Een zeker verleden

Peter den Hollander

Een in de Rieten Stoel uitgave

Deel I

I

Als ik boven aankom wacht Barbara me op. Ze stelt zich voor en merkt op dat dat eigenlijk overbodig is. Bij het begroeten met een handdruk zeg ik toch ook automatisch mijn naam Maurits.

Barbara wijst me de kapstok en vraagt of ze meteen koffie zal inschenken. Ik antwoord bevestigend en terwijl ik mijn jas ophang probeer ik me te herinneren welke voorstelling ik van haar had na het telefoongesprek van vorige week.

Verdwenen, verdrongen door de werkelijkheid. Wel is zij ouder dan ik dacht een jaar of 25, net zo oud als ik.

Haar vriendelijk rond gezicht is omhangen met halflang donkerblond haar. Het glanst alsof het lang niet gewassen is. Een lange jurk hangt tot net op haar enkels, ze heeft donkere kousen en geblokte pantoffels aan. Als ze koffie inschenkt moet ze haar haar naar achter houden, het irriteert kennelijk.

‘Eén of twee schepjes suiker?’ vraagt ze.

‘Eén graag.’ Ik prop mijn overhemd nog eens goed in mijn broek.

Ze heeft haar kamer ingericht zoals kamerbewoners dat gewoon zijn te doen. Eerst praktisch, dan gezellig. Praktisch door het ontbreken van nutteloze stofverzamelende prulletjes, gezellig door een minimum aan lichtpunten. Contrasterende kleuren. Een grenentafel met een lichtblauw tafelkleed. Krijttekeningen op pastelkleurig papier breken de witte muren.

Ik zit op een voor mijn lengte veel te lage bank en rust daarom met mijn ellebogen op mijn knieën. Barbara gaat, na het neerzetten van de koffie op een bijzettafeltje, tegenover me in een gemakkelijke stoel zitten.

‘Zo, dus jij kende Judith vanuit Amsterdam?’ vraagt ze en pakt haar kopje.

‘Ja,’ zoals ik al verteld heb, heb, ‘hebben we een maand of twee op hetzelfde kantoor gewerkt als uitzendkracht,’ lieg ik.’Hoelang kende jij Judith?’

‘Vanaf de kleuterschool…zij woonde hiernaast en ik in de straat hierachter.’

‘Jullie hebben op dezelfde kleuterschool gezeten dus?’

‘Ja.’

‘Vertel eens wat van die kleuterschooltijd?’

‘Da's wel erg lang geleden hoor!’

‘Nou ja, ik dacht, eigenlijk maar bij het begin beginnen.’

‘Dat kost wel wat moeite, even nadenken.... Haar moeder en mijn moeder kwamen elkaar tegen bij het naar de kleuterschool brengen van Judith en mij.’

‘Dus je ontmoette haar ook voor het eerst toen jullie naar school gingen?’ val ik haar in de rede.

‘Nee hoor, we kenden elkaar al. Judith reed wel eens langs op haar driewieler. En mijn moeder vertelde dat ik dan wel eens een stukje meeliep. Mijn moeder sprak Judith's moeder ook aan, omdat ze Judith herkende.’

‘Kan je je nog herinneren hoe die eerste dag was?’

‘Misschien kan ik beter wat dingen vertellen die ik me zo herinner.’

‘ Ja, sorry.’

‘Zelf herinner ik me natuurlijk niks meer, maar mijn moeder vertelde dat Judith me rondleidde, omdat zij al op die school zat. Dat toen we bij school aankwamen, zij mijn hand beetpakte en me de klas liet zien, waar de poppen lagen en zo. Ik had toen totaal geen aandacht meer voor mijn moeder, dat had ze toen wel erg gevonden, het leek mij toen totaal niet te interesseren dat ik op een school zat…...

Mijn eerste echte herinnering is van de eerste klas lagere school. En ik herinner me dat ik stiekem tijdens het bidden naar Judith keek en dat ze me toen aanwijzingen gaf hoe ik mijn handen moest houden, alsof ik dat zelf niet wist.’

