ARTUR C. JASCHKE

MUZIEK,
IMPROVISATIE EN
DE HERSENEN

uitgeverij HetMoet | Open Archief

INHOUD

Voorwoord

Prelude

DEEL 1
WAT IS IMPROVISATIE?
(EN WAT IS MUZIEK?)

1 Iets maken uit niets

2 Muziek en de hersenen

3 Sociaal-culturele context

4 Muziek als multisensorische stimulus

5 Muziek als natuurkunde

6 Muziek als georganiseerd geluid

7 De traditie van het improviseren

8 Op zoek naar je eigen stem

9 Improvisatie als leren leren

10 Vrijheid binnen een vooraf vastgesteld kader

11 Improvisatie als dialoog

DEEL 2
MUZIEK, IMPROVISATIE
EN DE HERSENEN

1 Geluid en de hersenen

2 Van geluid tot muziek

3 Muziek en emoties

4 De verwerking van muziek in de hersenen

5 Executieve functies en muziek

6 Wij zijn onze verbindingen

7 Improvisatie en de hersenen

8 Near transfer en far transfer

9 De invloed van muziek op cognitieve vaardigheden

10 Het opzetten van een onderzoeksexperiment

11 Gerandomiseerd onderzoek met controlegroep

12 Cognitieve vaardigheden en recent onderzoek

13 Ethische kwesties

14 Een waterglas, een whiskyglas en een wijnglas: cognitieve economie

15 Prototype approach en exemplar approach

16 Een gigantisch netwerk van hersengebieden

17 Het episodisch auditieve geheugen

18 Een luie DLPFC als oorsprong van creativiteit

19 Berend Botje en hiërarchische organisatie

20 Alles is context

DEEL 3
HET GEHEIM VAN IMPROVISATIE:
IETS MAKEN UIT NIETS

1 De vier stadia van het improviseren

2 Passief en actief luisteren

3 De improviserende luisteraar

4 Hoe kun je van niets iets maken?

5 Vrije wil

6 Vrijheid binnen een vooraf vastgesteld kader

7 Je kader vergroten

DEEL 4
IMPROVISEREN = LEREN

1 Ons bewustzijn

2 Elk brein is anders bedraad

3 Entropie en evenwicht

4 Hersenplasticiteit

5 Synapse-pruning

6 Less is more

7 Een leven lang leren

8 Deep Learning

9 Deep Learning en de hersenen

10 Schrödingers kat: het verschil tussen brein en machine

11 Toekomstmuziek

CODA De hersenen zijn er klaar voor…

Bronnen

Discografie

VOORWOORD

Mijn eerste ontmoeting met Artur Jaschke was tijdens zijn promotie. Ik mocht hem van repliek dienen vanuit de oppositie. Met veel vuur en kennis, en strak in jacquet, verdedigde hij zijn proefschrift over de hersenen en muziek. Er zijn veel mensen met kennis over de hersenen. En veel, heel veel mensen met kennis over muziek. Kennis van beide, en liefde voor beide, is zeldzaam. Artur Jaschke is een van die zeldzame paradijsvogels: neurowetenschapper, muzikant, musicoloog. In dit boek deelt hij zijn unieke kennis van beide vlakken. Zijn boek inspireert en daagt uit. Het laat je dingen doen die je eerder niet durfde.

We weten allemaal dat muziek een groot effect op ons heeft. Op onze stemming, op ons activiteitenniveau, op onze concentratie. Als we die avond uitgaan, zetten we alvast een lekker nummertje op om in de stemming te komen. Als we geconcentreerd willen werken, komt de rustige instrumentale muziek uit de kast en als we een flink eind willen hardlopen, dan helpt de uptempo beat ons ook de laatste kilometers door. Hoe krijgt muziek dat voor elkaar? Het is vast geen toeval dat het ritme van de muziek op onze ademhaling en hartslag lijkt. Door een snel ritme gaan we sneller ademhalen en worden we actiever. Van Artur leerde ik hoe je met pauken en trompet een leger moed in speelt en ten strijde laat trekken.

