PIM FORTUYN

de autobiografie

Eerste druk maart 2021

© Pim Fortuyn

Omslagfoto: Lenny Oosterwijk/Lumen

Omslagontwerp: Vincent Sterk/das Studio

Foto auteur (achterflap): Friso Keuris/De Beeldunie

ISBN: 9789083134642

NUR: 681

vesperpublishing.nl

Dit boek is eerder verschenen als Babyboomers, autobiografie van een generatie en Autobiografie van een babyboomer.

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

PIM FORTUYN

de autobiografie

‘Schrijven is naast spreken een manier van leven voor mij geworden. Het is een vorm van praten met mezelf zonder welke ik niet meer kan.’

– Pim Fortuyn

Inhoud

Voorwoord door Leonard Ornstein

I KINDERTIJD (1948-1961)

Velsen, Driehuis en de Zaanstreek

De oorlog

Het gezin

School, vereniging en kerk

Schaarste en soberheid

Dorp en stad

De wereld

II PUBERTEIT (1961-1968)

Driehuis, Santpoort en Haarlem

School

Verenigingsleven

Religie

Seks?

De adellijke dame

De wereld

III STURM-UND-DRANG (1968-1978)

Amsterdam en Groningen

Studentenleven en politiek

Homoseksualiteit en seks

Universiteit en wetenschap

Politiek en feminisme

Leven en wonen

IV JONGVOLWA SSENE (1978-1989)

Groningen, Den Haag en Rotterdam

Psychoanalyse

Leven

Wetenschap en universiteit

Politiek

Rechterhand van prof. dr. Albeda

V VOLWASSEN? (vanaf 1989)

Nederland

Directeur

Hoogleraar, adviseur en commissaris

Schrijver en spreker

Politicus buiten de partijen

Bekende Nederlander

De grote niet-beantwoorde liefde

De polder is vol!

Voorwoord

Tegen de avond kwam de dag pas echt op gang. Pim Fortuyn was geen ochtendmens. Maar dan, als de schemering intrad: een goed glas wijn, muziek van Bach aan, dineren. Dan begon hij te leven.

Wilhelmus Simon Petrus zoals hij eigenlijk heette, hield ervan om ’s nachts door te werken, te feesten, te vrijen, na te denken. Vanaf de late uurtjes pakte hij graag zijn schrijfmachine om columns te typen, een fax te sturen of aan zijn boeken te werken. In de avonduren kwam zijn leven voorbij en dan ging hij zijn autobiografische gedachten ordenen.

De dagen van Fortuyn waren goed gevuld en bevatten meestal dezelfde ingrediënten. Schrijven, spreken, huilen, ruziemaken en lachen. Dat stond dagelijks op zijn menu.

Vier jaar voordat Pim Fortuyn op 6 mei 2002 op het Mediapark in Hilversum werd doodgeschoten, besloot hij zijn levensgeschiedenis op schrift te stellen. Hij was op het moment dat hij zijn levensgeschiedenis publiceerde pas vijftig jaar. Dat is jong om een autobiografie te schrijven.

Een autobiografie is een ander soort boek dan een biografie. In een autobiografie hoeven de grenzen tussen waarheid en fantasie niet strikt gescheiden te zijn. De autobiograaf heeft in tegenstelling tot de biograaf de vrijheid zijn eigen leven mooier of spannender voor te stellen dan het in werkelijkheid was. Dat geldt zeker voor Pim Fortuyn, die in de autobiografie die u nu ter hand neemt nog wel eens fabuleerde. Dit tot ergernis van zijn oudere broer Marten, die vond dat Pim veel te veel een eigen draai aan zijn levensverhaal en dat van de familie had gegeven. Fortuyn noemde zijn boek zelf met nadruk ook ‘een subjectief verhaal, maar daardoor beter in te voelen’. Hij vond zijn eigen autobiografie niet eens een autobiografie: ‘Dit boek is niet mijn autobiografie, maar bevat wel veel autobiografisch materiaal. Het is geen autobiografie omdat ik veel feiten en omstandigheden die een licht werpen op mijn leven, heb weggelaten.’ Hij ervaarde het als een roman met veel autobiografische elementen over zijn leven.

Fantasie en werkelijkheid zijn belangrijke elementen in een autobiografie, veelal verbonden met kwesties als: is dit het perspectief van waaruit de hoofdpersoon de werkelijkheid zag? De beroemde Duitse schrijver en filosoof Johann Wolfgang von Goethe (1749-1832) noemde zijn autobiografie niet voor niets Aus meinem Leben, Dichtung und Wahrheit. Het zou een klassieker in de wereldliteratuur worden. Nog een gelijkenis: Fortuyn en Goethe schreven beiden uitvoerig over hun kinderjaren, puberjaren en studentenleven. Ook voor Fortuyn bleven die jongste jaren onuitwisbaar in zijn geheugen gegrift. Van de bezoeken aan Artis, zijn ervaringen bij de mis in de Engelmunduskerk in Driehuis of over zijn vader die hem al jong vertelde over de gaskamers in de Tweede Wereldoorlog.

Volgens Goethe zijn die eerste zesentwintig jaar eigenlijk de belangrijkste jaren voor iemands persoonlijke ontwikkeling. Wat daarna komt is – bijna – bijzaak. Eigenlijk vond Fortuyn dat voor zichzelf ook van toepassing. In de oorspronkelijke inleiding deelde hij zijn leven in vijf hoofdstukken in: 1. kindertijd (1948-1961), 2. puberteit (1961-1968), 3. Sturm und Drang (1968-1978), 4. jongvolwassen (1978-1989) en als laatste deel 5. volwassen (vanaf 1989).

Goethe schreef meer dan twintig jaar aan zijn autobiografie. Fortuyn deed er aanzienlijk korter over. Hij had de contouren van zijn levensboek al jaren in gedachten, maar de teksten werden in een paar maanden uitgeschreven. Fortuyn typte een stukje eigenhandig uit op zijn elektrische IBM-schrijfmachine (met draaiend bolletje), de rest van de autobiografie dicteerde hij grotendeels aan zijn schoonzuster Jolanda Elberse, echtgenote van zijn jongste broer Simon.

In een goede autobiografie wordt niet alleen aan het vroege en professionele leven uitvoerig aandacht besteed, ook het liefdesleven van de hoofdpersoon komt aan bod. Op dit punt stelt Fortuyn zijn lezers bepaald niet teleur. Vanaf zijn jongste jeugd vertelt hij over zijn vele wilde seksuele belevenissen.