Ze zucht, zet haar kopje neer en schuift haar benen schuin onder zich. Ze kijkt me vragend aan, alsof ze zeggen wil: ‘Is dit echt wat je horen wilt?’

‘Moet ik doorgaan?’

‘Ja, ja.’

‘We waren toen echt dikke vriendinnen. We speelden ook dikwijls bij elkaar thuis met poppen of schooltje. Je kent dat wel. Meestal bij haar, omdat zij een grotere kamer had. Zij sliep hier aan de voorzijde.’ Ze wijst naar het raam. ‘Zelden waren we elkaar ontrouw, dat we met andere vriendinnen gingen spelen. Bovendien, Judith bepaalde wie er tot onze vriendenkring behoorde en wie niet. Wilde ik nog wel eens meelij hebben, dan had zij daar een uitgesproken mening over. Zo mocht.. . hoe heette ze ook weer?.. . O ja, Joke Bus, Joke Bus, nou ja dat doet er eigenlijk ook niet toe, maar zij mocht in ieder geval niet meespelen omdat ze een snotneus had.’

Barbara haalt haar schouders op, alsof ze zeggen wil meer weet ik niet. Ze denkt na.

‘Ze kon soms echt een kattekop zijn. Een keer hadden jongens onze schooltas afgepakt. Je kent ze wel die rood leren met zo'n ijzeren stang. Die moest dan om het hengsel gelegd worden dan was je tas dicht. Nou, Judith vocht om onze tassen. Ze krabde die gasten overal waar ze kon. Totdat er een man langskwam en die pakte de tassen voor ons af. Judith kwaad dat die man ons geholpen had. Ze rukte de tassen uit die mans handen.’Bemoei je er niet mee joh,’ zei ze. Ze was toen misschien een jaar of zeven.’

Barbara zit nu voorovergebogen te spelen met een draadje dat ze uit haar sok heeft getrokken.

‘Nog koffie?’

Ik hoef niet te antwoorden, ze is al opgestaan om de koffiepot te gaan halen.

Achteroverleunend kijk ik, mijn handen in mijn nek, de kamer in. Een foto op de schoorsteen trekt mijn aandacht. Net als ik wil opstaan, komt Barbara weer terug.

‘Die foto? Is ze dat?’ Barbara kijkt in de richting waar ik naar wijs.

‘Ja. Herken je haar niet?’

‘Jawel, het was meer een obligate vraag.’

Ik voel dat ik rood word omdat ik weer lieg.

Ik loop naar de schoorsteen en bekijk de foto van dichtbij.

‘Vind je het vervelend, deze vragerij?’

‘Vervelend, vervelend, dat is het woord niet. Vreemd. Ik vraag me af waarom je dit allemaal wilt weten. Meer een gevoel van Wie ben je, wat kom je eigenlijk doen…. Je hebt haar toch ook gekend. Snap je, zo van wat wil je eigenlijk van mij?’

‘Tja.’ Ik haal mijn schouders op en loop terug naar mijn plaats,

‘Je vindt me brutaal?’

‘Brutaal niet........... Wat onwennig, zou ik zeggen, zomaar tegen een vreemde over je beste vriendin te vertellen. Het voelt een beetje als roddelen aan.’

‘Je moet me wegsturen als ik te ver ga.’

Een stilte. Barbara omklemt haar kopje alsof ze haar handen eraan wil warmen.

‘Vertel eens wat meer van die lagere schooltijd.’

‘Ze hield van boerderijen. Ze stelde altijd voor om samen te gaan fietsen. Ik praat nu over vijfde, zesde klas lagere school. We reden dan richting boerderijen en stapten bij een willekeurige boer af, vroegen of we naar de dieren mochten kijken. Ik voelde me altijd heel erg klein bij haar, ik had dat nooit gedurfd. Van de boerin kregen we dan chocolademelk of een kopje thee. En bij sommige boeren mochten we meerijden op de tractor. Achteraf levensgevaarlijk, maar dat zie je niet op die leeftijd. Ik heb er nog wel foto's van, wacht even.’

