Over het boek

De Oudheid is een periode die bekendstaat om haar befaamde filosofen, haar legendarische veldheren en machtige heersers. Historische figuren zoals Aristoteles, Hannibal en Nero hebben de Oudheid een gezicht gegeven en hun daden spreken tot op de dag van vandaag tot de verbeelding.

In deze bundel zijn we niet alleen getuige van Romeinse staatsgrepen, Griekse veldslagen, Perzische samenzweringen en Babylonische belegeringen, maar ook van het dagelijkse leven van de gewone burger. Zo bouwt een Romeinse bakker een nieuw bestaan op in Londen, komt een olijfboer uit Souk-el-Khemis in opstand en vieren de inwoners van Athene een week lang feest ter ere van de godin Demeter.

Na afloop van ieder verhaal geeft de betreffende auteur toelichting op de historische context, de geraadpleegde bronnen en de balans tussen feit en fictie. Hierdoor worden de verhalen niet alleen ingebed in de geschiedenis, maar het laat ook zien hoe de auteurs erin geslaagd zijn om historische feiten om te vormen tot levendige, spannende en kleurrijke verhalen.

“De drie auteurs hebben stuk voor stuk juweeltjes achtergelaten in deze bundel.” – Mieke Schepens (Recensent)

"Een bijzondere bundel." – Historische Nieuwsblad

“Onbevangen experimenteren de auteurs geregeld door de verhalen in verschillende vormen en stijlen te schrijven.” – Jan Koster (Recensent)

Eerder verschenen bij Uitgeverij Historische Verhalen

Historische Verhalen. Korte verhalen uit de Oudheid
geschreven door Marjolijn v/d Gender, Denise Michelle Pol en Key Tengeler

Historische verhalen. Korte verhalen uit de Middeleeuwen
geschreven door Paul Christiaan Smis.

Historische verhalen. Korte verhalen uit de Gouden Eeuw
geschreven door diverse auteurs

Historische Verhalen. Verzamelbundel I, diverse auteurs

Historische Verhalen. Verzamelbundel II, diverse auteurs

Historische Verhalen. Verzamelbundel III, diverse auteurs

Historische Verhalen. Verzamelbundel IV, diverse auteurs

Harald. Een historische novelle, geschreven door Paul
Christiaan Smis.

De vluchteling uit Damascus. Een historische novelle,
geschreven door Key Tengeler.

Historische Verhalen

Korte verhalen uit de Oudheid

Marjolijn van de Gender

Denise Michelle Pol

Key Tengeler

Colofon

Historische Verhalen. Korte verhalen uit de Oudheid

Deze digitale editie is gemaakt naar de vierde druk, 2017

© 2021

Het auteursrecht van de afzonderlijke verhalen berust bij de desbetreffende schrijver.

Afbeelding omslag: Een Spartaanse neemt afscheid van haar zoon (Avec ou dessus), vervaardigd door Pierre Michel Alix, naar een tekening van Jean Guillaume Moitte, ca. 1795. De afbeelding is afkomstig uit de collectie van het Rijksmuseum en is licht bewerkt.

isbn 978 908 311 77 82

nur 303

Auteurs: Marjolijn van de Gender, Denise Michelle Pol,

Key Tengeler

Redactie: Rik van der Vlugt

Eindredactie: Esther Roth

Vormgeving: Rik van der Vlugt

Uitgegeven door Uitgeverij Historische Verhalen, te Leiden.

www.historischeverhalen.nl

Voorwoord

Deze bundel neemt ons mee naar de oude wereld van de Grieken, Romeinen, Perzen, Babyloniërs en Carthagers, waar we getuige zijn van het leven ten tijde van deze fascinerende periode. In 22 korte en originele verhalen komt er een verscheidenheid aan vertellingen voorbij, variërend van de weerzin van een Romeinse soldaat en de moedeloosheid van een Carthaagse politicus, tot de hebberigheid van Polycrates en de sluwheid van Darius.

In elk van deze verhalen zit een onbestemd gevoel, een vleugje onzekerheid jegens de toekomst. Dit onderliggende thema is gekozen omdat onzekerheid een grote rol speelde in het dagelijkse leven van onze voorouders. Als een heerser zich meer land wilde toe-eigenen, vochten onze voorouders mee in de oorlog. Als de oogst slecht was, leden zij honger. Als de goden hen ongunstig gezind waren, ondervonden zij ellende.

Het thema leent zich dus goed voor donkere verhalen, vol tegenspoed, verdriet en dood. Maar onbestemdheid is meer dan dat. Verandering is niet per definitie slecht en de toekomst is niet altijd zwart, zoals ook zal blijken uit de verhalen in deze bundel.

Voor elk verhaal is uitvoerig onderzoek gedaan. De auteurs hebben oude inscripties bestudeerd, archeologische bevindingen bekeken en zijn te rade gegaan bij geschiedschrijvers als Herodotus en Tacitus. Uit dit onderzoek hebben zij historische feiten gedistilleerd, die ze op wonderlijke wijze hebben verweven met hun fantasie en welke als een gouden draad door de verhalen lopen. Dit merk je tijdens het lezen van de verhalen: in elke vertelling zijn fascinerende feitjes te ontdekken.

Na afloop van elk verhaal volgt een historische achtergrond, waarin de betreffende auteur toelichting geeft op de historiciteit van het verhaal. Daarbij zijn de bronnen toegevoegd als leesaanbevelingen, zodat u gemakkelijk verder kunt lezen.

De verhalen in deze bundel waren een genot om te lezen en te redigeren – hopelijk beleeft u er net zoveel plezier aan.

