakte zijn slinger.

Goliath stond twintig passen verderop te puffen en te hijgen. Hij leunde met zijn handen op zijn dijen en loerde vanonder de rand van zijn helm naar David.

‘Ben ik een wilde hond of een hyena, dat je mij met een steentje probeert te raken? Ik trek je kop van je romp, ik stamp je darmen uit je lijf!’ Hij ging in een gebogen houding staan en begon aan zijn galop.

Davids steen trof hem midden op zijn helm. Ik hoorde het scherpe ‘tonk’ en ik wist dat David verloren was. Goliath had voorovergebogen gelopen. Slim, de steen moest wel afketsen op het brons.

Nog vier stappen, misschien vijf. Dan zouden Davids ribben gekraakt worden. Maar zover kwam het niet. Vraag me niet hoe het kan, maar de kiezel was van de helm gekaatst, recht omlaag, precies tussen Goliaths scheenplaat en zijn been. Steen op bot.

Als zo’n massa in volle vaart vooruit stormt, kan die niet zomaar stoppen. Goliath deed nog een stap, toen nog een halfje. Hij gilde van de pijn, greep naar zijn been en begon voorover te vallen. Langzaam, zoals een grote boom in het bos valt nadat houthakkers uren bezig zijn geweest om het fundament onder hem weg te slaan.

Daar lag hij dan, de gigant, de trots van de Filistijnen. Slechts een paar stappen verwijderd van het lichaam van die andere reus, zijn broer Lachmi. Vlak naast het zwaard dat Lachmi had laten vallen.

David stond nog wat na te beven. Zijn vingers betastten de slinger alsof ze niet konden geloven dat zij zojuist die steen hadden geworpen.

Ik rende naar het zwaard. Man, wat een log ding! Voor Lachmi was het een nuttig wapen geweest, voor mij was het bijna niet te tillen.

Goliath begon bij zijn positieven te komen. Hij gromde en greep met zijn rechterhand naar zijn scheen. Steunend op zijn linker elleboog probeerde zich op te richten. Hij keek me aan. De blik van een oorlogsgod.

Ik tilde het zwaard boven mijn hoofd. Ik kreunde. Toen liet ik het brons uit alle macht neerkomen op Goliaths nek.

Hij snikte. Zijn bovenlijf viel terug op de grond. Zijn gekwetste been maakte een schoppende beweging.

Nog een keer sloeg ik en nog een keer. Eindelijk liet het lichaam het hoofd los.

Ik keek naar David. Hij keek terug, zijn gezicht vertrokken van schrik en walging. Hij wees naar me.

Het zwaard liet ik op de grond vallen. Nog voor ik naar mijn kleren keek, voelde ik het al: ik droop van het bloed.

Ik zag Davids gezicht veranderen. Schrik sloeg om in bewondering.

‘Je hebt de reuzen uit Gath verslagen. Jij bent de grote Filistijnendoder. Elchanan, je bent een held!’

‘Kunnen we dan nu weer naar onze schapen?’

‘Ben je gek? Pak dat zwaard weer op, grijp het reuzenhoofd en sleep het aan de haren achter je aan. Zó kom je de tent van koning Saul binnenlopen, als een groot man, als een leider. Niet ik, maar jij zult slapen op zijden kussens. Jij zult de geurige meiden kussen. Jij zult op een kameel de wereld in rijden, aan het hoofd van Sauls troepen. Jij zult...’

‘Als je het niet erg vindt, rijd ik liever op mijn ezeltje. En waar het die meiden en die zijden kussens betreft: geen hoofdkussen ligt zo lekker als de rug van een schaap. In Bethlehem woont een meisje dat niet ruikt naar rare kruiden, maar gewoon naar lammetjes. Haar wil ik.’

‘Maar het hoofd, het zwaard, dat bloed. Je bent een held!’

‘Nee, jij bent een held.’ Ik haalde mijn handen over mijn kleren en veegde het bloed af aan Davids haren en zijn gezicht. Ik drukte hem tegen me aan zodat hij er helemaal plakkerig en besmeurd uitzag. ‘Hier neem dat zwaard. Stop die stomme slinger weg en pak Goliaths haren. Heb je alles?’

Hij aarzelde. ‘En de schapen dan?’

‘Je hebt mij toch!’

Ik kuste hem op het voorhoofd, draaide hem met zijn gezicht in de richting van Sauls tenten en gaf hem een duw in de rug.

Hij begon te lopen. Eerst moeizaam slepend, maar al snel werd zijn pas krachtiger, verend. Voordat hij om de hoek van de rots verdween, draaide hij zich naar mij om. Zijn gezicht glom van het bloed. Zijn ogen straalden.