Muziek raakt niet alleen het hart en de longen, maar ook de ziel. Toen ik een paar jaar geleden iets naars had meegemaakt, kon ik beslist geen verdrietige muziek meer horen, zelfs geen smartlap. Dat raakte aan mijn eigen verdriet en trok de wond weer open. Als ik down ben, weet ik precies welke muziek mij zal opbeuren. Geldt dat ook voor jou? Voor Artur Jaschke geldt dat zeker! Hij vertelt wat het maken van muziek, het zelf creeren van nieuwe ritmes en nieuwe melodieën met hem doet, en hoe het is om samen muziek te maken. Voor hem is het een levensdoel, een communicatiemiddel, een geliefde die er altijd is als hij haar nodig heeft. Zijn missie is om ook anderen de helende kracht van muziek te laten ervaren. Daarvoor zet hij zich in op de intensive care, in het verpleeghuis en op de kinderafdeling. En via dit boek bereikt hij ook jou.

Hersenen houden ervan om uitgedaagd te worden. Bij een lastig werkje, iets wat je nooit eerder hebt gedaan, hoor je je hersenen spinnen van tevredenheid. Ze gaan nieuwe verbindingen aanleggen, hersengebieden met elkaar in contact brengen die dat eerder niet waren. Dat opent nieuwe mogelijkheden, die jou op een volgend moment goed van pas komen. Zo worden we vindingrijk en dus slim. Muziek maken, een instrument leren bespelen, je stem onder controle krijgen, maat leren houden, dat zijn allemaal mooie uitdagingen en ja hoor, je hoort op de achtergrond het zacht spinnen van het brein…

Muziek heeft de neiging om lang te blijven hangen in het brein. Heb je weleens een zogenaamde oorwurm gehad? Geen echte worm, gelukkig, maar zo’n liedje dat maar rond blijft gonzen in je hoofd. Ook wanneer je er allang genoeg van hebt. Mensen die slecht slapen, down of gestrest zijn hebben er gauw last van. Vervelend trekje, het is ook nooit een mooi liedje dat zich nestelt in je hoofd. Heb je het weleens gehad? Weet je nog welk liedje het was? Ik heb het vaak en probeer de ergste muzak te vermijden om dit fenomeen te ontlopen. Als je erop let, dan merk je dat onze samenleving helaas sterk vervuild is met muzak. In het tankstation, op het openbaar toilet, in de winkels en (de allerergste) als je in de wacht hangt van een klantenservice. Er zijn ook mensen die muzikale hallucinaties ervaren. Dat is geen vaag liedje, dat is echte muziek, die je hoort alsof het ter plekke gespeeld wordt. Alleen niemand anders hoort het. Dat ligt in het verlengde van tinnitus, oorsuizen, en komt vaak voor bij gehoorverlies. Hersenen zijn nu eenmaal gewend om van niets iets te maken. Als een oor beschadigd is en bepaalde tonen niet meer goed waarneemt, springen de hersenen bij en vullen ze aan wat ze denken dat er aan informatie mist. Daarbij zijn ze creatief en produceren ze verrassende geluiden, soms hele concerten. De naam Beethoven komt nu, terecht, bij je op. Maar veel ouderen hebben gehoorverlies; dat komt doordat onze samenleving te veel decibel heeft, niet alleen op conto van de muzak. En oorsuizen en muzikale hallucinaties zijn niet zeldzaam. Zowel mensen met oorwurmen als met muzikale hallucinaties zie ik soms voor diagnostiek en behandeling. Je raad nooit wat een effectieve behandeling is… Of raad je het toch? Muziek maken en zingen! Componeren met je tinnitus. Bespeel het als een instrument. Vervorm de zoem of piep tot het begin van een concert. Voor de masterclass in deze bedrevenheid verwijs ik graag naar Vincent Bijlo, muziek- en levenskunstenaar. Artur zou me hier corrigeren en zeggen dat we allemaal muziekkunstenaars zijn.

Muziek is een wezenlijk onderdeel van het mens-zijn. Zelfs mensen die, zoals ik, zichzelf niet muzikaal vinden. Volgens Artur kan iedereen een ritme tikken, zingen en neuriën. Muzikaal improviseren is een vaardigheid waar alle mensen over beschikken: zoals op een computer al standaardprogramma’s staan bij de aanschaf, zo beschikt ons brein standaard over de software ‘improviseren’. Dat improviseren mag je ruim opvatten. Niet alleen met je stem of met een muziekinstrument. Het menselijk brein is creatief en heel goed in staat om uit bekende informatie iets nieuws te maken.