Rik van der Vlugt

Hoofdredacteur Historische Verhalen

inhoud

Een inleiding   8

Hoe het gebeurd kan zijn:

de Oudheid verhaald

Het brandend hart van Babylon   19

Key Tengeler

Een vuurrode nacht   32

Marjolijn van de Gender

Het laatste offer   44

Denise Michelle Pol

Morgen   54

Key Tengeler

Het einde van een paradijs   62

Marjolijn van de Gender

De marathonloper   76

Denise Michelle Pol

Een geheime opdracht   88

Marjolijn van de Gender

Tussen de regels   96

Key Tengeler

De ontsluiering   112

Denise Michelle Pol

De dichter uit Etrurië   124

Marjolijn van de Gender

Met de moed der wanhoop   135

Key Tengeler

Mijn lieveling   148

Marjolijn van de Gender

Het gebroken verzet   157

Denise Michelle Pol

Gods oordeel   164

Key Tengeler

De soldaat die niet stierf   174

Marjolijn van de Gender

Rechter van steen   188

Key Tengeler

Een gevallen man   199

Marjolijn van de Gender

Strijd tegen de vlammen   209

Denise Michelle Pol

Monoloog van Julia   219

Marjolijn van de Gender

De koning van morgen   228

Key Tengeler

De ogen van de dood   241

Marjolijn van de Gender

Liefde en eer   255

Denise Michelle Pol

Een inleiding

Hoe het gebeurd kan zijn:
de Oudheid verhaald

Deze eerste themabundel¹ met nieuwe historische verhalen gaat over de Oudheid: dat kan geen toeval zijn. Het is niet omdat de Oudheid ‘het vroegste’ tijdvak is – dat zou kortzichtig zijn. Het is ook niet omdat Romeinse bacchanalen, Atheense filosofen en Homerische helden zo tot de verbeelding spreken – dat is natuurlijk wel zo, maar op zichzelf is dit niet genoeg reden voor het verschijnen van deze bundel. Wat is dan de echte, onderliggende, reden? Dat is omdat de Oudheid veel vrijheid geeft aan de schrijver van historische verhalen. De Oudheid leent zich namelijk bij uitstek als context voor het schrijven van een historisch verhaal vanwege het relatieve gebrek aan bronnen. We hebben geen archieven, geen databases, geen foto’s. Dat gebrek aan bronnen zorgt ervoor dat de auteurs – meer nog dan bij andere tijdvakken – hun fantasie konden gebruiken tijdens het schrijven van de verhalen voor deze bundel, maar natuurlijk enkel binnen de kaders van de bronnen die we wél hebben.

Academici als schrijvers van historische verhalen

Historici zijn getraind in het stellen van kritische vragen over het verleden en trachten die vragen zo goed mogelijk te beantwoorden met behulp van de beschikbare bronnen. Door een unieke invalshoek te gebruiken of door nieuw bronnenmateriaal te onderzoeken, draagt hun onderzoek bij aan groter debat en daarmee worden de vragen relevant. Maar historici hebben niet het alleenrecht op het bestuderen van ons verleden. Zo is een van de auteurs van de bundel een neerlandica. Terwijl historici details weten te destilleren uit de bronnen, kunnen neerlandici evocatief schrijven en emoties oproepen bij hun lezers, waarmee ze uitstekend in staat zijn om mensen uit het verleden een stem te geven. Het verschil in achtergrond zult u wellicht terugzien in de diversiteit van de verhalen: er is voor elk wat wils.

Natuurlijk denken historici ook wel eens na over de dingen die zij niet kunnen weten – de gedachten, ideeën en gebeurtenissen uit het verleden die we niet kennen doordat er geen bronnen over zijn. Voor die gedachten is het historische verhaal een uitlaatklep, want voor het schrijven van verhalen gelden andere regels dan voor het schrijven van academische werken. Schrijvers van historische verhalen mogen hun fantasie op de bronnen loslaten, verder kijken dan de feitelijk kennis en zo verkennen hoe een ander tijdperk geweest zou kunnen zijn. Ze mogen ideeën, gebeurtenissen en ontmoetingen verzinnen waarvan we niet weten of ze er waren, maar die er goed geweest zouden kunnen zijn. Daarbij moet de context van het verhaal natuurlijk wel kloppen en dat is waarom historisch onderzoek juist zo’n belangrijk onderdeel is van het schrijfproces. Zoals de bekende auteur van historische verhalen Robert Harris het stelt: ‘Although […] [this book] is a novel, the majority of the events it describes did actually happen; the remainder at least could have happened; and nothing, I hope (a hostage to fortune, this), demonstrably did not happen.’² Zo blijft er vrijheid voor de schrijver van verhalen. De historicus kan zich dit soort vrijheden niet permitteren – hij of zij moet binnen de strakkere kaders van het vak opereren. Maar hoe heerlijk is het om te weten dat er dat andere genre is: dat van het historische verhaal. Academicus by day, schrijver van historische verhalen by night – en de twee zijn zeer compatibel, zoals deze bundel uitwijst.

Bronnen

De verhalen in deze bundel zijn dus niet zomaar fictieve verhalen, maar het zijn verhalen die gebaseerd zijn op feiten en bronnenonderzoek. Relatief hebben oudhistorici, en verhalenschrijvers over de Oudheid, minder bronnen tot hun beschikking dan diegenen die andere periodes bestuderen. Toch zijn onze bronnen rijk en zeer bruikbaar. Voor nu zijn ze op te delen in vijf categorieën: archeologisch, literair, epigrafisch, papyrologisch, en numismatisch. De archeologische bronnen variëren van de inhoud van graven tot pollen van planten en kunstwerken. Literaire bronnen zijn teksten, vaak overgeleverd op handschriften die in de middeleeuwen gekopieerd werden – waaronder genres zoals komedie, tragedie, filosofische werken en ga zo maar door. De epigrafische bronnen zijn inscripties die we voornamelijk op steen terugvinden, bijvoorbeeld op de voorkant van gebouwen zoals het Pantheon in Rome. Papyri zijn de vierde categorie. Papyrologische bronnen komen met name uit Grieks-Romeins Egypte, waar ze in het woestijnzand in droge omstandigheden bewaard zijn gebleven. Er zijn tot de verbeelding sprekende persoonlijke brieven, maar ook de ‘magische papyri’ waarop allerlei spreuken te vinden zijn – van het genezen van hoofdpijn tot het zorgen dat iemand verliefd op je wordt. Dan, als laatste, munten. Dit zijn numismatische bronnen die bijvoorbeeld verhelderend zijn over het beeld dat een bepaalde stad of keizer van zichzelf wilde uitdragen.

