Avenir Publishing

© Jet Hoogerwaard 2020

Ontwerp kaft en binnenwerk: Studio W&E

www.avenirpublishing.nl

www.jethoogerwaard.nl

Eerste druk

ISBN: 978 90 831 1891 8

NUR-code: 321

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt,

door middel van druk, fotokopie, microfilm, of op welke andere wijze ook,

zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van uitgever en auteur.

No part of this book may be reproduced in any form by print, photoprint,

microfilm or any other means, without written permission from publisher and author.

Woord vooraf

November 2020

Een vriend van me vroeg ooit: ‘Waarom schrijf je dit boek eigenlijk? Je bent toch niet de enige die een moeilijke relatie met haar vader heeft?’ Het is niet nodig hier uitleg over te geven, het antwoord ligt al besloten in de vraag.

Dit boek is voor iedereen, maar zal zeker wat extra’s brengen aan diegene die niet zulke goede herinneringen aan zijn of haar vader heeft. Het verhaal zal herkenning bieden, of een stap vooruit misschien mogelijk maken. Het schrijven heeft mij in ieder geval wel vooruitgebracht. Vaak was het pijnlijk of verdrietig – er zijn heel wat tranen gevloeid -, maar het was daarnaast ook gewoon leuk en fijn om in het verleden te duiken.

Er zullen lezers zijn die mij en mijn familie kennen, misschien is er zelfs een enkeling die zichzelf in mijn verhaal herkent. Dat is heel goed mogelijk, al berusten de personages wiens namen fictief zijn niet allemaal op de waarheid. Zou ik iedere persoon die een waardevolle rol heeft gespeeld in mijn leven net zo’n gelijkwaardige plek willen geven in mijn verhaal, dan zou dit boek vele malen dikker zijn. Om die reden heb ik dus verschillende leuke en lieve mensen uit mijn verhaal geschrapt.

Een aantal belangrijke karakters in mijn boek zijn samensmeltingen van belangrijke personen. Doortje is bijvoorbeeld een personage dat is gebaseerd op verschillende tantes en vriendinnen van mijn moeder, oom Peet is een combinatie van oom Jan en oom Piet, en mijn schoolvriendinnen Jill en Sandra zijn een mengelmoes van een aantal meiden die nu nog steeds belangrijk zijn voor mij. Voor de essentie van mijn verhaal doet dat er niet zoveel toe, voor de leesbaarheid was het belangrijk.

In de aanloop naar de lancering van dit boek heb ik soms iets van de inhoud prijsgegeven, onder andere op sociale media. Daar heb ik veel mooie reacties op gehad, ook van mensen die warme herinneringen koesteren aan ons gezin. Ik kan dat heel goed begrijpen, warme herinneringen heb ik namelijk ook. Het was vaak heel gezellig bij ons, iedereen was altijd welkom en er werd veel gelachen, ondanks de tragiek die op een bepaald moment zijn intrede deed. De humor verdween daarmee niet, dat is altijd een manier voor ons geweest om met moeilijke zaken om te gaan.

Mijn vader was in mijn vroege jeugd een echt ‘mensenmens’. Hij hield van gezelschap en had het imago van de grote, sterke man die een heldere kijk op de wereld had, slecht tegen onrecht kon en problemen haarscherp kon analyseren. Er zijn maar weinig mensen die weten dat hij een donkere kant had die zich soms liet zien als de voordeur gesloten was en de ramen dicht. Naarmate de jaren vorderden, het leven hem telkens maar klappen bleef uitdelen, en drank het enige leek wat hem troost kon bieden, kwam zijn duistere kant vaker naar boven. De gebeurtenissen die daaruit voortvloeiden hebben me jarenlang in de greep gehouden, ‘gekaapt’ om het zo maar eens te zeggen, en daarover gaat dit boek.

De goede herinneringen die bij mensen naar boven komen als ze aan mijn vader denken, wil ik hiermee niet wegnemen. Zeker niet. Alsjeblieft, koester ze, want ik wéét, zo was mijn vader ook!

Op mijn veertiende, in 1990, zei ik tegen mijn moeder dat ik er ooit een boek over zou schrijven. Dat het verhaal nog maar net begonnen was, daar had ik toen geen idee van. In 2012 begon ik pas echt met schrijven, maar al snel bekroop me het gevoel dat ik het manuscript nog niet zou kunnen afronden. Pas dertig jaar na de gebeurtenis die mijn leven veranderde heb ik dit boek kunnen afmaken. Dat was mogelijk nadat ik een belangrijk inzicht kreeg, namelijk dat het verhaal nooit klaar zal zijn. Nooit zal het écht af zijn, want wat er gebeurd is, draag ik voor altijd met me mee.

Ik heb er wél vrede mee, en dat is al heel waardevol.

Het is goed zo, voor mij kan dit boek nu dicht.

Voor mijn moeder, maar ook voor mijn vader en mijn broer.

Weet je wat? Ik draag dit boek op aan alle gezinnen op de hele wereld.

Proloog

November 2011

Met een bonk komt het vliegtuig op de grond. Ik ben in de Verenigde Staten, New York, of all places!

Een handvol passagiers klapt in de handen. Bijna doe ik mee, maar dan bedenk ik dat ik het applaus onzin vind. Een buschauffeur krijgt toch ook geen staande ovatie als hij de passagiers veilig bij de halte aflevert?

Om me heen staan medepassagiers op. Lockers gaan open, tassen worden eruit gehaald en na een paar minuten heeft zich een dichte rij gevormd in het gangpad. De deuren zijn nog niet open, dus ik blijf zitten waar ik zit. Pas als de rij in beweging komt en er voldoende ruimte is ontstaan om in het gangpad vrij te bewegen, sta ik op en wandel ik richting de uitgang van het vliegtuig. Relaxed, alsof ik elke week een vliegtuig uitloop op weg naar het centrum van de meest opwindende stad van de wereld.

- Rustig aan, breek ’t lijntje niet. -

Na een stukje lopen kom ik in een hal waar ik aansluit in een lange rij wachtende mensen. Je komt New York niet zomaar in, de douane is streng en wil van alles van je weten. Dat kost tijd.

Na drie kwartier schuifelen bereik ik de douanebalie. De douaniers geven korte instructies aan de passagiers die voorbijkomen. Paspoort. Voor de camera gaan staan. Vingerafdrukken.