Standaardsoftware. Ik wilde testen of dat klopt. Mijn lezingen bereid ik doorgaans goed voor. Saai werkje: alle informatie bijeenzoeken die ik wil presenteren, daar een selectie van maken, nadenken over de volgorde, begeleidende plaatjes zoeken en voilà: death by powerpoint. Ik besloot te kiezen voor de Jaschke methode: improviseren. Dat kwam bijzonder goed uit, want het was een uitzonderlijk drukke week en tijd om de lezing voor te bereiden had ik niet. Daar stond ik dan, voor een donkere zaal, met een volgspot op mijn bol en zonder mijn vertrouwde zoemende beamer. Zelfs zonder afstandsbediening in de hand om de beamer te bedienen. Ik begon te praten en hoopte dat ook ik over dat standaardsoftwarepakket beschikte. Wat denk je? Prachtige lezing geworden! Publiek geboeid, ik in mijn element. Het zorgt voor veel meer lol dan een voorbereide lezing. Het geeft de vreugde van het scheppen. Een lezing is wellicht niet de meest creatieve uiting, kun jij musiceren? Of dichten? Of schilderen? Of kleien? Maak je zelf sieraden of handtasjes of mooie doosjes? Dan is het bewijs geleverd: ook jij kan improviseren. En het geeft een goed gevoel, nietwaar?

Ken je nog dat kinderprogramma van de vpro, Schepper de schep? Van het onvolprezen Villa Achterwerk-gezelschap. Kinderen maken iets, bedenken iets, steken de handen uit de mouwen, en dan is er iets. Het voelt goed: je maakt iets wat er daarvoor niet was, zelfs niet in gedachten. Voor mij was het een lezing, voor Artur is het muziek. Wat ga jij scheppen? Vertrouw op je standaardsoftware: je brein is geniaal, muzikaal en gemaakt om te improviseren. Wij zijn allemaal kleine Scheppers.

Iris Sommer

PSYCHIATER,

NEUROWETENSCHAPPER,

AMUZIKAAL

PRELUDE

Het tikkende geluid van brogues op asfalt. Een dikke jas beschermt een eenzame gestalte tegen de regen en de bijtende wind. Met zijn linkerhand houdt hij een hoed tegen zijn voorhoofd, in zijn rechter een zwarte koffer. Als hij eronderdoor loopt belichten de straatlantaarns heel eventjes zijn gezicht. Hij kijkt niet op of om en verdwijnt zowat in de hoog opgetrokken kraag van zijn jas. Het is laat, het is donker, de straten zijn leeg. In gedachten verzonken beweegt hij zich over het natte trottoir, stap voor stap. Zo nu en dan ontsnappen er wat fluittonen aan zijn lippen – geen woorden.

De man kijkt op en wordt verblind door een fel licht. Hij zet zijn koffer neer, houdt een hand voor zijn ogen en probeert tussen zijn vingers de bron van het licht thuis te brengen. Het schijnsel wordt groter en feller, waar komt het vandaan?

Opeens dooft het licht. Een politiewagen rijdt hem voorbij.

Langzaam wennen zijn ogen weer aan het matte licht van de straatlantaarns en daar doemen ook de contouren van het natte asfalt weer op, het parkbankje naast hem, de hoge gebouwen, de reclameborden en in de verte het Empire State Building. Uit zijn binnenzak diept hij een sigaret op, met de grootst mogelijke moeite lukt het hem om hem aan te steken. ‘Deze straat uit en dan naar links…’ mompelt hij.

En ja, daar is het, de club waar hij moet zijn. De man opent de deur en een walm van hitte en sigarettenrook komt hem tegemoet. Hij hangt zijn jas en hoed aan de kapstok. Met de koffer in zijn hand loopt hij naar het eind van de ruimte.

‘John, wat goed dat je er bent. We dachten al dat je verdwaald was in dit beestenweer,’ zegt een geagiteerde stem.