Hoewel de variatie aan bronnen groot is, hebben ze in ieder geval één ding met elkaar gemeen: al deze bronnen moeten we zeer, zeer, kritisch zijn. De meeste bronnen zijn met een bepaald doel gemaakt, geschreven of achtergelaten – dat doel moeten we zo goed mogelijk proberen te begrijpen zodat we de bron op de juiste waarde kunnen schatten. Heeft iemand een grap gemaakt, een normatieve uitspraak gedaan, of bewust een bepaald beeld van zichzelf willen scheppen? Ook bronnen die ‘per ongeluk’ zijn achtergelaten, zoals bijvoorbeeld de beroemde botten in Herculaneum – resten van de uitbarsting van de Vesuvius – moeten kritisch benaderd worden. Bijvoorbeeld: van wie zijn die botten? Welke groep inwoners van de stad was achtergebleven? En hoeveel inwoners waren er eigenlijk? Met andere woorden: zijn de bronnen wel representatief, zowel in kwaliteit als in kwantiteit? Zowel de historicus als de schrijver van historische verhalen doet voortdurend aan bronkritiek: de historiciteit in het verhaal moet wel te verantwoorden zijn.

De Grieks-Romeinse Oudheid

De Grieks-Romeinse Oudheid wordt als de periode vanaf ongeveer 800 voor Christus tot 476 na Christus gezien, vanaf de geschatte datering van de introductie van het schrift in de Griekse wereld tot de ‘val’ van Rome. ‘Val’ tussen aanhalingstekens, want net zoals het begin van de periodisering, is het einde niet zo zwart-wit. De Oudheid is een periode van grote veranderingen die gedurende een lange tijdsperiode plaatsvonden.

In de onderstaande tekst worden drie grote veranderingen in de periode 800 voor Christus - 476 na Christus besproken, ontleend aan het overzichtswerk van Naerebout en Singor. Diegenen die meer achtergrondinformatie willen, verwijs ik naar dat boek.³

Invoering van het schrift

De invoering van het schrift staat aan de basis van de Griekse beschaving. Hoewel het schrift in Mesopotamië al vanaf het vierde millennium voor Christus in gebruik was, zien we rond 800 voor Christus de eerste Griekstalige inscripties. Samen met andere innovaties, zoals de techniek van ijzer- en bronsbewerking, kwam het alfabetische schrift vanuit Fenicië (de Levant) naar het Westen. De Grieken ontwikkelden op basis daarvan hun eigen alfabet. Uit het begin van de archaïsche periode (800-510 voor Christus) hebben we een heel aantal inscripties, waarvan de meest bekende toch wel de Dipulon-inscriptie is. Deze inscriptie staat op de Dipulon-vaas (tussen 750-725 voor Christus) die gevonden is op een grafveld met daarop de tekst ‘Wie nu van alle dansers het fraaiste danst, voor die is deze kruik [de prijs].’⁴ Een ander vroeg voorbeeld (circa 725 voor Christus) is een inscriptie op de ‘beker van Nestor’, gevonden op het eiland Pithekoussai. Dit eiland ligt in de buurt van de Golf van Napels in de laars van Italië, en was een vroege Griekse kolonie. Op de beker staat geschreven dat het uit die beker goed drinken is: als je eruit drinkt, zal je direct gegrepen worden door erotisch verlangen. Men denkt dat er wijn uit de beker gedronken werd, wellicht tijdens een samenzijn in de vorm van een symposium. Met deze ontwikkeling van het schrift werd de historische, gedocumenteerde, periode in de Griekse wereld een feit. Vanaf dit moment kunnen historici, en schrijvers van verhalen over de oude geschiedenis, behalve door archeologisch materiaal zich ook door tekstuele bronnen laten informeren.

Van polis tot rijk

In het Nabije Oosten zien we al grote rijken, zoals dat van de Perzen, maar in de Griekse wereld staat in de archaïsche periode de polis (de stadstaat) centraal. Athene is een voorbeeld van een van de vele poleis: een autonome stad met achterland. Magistraten, vaak van aristocratische afkomst, waren verantwoordelijk voor het bestuur. De aristocraten hadden behalve de politieke macht ook vaak de militaire macht omdat zij zich een kostbare wapenrusting konden veroorloven. Pas in de loop van de zesde eeuw konden meer burgers zich als hopliet bewapenen. Stadstaten zochten in deze tijd naar uitbreiding van hun territorium, waarbij gebieden rondom de stad veroverd werden. Kolonisatie speelde ook een grote rol, maar hierbij ging het om het creëren van nieuwe handelsnetwerken – en niet over de uitbreiding van het territorium.

