Tragiek

van een

verloren tijd

Peter den Hollander

Een in de Rieten Stoel uitgave

Deel I

I

Bevroren hout knapte bij elke stap. Er hing een angstaanjagende stilte. De winter had het leven uit het bos verjaagd. Op de bomen tekenden zich, door de aangewaaide sneeuw, grimmige figuren af.

Cecille liep mee, diep weggedoken in haar dikke wollen schouderomslag.

Toen ze het statige huis waarvan de groene luiken op een kier waren gezet, naderden, begonnen de mannen te schreeuwen en te krijsen. Een vrouw kwam het huis uit, gilde bij het zien van de dreiging. Ze vluchtte terug naar binnen en vergrendelde de deur.

De mannen betraden luid lachend het bordes en stootten de deur met een enkele schouderduw open. Cecille volgde hen naar binnen.

Het huis rook naar zoete parfum en was bekleed met zware donker rode gordijnen en dikke Perzische tapijten. Ze ging de trap op, op zoek naar sieraden en geld. Ze doorzocht kasten en laden, doosjes en kleren. Geen kamer liet ze onberoerd.

Overal hingen schilderijen. In de gangen en op de overloop stonden kasten van massief eikenhout vol met linnengoed.

De mannen riepen dat ze zich moest haasten.

Cecille kwam de kamer van de officiersvrouw binnen. De vrouw lag er met gescheurde kleren op bed.

Ze keek op toen ze Cecille hoorde binnenkomen.

‘Wat moet jij hier nog?’ schreeuwde ze, ‘Ga weg, alsjeblieft ga weg’.

Cecille liep op haar af, legde haar smerige handen om de hals van de vrouwen wurgde haar. Ze controleerde de handen op sieraden en trof er een zegelring aan. Met bruut geweld trok ze hem van de ranke vinger en gooide hem in haar schortzak, ook het bijouteriekistje dat op een kastje stond, griste ze mee. Ze keek in het rond om te zien of er nog meer was en schrok enorm van het meisje dat achter haar stond en zich ook van haar wegdraaide. Ze draaide zich terug toen ze Cecille opmerkte. Het kind, dat een zelfde grijze rok droeg als zij, deed elke beweging na. Als Cecille haar linker arm omhoog deed, dan deed dat meisje dat ook. Als Cecille haar tong uitstak dan deed het kind dat ook.

De mannen hadden haast en schreeuwden weer dat er opgeschoten moest worden. Ze hadden kannen met petroleum in de kamers leeggegoten.

Cecille zag hoe ook het meisje achter glas zich uit de voeten maakte. Toen ze halverwege de gang was ging ze terug om te zien of ze echt was weggegaan.

Ze stond er nog, achter glas, driftig te gebaren dat het ook voor Cecille te gevaarlijk werd. Ze wees naar de vlammen die al hoog in de gordijnen krioelden en het plafond zwart blakerden. Snel pakte Cecille een stoel en sloeg het raam in waar het meisje achterstond, zodat zij met haar mee kon vluchten.

Tot haar stomme verbazing zag ze hoe de kamer en het meisje barstte en in scherven in elkaar zakten. Er kwam een rood stenen muur te voorschijn. Het meisje was verdwenen. Cecille voelde aan de muur, duwde en sloeg, zocht naar een deurkruk, zocht naar scharnieren, er was niets.

De vlammen kropen over de meubels, op de grond, langs de muren en gordijnen. Alles was omringd door het gele vuur dat als een veelvraat golvend op zoek was naar nog meer brandbaars. Niets liet het onaangeroerd. De hitte was ondraaglijk. Ze moest weg.

De grond lag bezaaid met glas. Cecille bukte zich en raapte een scherf op die glinsterde in het vuur.

Tot haar schrik zag ze het meisje in dat glinsterende stukje glas. Ze liet de scherf in haar schortzak glijden, holde de gang op en vluchtte het brandende huis uit.