In de oorspronkelijke, door Fortuyn bij leven in 1998 gepubliceerde autobiografie, koppelt hij heel nadrukkelijk zijn eigen levensloop aan dat van de babyboomgeneratie, de mensen geboren tussen 1945-1955. Dat was ook de oorspronkelijke titel van het boek: Babyboomers, autobiografie van een generatie. Hij sluit zijn originele autobiografie zelfs af met een nabeschouwing over deze uitzonderlijke naoorlogse generatie.

Fortuyn zag zichzelf als een kind van deze, in zijn ogen bevoorrechte, generatie ‘geboren met een gouden lepel in de mond’. Het is een generatie die zich ontworstelde aan het gezag, opstandig was, zich losmaakte van tradities en brak met oude conventies. Een creatieve, originele generatie die zich vrij voelde en nieuwe standaarden uitvond. Bevoorrecht zeker, want het was ook een generatie die vrijheid proefde op een manier zoals weinigen daarvoor vrijheid beleefd hadden.

Niemand is als persoonlijkheid eenduidig. Fortuyn had genoeg zelfkennis om zijn sterke en zwakke eigenschappen te aanschouwen. De autobiografie die u in handen hebt is een handleiding door het kleurrijke leven, controversiële leven van Pim Fortuyn.

Niet veel mensen zullen zichzelf openlijk een heldenstatus geven. Fortuyn durfde het aan, schreef in de eerste druk van zijn autobiografie: ‘Dit boek is het boek van een held, soms een gemankeerde, dan weer een tragische of komische, maar soms toch een held’. Fortuyn had ook zelfkritiek in deze autobiografie. Hij erkende zijn eigen falen, zoals fouten blunders die hij gemaakt had. Hij schreef over zijn ijdelheden en de noodzaak die hij voelde om een bekende Nederlander te zijn. Zijn zware strijd om erkenning van zijn homoseksualiteit, de depressies en momenten van opperste geilheid; de lezer mocht het allemaal weten. Volkomen transparant.

Nogmaals, of het klopt en feitelijk zo is gebeurd: we zullen het nooit helemaal ten volle weten. Een groot deel van de verhalen is echt gebeurd, sommige delen zitten, om met Goethe te spreken, dicht tegen Dichtung aan. Fortuyns fantasie maakt liefdesaffaires achteraf soms nog gepassioneerder dan ze in werkelijkheid al waren.

Een autobiografie is per definitie nooit af. Het boek van iemands leven is nog niet uit. Fortuyns leven zou nog een dramatische wending krijgen. Zijn autobiografie eindigt waar de belangrijke episode 2001/2002, zijn politieke carrière, nog helemaal moest beginnen. Fortuyn hoopte heel oud te worden, maar voelde dat het leven nu geleefd moest worden omdat zelfs narcisten weten dat ze sterfelijk zijn.

Uitgever Jonathan Ursem heeft het op zich heeft genomen om Fortuyns werk, zijn gedachten, zijn leven, zijn drijfveren, verdriet en geluk opnieuw onder de aandacht te brengen. Nu ook voor nieuwe generaties, die weer tijdlijnen verder verwijderd zijn van Fortuyns eigen babyboomgeneratie. Voor de kleinkinderen van de babyboomgeneratie. Fortuyn zou niets liever gewild hebben. Als biograaf van Fortuyn heb ik deze autobiografie vele keren gelezen en herlezen. Op iedere bladzijde staat dan weer een trotse, dan weer een verongelijkte, dan weer arrogante of nederige Pim. Elke keer blijft het leven van deze zelfverklaarde Messias me fascineren, elke keer ontdek ik nieuwe laagjes in deze flamboyante persoonlijkheid.

Pim Fortuyn moet je net zo lezen als hij geleefd heeft: aanwezig, kritisch maar doorspekt met humor, soms een beetje plagerig, soms ijdel en vaak geëngageerd. Bovenal: een hartstochtelijk man die er wilde zijn, en die vooral niet vergeten wilde worden.

Leonard Ornstein

Biograaf van Pim Fortuyn

I

KINDERTIJD (1948-1961)

Velsen, Driehuis en de Zaanstreek

De oorlog

Ik ben vijf jaar en voor ons huis ligt een kale vlakte die eindigt in het Noordzeekanaal. Daar ligt de spoorbrug en een groot rangeerterrein. Zomers duiken de oudere jongens van de spoorbrug in het water, een en al waaghalzerij. De brug is hoog en er kan elk moment een groot schip passeren op weg naar de haven van Amsterdam. Laatst nog bleef een jongen na zijn duik van de brug wel erg lang onder water. Toen hij bovenkwam, had hij een groente-emmer op zijn kop. Met vereende krachten hem daaruit bevrijd, bebloede kop, lachen, joh!

De zomer is voorbij, weer naar school en het regent altijd. Op een druilerige middag is het druk op onze kale vlakte, waar we onze hutten hebben. Onze hutten zijn verdwenen, maar daarvoor in de plaats zijn er groene legertenten, legertrucks en overal soldaten. Nederlandse en Engelse soldaten. We kijken van een afstand toe hoe ze schuttersputjes aan het graven zijn op de plek van onze hutten en loopgraven dicht bij de spoorbrug. Het is spannend, maar ook vreemd en we durven niet dichterbij te komen. Dan roept een soldaat mij, zo’n grote blonde. Na enige aarzeling ga ik op hem af. Hij vraagt mij iets, maar ik versta er weinig van. Dan komt er een andere soldaat bij staan en die zegt mij dat zijn vriend uit Engeland komt. Al die soldaten zijn allemaal vrienden van elkaar. Ik roep mijn vriendjes en we mogen in de tenten kijken en bij de koks in de rijdende keuken. We krijgen een mok soep.