Het machtsevenwicht tussen de aristocratische families was wankel, en dit leidde uiteindelijk tot onvrede en ondermijning van diezelfde aristocratie. In 510 zien we in Athene de ontwikkeling dat de machtigste aristocraat – die zich als tiran gepositioneerd had – werd verdreven. Een andere aristocraat, Kleisthenēs, kreeg de opdracht politieke hervormingen door te voeren waarbij het volk meer te zeggen zou krijgen – het begin van de Atheense democratie. De verschillende poleis bleven hun autonomie behouden in een precair machtsevenwicht, zelfs wanneer de Perzen tot tweemaal toe – in de periode tussen 490 en 479 voor Christus – het gebied wilden veroveren. De Perzen hadden al een zeer groot territorium in het Oosten, onder leiding van een koning die verschillende ‘gouverneurs’ had om de vele gebiedsdelen te besturen. In tegenstelling tot de Griekse wereld, had het Perzische Rijk zo een gecentraliseerde organisatiestructuur met de koning aan het hoofd. Koning Darius, en daarna koning Xerxes, probeerden de Griekse wereld te veroveren. De Perzen vormden een formidabele tegenstander, maar werden uiteindelijk verslagen door het gemeenschappelijk optreden van de Griekse stadstaten. Hoewel de neuzen tegen de Perzen dezelfde kant opstonden, was de eenheid van korte duur. De concurrentie, vooral tussen Athene en Sparta, komt tot een uitbarsting in de periode van de Peleponnesische Oorlog (421-404) waarbij de twee poleis met hun bondgenoten in conflict raken. Sparta krijgt uiteindelijk de overhand, maar werd in de vierde eeuw door Thebe verslagen. Uiteindelijk kwamen alle poleis verzwakt uit deze strijd.

In deze periode ontstond ‘Rome’, maar dat gebeurde niet in een vacuüm: de Etrusken en andere Latijnse volkeren bezetten het gebied rondom Rome. Deze groepen waren dan ook heel belangrijk voor de politieke, religieuze en stedenbouwkundige ontwikkeling van de kleine stad die Rome dan nog was en voorlopig ook bleef. Pas rond 400 vond de eerste grote gebiedsuitbreiding plaats met de verovering van het naburige Veii, maar daarna ging het snel. In 338 voor Christus werd het bondgenootschap van de Latijnse volkeren ontbonden omdat Rome praktisch heel Latium in haar macht had gekregen. In Rome stonden rijke patriciërs en arme plebejers in deze periode tegenover elkaar – de eersten hadden de politieke en militaire macht, waarbij de tweeden stukje bij beetje aan die macht gingen tornen.

Vanaf 338 voor Christus zien we in het Oosten de opkomst van het koninkrijk Macedonië, culminerend in de grote veroveringen van Alexander de Grote en de daaruit ontstane Diadochenrijken, de grote rijken van Alexanders opvolgers: Egypte onder de Ptolemaeën, het Nabije Oosten onder de Seleuciden, en de Griekse wereld onder de Antigoniden. De autonome poleis waren een instituut van het verleden geworden, de plaatselijke aristocratieën bleven wel in stand.

Intussen bevocht Rome in de Punische Oorlogen de andere grote macht van het moment: Carthago. Rome kwam na een zware strijd als overwinnaar uit de bus en een en ander leidde tot aanmerkelijke expansie, die werd doorgezet in het Oosten. Tegen het einde van de periode van de Romeinse Republiek – in de eerste eeuw voor Christus – waren de Diadochenrijken territorium en macht verloren. De Romeinen kregen daarentegen steeds meer macht in deze gebieden. Uit deze periode van interne politieke strijd in Rome kwam in 27 voor Christus een grote man naar voren: keizer Augustus. Onder zijn leiding startte de periode van het Romeinse Rijk, waarin er weinig expansie meer plaatsvond. De eerste twee eeuwen na Christus worden daarom vaak als de Pax Romana gekarakteriseerd: een periode van relatieve stabiliteit onder de leiding van machtige keizers. In de derde eeuw kwam een einde aan die stabiliteit en het Romeinse Rijk kwam door interne, maar ook externe, factoren meer onder druk te staan. Men zocht naar een politiek-bestuurlijke oplossing en zo stelde keizer Diocletianus aan het einde van de derde eeuw de Tetrarchie in, het Vierkeizerschap. Vanaf dat moment zijn er twee Augusti en twee Caesares, die een keizerlijke familie vormden en allen een deel van het Rijk bestuurden – wel in overleg natuurlijk. Deze constructie was geen lang leven beschoren, en keizer Constantijn werd aan het begin van de vierde eeuw weer alleenheerser. Dit bleek echter geen garantie voor het voortbestaan van het Rijk te zijn: in 395 na Christus werd het Rijk in Oost en West gesplitst en waren er voortaan twee keizers. Het Romeinse Oosten bleef lange tijd relatief stabiel en welvarend terwijl het Westen langzaam desintegreerde en de invallende volkeren uit het noorden en noordoosten hun eigen koninkrijken in het voormalige Romeinse Rijk stichtten: de afzetting van Keizer Romulus Augustulus in 476 na Christus was symptomatisch voor deze ontwikkeling, en wordt zo vaak als einddatum van het bestaan van het Romeinse Rijk aangehouden.

Religie

Naast de politieke ontwikkelingen, is er in de Oudheid ook op het gebied van religie een grote verandering te ontwaren. Waar we tot de eerste eeuw na Christus vooral de beoefening van de traditionele polytheïstische Grieks-Romeinse religies zien, begint de opkomst van het christendom zichtbaar te worden tijdens de vroege keizertijd – en de ultieme bevestiging van het toegenomen belang van het christendom kan gezien worden in het feit dat keizer Constantijn, in de vierde eeuw na Christus, in zijn politiek de Kerk begunstigde – en wellicht ook zelf christen was.

Om bij het begin te beginnen: in de archaïsche en klassieke periodes (510-338 voor Christus) is de kern van de Griekse religie door moderne wetenschappers vaak als ‘polis-religie’ getypeerd. De term houdt in dat de stadstaat zeer belangrijk was in de uitvoering van religie: de polis bepaalde wanneer de vele festivals gehouden werden, hoe de offers aan de bovennatuur eruit zagen en wie de priesterschappen bekleedde. Ook in het vroege Rome zou religie vooral iets van de staat zijn, en een manier om het dagelijks leven en de politiek te reguleren. Dit paradigma staat nu zeer ter discussie: ook in deze periodes was er individuele beleving van religie, zoals de vele meer persoonlijke bronnen over religieuze ervaringen uitwijzen – hierbij mogen we bijvoorbeeld denken aan ‘genezingsverslagen’ bij het heiligdom van de god Asclepius in Epidaurus of de vervloekingen die vragen een buurman onschadelijk te maken.