De douaniers die in de hal rondlopen, kijken autoritair de menigte in en blaffen sommige reizigers toe: ‘Get back in line!’

Ik let goed op dat ik niet over de streep kom die op de grond gemarkeerd staat.

‘Your turn!’ roept één van de rondlopende mannen naar me, en hij gebaart naar één van de douaniers. Ik haast me naar de aangewezen plek.

De douanier achter de balie is een aantrekkelijke man, iets ouder dan ik. Hij heeft een vriendelijk gezicht, maar zijn uniform maakt me zenuwachtig. Uniformen maken me altijd zenuwachtig.

Hij kijkt naar me op en glimlacht geruststellend. Dat zegt natuurlijk niets, dus voor mijn zenuwen maakt het weinig uit.

‘Hi, there’, begroet hij.

‘Hi’, antwoord ik. Ik heb al tig mensen door de poortjes zien gaan, ik heb gezien wat er moet gebeuren, toch wacht ik onzeker af op wat ik moet doen.

‘Why are you here?’ vraagt hij.

‘Pleasure’, antwoord ik en probeer te glimlachen. Ik overhandig hem de papieren en hij kijkt ze vluchtig door.

‘Your name is Margaretha. Well, Margaretha, pose for the camera, please.’ Hij wijst naar een camera die op de balie geplaatst staat.

Ik doe een stap opzij en ga voor de camera staan. Hij tikt wat op zijn computer en kijkt dan weer naar me op.

‘Do you have a job, Margaretha?’ vraagt hij belangstellend. ‘You can smile if you want to!’

Hij probeert me duidelijk een beetje op mijn gemak te stellen. Ik lach naar hem.

‘I am a teacher’, geef ik antwoord op zijn eerdere vraag. Hij neemt een foto en knikt goedkeurend.

‘What do you teach?’ Hij wijst naar het apparaatje voor mijn vingerafdrukken. Ik leg mijn vinger erop. Dan mijn duim.

‘Dutch. To foreigners, to people who want to live in the Netherlands.’

Hij kijkt me aan alsof het hem verrast, eindelijk ontspan ik en durf ik echt te lachen. Hij pakt mijn papieren bij elkaar en legt ze op de balie. Hij geeft me een knipoog.

‘Well, Margaretha, that’s nice. I wish you a pleasant stay in New York!’

‘Thank you.’

Dat viel mee. Ik pak mijn papieren en wandel opgelucht richting de bagageband.

Zowat alle koffers die van de bagageband komen, zijn grijs en klein. Net als de mijne. Pas als er nog zo’n tien koffers over zijn, ontdek ik mijn koffer. Ik herken hem aan het kleine roze lintje dat ik eraan vast had geknoopt. Opgelucht trek ik hem van de bagageband. Eindelijk kan ik naar buiten, naar de uitgang, naar Manhattan!

- New York, here I am! -

Ik sms Denise, mijn schoonzus en vriendin. Ik kom eraan, even een taxi zoeken.

Op het vliegveld in Nederland kun je achter de kudde aansjokken en dan kom je vanzelf bij een taxistandplaats of een busstation terecht, maar in de aankomsthal van JFK lijkt iedereen een andere kant op te schieten. Als ik stilsta om op de borden te kijken, word ik door een man aangesproken.

‘Welcome to New York. Where are you going?’ vraagt hij.

Ik schrik, had me onopgemerkt gevoeld in de massa. De man heeft een pokdalig gezicht en kort donker haar. Zijn bruine, leren jas is verweerd.

‘Soho.’ Ik kijk de man onderzoekend aan. Wat wil hij van me?

‘Ok, that’s fine. Come with me, I’ll get you a cab’, zegt hij beslist, met een latino-accent dat ik uit films herken. Hij wenkt me, en draait zich al half om terwijl hij me streng aankijkt.

‘No, thank you. I want to have a drink first’, probeer ik hem af te wimpelen.

Hij laat zich niet van de wijs brengen en knikt naar de schuifdeuren verderop. ‘Ok, I’ll wait for you over there.’

Shit, het was een smoesje om van hem af te komen, maar daar trapt hij dus niet in. Nu moet ik echt eerst wat drinken zien te krijgen. Maar, dat geeft niet, bedenk ik me meteen. Ik heb dorst, ik zou wel een drankje lusten. En echt haast heb ik niet, ik hoef tenslotte alleen maar voor mezelf te zorgen. Ik wandel bij de man vandaan en kijk rond, op zoek naar een barretje of een kiosk waar ik wat te drinken kan halen. Die zie ik niet. Er zijn frisdrankautomaten, maar die vragen om munten die ik niet heb. Ik heb alleen maar briefgeld. Mijn pogingen om bij iemand te wisselen, leiden tot niets. Uiteindelijk zie ik borden die uitgehongerde en dorstige reizigers naar een restaurant willen lokken. Mijn mond is droog, ik snak naar wat vocht, dus volg ik de borden. Rechtsaf, linksaf, roltrap op. Als ik bovenaan de roltrap sta, zie ik een brede en eindeloze gang voor me die naar de andere kant van het vliegveld lijkt te leiden. Ik laat moedeloos mijn schouders zakken. Het zal me zeker vijf minuten kosten om het einde van de gang te bereiken en ik heb geen garantie dat het restaurant zich aan het einde bevindt. Het zou zomaar kunnen dat een volgende gang minstens net zo lang is. Misschien is het toch beter om gewoon in een taxi te stappen. In het hotel bestel ik meteen een Heineken, neem ik me voor.

Ik draai me om en loop terug richting de uitgang. De man ben ik alweer vergeten, maar direct als ik buiten sta, duikt de latino tussen de mensen op en loopt op me af. Hij heeft écht al die tijd staan wachten.

Hij ratelt meteen aan één stuk door: hij weet precies welke taxi ik het beste kan nemen, ik moet nú met hem meekomen, hij zal me de weg wijzen naar de taxistandplaats, hij heeft de beste taxi’s en voordat ik het weet, ben ik in Soho, dat garandeert hij me.

Ik krijg een ongemakkelijk gevoel, hij wil me wel erg graag meekrijgen. Bovendien vind ik dat hij te dicht bij me staat. Wat denkt hij, dat ik een makkelijke prooi ben? Toch stap ik gedwee achter hem aan, zigzaggend door de menigte. Ik ben het gewend om te gehoorzamen, het is een soort tweede natuur.