De soldaten vertellen ons dat ze aan het oefenen zijn voor als de Russen komen. Ze moeten de spoorbrug verdedigen tegen een aanval door de Russen. We vragen waar de Russen zijn. Die zijn aan de overkant van het kanaal, maar het zijn geen echte Russen, want het is maar een oefening. Maar het kan elk moment echt gebeuren, want de Russen willen ons land hebben en heel Europa. Wij vragen of ze dat zal lukken. Natuurlijk niet, want wij zijn veel sterker en beter en wij hebben vrijheid en daar hebben ze onderdrukking. O, wat is dat dan, onderdrukking? Nou, dan mag je niet zeggen wat je denkt en als je dat wel doet, dan ga je de gevangenis in en je mag ook niets van jezelf hebben, want alles is van de staat. Zijn ook je huis en je vader en moeder van de staat? Ja, alles is van de staat. Maar wat is de staat? Dat is de politie en het leger. Ja, dat is wel erg als je huis en je vader en moeder van de politie en het leger zijn. Hoewel, zijn mijn vader en moeder dan van jou? Nee, van de generaals! Als ze van jou zijn, vind ik dat niet erg, want jij bent leuk, maar van de generaals, dat lijkt me maar niks. Maar waarom doen die Russen dat? Omdat daar het leger en de politie de baas zijn. En jullie gaan nu tegen ze vechten? Ja, als het oorlog wordt, gaan we tegen ze vechten om jullie te beschermen. Nou, dat lijkt me wel wat en mogen wij dan ook meehelpen? Ja, dan mogen jullie ook meehelpen.

De Nederlandse soldaat vraagt of ik zijn tent wil zien. Dat wil ik wel. Ik vind het mooi en ze slapen allemaal op de grond in een slaapzak. Ik vraag of dat niet hard en koud is om op de grond te slapen. Welnee, kom maar. We kruipen samen in zijn slaapzak. De soldaat vraagt hoe ik heet en ik vraag hem hoe hij heet. Hij heet Arie en hij vraagt of ik dat een mooie naam vind. Ja, dat vind ik een mooie naam en ik lig lekker warm tegen hem aan. Arie is heel stil en beweegt tegen mijn rug aan. Ik vind het spannend. Dan houdt Arie op met bewegen en zucht en zegt dat ik buiten moet gaan spelen. Mag ik morgen terugkomen? Ja, morgen mag ik van Arie terugkomen.

Ik ga naar huis, het is tijd voor het avondeten. Mijn broers en zussen zitten al aan tafel. Mijn moeder staat in de keuken. Mijn vader is er nog niet. Hij is ver weg, op reis naar Deventer. Vanmorgen om zes uur is hij al vertrokken en hij komt pas weer thuis als wij in bed liggen. Mijn vader is altijd op reis, meestal ver weg in het land. Als hij laat thuiskomt, is mijn moeder altijd zenuwachtig. Net alsof ze denkt dat hij nooit meer thuiskomt. Dat komt door de oorlog, zegt ze. We zitten nu allemaal aan tafel, mijn moeder aan het hoofdeinde. We bidden een onzevader en een weesgegroet. Mijn moeder kijkt altijd of we onze ogen dicht hebben. Mijn oudste broer houdt altijd zijn ogen open als wij hardop bidden en mijn jongste broertje slaat in de kinderstoel met zijn lepel op zijn lege bordje. Ik zie dat allemaal, omdat ik stiekem door de kiertjes van mijn ogen kijk. Dan schept mijn moeder op en zitten we allemaal stil te eten. Mijn moeder kookt het lekkerste eten van heel de wereld, bij vriendjes is het altijd vies, die komen ook graag bij ons eten.

Ineens een hele hoop geknetter en lichtkogels. We rennen allemaal van tafel naar het raam en mijn broertje maakt op de achtergrond een hoop kabaal in de kinderstoel. Hij wil het ook zien. Mijn zus haalt hem uit de kinderstoel en zet hem in de vensterbank, zodat hij ook alles kan zien. Het is net vuurwerk. Na een tijdje houdt het op en wij gaan weer aan tafel. Het eten is een beetje koud geworden en onze moeder is erg stil. Ik kijk naar haar en zie heel langzaam een traan over haar wang lopen. Ik glijd van mijn stoel af, druk me tegen haar aan en vraag waarom ze zo verdrietig is. Ja, jochie, dat is de oorlog. De oorlog? Maar mam, het is helemaal geen oorlog. Dat zijn soldaten, Engelse en Nederlandse soldaten, die aan het oefenen zijn voor als de Russen komen. Dan maken ze de Russen dood en zorgen ze ervoor dat u en papa niet van de politie en het leger zijn en dat ze ons huis niet afpakken! En het zijn heel lieve soldaten! Ik ben er vanmiddag geweest en ik mocht bij Arie in de tent liggen. En oorlog is heel spannend, dat is niet erg!

Mijn moeder zegt dat oorlog wél erg is. De mensen hebben dan geen eten meer en geen huis en er vallen bommen en die maken heel veel mensen dood. Zijn er in de oorlog dan mensen doodgegaan? Ja, heel veel mensen. Joodse mensen, maar ook mijn moeder. Uw moeder? O, ja, oma die dood is. Maar hoe is oma dan doodgegaan? Mijn moeder zwijgt, maar dan begint ze te vertellen. Ik stond de ramen te lappen en het was mooi lenteweer. Toen zag ik allemaal vliegtuigen overkomen, het waren net zilveren vogels. De buurvrouw zei nog dat het zo’n mooi gezicht was en dat vond ik ook, maar ik vond het ook erg dat ze bommen gingen gooien. ‘s Avonds werden papa en ik opgebeld. We moesten direct naar Amsterdam komen, en daar in een kerk lag oma, helemaal beschadigd en dood. Diezelfde morgen was de munitiefabriek in Amsterdam gebombardeerd door de Engelsen en een verdwaalde bom was op het appartement van ome Rardus terechtgekomen. Tante en oma zaten lekker koffie te drinken in de salon. Ome Rardus was zich aan het scheren in de badkamer en hij liep naar de salon om tante en oma te waarschuwen voor het luchtalarm. Toen hij in de deuropening stond om hen te roepen, viel de bom. In één klap was alles verdwenen en stond alleen de muur met deuropening nog overeind. Ome Rardus had niks, maar tante en oma lagen onder het puin, dood. Ja, dat is heel erg. Dus u hebt geen moeder meer, en ik druk mij nog dichter tegen haar aan. Nee, ik heb geen moeder meer en ook geen vader meer. Ik was nog maar achtentwintig jaar toen het gebeurde. Mijn moeder huilt nu echt en zegt almaar dat ze zo’n lieve en vrolijke moeder had en dat ze zo kordaat was.