De Hellenistische periode (338-27 voor Christus) wordt getypeerd door de opkomst van het henotheïsme centraal te stellen. Mensen selecteerden een van de vele goden als de, voor hen, belangrijkste en machtigste god waarmee zij een speciale relatie wilden opbouwen. Zo zien we bijvoorbeeld dat de van oorsprong Egyptische godin Isis zeer populair wordt in de hele Grieks-Romeinse wereld, maar ook de opkomst van andere culten uit het Oosten waarbij de gelovige deel uitmaakte van een groep mensen die een bepaalde god of godin centraal stelt.

Vanaf de eerste eeuw na Christus zien we een opkomst van het christendom. Vanuit het Oosten verspreidt de dan nog Oosterse cultus onder andere cultussen zich naar het Westen. Gedurende lange tijd bestaan de traditionele religies (inclusief het jodendom) en het christendom naast elkaar – dat gaat in sommige periodes vreedzamer dan in andere. In de derde eeuw na Christus zien we de grote christenvervolgingen, die voornamelijk ingegeven werden door ideeën van de Romeinse autoriteiten. Zij beargumenteerden dat de christenen het gezag van de staat ondermijnden door niet te willen offeren in het kader van de keizercultus, waarbij de keizer ‘als ware hij een god’ vereerd werd. Toch krijgt het christendom in de vierde eeuw de overhand, waarbij de genoemde keizer Constantijn een belangrijke rol speelde: de rollen werden omgedraaid en vanaf nu werd het christendom de leidende godsdienst in het Romeinse Rijk– hoewel ook de traditionele religies zeker nog lange tijd beoefend werden.

Een rijke traditie

Bent u straks aan het lezen, en krijgt u de smaak van de historische verhalen te pakken? Deze bundel is tamelijk uniek: het korte verhaal over de Oudheid zien we niet vaak. Wel zijn er langere verhalen in de vorm van boeken: het schrijven van verhalen over historische personages begon al in de (late) Oudheid zelf, met de beroemde Alexanderromans. Meer recent zien we het grote verkoopsucces van Robert Harris’ verhalen over Cicero en Pompeii. Ook de vaderlandse auteurs dragen hun steentje bij aan dit prachtige genre: Adelheid van Beuningen schreef tussen 1999 en 2008 vier historische romans – ik noem hier specifiek Terentia; in 2013 verscheen de roman De afvallige door Jan van Aken, en het zeer recente Sabina, vrouw van Hadrianus: een bijzondere liefdesgeschiedenis van Nynke Smits (2016) mag niet ontbreken in uw boekenkast. Hoe dan ook: de liefhebber van historische verhalen, kort en lang, kan nog even voort.

Dr. K. Beerden

Universiteit Leiden

¹ Hoewel er in 2016 ook een jaarbundel uitkwam met de verhalen die dat jaar online verschenen waren, is dit de eerste bundel met speciaal geschreven - nieuwe - verhalen.

² Nawoord bij het boek Imperium van Robert Harris.

³ F.G. Naerebout & H.W. Singor, De Oudheid: Grieken en Romeinen in de context van de wereldgeschiedenis (Amsterdam 2008).

⁴ Ibidem, 103.

Het brandend hart van Babylon

Key Tengeler

Babylon, in het huidige Irak,
689 voor Christus

Anzu-ballit keek toe hoe het bloed langs zijn mes op het altaar droop. Gauw zette een tempeldienaar een kom neer om het op te vangen, maar hij had rustig aan kunnen doen. Langzaam en dik kleurde het bloed de stille schapennek rood. Anzu-ballit fronste, traag bloed was geen goed teken. Hij keek naar de lucht. Ver achter de poorten van Babylon verdween Venus bijna achter de horizon. De priester haalde het mes uit de wond en plaatste het nauwkeurig tussen de ribben van het offerdier. Een paar seconden nog...

Op het moment dat Venus verdween, sneed Anzu-ballit de buik open. Daarna liet hij het werk aan de leverschouwer over. Wat de goden ook zouden vertellen, het zou een zware dag worden. Terwijl een dienaar het mes schoon veegde, keek de priester uit over de stad. Vanaf zijn positie op de ziggoerat, het hoogste punt in de stad, zag hij hoe mannen af en aan liepen met bogen, speren en schilden. Vanuit de werkplaatsen hoorde hij het geluid van ijzer op ijzer. Hij zag hoe de koning de laatste rituelen uitvoerde met de hogepriester en hij hoorde bij vlagen flarden van de laatste gebeden. Hij zag hoe mannen en jongens uit hun huizen werden gehaald en naar de verzamelplaats werden gesleurd. Hij hoorde vrouwen en kinderen jammeren terwijl hun dierbaren zich bij het leger voegden. Hij zag hoe grote drommen mensen zich naar het tempelcomplex bewogen, op zoek naar bescherming van de goden, en hij hoorde de roep van de wachters om kalmte.

Anzu-ballit liet zijn blik verder glijden over de straten, pleinen en poorten, over het niemandsland daarachter, het gras en de akkers, en ten slotte over het kamp van de Assyriërs. Het was enorm. Ze hadden verrijdbare houten torens, velden vol strijdwagens, tenten zo ver het oog reikte, en ontelbare soldaten. De priester sloot zijn ogen en prevelde tot de goden.

Hij sperde ze weer open toen achter hem een kreet klonk. Geschrokken draaide hij zich om. Met grote ogen keek de leverschouwer hem aan. Hij trilde van top tot teen en staarde naar zijn handen. Anzu-ballit volgde zijn blik. In de handen van de leverschouwer lag een bijna onherkenbare lever. Het vruchtvormig aanhangsel was opengebarsten en had de hele lever besmeurd met een zwarte, kleverige laag. Vermengd met het dikke bloed en liggend in de trillende handen van de leverschouwer leek het een verbrand hart, dat nog een paar laatste, zachte stuiptrekkingen vertoonde voordat het voor eeuwig tot rust kwam. Geschrokken deed Anzu-ballit een stap achteruit en bracht zijn armen omhoog alsof hij daarmee het kwaad kon afweren. ‘Haal het weg! Stop het terug!’