Dan, terwijl ik achter de man aanhobbel die af en toe omkijkt om te zien of ik hem wel volg, zie ik een rij met reizigers op een perronnetje staan. Yellow cabs rijden af en aan en twee donkere vrouwen met een donkerblauwe outfit aan helpen de passagiers geroutineerd de taxi’s in. Daar moet ik zijn!

‘I’ll go over there’, meld ik de man en ik wijs naar het perronnetje.

Hij schudt zijn hoofd. ‘No, no!’ roept hij, alsof ik op het punt sta een heel domme actie te ondernemen. Hij wijst naar een parkeergarage aan de overkant van een drukke busbaan. ‘We have to go over there! You don’t want to take a yellow cab! We have better cars, the black ones are definitely better. I’ll take you there!’

Zijn vasthoudendheid irriteert me ineens mateloos.

- Fuck you! Leave me alone! -

‘I really want to take a yellow cab.’ Ik probeer het vriendelijk en beslist eruit te krijgen, maar tot mijn ergernis hoor ik dat mijn stem een beetje trilt.

- Ik hoop niet dat ik hem beledigd heb. -

Hij lijkt toch wél beledigd. Zijn donkere ogen lijken nog donkerder te zijn als hij me strak aankijkt, terwijl hij me duidelijk probeert te maken dat de chauffeurs van de gele taxi’s allemaal afzetters zijn. Ik moet écht een zwarte taxi nemen!

Vertwijfeld kijk ik naar de rij bij de yellow cabs. Ik zie twee donkere jongens met baseballcaps op, een vrouw van middelbare leeftijd in een mantelpakje met een rolkoffertje, en een gezin met drie kleine kinderen. Allemaal staan ze ontspannen te wachten, geen van alle lijken ze zich zorgen te maken of een yellow cab wel een goede keus is. Liever zou ik daar in de rij aansluiten, toch loop ik weer achter de latino aan door de menigte, op weg naar de zwarte taxi’s. Dan schiet ineens door mijn hoofd: Jet, je bent voor de eerste keer in je leven alleen op reis, in het land van de vrijheid nota bene! En wat doe jij? Jij laat je meteen weer sturen en overrompelen door de eerste de beste vent die doet alsof hij weet wat goed voor je is!

Meteen houd ik mijn pas in en de man heeft direct in de gaten dat ik van hem verwijderd raak. Hij stopt en draait zich naar me om. Ik zie hem denken: kom je nu nog, of hoe zit dat?

‘I’ll take a yellow cab’, zeg ik beslist en wil me omdraaien. Ik zie de blik in zijn ogen veranderen en lees: hij gaat dit niet laten gebeuren, hij heeft al zo veel tijd in me gestoken. In de tussentijd had hij zeker drie andere passagiers in zijn auto’s kunnen krijgen.

Hij schudt zijn hoofd, loopt op me af en wil me bij mijn arm grijpen. Ik doe een stap achteruit om hem te ontwijken.

Koortsachtig kijk ik om me heen, op zoek naar een manier om te ontsnappen. Een man in pak loopt al telefonerend langs me heen. Hij botst met zijn schouder tegen me aan, maar merkt me niet op. Zo is het met alle mensen op het plein, allemaal lopen ze een andere kant op, blind voor de mensen om hen heen. Ik ben verloren in de menigte.

Dan valt mijn oog op een donkere, dikke zwarte man die een paar meter verderop staat. Hij heeft zijn handen achter zijn rug en kijkt stuurs de krioelende massa in. Hij heeft een pet op, dus hij zal wel iets officieels zijn. Ik stap op hem af.

‘Hi, there’, groet ik.

De stuurse blik verdwijnt, hij groet vriendelijk terug en kijkt me vragend aan. Dan kijkt hij even naar de latino. Ik kijk schichtig achterom en zie de latino met hangende schouders staan. Als hij ziet dat hij is opgemerkt door de man met de pet, neemt hij zijn verlies en beent hij richting de aankomsthal, zonder naar me om te kijken. Ik slaak een zucht van opluchting. Ik ben vrij.

Terwijl de yellow cab een klein uurtje later over de Brooklyn Bridge Manhattan binnenrijdt, word ik gegrepen door de betoverende schoonheid van de verlichte skyline. Op slag word ik verliefd op de stad. In het hotel word ik warm verwelkomd door mijn ongeruste schoonzus, die het toch wat lang vond duren. Ze bestelt meteen een koude fles Heineken voor me. Daarna neemt ze me mee naar een tapasrestaurant in Soho, waar we niet alleen de hapjes laten smaken, maar ook de cava rijkelijk laten vloeien voordat we uitgeput in bed vallen.

De daaropvolgende dagen laten we ons overdonderen door de explosie van licht en geluid op Times Square en gaan we los met onze creditcards in de Gapstore. We huren een fiets om ons beter door de stad te kunnen verplaatsen, en fietsen langs de Hudson en over de brede avenues. We beklimmen hijgend de Manhattan Bridge en op het hoogste punt laten we met een potlood onze handtekening achter op een elektriciteitshuisje, terwijl we om beurten het Vrijheidsbeeld herkenbaar op een foto proberen te krijgen. We rijden vanaf China Town tussen de toeterende auto’s richting Central Park, lachend om de bewonderende en goedkeurende blikken die we oogsten doordat wij, twee jonge vrouwen, zomaar zónder helm, het aandurven om op de fiets de jungle van New York te trotseren. Op de laatste avond zakken we dankbaar en intens tevreden in het rode zachte pluche van de stoelen van het Broadway Theatre voor een musical.

Al die dagen is er maar één iemand met wie ik rekening hoef te houden. Met mezelf.

De laatste ochtend in New York breekt sneller aan dan we willen. Vermoeid en knorrig over ons aanstaande vertrek lopen we over 40th street van Times Square vandaan en warmen onze handen aan een grote beker koffie van Starbucks. We hebben nog een paar uurtjes voordat een taxi ons naar het vliegveld brengt en we zijn ondanks onze vermoeidheid vastbesloten om nog wat van de stad op te slokken.