Toen mijn moeder met mijn vader trouwde, was hij arm. Mijn vader moest in de crisisjaren zorgen voor het hele gezin van acht kinderen en een vader en een moeder. Mijn opa was een lieve man, maar een slapjanus. Hij had de familiezaak, een zuivelexporthandel op Londen, niet door de crisisjaren weten te loodsen. Met de gouden standaard was de gulden heel erg duur geworden ten opzichte van het gedevalueerde Engelse pond, en in plaats van de tering naar de nering te zetten en de kosten te beheersen, waren mijn grootouders en hun broers en zusters doorgegaan met geld uitgeven en hun luxeleventje leiden. En toen was het geld op en moest de zaak verkocht worden. Mijn opa werd ziek en dronk te veel, en mijn vader werd van school gehaald om het gezin te onderhouden. In zijn eentje, want zijn zussen zaten thuis bij hun moeder. Het was immers niet deftig om te werken.

De moeder van mijn moeder was getrouwd met een kleine aannemer die al vroeg was overleden. Het was een groot gezin en in de crisisjaren was hun huizenbezit niets waard, dus was iedereen aan het werk gegaan. Mijn moeder had al jong een dienstje bij de freule van Beverwijk. Ze hoefde niets anders te doen dan met de freule in de salon van haar buiten te zitten. De freule vond het zielig om zo’n jong meisje aan het werk te zetten. Mijn moeder vond het heerlijk bij de freule, maar op een dag vond mijn oma een andere betrekking voor haar, als winkelmeisje in een kousen-en-garen- en bandzaak. Hier had mijn moeder het helemaal niet naar haar zin. De baas van de zaak was een ware tiran. Mijn moeder werkte niet graag voor hem, maar wel voor zijn vrouw, want die was heel lief. Het werk was niet leuk. Mijn moeder had de kousenvakken onder haar hoede, vakken waarin zijden kousen keurig lagen opgestapeld op maat en kleur. Kwam er een klant, dan moesten deze kousen één voor één worden uitgelegd en daarna weer keurig worden opgevouwen. Je had er heel lastige klanten bij. Ze kwamen vlak voor winkelsluitingstijd, doordeweeks ‘s avonds om acht uur en zaterdags om tien uur, en lieten haar dan hele vakken uithalen om daarna onverrichter zake te vertrekken. Mijn moeder kon dan nog een half uur langer werken om de kousen weer op te vouwen. Hier kwam een einde aan toen op een dag de baas door de zaak liep, onderwijl propjes papier op de grond gooiend. Na verloop van tijd zei hij tegen mijn moeder: er liggen papiertjes op de grond, zou je die niet eens oprapen? En na enige tijd: die papiertjes liggen er nog steeds. Waarop mijn moeder hem antwoordde: als je vanavond kijkt, liggen ze er zeker nog. Reden om mijn moeder op staande voet te ontslaan. Deze immer brutale meid moest haar lesje maar eens leren. Op straat, midden in de crisisjaren, terwijl het geld hard nodig was voor het grote gezin. Mijn oma was boos en verdrietig, maar ook wel trots op die brutale meid van haar.

Nu ging mijn moeder zelf op pad. De volgende dag al had ze een nieuwe betrekking in de Beverwijkse stoomwasserij. Lakens sorteren en vouwen; vrij werk, met leuke meiden en knullen en erg goed betaald. Ze genoot met volle teugen van dit eldorado en ontmoette daar haar grote liefde. Een protestantse jongen, vlot type, goed van de tongriem gesneden, sexy en met geld. Maar ja, zij was katholiek, en dus was het een volstrekt onmogelijke liefde. Na verloop van tijd werd mijn oma aangesproken op die liefde en op het bedrijf waar haar dochter werkte. Die jongen was protestant en deugde dus niet en het bedrijf deugde al helemaal niet. Het was daar een ordinaire janboel en als je wilde dat je dochter naar de gallemiezen ging, dan moest je haar vooral daar laten werken. Mijn moeder moest er weg en de verkering diende te worden verbroken. Ze bleef achter met een gebroken hart en zonder betrekking. In dat laatste werd alras voorzien door de vrouw van de kousenzaak. Via haar connecties kwam mijn moeder terecht bij Vroom & Dreesmann in IJmuiden en later in Haarlem. Een deftige zaak waar ze snel aardde. Ze deed het er goed en rond de tijd dat ze verkering met mijn vader kreeg, werd ze er cheffin. Apetrots en met een mooi salaris. Hard werken, dat wel. Mijn vader haalde haar daar zaterdagavond om tien uur op, bracht haar naar huis en ging dan zelf met de laatste trein naar huis. Voordien had hij staan praten en roken met al die andere jongens die op hun verkering stonden te wachten.

Toen mijn ouders trouwden, had mijn vader zeggen en schrijven twee kostuums — een dat er redelijk uitzag en een dat sleets en groen uitgeslagen was —, wat versteld ondergoed, een paar overhemden en het verwijt dat hij de zorg voor een gezin aan de wilgen hing. Mijn moeder had een goede betrekking, spaargeld en een moeder met spaargeld. Mijn oma richtte hun bovenwoning in en mijn moeder voelde zich een koningin, in haar eerste eigen woning. En ja, toen ze net op zichzelf zaten, werd vader gemobiliseerd en volgde de oorlog. Altijd weer die oorlog die roet in het eten gooide.

Het leek wel altijd oorlog. Thuis en op school werd er de hele tijd over gesproken. Mijn vader vertelde heel spannende verhalen. Hoe hij in mei 1940 het vliegveld Valkenburg verdedigde tegen een parachutistenaanval door de moffen. Hij was er met zijn peloton op uitgestuurd om een Duits mitrailleursnest in de kerktoren van Valkenburg onschadelijk te maken. Van daaruit hielden de moffen het vliegveld onder schot en er kon geen vliegtuig opstijgen of landen. Mijn vader met zijn mannen op pad, met slechte wapens en al tijgerend door het weiland. Hij beveelt zijn manschappen plat op de grond te blijven liggen. Twee van zijn jongens raken in paniek, springen op en worden door de moffen met hun snelle mitrailleurs onmiddellijk doodgeschoten. Ze liggen nu allemaal onder vuur en mijn vader ziet het hopeloze van de onderneming in. Met hun ketsende geweren en haperende mitrailleurs zijn ze niet opgewassen tegen deze technologische Duitse overmacht. Ze kunnen ook geen kant meer op. Achter de dijk zijn ze veilig, maar in het weiland een al te gemakkelijk doelwit. Vader weet contact te leggen met de artillerie. Hij geeft precies de coördinaten op. Na enig inschieten, schiet de artillerie de top van de kerktoren af. Het Duitse mitrailleursnest is van de kaart geveegd en mijn vader en zijn manschappen kunnen zich terugtrekken. Daarna volgen man-tot-mangevechten met de op het vliegveld gedropte parachutisten. Ook die worden tot een goed einde gebracht en het vliegveld is weer stevig in Nederlandse handen. Tijdens de gevechten laat mijn vader zo nu en dan een ordonnans naar Noordwijk rijden waar mijn moeder met haar eerste kind, een dochter, huist, om haar te vertellen dat hij nog in leven is. Mijn moeder vindt dat lief van mijn vader, maar blijft een nuchtere Noord-Hollandse aannemersdochter: op het moment dat die motorordonnans mij komt zeggen dat mijn man nog leeft, kan hij wel dood zijn; lief bedoeld, maar niet erg praktisch.