Historische achtergrond

Elchanan

David, die leefde van circa 1040 tot circa 970 voor Christus, was een van de koningen van Israël. We kennen hem uit de heilige boeken van de joden, christenen en moslims. Er is veel geschreven over zijn roem als koning, krijger en dichter van psalmen, maar gezien door de ogen van onze eeuw had hij zo zijn ‘foutjes’. Zo liet hij tijdens zijn veldtochten hele steden uitroeien. Hij verleidde de vrouw van een van zijn officieren en joeg de bedrogen echtgenoot daarna de dood in. Niettemin komt David uit de verhalen naar voren als een gewaardeerd vorst.

Het verhaal Elchanan gaat voorbij aan die grootsheid en zoomt in op de jonge David. Geen held, juist niet, maar een vrolijke jongen met eigenwijze trekjes. Als herder is David een kluns, maar hij heeft andere kwaliteiten. Hij kan mensen vermaken met zijn opgewektheid en zijn spel op de lier, een tokkelinstrument uit de oudheid. Die kunst komt hem van pas als hij in contact komt met koning Saul, een door tegenslag geplaagde en naar melancholie neigende vorst. David mag in Sauls tenten de boel komen opvrolijken.

Samen met zijn oudere vriend Elchanan en diens kudde schapen zwerft David door de velden rond Gath (Tel Zafit), een stad ten zuidoosten van de huidige badplaats Ashkelon. Daar stuiten de vrienden op het leger van de Filistijnen, oude vijanden van de Israëlieten. Ook Saul is in de buurt. Een veldslag kan niet uitblijven. De Filistijnen worden aangevoerd door twee broers; reuzen, als je de Bijbel mag geloven. Het verhaal Elchanan laat ze krimpen tot wat meer menselijke proporties. Er wordt gevochten, er wordt gewonnen en het verhaal krijgt een draai die een verklaring zou kunnen zijn voor de verschillende verhalen in de Bijbelboeken.

David doodde Goliath, dat weet een kind. Het oude Bijbelverhaal is zo bekend dat er zelfs spreekwoorden van zijn afgeleid. Maar is het wel zo, werd de Filistijnse reus Goliath door de tengere David geveld?

Hoe zat het ook weer? In de boeken 1 Samuel, 2 Samuel en in 1 Kronieken wordt verteld hoe de Filistijnse reuzen aan hun eind kwamen. 1 Samuel is daarover heel duidelijk: de herdersjongen David slingerde zijn steen en raakte Goliath midden op zijn voorhoofd. Nadat hij getroffen was, viel Goliath neer en David hakte de reus zijn hoofd af. Dit is de meest bekende versie van het verhaal. In de tekst van 2 Samuel is David echter helemaal niet zo’n held. Hij is een twijfelaar en het vechten laat hij voornamelijk over aan zijn manschappen. De soldaten zijn zo weinig onder de indruk van de gevechtskunst van hun koning dat ze hem vragen niet meer tegen de Filistijnen op te trekken; hij zou eens kunnen sneuvelen.

Held of geen held, David slingerde de steen en velde daarmee Goliath. Maar er zijn Bijbelverhalen die een heel andere reuzendoder noemen: in 2 Samuel en 1 Kronieken is het ene Elchanan, de zoon van Jari (of Jaïr), die een Filistijnse reus doodt. We weten over Elchanan niet meer dan de naam van zijn vader en dat hij afkomstig was uit Bethlehem. In het kortverhaal is hij een herder, de vriend en mentor van David.

In 2 Samuel heet de reus nog Goliath, maar in het boek 1 Kronieken lezen we de naam Lachmi. Dat wekt verwarring. Tegen wie vocht Elchanan nou: Goliath of Lachmi? Of versloeg hij misschien beiden? Bijbelgeleerden verschillen van mening over wie Lachmi was. Mogelijk was hij Goliaths broer. Een andere theorie stelt dat Goliath helemaal geen eigennaam was, maar de algemene aanduiding voor een grote vent en een woeste krijger. In dat laatste geval was Lachmi dus een ‘Goliath’.

Waar het op neerkomt is dat we niet precies weten door wie Goliath werd gedood, David of Elchanan. En ook weten we niet zeker of die reus Goliath heette of Lachmi; misschien waren het wel twee verschillende personen. De Bijbelverhalen zijn in dit opzicht niet consistent. Wat in elk geval zowel in Samuel als in Kronieken voorkomt is dat er Filistijnse reuzen waren. Ze waren zwaar bepantserd en droegen speren waarvan de schacht zo dik was als de boom van een weefgetouw. Vergeleken bij hen waren hun Israëlische tegenstanders maar onbeduidend.