We slenteren over straat en weten niet goed meer wat we moeten doen. Het is de stad van onbegrensde mogelijkheden, en die mogelijkheden duizelen ons op dit moment, verlammen ons bijna. We kunnen nog naar het World Trade Center of naar de enorme winkel van Toys R Us op Times Square. We zouden een manicure kunnen nemen, of op zoek kunnen gaan naar de overblijfselen van Little Italy, die in de loop van de tijd steeds meer zijn opgeslokt door China Town. Of hebben we toch meer zin in een wandeling in Central Park? De mogelijkheden zijn ongekend.

We slaan een hoek om, negeren de Spiderman- en Hello Kitty-figuren die ons naar de Disneystore willen lokken, en zien aan de overkant van de straat een klein parkje. Het doet Europees aan: tussen de kastanjebomen staan kleine, houten blokhutjes die versierd zijn met kerstlichtjes. Her en der zijn zitjes neergezet: kleine bistrostoeltjes en tafeltjes met sierlijke krullen waartussen vogeltjes de gemorste kruimeltjes van de pretzels vandaan snoepen geven het parkje een sprookjesachtige sfeer.

In het midden van de hutjes is een kleine schaatsbaan. Het is surrealistisch, zo’n idyllisch plekje te midden van de imposante wolkenkrabbers.

‘Zullen we daar even kijken?’ vraagt Denise.

‘Leuk!’ zeg ik.

De blokhutjes blijken allemaal kleine marktkraampjes, elk met eigen bijzondere producten. De één verkoopt alleen maar spullen van de NYPD, de ander alleen maar sjaals. Er zijn kraampjes met enkel schilderijtjes, kraampjes met voetenwarmers en hutjes met lekkernijen. Alles ziet er even leuk en speciaal uit. Na een uurtje lopen we, met onze tassen gevuld met souvenirs en kerstcadeautjes voor het thuisfront, het parkje uit.

Denise kijkt op haar horloge. ‘Het is zo ongeveer tijd om richting het vliegveld te gaan.’

‘Nog even dit winkeltje!’ Ik wijs naar een blokhutje waar we nog niet zijn geweest. Zonder het antwoord af te wachten, loop ik naar binnen. Kleding ligt her en der opgestapeld en achter een toonbank staat een prototype Amerikaans meisje: fake tot en met haar nagels en eyelashes aan toe, en dik in de make-up.

‘Good afternoon, ladies!’ zegt ze op de overdreven vrolijke toon die alle New Yorkse verkoopsters en serveersters aanslaan.

We groeten terug op onze eigen onbeholpen Hollandse manier en graven in de rekken en mandjes om ons heen. Er is zo veel wat ik leuk vind. Mijn oog valt op een stapeltje T-shirts, lichtbruin, met een print met vrolijke kleurtjes. Die kleur kan ik wel hebben en de print maakt het een opvallend shirt. Daar hou ik van. Ik pak het shirt van de stapel en voel de zachte stof. Ik hou hem voor me.

‘Wat vind je?’ vraag ik aan Denise.

‘Leuk. Die kleur staat jou wel!’ zegt ze.

Ik vouw het shirt op en reken het af bij het meisje dat ons bij vertrek op zijn Amerikaans a very nice day wenst.

In het vliegtuig kijken we een film en laten we ons bedienen door de vriendelijke stewardessen. Het is heerlijk om in de stoel te hangen en niets te hoeven. Ik heb het shirt aan dat ik op het laatste moment heb gekocht. De stof is dik en het beschermt me goed tegen de koude lucht in het vliegtuig, samen met de fleecedeken die ik om mijn benen heb gewikkeld. Ik voel me rozig worden, maar de film is boeiend en grappig genoeg om ons wakker te houden.

Als de film is afgelopen zeggen we tegen elkaar dat we eigenlijk zouden moeten gaan slapen, willen we een beetje fris op Hollandse bodem aankomen, maar in plaats daarvan blijven we praten, als twee tienermeisjes die zich op een slaapfeestje hebben voorgenomen het zo laat mogelijk te maken, zodat de magie van het moment niet doorbroken wordt.

‘Wat staat er eigenlijk op dat shirt?’ vraagt Denise, vlak voordat de wielen van het vliegtuig Nederlandse bodem raken.

‘Ik weet het niet.’ Ik trek aan mijn shirt en probeer op zijn kop de speels gevormde letters in de print te reconstrueren tot woorden.

Ze brengt haar hoofd wat dichterbij. ‘Free to be me’, leest ze hardop voor.

Een kleine schok trekt door me heen en ik kijk nog eens naar de letters.

Verdomd, het staat er echt. Free to be me… Dat lijkt me wel wat, maar hoe doe ik dat dan precies?

Deel I

Breek het lijntje niet

Februari 1984

‘Jet, ben je klaar met je werk?’ vraagt meester Ton.

Ik kijk op van mijn tekenschrift dat ik half onder mijn opengeslagen rekenschrift heb verborgen. Tevergeefs, meester Ton ziet alles. Een paar kinderen kijken op van hun werk en draaien hun hoofd naar me toe. Ik knik. Betrapt sla ik mijn tekenschrift dicht. Ik stop het in mijn laatje, naast mijn kleine miniatuurpoppetje van ET.

‘Als je klaar bent, kun je een extra taak pakken’, zegt hij.

- Ik wil geen extra taak! Nog meer sommen van hetzelfde… -

Er staat een rijtje met kinderen zwijgend te wachten naast zijn bureau, om een vraag te stellen of om hun werk na te laten kijken. Op de klok is het bijna twaalf uur. Nog even, dan gaat de bel en mogen we naar huis.

‘Meester, mag ik even naar de wc?’ vraag ik zachtjes. De meester zit over het schrift van Lex gebogen en zet er met een rode pen dikke strepen in. Lex kijkt er gelaten naar. Hij is de rode strepen gewend. Verstoord kijkt meester Ton op. ‘Eh, ja, ga maar even.’

Ik loop het lokaal uit. De gang is verlaten, alleen de jassen aan de kapstokken verraden de aanwezigheid van de vele kinderen in het schoolgebouw. Ik laat mijn hand langs de jassen glijden, de jas van Lex, de jas van Sandra, de jas van Laurien. Boven de kapstokken zijn kleine raampjes waardoor je de klas in kunt kijken. Voor mij is het net iets te hoog, maar ik weet dat meester Ton mij nog kan zien. Als ik uit het zicht van de meester ben, blijf ik stilstaan bij de ramen die uitkijken op het schoolplein. Ik moet me optrekken aan de vensterbank om er goed doorheen te kunnen kijken.