Als mijn vader vertelt over de verdediging van het vliegveld Valkenburg, glinsteren zijn ogen en zit hij helemaal rechtop. Hij is heel kritisch over de Nederlandse regering die hen zo slecht heeft bewapend, maar vol lof over de moed en krijgskunst van zijn jongens. Als vader vertelt, leeft hij echt en wij, de jongens, vinden het reuze spannend. Onze zussen vinden het maar gezeur en mijn moeder vindt het vooral verdrietig.

Na de capitulatie zijn mijn ouders een korte tijd heel gelukkig samen. Mijn vader wordt opnieuw bewapend, dit keer goed en door de bezetter, en ingeschakeld bij het Duitse militaire overgangsbestuur. Het burgerbestuur is tijdelijk uitgeschakeld en het bezettingsleger neemt het over. De Duitsers moeten echter door naar Frankrijk en daarna naar Engeland, en dus schakelen ze Nederlandse militairen in. Mijn vader wordt zeer geschikt bevonden, want hij heeft zich bewezen tijdens de oorlog. Mijn ouders nemen hun intrek in de geconfisqueerde woning van de notaris. Een prachtige woning met een mooie tuin en een onuitputtelijke wijnkelder. Gehuisvest als vorsten en bovendien voorzien van een uitstekend, op Duits niveau liggend traktement. Kon de bezetting maar eeuwig duren! Na een aantal maanden is het echter uit met de pret en treedt het burgerbestuur onder Duits opperbevel van rijkscommissaris Seyss-Inquart in werking. De taak van mijn vader zit erop en ze kunnen terug naar hun Zaanse bovenwoning.

Aanvankelijk is er nog werk en is er voldoende te eten en te drinken, maar naarmate de oorlog langer duurt, wordt alles steeds schaarser. Mijn vader is aan de Arbeitseinsatz ontkomen door zich aan te melden voor de bouw van bunkers en tankgrachten. Een ambitieus Duits project om zich te weer te kunnen stellen tegen een eventuele invasie door de Engelsen en Amerikanen. IJmuiden gaat grotendeels plat en op de schop en mijn vader verdient er een goede boterham, totdat het Zaanse verzet hem daarop aanspreekt. Het is ophouden of omgelegd worden, aan hem de keus. Mijn vader duikt daarop onder en scharrelt her en der het eten voor zijn vrouw en twee kinderen bij elkaar. Op een avond slacht hij samen met de slager van het dorp een paard in zijn keuken; van de keuken is geen spaan meer heel, zozeer stribbelde het paard tegen. In emmers en pannen wordt het vlees afgevoerd en hij en zijn vrienden hebben weer even te eten. Gebrek aan brandstof is er ook. Gas en licht zijn al lang afgesneden, kolen nauwelijks voorhanden. Ze worden wel gelost voor de bezetter op het naastgelegen spoorwegemplacement en mijn moeder gaat daar samen met een aantal vriendinnen kolen rapen. De Duitse soldaten schieten over hun hoofden, maar doen dit niet gericht, en mijn moeder en haar vriendinnen rapen rustig door; die soldaten doen hun plicht, zij de hunne.

Dan komt er een moment dat mijn vader niet meer thuis kan blijven en elders moet onderduiken. Mijn moeder staat er nu alleen voor met haar twee jonge kinderen; van vader krijgt ze alleen af en toe het bericht dat hij nog in leven is. Haar schoonfamilie is inmiddels in goeden doen door hun connecties met het verzet en de zwarte handel. Aan niets enig gebrek. Daar wordt nog gewoon koffie en thee gedronken, de haard gestookt, knapperig zelfgebakken vers brood gegeten en een borrel gedronken. Ze wonen op fietsafstand, maar mijn moeder en haar kinderen krijgen niets van deze weelde. Zij is immers in de crisisjaren met mijn vader getrouwd en heeft daarmee de kostwinner weggenomen. Die rekening wordt haar nu ingepeperd. Ze moet het zelf maar uitzoeken en dat doet deze trotse, kordate vrouw. Op de fiets, op houten banden bijeengehouden met ijzerdraad wel te verstaan, gaat ze op hongertocht. Haar hele uitzet, haar mooie servies, haar prachtige bestek, haar schitterende sieraden, alles gaat naar de boer op het platteland, in ruil voor een beetje melk, boter, meel en wat bonen. Deze boeren maken gouden tijden door, ware woekeraars zijn het, zonder veel mededogen. Volgens mijn moeder is een boer geen mens.