Maar John reageert niet.

Hij passeert de clubeigenaar, zet de saxofoon aan zijn lippen en het John Coltrane Quartet begint de ruimte te vullen met tonen, ritmen, timbre, melodieën.

Met muziek.

Bij dit stereotiepe beeld van een jazzmuzikant kun je je vast wel iets voorstellen. Sigarettenrook, New York in de jaren vijftig, slecht weer, hoeden… en muzikanten die hun ziel en zaligheid in een optreden leggen. Improvisatie in optima forma.

Op deze plek begint onze reis naar het intrigerende netwerk van verbindingen in ons brein dat het voor ons bestaan onmisbare verschijnsel improvisatie mogelijk maakt.

Onmisbaar?

Jazeker. Want hoezeer improvisatie ook wordt geassocieerd met jazzmuziek, improviseren is zeker niet voorbehouden aan jazz of zelfs maar aan muziek per se. Improvisatie is terug te vinden in verschillende muziekstijlen en tijdperken – van Hindoestaanse muziek tot aan gregoriaanse zang en de orgelmuziek van Johann Sebastian Bach.

Maar het is veel meer dan dat. Het is ook een medium voor communicatie, voor saamhorigheid, revolutie, verzet.

IEDEREEN KAN MUZIEK MAKEN

Om in de loop van dit boek een beetje gevoel te kunnen krijgen voor deze bredere opvatting van improvisatie, is het handig om voorlopig even te blijven hangen bij het beeld dat ik zojuist schetste: het beeld van een creatieve jazzmuzikant, van iemand die improviseert binnen de context van de muziek.

Muziek raakt ons en maakt geen onderscheid tussen mensen. Muziek brengt ons met elkaar in contact. Muziek is voor iedereen weggelegd. En toch zijn er een hoop mensen die zeggen dat ze muziek dan misschien wel leuk vinden om naar te luisteren, maar zelf muziek maken?

O NEE, DAT KAN IK NIET HOOR

Maar als je dan doorvraagt, komt er vaak als antwoord: Ik zing weleens onder de douche, maar zou dat nooit doen waar anderen bij zijn, en improviseren kan ik al helemaal niet.

Maar niets is minder waar. Iedereen kan muziek maken, iedereen kan improviseren! We willen muziek maken omdat we erdoor worden omringd. Muziek is overal. Je zou haast een klein groen wezentje uit een beroemde sciencefictionepos citeren: ‘It surrounds us and penetrates us; it binds the galaxy together.’

Oké, dat gaat voor nu misschien wat te ver, maar muziek is wel degelijk onlosmakelijk verbonden met ons mens-zijn en improvisatie speelt daarbij een cruciale rol.

Improvisatie is durven: de context anders interpreteren, nieuwe gedachten toetsen aan de praktijk, consequenties loslaten. Het is een dynamisch proces. En ook al kunnen we het allemaal, echt, toch zijn de werkingsmechanismen van muziek – en daarmee dus van improvisatie – ongelofelijk complex.

Muziek is een wereld die wordt opgetrokken uit onze ervaringen, onze herinneringen, onze vaardigheden, onze smaak – zaken die binnen de hersenwetenschap pas sinds kort duidelijk in beeld kunnen worden gebracht dankzij hulpmiddelen als functional Magnetic Resonance Imaging (fMRI) en Diffusion Tensor Imaging (DTI).

HOE WERKT MUZIEK IN ONS BREIN?

Pas als we begrijpen hoe muziek precies werkt in ons brein en in ons lichaam, kunnen we die kennis betrekken op andere, niet-muzikale vormen van improvisatie. Muziek is een ontzettend intrigerend fenomeen: de muziek die we iedere dag horen, op de autoradio, via onze oortjes, in de supermarkt, maar ook geluiden die je niet zo een-twee-drie als muziek zou betitelen… het raakt ons allemaal – letterlijk.

Hoe werkt dat?

Laat ik in deze prelude een voorzichtig voorschot nemen op een antwoord. Straks gaan we dan verder de diepte in.