De anderen waren al diep in het bos verdwenen. Ze zocht beschutting tussen de dorre, kale bomen en struiken. In de verte knetterde het huis. Ze hoorde een man schreeuwen.

Het geschreeuw duurde kort.

Ze besloot niet naar het kamp te gaan en installeerde zich op grote afstand van het huis.

Vlammen drukten vlammen weg en vlammen verstikten vlammen, zwarte rookwolken achterlatend.

Ze haalde haar vriendin te voorschijn en liet haar het schouwspel van die vechtende vuurzee zien.

‘Vind je dit mooi?’ vroeg ze. Het meisje achter glas zei niets. Of kon ze haar niet horen?

‘Waarom zit jij achter glas? Wat heb jij misdaan dat je in zo'n kleine ruimte woont?...Heb je iemand dood gemaakt, net als ik, of ben je van huis weggestuurd. Ik ben weggelopen, omdat ik mijn kind niet mocht houden.’

In de verte kwamen de eerste mensen aanhollen om het vuur te bestrijden.

- Moet ik spijt hebben dat ik die vrouw heb doodgemaakt?

De menigte mensen groeide aan, wanhopig probeerden ze het vuur te blussen. Maar het was al te laat, het houten huis brandde als een fakkel.

Met veel belgelui arriveerde de brandweer. Er volgde een hoop geschreeuw en lange slangen rolden naar de sloot, vrijwilligers pompten om de beurt en spoten dikke stralen op het huis. Dat hielp weinig, het vuur leek zich niet te willen overgeven.

Cecille, verscholen in haar schouderomslag staarde naar het meisje in het glas.

- Waarom moest ze aan haar eigen baby denken?

De maanden die ze nu al onderweg was had zij haar leven met haar lichaam moeten redden, zich over moeten geven aan de gretige handen van vagebonden en gendarmes. Ze beloofde zichzelf dat zij op haar zou passen en haar zou beschermen, zoals dat behoorde bij kleine wezens. Ze drukte het glas tegen zich aan en bemerkte dat zij ook tegen de borst van het meisje werd aangedrukt; het was wonderglas.

II

Het was op een doordeweekse dag, dat Arthur, iets vroeger dan gewoonlijk, naar huis kwam en veel geroezemoes hoorde op het pad langs het bos dat hem naar het huis leidde. Hij haastte zich naar de menigte die zich op het erf had verzameld.

Hij schrok van de oneffenheden van het schelpenpad. Het was alsof zijn stok de kuiltjes en uitstekende stenen opzocht.

Hij voelde een warme gloed uit de richting van het huis komen en rook een onaangename brandlucht.

Er brak paniek in hem uit.

- Wat is er gebeurd, wat doen die mensen hier?

De vragen herhaalden zich vele malen in zijn hoofd.

Toen hij de mensen bereikte, zwakte het gepraat af tot gefluister. Hij voelde dat men hem bij zijn arm beetpakte en hoorde hen hem sterkte wensen. Een man die zich kenbaar maakte als brandweercommandant nam hem apart.

Het huis was afgebrand. Zijn ouders waren omgekomen. Toen de eerste buren arriveerden, brandde het al zo erg, dat men niet meer naar binnen kon om iets of iemand te redden.

Arthur begreep niet wat de man zei en vroeg angstig naar zijn vader, naar zijn moeder.

Omstanders die er bij waren komen staan, legden een arm om hem heen en spraken troostende woorden.

Hij sloeg ze van zich af. Hij wilde het niet, het was niet waar. Hij liep op het huis af om te voelen hoe het brandde.

‘Dat kan niet, dat kan niet,’ het werd geschreeuwd.

‘Het moet, het moet. Ik heb het geleerd, zelfs zonder tellen,’ schreeuwde hij terug; maar de omstanders waren sterker dan zijn paniek.