Die jonge vrouw levert gaandeweg alles in om haar kinderen in leven te houden. Onderweg ziet ze mensen uit Amsterdam, uitgemergeld, sommigen stervend langs de kant van de weg. Op weer zo’n tocht zakt ze, een zak aardappels rijker, door haar fiets. Het wordt donker in de polder. Lopend met de zak op de doorgezakte fiets verdwijnt ze in de nacht. In het begin van de nacht bereikt ze haar dorp. Ze is doodmoe en heeft niet meer in de gaten dat die doorgezakte fiets een hels kabaal maakt. Dan wordt ze aangehouden door een Duitse patrouille. De sergeant kijkt haar aan, de moed zinkt mijn moeder in de schoenen. Al die moeite voor een zak aardappels voor niks, nu ook nog gearresteerd en hoe moet het met haar kinderen die nu al meer dan twaalf uur alleen zijn? De ogen van de sergeant worden vochtig en hij gebaart mijn moeder door te lopen. Ze loopt door, komt veilig thuis en treft daar haar dochtertje volkomen overstuur en haar zoontje in een diepe slaap verzonken aan. Gauw maakt ze nog even wat eten klaar. Moeder heeft nog wat lekkere boontjes en doperwtjes. Ze stookt de potkachel op en om het vuur optimaal te benutten, haalt ze het deksel van de kachel af en zet ze het pannetje met de lekkernij er direct op. Gezellig zitten ze met zijn drietjes rond de warme kachel, het is buiten ook zo koud. En dan gebeurt het. De bodem valt door de hitte uit het pannetje en de begeerde inhoud verdwijnt in het vuur. Doodse stilte en daarna moedeloos verdriet. Dan maar met de kinderen het bed opgezocht.

Net op tijd komt de bevrijding. De kinderen zijn ondervoed en mijn broer heeft een tekort aan alles en is veel ziek. De bevrijding komt in de vorm van vliegtuigen die brood en chocolade afwerpen. Mijn vader nodigt een paar vrienden uit. Hij heeft een halve liter jenever bewaard van vóór de oorlog en een paar goede sigaren. Ze drinken en ze roken, geven over en zijn doodziek. Bevrijd, jazeker, maar zeer verzwakt.

Vrijwel direct na de bevrijding komt de absurde Nederlandse rechtspleging op gang. Mijn vader moet voor het hekje verschijnen, omdat hij in opperste nood de plankenvloer van een schuurtje heeft opgestookt in zijn kacheltje. De eigenaar heeft aangifte gedaan. Een veroordeling dreigt, maar mijn vader weet die af te wenden door de aangever te chanteren. Deze was een beruchte zwarthandelaar, dus als jij doorzet, dan... Voor mijn vader loopt het met een sisser af, maar voor vele anderen die delen van huizen of lichtmasten of bomen op de openbare weg hebben opgestookt om nog iets van energie voor warmte en voedsel te hebben, loopt het niet goed af. Zij worden veroordeeld tot vergoeding van de schade, terwijl ze niets hebben om mee te vergoeden. Rechterlijke instanties maken overuren om al dit kleine vergrijp, buitendien meestal uit nood geboren, in goede gerechtelijke banen te leiden. Wij als kinderen begrijpen daar niets van, zoals wij ook niet begrijpen waarom onze ouders die rijke stinkboeren niet te lijf zijn gegaan en hun schuren van overvloed niet hebben geplunderd. Mijn vader zwijgt dan en zucht en zegt ons dat dat niet hoort, dat is stelen en dat is verkeerd. Mijn moeder reageert daarop schamper en herhaalt nog eens dat een boer geen mens is. Dat laatste wordt in ons huis een gezegde om onrecht mee aan te duiden.

Op school blijkt dat al onze meesters in het verzet hebben gezeten. Ze vertellen daarover bloedstollende verhalen. Onveranderlijk zijn ze de moffen te slim af en worden verraders in koelen bloede vermoord. Nederland kende in de oorlog alleen goede en foute mensen. De goeden waren in de meerderheid. De fouten zijn ook nu nog fout en worden door iedereen nagewezen. Een roodharig jongetje dat bij mij in de klas zit, is zo’n fout jongetje. Zijn ouders zaten bij de NSB en zijn vader heeft na de oorlog nog een tijdje vastgezeten. Hij wordt altijd gepest om zijn rode haar en om de NSB. Zelfs de meester maakt daar toespelingen op als hij iets verkeerds doet: pas jij maar op, want anders ga je dezelfde weg als je ouders. Op 4 en 5 mei houden ze altijd de gordijnen gesloten en komen ze niet op straat. De elektriciteits- en loodgieterswinkel in het dorp treft hetzelfde lot. Het zijn uitstekende vaklieden, maar NSB’ers en die deugen niet, ook hun kinderen van na de oorlog niet.

Ik vind het allemaal heel erg verwarrend. Peter met het rode haar vind ik aardig en ik zou vriendjes met hem willen zijn. We kijken elkaar vaak aan onder de les en kunnen dan heerlijk wegdromen. Maar ja, vriendjes met een NSB’er, dat kan natuurlijk niet, althans niet openlijk. Wij zijn vriendjes in het geniep, als niemand het ziet, en kunnen urenlang achter een grote schuur elkaar verhalen vertellen en spelen en fantaseren. Fantaseren dat we groot zijn en gaan emigreren met een groot zeeschip helemaal naar Amerika, want dat is heel ver weg en daar zijn alle mensen heel rijk en heeft iedereen een auto. Daar gaan we ook met elkaar trouwen en nemen we kinderen en we doen het zonder een moeder en willen ook geen zusjes. Vrouwen, bah! En als we dan moe zijn op zo’n zomerdag van al dat spelen en fantaseren, zitten we dicht tegen elkaar aan met onze armen over elkaars schouders en zeggen we dat we vriendjes zijn.

Dan is het tijd om naar huis te gaan. We komen een groep klasgenootjes tegen. Ze beginnen Peter uit te schelden voor NSB’er. Ik sta als aan de grond genageld en doe niets. Peter rent weg en ik kijk hem na, mooie Peter met zijn rode haar. Dan richt de aandacht zich op mij. Ik ben vriendjes met die NSB’er, zeg het nou maar, geef het maar toe! Ik ben bang voor hen en ontken het en zeg dat ik nooit met zo’n vuile NSB’er om zou gaan. Dan is het goed en beginnen ze te lachen. Ik lach niet, draai me om, loop naar huis en huil en huil. Ik heb mijn vriend verraden en weet me geen raad. Als ik de keuken in loop, vraagt mijn moeder wat er is. Niks, mam. Ze kijkt me aan en schudt haar hoofd. Ze gelooft me niet, maar hoe moet je zoiets vertellen? Peter is fout, maar ik vind hem zo ontzettend lief, dat snappen volwassen mensen niet. Ik ga naar mijn kamer en op mijn bed herhaal ik keer op keer hardop: Peter is mijn vriend. Ik heb niet in de gaten dat mijn moeder binnen is gekomen, en dan zegt ze heel zachtjes: ja, hoor, Peter is jouw vriend. En dan is de wereld weer mooi en zonnig en spring ik van mijn bed. Ik heb honger en gelukkig gaan we eten.