Gauw deed de leverschouwer wat hij zei. Anzu-ballit ontspande en dacht na. De lever behoefde geen uitleg, maar wat konden ze doen om dat lot te voorkomen? Voortekenen waren nooit definitief, ze konden gebruikt worden om het lot te sturen, je gedrag aan te passen en alsnog de goden gunstig te stemmen. Maar hoe?

De leverschouwer sprak zijn gedachten uit, terwijl hij driftig zijn handen waste. ‘Anzu-ballit, hoe moeten we dit...’ Hij kreeg geen kans zijn gedachte af te maken. Hij werd overstemd door een luide hoorn, een donker geluid vervuld van naderend onheil. Anzu-ballit draaide zich snel om. In de verte was het Assyrische leger in beweging gekomen.

De leverschouwer kromp in elkaar en bedekte zijn oren. Zijn stem sloeg over: ‘Anzu-ballit, wat moeten we doen?’ De priester stond als aan de grond genageld. Hij staarde naar de dreigende massa van mensen, paarden, ijzer en hout die snel dichterbij kwam. Ook vanaf de andere uitkijktorens klonken nu hoorns, maar Anzu-ballit hoorde ze nauwelijks. Hij kon niet denken. Vaag hoorde hij achter zich iets op de grond kletteren. Zijn ogen schoten heen en weer. Angstkreten rezen op uit de stad. Ergens hoorde hij zijn naam. De hoorns dreunden in zijn oren. Het leger bewoog met bovenmenselijke snelheid. Marduk, Heer, sta me bij.

‘Anzu-ballit!’ De leverschouwer pakte zijn schouder en trok hem naar de werkelijkheid.

Anzu-ballit steunde op zijn knieën en hijgde. Hij moest zijn angst onderdrukken. Hij moest nu sterk zijn. Of in ieder geval lijken. Hij blies rustig uit en bij inademing rechtte hij zijn rug en was hij weer de priester. ‘We ruimen op, maken het altaar schoon, we doen wat we altijd doen.’

‘Maar… maar…’

De leverschouwer keek verward, maar Anzu-ballit negeerde hem. Hij richtte zich tot de dienaren: ‘Jij, geef me mijn mes terug en haal een doek over het altaar. En jij, vind zo snel mogelijk de hogepriester en de koning en zeg ze… zeg ze…’

De priester fronste en likte even met het puntje van zijn tong over zijn lippen. Zijn hart zat nog in zijn keel. ‘Nee, laat maar zitten. Ga naar beneden en help het tempelpersoneel met de mensen die onderdak zoeken. Sluit achter je de binnenste delen van het tempelcomplex af. Hier heb je de sleutels.’

Hij haalde de bos met sleutels van zijn riem en overhandigde ze aan de dienaar. Die staarde even van de sleutels naar de priester en terug, greep ze toen en rende weg.

De leverschouwer klampte Anzu-ballit aan. ‘Wat doe je? We moeten hen waarschuwen! Ze hebben ons advies nodig!’

‘We kunnen geen advies geven. Het is te laat. We kunnen alleen maar hopen op de genade van Marduk.’ Met deze woorden daalde de priester af in het heiligdom, de leverschouwer op zijn hielen.

De godenzaal was schemerig en stil. Het ochtendgloren had nog nauwelijks zijn weg weten te vinden door de kleine ramen en slechts enkele olielampen verlichtten een pad van de trap naar de dubbele buitendeur. Anzu-ballit liep naar de deur toe. Zijn voetstappen weerkaatsten op de muren. De deur was dicht. Op slot. Goed zo.

Achter zich echode de leverschouwer naderbij. Ook hij leek zijn paniek inmiddels onder controle te hebben. ‘Wat is het plan, Anzu-ballit? Wat moeten we doen?’

‘Het enige dat we kunnen doen. De deur barricaderen en de goden smeken dat ze ons genadig zijn.’

De leverschouwer knikte berustend en begon om zich heen te kijken voor iets dat ze voor de deur konden schuiven. Anzu-ballit pakte een van de ontstoken lampen en volgde, telkens een nieuwe lamp aanstekend als ze langs een nis kwamen. Er lagen niet veel spullen in de zaal, maar met vereende krachten wisten de beambten Ishtar voor de deur te schuiven, de godin van de oorlog en de liefde. Ze rees boven hen uit en spreidde haar vleugels, vergezeld door een achtpuntige ster in haar hand en een leeuw aan haar zijde. Een betere bescherming konden ze zich niet wensen.

Anzu-ballit veegde het zweet van zijn voorhoofd en richtte zich tot de leverschouwer. ‘We zullen nog wel even hebben tot ze aan de deur staan. Kun jij een nieuw offer klaarzetten? We hebben geen schaap meer tot onze beschikking, maar misschien kun je achterin de tempel nog vruchten en noten vinden. Dat is in ieder geval iets. Ik zal de kroniek en het astronomisch dagboek bijwerken.’

‘En als ik niets kan vinden?’

‘Verzin maar iets. Desnoods sleep je het schaap naar beneden en offeren we die nog een keer.’

De leverschouwer knikte en verdween. Anzu-ballit pakte een lamp en begaf zich naar de archieven. Hij opende een luik en daalde af. De kelder was klam en rook naar klei. Anzu-ballit liep langs de rijen opgestapelde transactietabletten naar de astronomische dagboeken. Hij pakte het bovenste tablet van de stapel en liep naar de schrijftafel. Het kleitablet was nog ongebakken en pas half beschreven, dus daar konden de bevindingen van vanochtend nog prima bij. Hij pakte de pen en drukte rustig de tekens in de zachte klei.