Zijn vader was dood, zijn moeder was dood. Hij moest toch naar ze toe. Krachtige armen hielden hem in bedwang. Het mocht niet en het kon niet. Ze waren niet meer.

Hij balde zijn vuisten en rukte zich los en liep weg, het niets in: zijn wereld. Hij dwaalde over het gazon, zijn stok links en rechts tegen de grond slaand. Hij liep naar het bankje in het midden van het perk, veegde het schoon en ging erop zitten.

Het was koud. Hij rilde. Hier zat hij zo vaak met zijn vader als hij verhalen wilde horen, over vroeger, over nu, over hoe alles eruit ziet.

- Het kan niet waar zijn. Het kan niet waar zijn, dat hij er niet meer is.

Arthur drukte zijn handen op zijn oren en sloot de enige manier waarop de werkelijkheid tot hem kwam af. Hij wiegde met zijn bovenlijf en neuriede in dat ritme ‘pappa, pappa’.

- Waarom gebeurt dit, waarom gebeurt dit mij?

Er kwamen beelden van zijn vader en moeder in zijn gedachten.

Het kon niet waar zijn dat hij hen nooit meer zou zien.

Aan zijn handen voelde hij de droge huid van zijn moeders wang. Ze tolereerde zijn betasting. Dat wist hij, toch kwam die onweerstaanbare behoefte om de vrouw met die scherpe stem aan te raken en te voelen, telkens weer terug.

- Is het fout, dat je meer van je vader houdt dan van je moeder?

Hij wist niet of zijn moeder echt niet van hem hield of dat ze was zoals ze was omdat ze vond dat hij zelfstandig moest zijn?

- Leer je zelfstandigheid door strengheid?

Zijn vader had een baard. Uren kon hij met zijn vingers door de krulletjes draaien en vaak drukte hij zijn wang tegen de warme huid die zoveel jonger aanvoelde dan die van zijn moeder. Zijn mond was zachter en zijn stem vriendelijker. Arthur kon het niet helpen dat hij zich bij zijn vader aangenamer voelde dan bij zijn moeder. Nooit meer zou hij de quatre-mains met hem kunnen spelen, nooit meer zou zij zijn spel kunnen becommentariëren. Zij kon niet trots zijn op zijn spel. Elke improvisatie, elke poging af te wijken van het in tonen geschreven thema keurde zij af. Het was alsof zij niet kon accepteren dat hij, die blinde, dingen deed waar zij niet aan toegekomen was. Zij wilde niet geloven dat zijn gehoor zo zuiver was, dat hij de preludes die zij als vingeroefening speelde, zonder dat de techniek hem was geleerd, nadeed.

In zijn herinnering duurde het tot het eerste werkstuk dat hij van school mee naar huis nam voor zij enige trots liet blijken. Die keer was de eerste en enige keer dat zij hem vroeg bij haar te komen. Ze wilde hem knuffelen. Het voelde als de aanhaling van een vreemde vrouw.

Hij haalde voorzichtig zijn handen van zijn oren en hoorde in de verte praten, men speculeerde, giste naar oorzaken, gevolgen en resultaten, vroeg zich af en roddelde, blinder dan Arthur.

Hij verlangde naar zijn vader.

Op de maat van het wiegen met zijn bovenlijf bleef hij neuriënd om hem zeuren.

Waarom kwam hij niet? Hij zou nooit meer komen.

Het werd later en kouder. Niemand scheen zich om hem te bekommeren. Moest hij terug gaan naar het huis, of wachten tot iemand hem kwam halen? Hij zou een souvenir uit het vuur moeten wegnemen, iets dat hij kon bewaren.

Hij stond op en liep naar het huis.

Een handvol omstanders hoorde hij fluisterend debatteren over het te laat komen van de brandweer, over de petroleumsporen, over de snelheid waarmee het vuur zich had verspreid. ‘Het moest aangestoken zijn.’ Ze hadden het de brandweercommandant horen zeggen.