1956, de Russen vallen Boedapest binnen en lopen de Hongaarse opstand onder de laarzen. Op school en thuis is er grote opwinding. De arme Hongaren ondergaan hetzelfde lot als wij tijdens de oorlog. Ze wilden zich bevrijden, maar zijn onder de voet gelopen door de Russische overmacht. De meester en mijn vader zeggen dat Amerika moet ingrijpen en die arme mensen moet helpen. Ze zeggen dat het dan weer oorlog wordt, ook in ons land, want wij moeten helpen en dan zullen de Russen zeker proberen ons land te veroveren. We horen het allemaal met rode oortjes aan. Alleen Peter is erg stil. Ik kijk hem lang aan en we krijgen allebei tranen in onze ogen. Als de school uitgaat, loop ik met hem mee, het kan me niet schelen wat de andere jongens ervan denken. Op straat zeg ik hem dat als de Russen komen, ik hem zal verdedigen! We staan stil en Peter lacht schamper. Ik kan mezelf wel verdedigen, daar hebben wij jullie niet voor nodig. Hij loopt hard weg, ik draai me om en loop naar de andere jongens.

We gaan naar de kale vlakte, naar onze hutten. We gaan oorlogje spelen, de Amerikanen tegen de Russen. Ik hoor bij de Russen. Ik wil niet, maar de grote jongens zijn de baas. Ik wil bij de Amerikanen en begin te huilen. Sliep uit, alle jongens lachen je uit. De voorste en grootste jongen geef ik een flinke schop tegen zijn benen, waarna ik het op een lopen zet. Thuis is moeder, zorgelijk, bang dat het weer oorlog wordt. Ik waag nog een poging en zeg dat ik haar zal verdedigen. Ze lacht, natuurlijk zal moeders prinsje haar verdedigen! Ik voel me groot en oppermachtig. Ik zal ze leren, ik zal de hele wereld leren.

Het is 4 mei. Mijn oudste broer en ik wandelen aan de hand van mijn vader naar een groot plein in IJmuiden. Het regent pijpenstelen, maar we moeten mee, ingepakt in onze regencapes. Op dat plein staat een harmonie en er is een soort podium en daarop spreekt de burgemeester. Hij heeft een mooie zilveren ketting om zijn schouders en een hoge hoed op. Dat is zijn ambtsketen, zegt mijn vader, daaraan kun je zien dat hij de burgemeester is. Ik vind het mooi en deftig en wil later ook burgemeester worden. Er is ook een monument voor de gevallenen en daar staan stoer in de houding matrozen bij. Zij hebben geen regencape aan, maar staan gewoon in hun matrozenpak. Ik wil later ook matroos worden, naar zee op een oorlogsschip, maar ook burgemeester. Ik weet het niet.

De burgemeester heeft het over onze vissers die gevallen zijn in de oorlog, over onze verzetshelden die gevallen zijn en over onze joodse medeburgers die vergast zijn. Ik snap er niet zoveel van. Als je gevallen bent, hoef je toch niet dood te zijn? Ik val zo vaak en ben ook niet dood, en van een beetje gas ga je toch ook niet dood? Ja, als je je kop in het gasfornuis steekt zoals de buurvrouw heeft gedaan, maar anders... Mijn vader legt het fluisterend allemaal een beetje uit, maar veel wijzer word ik er niet van. Dan klinkt er een trompet en moeten we heel erg stil zijn. Ik kijk naar mijn broer en we krijgen de slappe lach en vader geeft ons een draai om de oren. We moeten stil zijn en denken aan al die dode mensen van de oorlog en voor hen bidden, maar mijn broer en ik proesten het uit en mijn vader laat ons nu maar begaan. Dat de auto’s midden op de weg stoppen terwijl het zo stil is, dat vinden we wel indrukwekkend, zelfs de autobus en de vrachtwagens staan stil. Dan klinkt opnieuw trompetgeschal, de auto’s gaan weer rijden, de mensen kuchen en zingen vervolgens samen het Wilhelmus. Ook wij zingen uit volle borst mee. Gelukkig is die benauwende stilte voorbij. Op weg terug naar huis vertelt onze vader over de joden die door Hitler in gaskamers zijn gestopt en daarna verbrand. Miljoenen joden zijn op die manier aan hun eind gekomen. Wij huiveren en na een stilte vraag ik mijn vader waarom ze de Duitsers dan niet hebben tegengehouden of waarom de joden niet net als mijn vader zijn ondergedoken. Mijn vader aait mij over mijn hoofd en zegt: jij ook altijd, met dat waarom van je, en doet er verder het zwijgen toe. We lopen flink door naar huis en ik voel me bij de grote mannen horen. Thuis is moeder er met de zussen en de thee. Ik geef haar een grote mond zoals het een grote man betaamt. Ik wil geen thee, geen zussen, geen vrouwen, ik wil oorlog!

Oorlog, altijd maar oorlog, op school, op straat en in huis. Altijd de Duitsers of de Russen. Altijd is er de vijand. De vijand die ons alles kan afpakken, ons huis en onze vader en moeder. Maar oorlog is ook spannend. Dan mag je schieten en inbreken, dan mag je stelen en liegen. Dan mag je allerlei leuke dingen doen die je nu niet mag. Dan is er niemand meer de baas over je. Je vader niet, de nonnen niet en de politieagent niet. Dan ben je volwassen en mag je alles zelf beslissen. Dan ben je alleen maar met jongens in een tent en dan ga ik met Arie in een slaapzak op de grond in een legertent liggen. Dan liggen we warm tegen elkaar aan en gaat Arie weer zo lekker en spannend tegen mij aan bewegen. Ja, ik wou dat het oorlog was!

Het gezin

Vader was altijd weg, maar moeder was altijd thuis. Mijn vader had een druk bestaan als handelsreiziger in enveloppen en papier. In twee mooie, grote, leren tassen zaten de zichtexemplaren van al die prachtige, met de hand gemaakte enveloppen en de papiermonsters. Monstertassen werden ze genoemd. Mijn broer was helemaal weg van die enveloppen en zat altijd te neuzen in de tassen van mijn vader. Op een dag vroeg hij mijn vader of hij die mooie enveloppen mocht hebben. Nee, dat mocht hij niet, want die moest vader verkopen om geld voor ons te verdienen. Na een week inspecteerde mijn broer de tassen opnieuw en, ja hoor, dezelfde mooie enveloppen zaten er nog in. Nu, pa, je verkoopt ze toch niet, geef ze maar aan mij. Dat je een monster houdt en niet verkoopt, dat was noch mijn broer noch mij uit te leggen.