Het laatste deel van de nacht was de maan 2 el onder Taurus, de maan was halverwege zijn cyclus. Dit was in de maand...

Het had iets therapeutisch. De zachte weerstand van de klei, de bijna onhoorbare plop wanneer hij de pen uit de klei haalde, de regelmaat van de karakters.

…toen Venus opkwam, drie vingers achter Gemini. Op deze dag vielen de Assyriërs onder koning Sennacherib Babylon binnen en plunderden de tempel. De lucht was helder.

Anzu-ballit haperde even bij de voorlaatste mededeling. Hij moest met zijn vinger de klei een beetje terugdrukken om zijn fout te herstellen. De droge feitelijkheid van de mededeling was tegelijkertijd geruststellend afstandelijk en bloedstollend kil. Het zou zo gebeuren, daar hoefde hij niet aan te twijfelen. Ook al hadden de Babyloniërs als verdediger een voordeel in de belegering, ze waren geen partij voor de overmacht aan Assyriërs. De stad was uitgeput en hun leger uitgemergeld. Hun lot was bezegeld toen hun leger twee jaar geleden de Slag bij Halule had verloren. Dat wist de priester. De Assyriërs zouden de tempel niet ongemoeid laten. Ze zouden zich zeker wreken op de goden van hun vijanden. Dat leed geen twijfel. Alleen de goden zelf konden Babylon nog voor grote vernietiging behoeden. Waarom grepen ze niet in?

Anzu-ballit zette de laatste tekens in de klei en stond op om het tablet terug naar zijn plek te brengen, toen zijn oog op een zwartgeblakerd archiefstuk viel. Hij wist wat het was. Was het daar fout gegaan? Hadden de goden zich toen van Babylon afgekeerd? De priester pakte het tablet op en las:

De troon was leeg voor 52 dagen. Toen werd Mushezib-Marduk, afkomstig uit Elam, gekroond. Tijdens het festival sloeg de bliksem in en brandde Babylon. De koning offerde negen stieren en herbouwde de stad met baksteen en aarde. De inwoners van Babylon…

De priester die de kroniek had geschreven, was omgekomen in een plotselinge heropleving van het vuur. Hij had bijna zijn eigen dood kunnen vereeuwigen. Het tablet was door het vuur gebakken en had nu een ereplaats in het archief. De nare smaak in Anzu-ballits mond had dan ook niet met de dood van zijn vriend te maken. De bliksem had ingeslagen tijdens de kroning. En zonder goedkeurig van de goden hoorde er geen koning te zijn. Hadden de priesters daar feller moeten ingrijpen? Was het zoenoffer niet voldoende geweest? Kwam daar de toorn der goden vandaan?

Gekweld door twijfel legde Anzu-ballit zijn astronomisch dagboek terug op zijn plek en klom door het luik. Hij duwde er een zware kist op, in de hoop dat de Assyriërs het archief niet zouden vinden. Er stond hem nog maar één ding te doen.

In het flakkerende lamplicht keek Marduk op hem neer, streng en hard. De leverschouwer had inmiddels een offer van gedroogde vruchten klaargezet. De dienaar die het altaar op de ziggoerat had schoongemaakt, was afgedaald en hielp hem. Anzu-ballit stak het offer aan en liet zich vervolgens op zijn knieën zakken. Hij keek op naar zijn Heer. Die boog zich in de flakkerende schaduwen naar voren en gaf hem een laatste kans. ‘O Heer, hoogste der prinsen, machtigste soldaat, wijze raadgever en onvermoeibare heerser, red ons uit de klauwen van Assur en het volk der Assyriërs! Vader Marduk, die altijd goed voor zijn volgers zorgt, die altijd bezorgd is om het welzijn van Babylon, bescherm het volk dat u offers brengt, dat voor u het graan oogst en de schapen voedt.’

Anzu-ballit stond op van de vloer. Hij sprak luider en luider. ‘De vogels in de hemel en de vissen in de diepte zijn vervuld van angst voor u, herder der sterren, heer van magie en vuur. Laat nu ook de Assyriërs uw toorn vrezen, laat hen de vogels in het water en de vissen op het droge zijn. Richt u op en sla hen neer vanuit uw machtige glorie!’

De priester trilde van woede. De tranen prikten in zijn ogen. Wanhopig hief hij zijn handen op naar Marduk. ‘Help ons!’

Maar Marduk bleef onverbiddelijk, zijn baard golvend over zijn lange gewaad, van top tot teen onwrikbaar. Steen en god waren één en hij had zich van hen afgekeerd. Hij keek niet meer op hem neer, hij staarde vooruit, naar de deur. Hij staarde dwars door Ishtar heen naar het oprukkende leger, naar de Assyriërs die als een orkaan door de stad trokken. Hij was niet bang. Hij was een god. Hij zou terugkeren. De Babyloniërs hadden het zelf op hun geweten en hun hart zou nu gereinigd worden.

‘Aaaaaah!’

Frustratie werd de priester meester. Hij schopte tegen het voetstuk van zijn Heer en vloekte. Zijn echo stierf niet weg. Zijn frustratie weerkaatste enkele malen tegen de muren om zich om te vormen tot ver geschreeuw en de klanken van metaal op hout op metaal. Verschrikt draaide Anzu-ballit zich om naar de deur. Achter Ishtar zwol het geluid aan, maar tegelijk was het doodstil in de zaal. Een korte roep kwam vlak achter de deur vandaan gevolgd door gerammel van hout. De beambten hielden hun adem in.