Muziek is een opeenvolging van geluidsgolven die zich door de lucht verplaatsen totdat ze ons trommelvlies raken en laten vibreren. Deze nu nog mechanische trillingen worden door de kleinste botjes in ons lichaam, de gehoorbeentjes, omgezet in elektrische signalen die door ons brein kunnen worden geïnterpreteerd. Deze signalen activeren vervolgens verschillende hersengebieden, maar ook allerlei chemische stofjes – en dit geheel van signalen, stofjes en verbindingen in het brein zorgt ervoor dat wij er ten slotte muziek van kunnen maken.

Gebieden die spelen met onze emoties, die ons geheugen in gang zetten, die ons in staat stellen om te plannen, te focussen, te luisteren, te voelen, te kijken en nog een heleboel andere taken te verrichten; al die gebieden doen mee als we naar muziek luisteren, als we het spelen of als we improviseren. Om dit grote en ingewikkelde hersennetwerk te kunnen vertalen naar ons gedrag, dus naar de manier waarop we omgaan met muziek, waarop die ons raakt en in beweging brengt, kunnen we vier stadia van muziekparticipatie onderscheiden: passief luisteren, actief luisteren, muziek spelen en improviseren. Bij elk van deze vier stappen komen er meer hersengebieden bij en wordt ons brein dus ook steeds meer uitgedaagd, aan het werk gezet en tot ontwikkeling gebracht.

Maar met name dit vierde stadium van muziekparticipatie, het improviseren, is zoveel meer dan alleen een paar hersennetwerken die met elkaar praten. Improvisatie is onlosmakelijk verbonden met de manier waarop we leren, waarop we ons door de wereld bewegen, waarop we communiceren.

Je zou haast zeggen dat het in ons dna zit.

Het is een fundamenteel onderdeel van ons mens-zijn en de manier waarop we omgaan met de wereld om ons heen.

Als we improviseren kijken we niet vooruit maar juist terug, naar onze eigen culturele en historische bagage. Dit zien en horen we bijvoorbeeld in Schotse, Ierse of Bretonse volksmuziek, in de zang van gregoriaanse monniken of in de intrigerende muziek van de Ottomanen. En deze culturele rugzak gebruiken we niet alleen als we muzikaal improviseren, maar juist ook tijdens onverwachtse situaties in ons dagelijks leven.

Wat we dus eigenlijk bedoelen als we zeggen dat we dat niet kunnen, improviseren, o god, nee… is dat we het zijn vergeten.

We zijn vergeten om ons te laten leiden door onze intuïtie.

Door ons vermogen tot improviseren.

IEDEREEN KAN IMPROVISEREN

Waarom speel ik in een solo deze noten en niet andere? Waarom kies ik ervoor om ook stiltes te laten vallen? Waarom kan de een gemakkelijker improviseren dan de ander?

Het zijn slechts een paar van de vragen die mij bezighouden sinds ik me neurowetenschapper en muzikant mag noemen. Niet voor niets concentreer ik me samen met mijn collega’s ook in ons onderzoek op de relatie tussen muziek en het brein, op het beluisteren en het maken van muziek en op de manieren waarop we dit alles in kunnen zetten in het dagelijks leven, maar ook in het onderwijs en in de zorg. Hoe kunnen we muziek gebruiken? Worden we er slimmer van? En waarom raakt muziek ons zo sterk?

Tijdens mijn zoektocht naar antwoorden op dit soort vragen kwam ik uit bij het verschijnsel improvisatie. Wat ís improvisatie? Hoe werkt talent en creativiteit?

Tijdens ons onderzoek in ziekenhuizen en verpleeghuizen, en in de klas bij peuters en kleuters, viel ons op dat – om het in de woorden van cognitief muziekwetenschapper en dierbare collega Henkjan Honing te zeggen – iedereen muzikaal is. Sterker nog, ook al hebben sommige van de mensen die we hebben onderzocht nog nooit een instrument aangeraakt, iedereen kon toch wel iets spelen op bijvoorbeeld een gitaar of piano, zelfs ook met elkaar – de eerste muzikale improvisatie van hun leven! Dit komt niet doordat er een verscholen talent in hen zat dat voorheen nog werd onderdrukt, nee, het komt doordat de hersennetwerken die belangrijk zijn voor improvisatie al in ons brein zijn aangelegd (bij volwassenen) of door ‘gewone’ ontwikkeling nog worden aangelegd (bij kinderen) omdat we ze in het dagelijks leven nodig hebben.