De stoep naast het schoolplein staat vol met wachtende moeders en hier en daar een vader. Ik speur de rij af, op zoek naar mijn vader. Hij zou me misschien op komen halen in plaats van mijn moeder en ik ben benieuwd of hij er is. Mijn hart maakt een sprongetje als ik hem ontdek.

Hij staat ontspannen over zijn fietsstuur geleund en neemt af en toe een haal van zijn sjekkie. Zijn uniform heeft hij al aan, hij moet vanmiddag werken. Ik zie dat hij zijn baard heeft geknipt. Jammer, ik vind het altijd wel leuk om met mijn gezicht door zijn baard te kriebelen, en hoe langer zijn baard is, hoe leuker ik het vind.

De moeder van mijn vriendinnetje Diana staat naast mijn vader met hem te praten. Ze lacht veel en mijn vader ook.

Ik laat me weer zakken en ga snel naar de wc. Net als ik klaar ben en mijn broek omhoogtrek, gaat de bel. Als ik weer terugkom, stroomt de gang vol met uitgelaten kinderen.

‘Jet, jij bij mij vandaag?’ vraagt mijn vriendinnetje Jill.

‘Nee, mijn vader staat er’, antwoord ik. Ze knikt begripvol en loopt dan naar Sandra.

Ik grijp mijn jas van de kapstok en haast me naar buiten.

Mijn vader is omringd door een paar ouders die, net als hij, in de ouderraad van de school zitten. Hij praat over iets wat hem nogal aangrijpt, ik hoor het aan zijn stem. Mijn vader knipoogt even naar me als hij me ziet, maar hij gaat wel door met zijn betoog. De andere ouders kijken aandachtig naar mijn vader, alsof hij de wijsheid in pacht heeft.

Ik pak mijn fiets uit het fietsenrek en ga naast mijn vader staan. Hij knijpt me even in mijn schouder, ik ruik de zoete walm van zijn aftershave, vermengd met de geur van zijn sjekkie dat hij tussen zijn lippen laat bungelen.

‘Ga je mee, Jetje?’ vraagt hij.

Natuurlijk ga ik mee. Ik stap op mijn fiets en draai me om. Hij neemt uitgebreid afscheid van de andere ouders en rijdt dan langzaam de stoep af. De moeder van Diana roept hem iets na waar ze allebei om moeten lachen. Ik hoor haar klaterende lach nog als we allang de hoek om zijn.

Het is koud, hoewel er een zwak zonnetje staat. We fietsen langzaam de straat uit, langs het politiebureau. We slaan de hoofdweg in en rijden langs het park. Het water van de parkvijver ligt er rimpelloos en vredig bij. De grote eikenbomen die eromheen staan, laten voorzichtig de eerste groene knopjes zien. Mijn vader kijkt naar het serene plaatje en laat zijn benen traag op en neer gaan. Hij houdt er niet van om zich te haasten.

‘Rustig aan, breek het lijntje niet’, zegt hij altijd als ik me haast of ergens zenuwachtig van word.

Ik pas me aan zijn tempo aan en fiets langzaam naast hem. Hij mikt zijn sjekkie in de goot.

‘Zijn mijn kleren voor carnaval al af?’ vraag ik. Ik hoop dat ik niet te ongeduldig overkom.

‘Ja, vanmorgen afgemaakt. Morgen ben jij de prachtigste punker van het hele carnavalsfeest!’ zegt hij.

Bijna alle meiden in de klas gaan als Dolly Dot, ik begin daar niet eens aan. Ik voel me een mislukte zuurstok met die veel te kleurige rokjes en te korte shirtjes aan.

We rijden een kruising over en komen langs de supermarkt. Het is er druk, zoals altijd, en als we erlangs fietsen, wordt mijn vader vaak door iemand aangesproken. Soms lijkt het alsof hij iedereen in de wijk ergens van kent. Ook nu wordt hij weer aangesproken. Een lange, magere man met vet piekhaar en oude kleren roept: ‘Hé, Cornelissie, hoe is het nou?’

‘Hé, Wimpie!’ Mijn vader antwoordt niet op de vraag van Wimpie, hij steekt alleen zijn wijsvinger op. ‘Schele!’ mompelt mijn vader erachteraan.

De man lacht, zijn voortanden zijn zwart en staan scheef.

‘Wie was dat?’ vraag ik, als we een stukje van de supermarkt verwijderd zijn.

‘Gewoon, iemand van mijn werk’, antwoordt hij vaag.

Het maakt me nieuwsgierig. Iemand die er zo uitziet, zal geen bewaker zijn. Het moet wel een ex-gevangene zijn. Wat zou hij gedaan hebben? Ik krijg kippenvel. Dat mijn vader met dat soort mensen werkt, vind ik enorm stoer.

We rijden de lange laan uit, daarna zwier ik voor mijn vader uit door de brandpoort en dan staan we eindelijk in onze achtertuin. De tegels in onze tuin liggen schots en scheef, en het is omheind door een vervallen, laag hekje. Er is een oude houten trap in de tuin, die leidt naar ons balkon. Via het balkon kom je in de keuken, maar die route nemen we nooit. Het hout van de trap is rot, en sommige treden bewegen gevaarlijk als je erop staat. Naast de trap is de bruin geschilderde deur naar het onderhuis. Via het onderhuis kunnen we ook de keuken in.

Mijn vader en ik parkeren onze fietsen in het onderhuis en ik loop als eerste de steile trap op, naar de keuken. Het is er lekker warm. Eén van de katten, Loeder, trippelt op me af als ik de keuken binnenkom en strijkt langs mijn benen. Doerak, onze andere kat, zit op het aanrecht en kijkt me onbewogen aan. De radio speelt zachtjes, mijn vader heeft niet de moeite genomen om hem uit te zetten toen hij vertrok om me te halen.

Mijn vader komt de keuken binnen, hangt zijn jas over een stoel en smeert zwijgend onze boterhammen. Zoals altijd tijdens het middageten doen we een spelletje backgammon, totdat het tijd is om weer richting school te gaan. Voordat we vertrekken, loopt mijn vader naar boven en als hij weer beneden komt, heeft hij de kleren meegenomen voor het carnavalsfeest op school. Hij houdt ze voor me en kijkt er goedkeurend naar. Het rokje is iets te lang naar mijn zin en de naad is scheef. Toch vind ik het mooi, als punker mag je er best een beetje slordig uitzien.