Terug met een schoenendoos vol foto's, komt ze naast me zitten. Ze rommelt wat tussen de losse foto's.

‘Kijk, dit is zo 'n boerderij, die mensen zijn nu een jaar of zestig denk ik, hier kwamen we geregeld.... En dit..,’ Barbara pakt een andere foto,’is het huis waar Judith woonde, hiernaast dus. Die boom in de tuin staat er nog steeds.’

Ik kijk de foto’s mee en zie sprongsgewijs het ouder worden van Judith. Eerst als baby op een badlaken met een pluche gordijn op de achtergrond, later als peuter op de driewieler in de tuin, en dan weer op de armen van haar vader of bij oma op visite, een jaar of tien. De schoolfoto. Na wat zoeken vind ik Judith tussen de klasgenootjes. Een andere schoolfoto met alleen Judith. Ze lacht. Ze lacht zelden op de foto's valt me op. Het eigen gezicht tekent zich hier al aardig af smal, waardoor haar jukbeenderen uitsteken, sluik haar, dat alleen in een paardenstaart goed zit, een fijne neus en een scherpe mond met naar achterstaande tanden. Kuiltjes in haar wangen, die op latere foto's tot lijnen verscherpen. Het loensen van haar linkeroog is er goed op zichtbaar. Dat loensen geeft haar iets vriendelijks. Barbara vertelt dat als iemand haar voor schele uitschold, ze altijd grof van zich afbeet. Ze had er beslist geen minderwaardigheidscomplex van, maar ze moesten haar niet uitschelden.

De foto's zijn gelig-grijs. Veel buitenfoto's zijn met mooi weer genomen. Judith knijpt haar ogen dicht tegen de felle zon. Sommige foto's zijn van, zelfs voor mij, bekende plekken: het centrum van Zutphen met de Kruittoren en de brug over de IJssel, het station en de smalle straten die nu promenade zijn geworden.

Barbara kent de verhaaltjes bij de meeste foto's. Wie welke oom is en bij welke tante hij hoort, maar ook bij welke gelegenheid de foto genomen is.

Zo nu en dan valt ze stil. Ik vraag zo weinig mogelijk, bang dat het vragen naar fijne, nu pijnlijke herinneringen haar emotioneel zal maken. Ik probeer te ontdekken wat de karaktertrekken zijn die Judith Judith maken, herkenbaar op alle foto's. Ik houd de foto's van toen ze drie was en toen ze dertien was naast elkaar. De momenten waarop die foto's genomen werden liggen ver uit elkaar, het lijken twee heel verschillende personen. Toch zie je dat het dezelfde persoon is. Ik zoek een paar foto's uit en vraag of ik er kopieën van mag laten maken. Barbara heeft geen bezwaar. Ik kies enkele foto's van toen ze drie was, op het fietsje achter in de tuin, de schoolfoto waar Judith alleen op staat en de portretfoto die Barbara ook op de schoorsteen heeft staan. Ze is daar een jaar of zeventien.

II

's Morgens 10 uur. Een zondagmorgen, stilte in de straat van Barbara als ik haar buren, de familie Roos, bezoek die nu het huis van Judith bewoont.

Bij het betreden van het voortuintje zie ik meneer Roos bij het raam wegschieten. Ik bel aan. Op het gat van de oude trekbel is een drukbel gemonteerd.

‘Dag meneer, ik ben Maurits, ik heb u vorige week gebeld.’

‘Ja, ja,’ kom binnen. Meneer Roos is een grote man, tenminste dat lijkt zo, want als ik hem met mijn eigen lengte meet, blijkt hij zelfs iets kleiner. De indruk van groot zijn zal wel met leeftijd te maken hebben. Meneer Roos heeft een zwaar geplooid gezicht en wit kort haar. Hij schudt me de hand en pakt mijn jas aan. Het ontvangsthalletje, waar ook de kapstok is, wordt door een glas-in-looddeur gescheiden van de gang. Het is een huis als een bruin café.