Wij mensen kunnen improviseren – en stiekem zelfs heel erg goed – omdat het nou eenmaal een onderdeel is van ons creatief vermogen.

Alleen staan we daar te weinig bij stil.

Zie ik je daar nu weer nee schudden?

Ik kan helemaal niet improviseren, dat is niks voor mij.

Even een voorbeeld dan. Het regent pijpenstelen en jij komt net van de winkel met twee heel grote tassen vol boodschappen. Het hengsel van de ene tas staat op scheuren, je telefoon gaat, je bent zeiknat en daar staat de buurman voor de deur al heel enthousiast te zwaaien omdat hij de nieuwste ontwikkelingen in politiek Den Haag met je wil bespreken. Jij hebt daar helemaal geen zin in, dus je begint al wat uitvluchten te verzinnen – ik ben vergeten de wasmachine uit te zetten; dit telefoontje moet ik echt nemen; kunnen we het hier een andere keer over hebben?

Dat zijn allemaal mechanismen die om improvisatievermogen vragen.

Je improviseert je uit het gesprek dat dreigt.

Nu zul je misschien zeggen dat dat toch iets heel anders is dan wanneer we muzikaal improviseren. Maar niets is minder waar. De hersengebieden die we gebruiken als we met taal improviseren zijn precies dezelfde als wanneer we dat muzikaal doen. Sterker nog, muziek activeert zo veel extra hersennetwerken dat muzikaal improviseren eigenlijk gemakkelijker is, omdat er meer gebieden met elkaar samenwerken om er een improvisatie van te maken.

Je ziet het: we kunnen het allemaal, maar durven het niet altijd, of we plakken een esthetisch label op onze improvisatie: het is niet mooi, het klinkt niet goed.

Bij taal doen we dat niet, omdat we geleerd hebben hoe we met een woordenschat moeten omgaan. We hebben dingen onthouden die werken – en die niet werken.

Bij muziek kunnen we dat ook, maar doen we het op een of andere manier toch vaak niet.

ZIJN WE LUI GEWORDEN?

Dus als we het allemaal gewoon kunnen, improviseren, waarom laten we dan die labels mooi en lelijk niet los en gaan we net als bij taal op zoek naar ‘nieuwe’ muziek die we kunnen maken?

Hier wordt het ingewikkeld, want wie bepaalt eigenlijk wat ‘mooi’ of ‘lelijk’ is? Of we iets mooi vinden hangt in eerste instantie van onze eigen smaak af. Maar wat ís smaak en waarom hebben we een voorkeur voor rood in plaats van blauw of juist andersom?

Hier komt onze ontwikkeling om de hoek kijken, en de omgeving waarin we zijn opgegroeid. Vanaf onze geboorte worden we overspoeld met prikkels die ons allemaal vormen. Of het nu het eerste kinderliedje is dat we van onze ouders horen, of de eerste speen met dat mooie roze lapje eraan, of onze allerliefste knuffel, de zachtste die we ooit hebben mogen aanraken. Al deze prikkels slaan we op in ons geheugen en dat heeft vervolgens invloed op onze smaak.

In de puberteit slaat dat allemaal op hol en vinden we de meeste dingen die we tot die tijd geweldig vonden helemaal niet meer ‘tof’. We kunnen zelfs een totaal andere richting inslaan op onze zoektocht naar onszelf, de wereld en alles wat erin te vinden is. Dat is niet zo gek. Juist in de puberteit ontwikkelen verschillende gebieden in ons brein zich op verschillende snelheden. Zo kunnen we de ene dag heel erg empathisch zijn, en een andere opeens heel slecht plannen, en op weer een ander moment moeite hebben met het beheersen van onze emoties.