‘Dat had mama zo niet gekund!’ zeg ik.

Hij schudt zijn hoofd. ‘Zeker niet.’

Hij doet de keukenkast open en haalt er een spuitbus uit.

‘Blauwe haarlak, heb ik gisteren gekocht in de stad. Voor je broer heb ik groen en oranje’, zegt hij. ‘Jullie worden echt de stoerste punkers!’

Ik klap verheugd in mijn handen, sla mijn armen om zijn middel en laat mijn hoofd even op zijn dikke buik rusten. Ik hoor zijn raspende ademhaling en hartslag.

‘Ja, ja, zo is het wel goed’, bromt hij na een paar seconden en hij duwt me zachtjes van zich af. De spullen legt hij op de keukentafel. ‘Kom, kind. Ik breng je weer naar school.’

Samen fietsen we even later op het gemak weer terug naar school. We breken het lijntje niet.

Duivelseiland

Juli 1984

Mijn moeder haalt een vaatdoekje over het aanrecht, het afwassen zit erop. Vandaag is het mijn dag om klusjes te doen, dus ik ben aan het afdrogen. Het lukt niet goed, de theedoek is al kletsnat, maar ik heb geen zin om een droge te pakken.

De keukenramen staan wijd open, het is broeierig warm. Doerak zit in de vensterbank en kijkt voor zich uit, zijn witte staart met het zwarte puntje zwiept ontspannen heen en weer. Terwijl ik met de natte theedoek over een bord wrijf, staar ik naar buiten.

De was wappert zachtjes aan de waslijn in onze lagergelegen tuin, net als bij de buren. Ik zet het bord op de stapel afgedroogde borden, al is het nog een beetje vochtig.

Peter, de achterbuurjongen, crost op zijn fiets de brandpoort door, langs onze tuin.

‘Hoi!’ roept hij als hij me ziet staan. Ik steek mijn hand op en wapper even met de theedoek. Hij draait met zijn fiets behendig zijn achtertuin in. Zijn vader zit op het balkon te lezen en vanuit onze keuken kan ik het zien. Ze praten even met elkaar, ik kan niet verstaan wat ze zeggen. Dan verdwijnt Peter in hun onderhuis. Ons onderhuis wordt gebruikt als opslagplaats, maar bij onze achterburen woont Peter er. Hij eet nog wel bij zijn ouders, maar verder is hij alleen maar in zijn eigen hok. Hij heeft er een radiostation, Radio De Kaper, een piratenzender die behoorlijk bekend is in de stad. Mijn vader vindt het geweldig en is een paar keer bij een uitzending gaan kijken. Mijn broer Dennis is er ook regelmatig, maar dan om plaatjes te draaien, net als veel andere jongens uit de buurt.

Bij ons is het onderhuis niet geschikt voor dat soort dingen. Het is er koud en vochtig en het staat vol met oude gereedschappen van mijn opa. Een oude, stevige werkbank neemt veel van de ruimte in beslag en biedt een woonplaats aan spinnen van allerlei soort en formaat. Het ruikt er naar olie en schimmel. We stallen er onze fietsen en mijn moeder gebruikt de hoek onder de trap als wasruimte. Vlak bij de deur naar onze achtertuin is een klein hokje gemetseld waar een douche in is gemaakt. Het is een koud hok, met enkel een elektrisch kacheltje dat voor enige warmte zorgt, maar we hébben in elk geval een douche. Mijn vader woonde er al als kind, hij moest zich toen wassen aan de wastafel op de overloop op de slaapverdieping.

Ik droom weg. Misschien kan er, als ik groter ben, ook wel een kamer in het onderhuis gemaakt worden voor mij! Ik wil net zo’n kamer als Peter heeft, een plek waar je je vrienden kunt ontvangen. Een ruimte met een eigen ingang, dan is het net alsof je echt op jezelf woont.

Ik ben bezig aan het laatste bord als mijn vader de keuken inkomt. Hij drentelt rond de keukentafel die in het midden van de keuken staat, terwijl hij zijn mouwloze shirt in zijn korte broek stopt. Dan stopt hij voor het raam van de balkondeur en tuurt naar buiten.

‘Lekker weer, hoor. Ga je mee een stukje fietsen?’ vraagt hij aan me.

‘Ja, leuk!’

Ik zet de stapel borden in de kast, trek mijn schoenen aan en loop de oude, steile trap af naar het onderhuis om mijn fiets te pakken.

We fietsen de dijk op richting het fietstunneltje onder de A16 door. Het asfalt lijkt te gloeien. Mijn vader fietst loom over de dijk.

‘Rechtdoor’, gebiedt hij. Zijn aanwijzing is overbodig, ik weet waar we heengaan. We gaan niet vaak fietsen, maar áls we gaan, rijden we altijd richting de rivier en de havens.

Op de dijk en op het fietspad laat mijn vader me mijn gang gaan, maar zodra we in de buurt van de Maas komen met zijn drukke toegangsweg richting de A16, pakt hij me stevig in mijn nek. Mij kan niets gebeuren met de hand van mijn vader die me langs de gevaren leidt.

Op een veldje langs de Maas staan mensen te vissen. Ze roepen naar elkaar en drinken bier uit blikjes. De stralende avondzon geeft de rivier sterretjes.

Een volgeladen vrachtschip vaart met veel lawaai voorbij. Het schip ligt laag in het water en maakt hoge golven die stukslaan op de keien. Ik zie de vissers hun hengels inhalen, door het woeste water kunnen zij hun lijn niet meer in toom houden.

We fietsen weer op een fietspad, ernaast ligt een rails. Het gevaar van plotseling opdoemende auto’s is geweken, mijn vader heeft zijn hand uit mijn nek gehaald.

‘Rijden hier nog wel eens treinen?’ vraag ik mijn vader. De rails, zo vlak naast het fietspad en de drukke autoweg, lijkt mij misplaatst.

‘Jazeker, alleen niet zo vaak’, antwoordt mijn vader.

Ik wil vragen waar die treinen heengaan, maar ik slik mijn vraag in. De rails leidt waarschijnlijk van het station naar de haven, dus eigenlijk weet ik het antwoord al en is het een stomme vraag. Mijn vader houdt niet van stomme vragen.

Het fietspad buigt af, we raken van de rivier verwijderd.