De inconsistenties in de Bijbel blijven niet beperkt tot wie er nou eigenlijk wat deed. Als we het moment van Davids overwinning nader bekijken, valt het op dat Goliath, nadat hij door de steen in zijn voorhoofd was getroffen, voorover viel en niet achterover. Zie de geslingerde steen als een soort kogel: de impact was groot genoeg om een reus in zijn vaart te stoppen. Het zou dan logischer zijn geweest dat de man achterover sloeg.

Volgens 1 Samuel 17 drong de steen bij Goliath naar binnen. Hij droeg een helm; dat moet nogal een klap geweest zijn! De kiezel die zich in Goliaths hoofd boorde, zou dus door een dikke plaat brons zijn gegaan en door het voorhoofdsbeen van een reus. Zou dat nou? David was een slingeraar, geen katapult. Hij was een herdersjongen die niet bepaald opviel door zijn fenomenale kracht.

Zou het niet logischer zijn geweest dat de steen afketste op de helm? Dat zou het verhaal een heel andere wending hebben gegeven. Goliath zou dan niet dodelijk gewond zijn geraakt; hij zou zijn doorgelopen en hij zou David in stukjes hebben gehakt. Maar nee, zo staat het niet in het Bijbelverhaal; Goliath werd getroffen en viel voorover.

Jonathan Magonet, een Britse theoloog, komt met een mogelijke verklaring voor deze inconsistenties. Hij wijst erop dat in het Hebreeuws de woorden voor ‘voorhoofd’ en ‘scheenplaat’ erg op elkaar lijken. Heeft dit in de verschillende verhalen gezorgd voor verwarring? Zou het zo kunnen zijn dat de steen inderdaad afketste op Goliaths helm en toen terecht kwam achter diens scheenplaat, de onderbeenbeschermer? Mikte de slingeraar misschien helemaal niet op het voorhoofd, maar op de knie? Hoe dan ook, een steen achter de scheenplaat zal Goliath enorm in zijn beweging hebben beperkt; hem zelfs kreupel hebben gemaakt. Hij moet midden in zijn sprint zijn gestruikeld en voordat hij kon opkrabbelen zou hij dan zijn onthoofd.

Reuzen, dat klinkt sprookjesachtig. Te vreemd om zomaar aan te nemen. Bijbelverhalen zijn geen geschiedenisboeken; ze lenen zich voor interpretatie, veel interpretatie, en ze staan vol beeldspraak. De theoloog Gerrit Manenschijn is van mening dat we de vertelling over David en Goliath niet letterlijk moeten nemen; het is een metafoor. De schrijvers van oudtestamentische verhalen gingen ervan uit dat het aardse een weerspiegeling was van het hemelse. De God van Israël was machtig, machtiger in elk geval dan zijn tegenstrever, de god van de Filistijnen. En daarin zit hem de metafoor: als God zijn rivaal daarboven gemakkelijk aankon, dan had zijn afgezant op aarde geen zwaar pantser nodig of een enorme speer of een niet-te-tillen zwaard. Nee, een heilige overtuiging en een steentje waren genoeg.

In het verhaal Elchanan zijn teksten uit de boeken Samuel en Kronieken ineengevloeid en aangevuld met fictieve elementen zoals dialogen, emoties, overwegingen en een eigen versie van het feitelijke gevecht. Het resultaat is een invulling van hoe het gegaan zou kunnen zijn, zonder dat de Bijbelse geschiedenis al te veel geweld wordt aangedaan.

Wie meer wil lezen over de strijd tussen David en Goliath kan terecht in de Bijbel, het Oude Testament, 1 Samuel 17, 2 Samuel 21 en 1 Kronieken 20 - neem bijvoorbeeld de prachtig uitgevoerde Nieuwe Bijbelvertaling van het Nederlands Bijbelgenootschap uit 2004 (met prenten van Gustave Doré). Meer informatie vindt men in Bible Lives, waarin Rabbi Jonathan Magonet op heel eigen wijze het leven inkleurt van verschillende Bijbelse personen. En in het boek Omstreden gezegdes, Bijbelse tegenspraak wijst professor Gerrit Manenschijn ons op een reeks metaforen in de Bijbel.