In de kamer zit mevrouw Roos op een lichtbruine leren bank. Haar strak gepermanente haar, verraadt een wekelijks bezoek aan de kapper. Ze staat op als ik de kamer in kom. Het is een kleine vrouw, licht grijzend.

‘Da-ag, meneer.’ Ze schudt me de hand,

‘Wilt u koffie?’

‘Ja, graag.’

‘Melk en suiker?’

‘Alles erop en eraan, graag.’

‘Gaat u zitten.’

Meneer Roos wijst me de leren stoel die bij de bank hoort.

Aan de spullen te zien wonen ze hier al lang. Er staan spulletjes bij die je weggooit als je gaat verhuizen.

‘Zo, zo, u bent dus geïnteresseerd in ene Judith die hier gewoond moet hebben?’

‘Ja....’ Ik heb moeite mijn komst meteen zo duidelijk te maken.

‘U woont hier al lang?’

‘Een jaar of vijf. Mijn vrouw en ik komen uit Amsterdam, Apollolaan. We zijn destijds met het bedrijf mee verhuisd hier naar Zutphen.’

‘En bevalt het?’

Mevrouw Roos zet koffie voor me neer en biedt me een koekje aan. Zandkoekjes met amandelnoten.

‘Ja, prima, mijn dochter wilde destijds niet mee, die bleef in Amsterdam en woont nu in Den Haag, maar haar redenen dat het hier dorps zou zijn, zijn beslist niet waar, het is hier echt gezellig.’

‘U werkt nog steeds?’

‘Nee, nee, gepensioneerd.’

Hij maakt een afwerende beweging met zijn hand, alsof hij een aangeboden sigaret weigert.

Er valt een stilte. Ik zit, met mijn armen op mijn knieën rustend, in mijn koffie te roeren.

‘Het is vreemd,’ begin ik, hun vragende blikken van wie ze in huis gehaald hebben, negerend, ‘Judith heeft hier zo'n jaar of zeventien gewoond, dus voor u hier kwam wonen, maar ik kan me moeilijk een voorstelling maken van hoe het er. ... ik bedoel hoe het toen geweest is. U heeft dit huis gekocht?’

‘Ja, maar daarvoor was het een huurhuis. Was die Judith de dochter van die mensen die hier voor ons woonden?’

‘Ja. ..’

‘Als u wilt mag u het huis wel even bekijken.’

‘Nou graag.’

Nadat we onze koffie in een aftastende stilte hebben opgedronken volg ik meneer Roos.

Een smalle trap, met dik wollen tapijt bekleed, draait naar boven en komt uit op een gangetje waar weer vier deuren op uitkomen.

‘Dat was vroeger een kabinetje, daar hebben wij een badkamer van gemaakt en hier,’ - hij opent de deur die meteen links om de hoek boven aan de trap is - ‘was vroeger de douche, dat is nu een berghok, daar bergt mijn vrouw de stofzuiger en zo op.’ Hij gaat me voor in de kamer aan de voorkant, de kamer waar Judith sliep. Een grote, lichte kamer met ansichtuitzicht over Zutphen. De vijf torens in één blik gevangen. Imposant. Maar waardeer je dat als kind, vraag ik me af. Je ziet iets zonder dat je weet wat je ziet, je kent er nog geen waarde aan toe. Hier hangt nog wel iets van de sfeer die er geweest moet zijn toen Judith er nog woonde. Een meisje van nul tot zeventien, dit is je huis en hier je kamer. Met vriendinnen trap op en af. Ruzie met een broer, slaan met de deuren, moeder roept naar boven: ‘Het eten is klaar.’

‘Nee, ik kom niet eten,’ roep je terug.

Moeder komt zuchtend naar boven, kijken wat er aan de hand is.