We komen langs een villa die eenzaam op een verlaten terrein staat. De bakstenen zijn witgekalkt en er hangt een groot bord aan de muur met lichtjes. Het huis past beter in een pretpark dan in deze troosteloze omgeving.

Ik weet dat er in de villa dingen gebeuren die het daglicht niet kunnen verdragen, want ik heb wel eens ergens opgevangen dat de grootste criminelen van de stad er komen. Ik moet de neiging weerstaan om harder te gaan trappen om er zo snel mogelijk voorbij te zijn. Dat doe ik niet, mijn vader is immers bij me, mij kan dus niets gebeuren.

De auto’s razen voorbij op de A16 links van ons, aan de rechterkant ligt de zeehaven. We trappen rustig door totdat we bij een groene landweg komen. De bloeiende boterbloemen langs de diepe sloot staan in contrast met de grauwe aanblik van de havenbedrijven en de kolkende rivier die we gepasseerd zijn.

We slaan de landweg in en als we de rivier weer naderen, stopt mijn vader. Ik volg zijn voorbeeld en stap van mijn fiets. Ik pluk wat boterbloemen en ga dan naast hem staan. Hij leunt met zijn armen op het stuur van zijn fiets. Hij neemt een haal van een sjekkie en kijkt naar de schepen die voorbijvaren. Misschien denkt hij aan de tijd dat hij zelf op een schip werkte.

‘Kijk, bloemen voor mama!’ zeg ik, en ik houd hem het bosje boterbloemen voor.

Hij knikt goedkeurend. ‘Leuk, hoor.’

Ik volg zijn blik en kijk, net als hij, naar de schepen. Het verveelt me al snel. Met mijn voet maak ik een kuiltje in het gras. Een spinnetje rent bij mijn voet vandaan.

‘Is het Duivelseiland hier vlakbij?’ vraag ik, terwijl ik het spinnetje volg met mijn ogen. Ik heb de naam wel eens horen vallen en het maakte me direct nieuwsgierig. Het moet wel een verderfelijke plek zijn, ik zou er dolgraag eens heen willen om te kijken hoe het eruitziet. Ik weet dat het in de buurt is.

‘Het is nog een stukje de andere kant op, niet heel ver.’ Hij lacht een beetje en neemt nog een haal van zijn sjekkie. Een zweetdruppeltje rolt langs zijn oog en verdwijnt in zijn baard.

Ik loop naar mijn fiets en bind het bosje bloemen voorzichtig onder mijn snelbinder. Mijn vader gooit het restant van zijn peuk op de grond en veegt zijn voorhoofd af.

‘Gaan we weer verder?’ vraag ik.

- Misschien kunnen we dan wel langs het Duivelseiland gaan. -

‘Ja, we gaan weer.’ Mijn vader draait zijn fiets en kijkt naar me terwijl ik hetzelfde doe.

‘Gaan we even naar het Duivelseiland?’ vraag ik voorzichtig.

‘Nee, het is genoeg geweest, we gaan terug naar huis’, antwoordt mijn vader rustig, maar beslist. Hij stapt op en fietst langzaam voor me uit.

‘Aaah! Laten we nog even naar het Duivelseiland fietsen!’ dring ik aan. Ik neem een aanloopje en spring op mijn zadel.

‘Joh, dat Duivelseiland is gewoon een industrieterrein! Daar is niets bijzonders te zien. Stoppen met zeuren, we gaan gewoon naar huis.’

- Een gewoon industrieterrein met zo’n naam? Dat geloof ik niet! Er moet iets zijn met die plek en ik wil het zien, ik wil erheen! -

‘We kunnen er toch langsfietsen op weg naar huis? We zijn in de buurt!’

Met een ruk draait hij zijn hoofd naar me toe en hij kijkt me strak aan. Aan zijn gezicht zie ik dat ik de grens heb bereikt en ik krimp in elkaar. Had ik maar niet zo aangedrongen, denk ik meteen, ik had het kunnen weten.

‘Marriëtte, stop met zeiken! Je hoort me toch? Er is niets daar, we gaan naar huis!’ zegt hij nors. Hij gebruikt mijn volledige naam, dat doet hij alleen als hij echt boos is.

Een man in een blauwe overall fietst ons tegemoet. Als hij ons passeert, knikt hij mijn vader vriendelijk toe. Mijn vader reageert niet en kijkt stuurs voor zich uit.

‘Maar’, begin ik. Ik wil mijn vader uitleggen waarom ik het hem heb gevraagd. Waarom ik het zo graag wil.

De hand van mijn vader komt even los van het stuur, het lijkt alsof hij me wil gaan slaan. In een reflex draai ik mijn hoofd van hem weg, maar tot mijn opluchting pakt hij snel zijn stuur weer beet.

‘Niets maar! Niet zo zeiken! Jij ook altijd met je gezeur!’ roept hij. De man, die inmiddels achter ons is, moet hem gehoord hebben.

Tijdens de weg terug durf ik niets meer te zeggen, al branden er talloze vragen op mijn tong over wat we allemaal tegenkomen. Ik houd mijn mond. Dan kan ik ook niet zeuren zonder dat ik er erg in heb.

Een paar dagen later zit ik bij mijn moeder in de auto nadat we een boodschap hebben gedaan. Ik vraag haar naar Duivelseiland.

‘We rijden er wel even heen’, zegt ze.

Mijn hart maakt een sprong van verwachting. Een paar minuten later rijden we langs een zanderige, verlaten vlakte, met hier en daar bouwafval tussen pollen gras.

‘Dit is het’, zegt mijn moeder, terwijl ze rondkijkt. ‘Niks aan, hè?’

Ik schud mijn hoofd. Nee, er is inderdaad niets aan.

Gehaktballen

Augustus 1984

Ik zit aan de keukentafel met stapeltjes papier en brieven om me heen. Mijn vader staat aan het aanrecht en roert in een pan verse soep. Af en toe gaat hij voor de geopende keukenramen staan en dan staart hij naar buiten. Soms neemt hij een haaltje van zijn sjekkie. Er ligt er steevast eentje in het asbakje naast het gasfornuis als hij staat te koken. Ondanks dat de afzuigkap aanstaat, hangt de geur van de bouillon in de keuken. Ik krijg er trek van. Een theedoek hangt door het lusje van mijn vaders spijkerbroek, de radio staat aan en naast het geluid van de afzuigkap klinkt Hilversum drie. Mijn vader fluit mee met de muziek, I’m leaving on a jetplane van John Denver. Hij kan heel goed fluiten.