Woordenstrijd

Marloes Jongewaard

Amsterdam, de Jordaan, 1672

De Rozengracht had op warme dagen zoals deze veel weg van een tableau vivant dat er maar niet in slaagde om een pose vast te houden. De groepjes excentriekelingen flaneerden en praatten erop los zoals alleen mensen zonder haast dat deden. Een luid pratende jongen droeg hoge laarzen die thuishoorden op een winters hofbal, en bovendien aan de voeten van een vrouw. De struisvogelveren die de hoed van de dame naast hem sierden, prikten in zijn hoogblonde haar. Gerlof voelde een steek van afgunst bij het zien van hun vreemde uitdossingen die in schril contrast stonden met de witte kragen en donkere bovenkleding van de vermogende Hollanders. Nu hij ouder was, kostte het hem meer moeite dan vroeger om met zijn fantasie de wereld op te roepen die deze mensen met eigen ogen gezien hadden. Hoewel klanken, smaken en geuren vanuit de hele wereld naar Amsterdam kwamen, droomde hij ervan om zich te verschansen in het ruim van een schip en zo zelf de zee over te steken.

‘Waar gaan we precies heen?’

Er kwam geen reactie. Zijn vader beende in stevig tempo verder over de gracht. ‘Het is dat mijn broer zoveel mensen kent...’ Hij hield even stil en keek zijn zoon aan. ‘Anders had je nu geen kant op gekund.’

Gerlof wist dat protesteren niets zou uithalen. Maar het was niet zijn schuld dat de drukker voor wie hij had gewerkt plots dood in zijn tuintje was neergevallen. ‘Mijn vriend Claes leert voor bakker’, probeerde hij voorzichtig. ‘Ik kan veel meer dan een paar stuivers verdienen als ik broden leer bakken.’ Weer werd hij niet beloond met een antwoord.

Gerlofs vader baande zich nu, zonder toe te lichten waar hij heen ging, een weg door de bonte mensenmassa. Na de brug over de gracht sloeg hij linksaf de Prinsengracht op, langs de Westertoren met haar keizersklok.

De toren deed Gerlof denken aan een opgeheven wijsvinger aan de vuist van de Westerkerk, alsof de toren een moralistische waarschuwing wilde geven aan Amsterdam en haar exotische bezoekers. Rijke burgers, aalmoezeniers en sjacheraars leken te spotten met de gereformeerde aanmaning tot bescheidenheid. Ze vermengden zich in een kluwen van geschreeuw, stoffen en kleuren. Gesprekken in onverstaanbare talen vulden de eindeloos lijkende gracht. Misschien was er net een schip uit een ver land aangemeerd op de Brouwersgracht. Dagelijks voeren extravaganties voor rijke burgers de stad binnen. Gerlof wist dat er peper bij was om gerechten te kruiden, rijkelijk versierd porselein om indruk te maken op gasten en pigmenten om gelaatstrekken of rijkdommen vast te leggen op doek. In het bedrijvige Amsterdam was de oorlog met Engeland ver weg. Ook de Franse legers waren in deze schijnwerkelijkheid op dagen reizen afstand, in plaats van aan de overkant van de waterlinie. Het leven in de handelsstad ging door, al was de welvaart minder en de chaos groter.

Gerlof hield van de vreemde mensen in de straten, van de drukte op het water en het kabaal dat ermee gepaard ging. Misschien voelde hij zich daarom niet op zijn plek in de drukkerij. Voor hij was begonnen bij zijn leermeester, had hij ernaar uitgekeken om te leren over de zeevaart. Maar de saaie teksten met keer op keer dezelfde lange woorden stelden hem teleur. Woorden die in de eerste weken net zo mysterieus waren als een ruzie tussen mannen met tulbanden in de haven, maar al snel saai werden. In een paar maanden tijd had Gerlof meer geleerd over Batavia, schoeners en de scheepswerven aan de Zaan dan hem lief was. Hele dagen had hij doorgebracht met dezelfde sjouwers en drukkers. Het knarsen van persen, een kille tocht, en de indringende geur van inkt leek het enige te zijn dat hen bond. De buitenwereld, en alles wat erin gebeurde, leek ver weg. Op sommige dagen waande hij zich in een klooster waarin de religieuze rituelen bestonden uit het eindeloos en nauwkeurig zetten van rijen letters. ‘Mensen zien de hele wereld door de ogen van onze woorden!’ zei de drukker op zijn laatste dag nog, toen Gerlof weer eens mokte. Hij had voor de zoveelste keer verteld hoe mensen bij elkaar kwamen in schimmige vertrekken om voorgelezen te worden over de laatste roddels en overzeese avonturen. Hoe schippersvrouwen dankzij hun teksten hoop bleven houden dat hun echtgenoot terug zou keren. Maar Gerlof had geen levende ziel ooit horen praten over de teksten waar hij hele dagen aan werkte. Hij had zo zijn twijfels of ze echt gelezen werden.

‘Kijk uit waar je loopt, stuk verdriet!’