Voorzichtig betrad Arthur de smeulende resten.

Iemand riep dat hij dat niet moest doen, een ander siste, had er begrip voor.

Met zijn stok tastte hij de omgeving af. Hij stootte zich, er viel iets, hij brandde zich, hoorde geknetter, gesis en geblaas. Het huis leefde. De brandlucht stonk.

Hoe kon hij hier iets in vinden? Niets had meer de vorm die hij herkende.

Hij verschoof, tikte, raakte aan, veegde met zijn stok over en langs de dingen die hij tegenkwam. Hij luisterde of hij aan zijn tikken iets kon herkennen; er was niets dat aansloot bij zijn herinnering, er was alleen dat gesis, geknetter, geblaas en die bijna ondraaglijke hitte vergezeld van die stinkende brandlucht.

Toch bleef hij zoeken. Hij zocht iets zachts, zijn vaders wang, zijn vaders hand, zijn stem. Hij wilde het kettinkje van zijn moeder vinden, of een armband, misschien een oorbel, of haar ring.

Hij bukte zich en hield zijn hand boven de gloeiende resten. Hij voelde hitte, hij voelde brand. Van een daverend geluid vlak achter zich schrok hij.

Verpulverde wanden vielen om. Het was gevaarlijk, dat werd bevestigd. Even bleef hij staan, bukte zich weer en voelde aan de stukjes die voor hem lagen. Ze waren heet. Sommige voelden hard, andere braken af en van weer andere voelde hij alleen stof tussen zijn vingers.

Een tweede klap, dichterbij, maakte hem banger.

Moest hij nog verder gaan zoeken, terwijl hij wist dat hij niets zou vinden? Hij onderdrukte de paniek die in hem opkwam, tranen van onmacht bevolkten zijn ogen. Hij besloot weg te gaan met lege handen, zonder souvenir, zonder herinnering aan wat hij later zou gaan zoeken; zijn herkomst.

Terug op het gazon, waar een koude wind vrijelijk zijn gang ging, zocht hij het bankje en ging er zitten.

Er waren nog mensen. De stilte van de avond werd gestoord door hun gefluister en door het gesis dat uit het huis kwam.

- Wat deden ze toen die brand uitbrak, waar waren ze, waarom is zij het huis niet uit gevlucht?

Sommigen zeiden dat zij het zelf had aangestoken.

Maar waarom? Ze hadden ruzie, vaak ruzie.

Zijn moeder was in de slaapkamer gevonden, zijn vader had nog geprobeerd haar te redden, maar was door de vele rook gestikt. Het waren de woorden van de brandweerman.

- Maar waarom heeft zij geen last gekregen van de rook? Waarom heeft niemand haar gewaarschuwd? Er was veel petroleum in huis, het stond in de schuur. Maar waarom zou ze het zelf gedaan hebben?

Hij had honger. Was Babette er maar. Hij moest aan Babette denken, aan die lieve, veilig ruikende Babette. Hij sloot zijn ogen en voelde hoe hij tegen haar warme lichaam werd aangedrukt, uit bescherming, uit liefde. ‘Ik hou van je als was je mijn eigen zoon,’ zei ze. Babette zorgde ervoor dat hij goed gekleed ging, dat hij at, op tijd naar school ging en wachtte hem op als hij thuiskwam. Zij bracht hem naar bed, praatte met hem, over de dag, over de dagen. Natuurlijk moest moeder haar wegsturen, ze werden te grote vrienden. Was dat fout? Hem was niet geleerd wat je wel en niet moest doen tegenover je moeder, hem waren nooit de spelregels van het huisgezin uitgelegd. Heeft hij haar tekort gedaan, of zij hem? Babette vergoelijkte haar, zij begreep waarom zijn moeder zich niet gedroeg zoals hij vond dat zij zich had te gedragen.