Met een enorme klap brak de deur in tweeën. Ishtar vloog voorover van haar voetstuk en spatte in stukken uiteen. In een stofwolk van zand en gruis dook Anzu-ballit weg achter Marduk. De leverschouwer gilde en verdween naar achter. Vanuit de ingang stroomden soldaten de tempel binnen, half klimmend over een houten wagen die blijkbaar de deur had vernield. Links en rechts zwermden ze uit en hakten in op alles wat ze tegenkwamen. Ze duwden de goden omver en ruïneerden de heilige reliëfs. Boven de oerkreten van soldaten en gebulder van vallende goden schreeuwde een stem: ‘Vernietig wat je tegenkomt, maar neem Marduk mee! Die zal mooi staan in de tempel van Assur!’

Gelijk begonnen twee soldaten aan het beeld te sjorren. Nee! Dat kon niet. Dat mocht niet. Marduk zou niet ook ten prooi vallen aan die barbaren. Zonder Marduk was Babylon verdoemd tot onderwerping. Anzu-ballit trok zijn offermes en sprong tevoorschijn. Hij stak de twee soldaten in hun rug voordat ze doorhadden wat hen overkwam. Maar de volgende twee stonden gelijk klaar om hun plaats in te nemen. Ze priemden naar de priester met hun speren. Anzu-ballit kon de eerste stoot ternauwernood ontwijken, maar de tweede schampte zijn been.

‘Laat de priester leven,’ klonk de stem, ‘die hebben we nog nodig!’

Anzu-ballit zwiepte met zijn mes door de lucht, maar hij had geen idee waar hij mee bezig was. Net toen hij nog eens uit wilde halen, werd hij ruw naar achteren getrokken. Hij liet zijn mes vallen en probeerde zijn belagers van zich af te schudden. Nog een ruk naar achteren. Hij verloor zijn evenwicht. Zijn hoofd raakte de harde vloer. Zwart.

Vaag gejammer. Rooklucht. Stof. Anzu-ballit kuchte, hoestte. Zijn lichaam schokte en alles deed pijn. Voorzichtig opende hij zijn ogen. Stukken steen. Stukken goden. Kreunend richtte hij zich op. De tempel stond nog, maar hoe wist hij niet. Hij zag alleen puin en muren vol gaten. Hij stond op en viel direct weer neer. De pijn in zijn been kwam onverwacht, maar het leek mee te vallen. Hij stond nog eens op. Hij bleef staan. Hij zag geen soldaten. Hij zag lijken. Op het plein voor de tempel lagen talloze lichamen opgestapeld. Ze hadden bescherming gezocht bij hun goden en deze voor eeuwig in de dood gevonden. Enkele overlevenden knielden neer bij hun dierbaren. Ze kermden zacht. Anzu-ballit probeerde zijn ogen af te wenden, maar moest kijken. Aan de halve deur hing de sleuteldienaar, zijn sleutels nog zachtjes wiegend in de wind. Vanaf de plek waar hij stond tot de deur was een corridor door het puin. Marduk was weg. De priester kon niet huilen. Hij kon niet schreeuwen. Hij was leeg.

De trap was nog in goede staat. Hij moest het zien, van boven. Strompelend beklom hij de treden. Hij verbeet de pijn in zijn been. Hij verbeet de pijn in zijn hart. Boven mocht hij huilen.

Bovenop de ziggoerat keek hij niet uit over Babylon. Hij keek uit over een woestenij. De muren van de stad waren op meerdere plekken afgebroken of onder het water van de Eufraat gezet. Delen van de stad stonden in brand. Andere waren verdwenen. Op een wachttoren stond een wachter vastgespiest op zijn post. Aan een ander hing zijn collega. Door de straten renden nog steeds soldaten, op zoek naar nog iets om te slopen, een volgend slachtoffer. Een orkaan was door de stad getrokken en had niets overeind laten staan. Het beeld van de leverschouw van die ochtend drong zich aan Anzu-ballit op. Babylon lag smeulend voor hem, zijn aarde doordrenkt met bloed,lijken als bleke pezen vermengd met de zwarte gal van de oorlog, het verschroeide hart van de wereld.

En hij leefde. Hij ademde in dat dode hart. Was dat een overwinning? Was dat een beloning van de goden? Of een straf? Hij zou zijn functie waarschijnlijk houden. Misschien werd hij wel opperpriester, als die gestorven was. De Assyriërs hadden immers ook geschoold tempelpersoneel nodig. Hij zou zijn taken uitvoeren en tevergeefs hopen dat Marduk mocht terugkeren. Hij kon niets anders doen.

Of toch? Ja, hij kon iets doen. Hij kon de Babylonische tradities hoog houden. Hij kon de astronomische dagboeken bijhouden en speuren naar een teken van de goden, een teken dat Marduk Babylon weer in zijn armen zou sluiten. Hij kon de kronieken schrijven, maar dan zouden ze zonder koning zijn. Want zonder Marduk was er geen koning. En zeker geen Assyrische.

Historische achtergrond

Het brandend hart van Babylon

Babylon was de hoofdstad van het Babylonische Rijk voordat de Assyriërs onder leiding van koning Sennacherib de stad veroverden in 689 voor Christus. De stad lag tussen de rivieren de Eufraat en de Tigris, midden in het huidige Irak. In een rotswand nabij Bavian (West-Iran) staat een inscriptie waarin Sennacherib verslag doet van de verovering:

Zoals een aankomende storm brak ik los en overweldigde ik Babylon als een orkaan. (…) Met hun lijken vulde ik de pleinen. Mushezib-Marduk, koning van Babylon, voerde ik met zijn familie en zijn aanhangers af naar mijn land. (…) De goden die in hun midden leefden, werden door de handen van mijn volk gegrepen en vermorzeld. Hun eigendommen en goederen werden buitgemaakt.

Religie was zeer belangrijk voor de Babyloniërs en was sterk verweven met de politiek. Priesters zorgden bijvoorbeeld niet alleen voor de goden, zij waren ook belangrijke raadgevers voor de koning. Bovendien speelden ze een grote, administratieve rol in de economie, als een soort accountants voor handelstransacties en als pachters van landbouwgrond dat eigendom was van de tempel.