Voor mijn neus ligt een vel postpapier. Het is wit met bovenin, aan de linkerkant, een groot, zilveren hart met daartussen kleine, zilveren sterretjes. Het is niet mijn mooiste postpapier. Mijn mooiste postpapier bewaar ik voor speciale vriendinnen, dat gebruik ik niet voor zomaar een penvriendin die ik uit de Tina heb gehaald. Ik pak mijn roze geurpen, die ruikt het lekkerst. Na een zin weet ik al niet meer wat ik moet schrijven aan Brenda, een meisje met wie ik eigenlijk weinig gemeen heb, behalve de liefde voor brieven schrijven.

Met de achterkant van mijn pen in mijn mond, kijk ik naar mijn vader. Hij heeft de soep gelaten voor wat het is en staat met zijn slijpstaal in zijn handen. Uit het messenblok pakt hij zijn grootste vleesmes en met lange, soepele halen haalt hij het langs het slijpstaal. Bewonderend kijk ik naar de bewegingen die een haast ritmisch geluid veroorzaken. Geamuseerd kijkt hij naar me.

‘Wil je ‘t ook eens proberen?’

Ik schud snel mijn hoofd. Dat mes ziet er veel te gevaarlijk uit.

‘Help me dan maar met de gehaktballetjes voor de soep.’

Ik leg mijn pen neer en duik in de koelkast om het gehakt en de eieren te pakken. Mijn vader pakt een grote, glazen schaal en zet het op de keukentafel, naast mijn papier en pennen.

Samen doen we het gehakt in de schaal, twee eieren, paneermeel en peper en zout erbij. Ik heb het al zo vaak gedaan, ik zou het makkelijk alleen kunnen, maar mijn vader, die jarenlang kok is geweest, houdt graag de leiding. De keuken is van hem.

Het gehakt voelt koel aan als ik het met mijn beide handen kneed.

Kleine, vettige stukjes nestelen zich onder mijn nagels.

‘Ga jij vanavond weer plaatjes draaien bij Peter?’ vraag ik mijn vader. Al knedend kijk ik uit het raam, de tuin van Peter in. De deuren van het onderhuis staan wagenwijd open, maar het is er nog stil. Radio De Kaper begint pas tegen de avond met uitzenden.

‘Nee, dat doe ik toch nooit op zaterdag!’ zegt mijn vader. ‘Maar ik denk dat ik wel even ga kijken als Dennis draait.’

Hij roert nog even in de soep en trekt dan de koelkast open. Hij pakt een grote fles bier, zijn tweede al van die dag, haalt de dop eraf en neemt een flinke slok. Met zijn schouder duwt hij de koelkastdeur weer dicht.

‘Mag ik mee?’ vraag ik.

‘Misschien wel’, antwoordt mijn vader.

Van opwinding begin ik harder te kneden.

- Dat zou ik echt geweldig vinden! -

Op zaterdag is het altijd extra gezellig. Tenminste, dat vermoeden heb ik, want de tuin staat op zaterdagavond vol met fietsen en er klinkt altijd veel gelach en gepraat. Er klinkt alleen stilte als de plaatjes afgelopen zijn. Dan is het de beurt aan de diskjockey: zijn af- en aankondigingen van de plaatjes moeten natuurlijk wel te volgen zijn voor de luisteraars.

Een stuk gehakt plakt aan mijn vinger en lonkt naar me. Ik kijk vluchtig even achterom. Mijn vader let niet op me, hij roert rustig en geconcentreerd in de soep en kan me niet zien. Snel steek ik mijn vinger in mijn mond om het gehakt eraf te snoepen. Het smaakt heerlijk zout, ik sluit mijn ogen even en steek mijn andere vinger ook in mijn mond. Dan ga ik door met kneden. Mijn vader draait zich om en kijkt naar me.

- Dat smaakte goed. Ik lust nog wel een stukje! –

‘Mag ik een stukje nemen?’ vraag ik. Zonder zijn antwoord af te wachten, pluk ik een stukje gehakt uit de schaal en laat het in mijn geopende mond vallen.

‘Verdomme, Jet! Had ik al ja gezegd?’ roept hij uit.

Ik slik het stukje gehakt door en laat mijn hoofd zakken. Ik wil mijn hand weer snel in de schaal steken om verder te gaan met kneden, maar mijn vader geeft er een harde pets op. Een rode plek verschijnt op mijn hand.

‘Au!’ roep ik.

Hij leunt op de tafel, zijn ogen spuwen vuur. ‘Deed het pijn?’

Ik knik en leg mijn hand op de rode plek. Tranen wellen op in mijn ogen.

‘Goed zo. Misschien wacht je de volgende keer dan totdat je antwoord van me krijgt. Handen wassen. Nu! Die gehaktballen doe ik zelf wel. Wegwezen.’

Zijn harde stem doet pijn aan mijn oren, maar dat hij me niet meer in zijn buurt wil hebben, doet meer pijn.

Bij het aanrecht zet ik de kraan aan en pak het stukje zeep dat er altijd ligt. Ik laat het flink schuimen.

In mijn ooghoek zie ik mijn vader met een ruk de schaal van tafel pakken. Hij laat de schaal op het aanrecht kletteren en begint zelf met het maken van de gehaktballetjes. Hij zegt niets meer en ik weet dat het misschien de rest van de avond zo zal blijven. Ik zal moeten wachten totdat hij weer tegen me praat, pas dan weet ik zeker dat hij niet meer boos is.

Als ik mijn handen heb gewassen, pak ik zwijgend al mijn brieven en postpapier bij elkaar en ruim het op. Ik heb geen zin meer om te schrijven, het is beter om naar mijn kamer te gaan.

Die avond, na het eten van de soep, zie ik mijn vader met twee grote literflessen Brouwers bier vertrekken naar het onderhuis van Peter. Hoewel zijn gezicht vrolijk en ontspannen staat, durf ik hem er niet aan te herinneren dat ik misschien mee mocht. Ik pak mijn stapeltje postpapier en schrijf aan de keukentafel mijn brief aan Brenda af, met het gelach en gepraat van de bezoekers in het onderhuis van Peter op de achtergrond.

De Kaper

November 1984