Babette had hem verteld van de kleuren, van geel-blauwe vlammen, van rood dat liefde betekende, maar ook felheid en kwaadheid, van blauw dat weidsheid was en van groen dat gemoedelijkheid betekende. Dat alles in de natuur groen was, maar in verschillende tinten. Hoe donkerder hoe agressiever.

Arthur had zich zo het kleuren ‘voelen’ eigen gemaakt. Ze speelden raadspelletjes en steeds vaker wist hij de juiste kleur te noemen. Hij voelde aan dingen de heftigheid waarmee het zich manifesteerde, hij voelde de bescheidenheid, waarin het in zichzelf terugtrok. En dat alles had zijn kleur.

Het werd stiller, de mensen vertrokken, terwijl het smeulen onverstoorbaar doorging alsof het huis nog niet voldoende vervallen was.

Moeder had wel eens gedreigd alles in brand te steken. Hij had het haar horen schreeuwen. Ze wilde weg, terug naar de grote stad, waar ze iemand was, bezigheden had, piano kon studeren. Ze schreeuwde dat ze gek werd van het kleine kringetje om haar heen, van de beperktheid van de gesprekken die alleen maar roddel inhielden, van de bekrompenheid die in de ogen van deze mensen te lezen was. Ze miste haar vrienden in de muziek. Ze had spijt haar enige ambitie, het geven van concerten, te hebben opgegeven. Ze voelde zich gestraft door dit blinde kind.

Arthur had het gehoord en was het huis uitgehold.

Babette had later verteld dat ze hem uren gezocht hadden en dat hij pas te voorschijn was gekomen toen hij haar stem hoorde.

Nog steeds wiegde hij met zijn bovenlijf. Op de achtergrond van zijn gedachten telde hij, zocht hij een ritme in het geknetter van het huis. Hij telde driekwartsmaten, hele maten, halve maten. Maar telkens raakte hij de cadans kwijt; het geknetter was a-ritmisch, het was an-sich, zonder ordening. Hij wist dat hij ordening zocht, omdat dat alleen zingevend was. Het was Babette geweest die in zijn bewegen, zijn stilstaan, zijn wachten het tellen had aangebracht.

In het tellen ervoer hij ruimte en tijd. Door het besef van tellen wist hij van zijn eigen bestaan.

Honger en vermoeidheid deden hem in slaap sukkelen.

‘Is daar iemand?’ probeerde hij te roepen, nadat hij was wakker geschrokken. Hij hoorde dat hij het fluisterde, stond op en liep in de richting van het huis, om zich te warmen.

Er klonken vreemde geluiden uit het bos. Door de kaalheid der bomen klonken ze hol en droegen ze ver.

Vlakbij hoorde hij voetstappen. Weer vroeg hij of er iemand was. Er kwam geen antwoord.

‘Ik hoor u ademen, waarom meldt u zich niet? Ik kan u niet zien, ik ben blind.’

De figuur liep van hem weg, in de richting van het bos. Hij volgde het geluid van de voetstappen, die licht en met kleine passen over het gras bewogen.

Geconcentreerd luisterde hij en hoorde hoe ze het bospad opgingen, om er later van af te gaan en tussen de bomen en struiken hun weg te banen.

Arthur wilde niet alleen gelaten worden en liep de stappen na.

Laag hangende takken zwiepten in zijn gezicht, hij probeerde zich met zijn vrije arm te vrijwaren van te pijnlijke ontmoetingen. Doornen haalden zijn armen en benen open. Uitstekende wortels probeerden hem pootje te lichten. Er was gekrijs van vogels.

Nog nooit eerder had hij de avond, of was het al nacht, meegemaakt, alleen buiten. Hij herkende de geluiden niet. Ze waren angstaanjagend.

Ondanks zijn voorzichtigheid viel hij; zijn voet bleef achter een wortel haken. Hij riep degene die van hem wegliep.

‘Zou u me willen helpen, ik ben gevallen.’