‘Wat is er nu weer aan de hand?’

Met betraand gezicht zit je op je bed, dat met een wit wollen, zelf gehaakte sprei is bedekt, met een kapotte pop in je handen.

‘Koos heeft die armen eruit gedraaid en nu wil hij hem niet meer maken,’ jammer je.

‘Dat rot jong. Vraag straks maar aan Bert, die weet wel hoe die hem moet maken. En kom je nu eten?’

Misschien hingen er platen aan de muur en lag er in de legkast een dagboek of een poëziealbum met glinsterplaatjes van poezen. Wellicht zette je moeder bloemen op het rotantafeltje dat in het midden van je kamer stond. In ieder geval klaagde ze dat je altijd de dop op de tube van je tandpasta vergat te draaien.

Meneer Roos laat me voorgaan over de overloop en terug naar beneden. Bukken bij het afdalen van de trap voor het lage trapgatplafond.

‘De tuin?’

Nog voor ik kan antwoorden, gaat meneer Roos me voor door de keuken aan het einde van de gang beneden. Ik plaats gemeenplaatsen over de plantengroei in de tuin en bemerk dat ik meneer Roos' antwoorden niet hoor, zoals je een boek kan lezen zonder de woorden in je op te nemen.

Meneer Roos herhaalt zijn woorden, ik herken ze bij het herlezen. Het is een klacht: hij heeft eigenlijk nooit zoveel zin om die tuin bij te houden. Het schuurtje stond er al toen zij er kwamen wonen, vertelt hij. Ik loop over het gras naar het schuurtje.

‘Er is geen achterom?’ merk ik op.

‘Nee, nee.’

De fietsen moesten dus door de gang en de keuken naar achteren.

Moeder maar klagen over de achtergelaten moddersporen.

De boom. Ik herken hem van de foto bij Barbara. Judith op haar driewieler, loopfietst rond de boom. Zou de boom Judith nog kennen? Sluit je vriendschap met zo'n oude boom? Hij is amper veranderd, op de foto's stond hij er net zo bij. Jaar in jaar uit lees je er de jaargetijden op af. Hij kondigt aan en draait mee in de seizoenen.

In de hoek, verborgen onder de heg, staat een tulp, klein en rood, in de wit uitgeslagen aarde. Als meneer Roos ziet dat ik naar de tulp kijk, licht hij toe:

‘Ja, die komt elk jaar weer op, eerst was ik van plan de bol eruit te halen, maar daar is niks van gekomen, nu zijn we elk jaar weer nieuwsgierig of hij weer opkomt.’

Van de buren achter hebben ze geen last, de hoge bomen en struiken belemmeren hinderlijke inkijk.

Hier speel je dus als je te klein bent om voor op de stoep te spelen, of als je verplicht bent te huis te blijven vanwege de visites, die jou graag willen bewonderen. Strikken in het haar, rood-wit jurkje en witte sokjes. Zwarte lakschoentjes steken af tegen het verse groen van het gras.

Vader heeft je nadrukkelijk verboden in de zwarte aarde te lopen omdat er pas gezaaid, gepoot en geplant is. Moeder heeft je nadrukkelijk verboden in de zwarte aarde te lopen omdat dan je jurk, je sokken en schoenen vuil worden. Denkende dat ze je niet zien, pak je toch de bal die je per ongeluk over het tulpenbed hebt laten rollen. Je staat midden in het zwarte zand, drie stappen van het gras, als ze je allebei tegelijk snappen: ‘Wat hadden we nu gezegd? Niet in de aarde lopen!’

Vader stormt toe om de voetsporen uit de aarde te wissen. Moeder stormt toe om de aardklodders van je schoenen te vegen.

Terug in de kamer laat ik me overhalen nog een kop koffie te drinken. Bij het weggaan en het sluiten van het voortuinhekje fietst een klein meisje op een driewieler me haast van de sokken.

‘Hola, haast een botsing.’

‘Brm, brm, ik heb haast.’