Al deze gedragspatronen hebben te maken met de aard en de hoeveelheid van de prikkels die we voor en gedurende de puberteit hebben binnengekregen en nog krijgen – en wat we er vervolgens mee doen. Anders gezegd: als we alles op een presenteerblaadje aangereikt zouden krijgen tijdens deze belangrijke ontwikkelingsfase en we dus geen moeite zouden hoeven doen om iets uit te zoeken, iets te verzinnen, een probleem op te lossen in plaats van het antwoord gewoon online op te zoeken, dan zou het voor de hersenen heel moeilijk worden om nieuwe verbindingen aan te maken en te versterken.

Je denkt nu misschien dat dat alleen voor pubers geldt, maar niets is minder waar. Na de puberteit maken wij ons juist allemaal schuldig aan luiheid: we zoeken te makkelijke oplossingen en gaan de uitdaging uit de weg, op zoek naar gemak en comfort. Tijdens de puberteit kunnen we dat nog afschuiven op de fase waarin de hersenontwikkeling zich op dat punt nou eenmaal bevindt, maar daarna wordt het wel heel lastig om nog een zondebok te vinden voor het feit dat we steeds slechter om kunnen gaan met tegenslagen of liever elke avond voor de tv zitten in plaats van een boek te lezen. Deze gemakzucht staat onze hersenenontwikkeling in de weg en zal op den duur ook onze smaak en ons inzicht in wat we persoonlijk als ‘mooi’ of ‘minder mooi’ beschouwen beïnvloeden.

HEEFT DIGITALISERING ONZE GEEST VERZWAKT?

We verliezen steeds meer het vermogen om een beslissing te kunnen nemen die gebaseerd is op wat we zelf (hebben) ervaren en worden in plaats daarvan steeds meer geleid door schreeuwerige input van buitenaf. Elke reclame die ons bijna dwingt om het nieuwste model telefoon of tv te kopen, elke jingle die een product aanprijst en elke technologische ontwikkeling die ons leven zogenaamd zoveel makkelijker gaat maken. Dat gebeurt al sinds de jaren dertig – het wordt Neurolinguistic Programming (NLP) genoemd. We hadden zo’n elektrische wasmachine eigenlijk niet nodig en met de hand ging het al decennia prima, maar heel uitgekiend werd destijds het beeld gecreëerd van ‘de moderne huisvrouw’ die dit nieuwe apparaat móést hebben, anders was het geen volwaardig en welvarend huishouden. Er werd zo slim gemarket: mensen gingen geloven dat ze iets wilden wat ze eigenlijk helemaal niet nodig hadden.

Als we deze lijn doortrekken zijn we dus sinds de jaren dertig klaargestoomd om wat de maatschappij ons aan nieuwe gadgets voorschotelt kritiekloos te accepteren en ze in ons dagelijks leven te introduceren zonder erbij stil te staan dat al deze prikkels invloed hebben op wat we mooi vinden en waarom, op hoe we ons verhouden tot esthetiek en welke waarden wij eraan kunnen hechten.

In een recente discussie over het gebruik van verschillende nieuwe technologieën, muziek en creativiteit, waaronder ook kunstmatige intelligentie of artificial intelligence (AI), werd tech-schrijver Jacob Nelson op een ochtend wakker met de niet al te ongeloofwaardige toekomstfantasie dat we op een dag binnen zullen lopen in onze slimme keukens en dat vriendelijke robots daar dan koffie voor ons zetten en een ei voor ons bakken. Tegen die tijd worden we door slimme auto’s naar ons werk gereden, terwijl we ontspannen achter het stuur de krant lezen.

Gek genoeg vind ik die gedachte eerder beangstigend dan ontspannend. Hoe geweldig het misschien ook klinkt, er is uiteindelijk toch niets luiers dan dat? Wetenschappelijk onderzoek zoals wij dat kennen zou dan bijvoorbeeld volledig verdwijnen. In plaats van de vele uren die ik in de bibliotheek doorbracht om te zoeken naar essays en wetenschappelijke artikelen, hebben we daar tegenwoordig nog maar tien minuten voor nodig met een functionele zoekmachine als Google.

Het lijkt er sterk op, kortom, dat de effectiviteit van de zoekmachine ons lui heeft gemaakt. Maar dat zou dan toch juist meer ruimte moeten scheppen voor creativiteit en voor wat we écht willen doen?