Wat onze vader nu precies uitvoerde, ging ons begrip te boven. De vader van een vriendje was politieagent, van een ander vriendje zat de vader bij de brandweer en van weer een ander zat hij op de grote vaart. Daar kon je je een voorstelling van maken en daar kon je over opscheppen tegen je vriendjes. Onze vader vertoonde zich zelden, maar had wel altijd heel mooie pakken aan, handgemaakt, en hij rookte dikke sigaren. Wij hadden vooral een mooie vader, een beetje een ijdeltuit, een beetje chic en bovenal gewild bij de vrouwen. Mijn moeder was altijd op haar hoede voor concurrentie. Dat was nergens voor nodig, want ze was zelf een beeldschone, krachtige vrouw. Of toch wel? Ja, ze had zeker niet dezelfde vrijheid als mijn vader. Ze was het opperhoofd van een flink gezin met zes ‘handenbindertjes’, zoals zij ons noemde. Een gezin dat gestaag groeide. Enige tijd was ik de jongste van de drie, maar alras de oudste van de vier kleintjes, zoals de tweede tranche van het gezin collectief werd aangeduid.

In de beginjaren van hun huwelijk zijn mijn ouders gematigd katholiek en hebben ze een grondige hekel aan de clerus. De eerste drie kinderen worden dan ook geboren met een tussenpoos van vijf jaar. Aan het eind van de jaren veertig stort mijn vader zich echter vol overgave in het katholieke leven, wordt lid van het kerkkoor, de katholieke actie, de KVP, het ziekenhuisbestuur en wat al niet. Dat impliceert ook een groot gezin, en na mij volgen vlot nog drie kinderen, een zusje en twee broertjes, de legendarische Sjors en Sjimmie.

Mijn één jaar jongere zusje is een aaibaar meisje en een haaibaai. Ze is me spoedig de baas en overvleugelt mij op elk gebied, zowel op school als in de aandacht die zij voortdurend op zich weet te vestigen. Ik bewonder haar zeer, vind het zeer terecht dat ze meer aandacht krijgt dan ik, maar ik ben natuurlijk ook bij tijd en wijle hartstikke jaloers op haar. Ze legt ook veel gemakkelijker contact dan ik en komt om in de vriendjes en vriendinnetjes, van wie de ouders onveranderlijk in goede tot zeer goede doen zijn. Ze weet ze echt wel uit te kiezen, tot aan een volwassen vriend toe. Het is de gemeentelijke tuinman die het parkje bezijden ons huis altijd doet. Ze noemt hem haar vriendenman en mag bij hem op schoot zitten en als summum van heerlijkheid op het zadel van zijn bakfiets, terwijl hij deze langzaam voortduwt naar het volgende perk in het park dat gedaan moet worden. In het park staan veel bloemen en bloeiende planten en het gazon is immer spiegelglad geschoren, het werk van de vriendenman. Tegenwoordig zouden ouders daar iets achter zoeken en zou de vriendenman de kans lopen aangeklaagd te worden wegens pedofilie. Toen wist niemand wat dat was en hadden kinderen buitendien een geheel eigen wereld. Een wereld waar de volwassenen volledig buiten stonden en ook buiten wilden staan.

Mijn moeder had een goede neus voor gevaar en kwam altijd kijken als onze spelletjes de verkeerde kant uit gingen, te gevaarlijk waren of te seksueel. Als we erg stil waren, kwam zij even poolshoogte nemen. Ze zei dan niet veel, haar stille aanwezigheid was voldoende om ons spel op een ander, door haar gewenst spoor te brengen. Seksuele spelletjes waren er in overvloed, van doktertje spelen tot schooltje spelen, maar ik moest daar niets van hebben. Dat met die soldaat, ja, dat was lekker, maar met vriendjes en vriendinnetjes, dat vond ik maar raar en vooral vervelend. In de vakantie werden mijn vriendjes en ik altijd gekoloniseerd door een paar oudere meisjes uit de buurt. Die wilden dan schooltje met ons spelen in het grote tuinhuis van hun ouders, en zij waren dan natuurlijk de juffen. Ik had een bloedhekel aan school, dus zat ik bepaald niet te wachten op dat vakantieschooltje. Mijn vriendjes wel. Aan het eind van de dag moesten we immers onze piemel laten zien aan de juffen. Ik weigerde en werd subiet door de juffen van school gestuurd, blij toe! Wat mijn vriendjes nou zo spannend vonden aan het laten zien van hun piemel, ontging mij ten enenmale. Weggestuurd van de vakantieschool ging ik wandelen in het parkje, het was er doodstil en de zon scheen. Op de bank zat een jonge vent. Ik bleef nieuwsgierig staan, hij zei me gedag en haalde zijn piemel uit zijn broek en begon ermee te spelen. Wat een machtig groot ding, zeg! Ik vroeg of mijn piemel later ook zo groot zou worden. Ja, als ik flink groeide, zou hij ook zo groot worden. De knul vroeg of ik aan zijn piemel wilde trekken. Dat wilde ik wel en ik trok en er kwam allemaal ‘snot’ uit en ik schrok en holde hard weg, naar huis, naar mijn moeder. Opgewonden rende ik de kamer binnen. Mijn moeder keek me onderzoekend aan en vroeg wat er was gebeurd. Niks, natuurlijk. Kijk je wel uit, jochie, was het enige wat ze opmerkte. Een glas ranja deed me bedaren. Ja, dat was tenminste spannend, leuker dan die stomme juffen en mijn vriendjes.

Wij gingen nooit op vakantie, zoals niemand uit de buurt op vakantie ging. Mijn vader had één week per jaar vrij en dan gingen we dagjes uit op de fiets of met de trein en de bus. We hadden onze vaste plaatsen op de fiets. Mijn oudste zus en broer fietsten zelf en de rest werd verdeeld over de fietsen van mijn vader en moeder. Ik zat altijd bij mijn moeder achterop. In de zomer waaide haar jurk in je gezicht en dat gaf een veilig gevoel en ze rook ook zo lekker. Met mooi weer fietsten we naar het strand in IJmuiden. Een groot strand onder de rook van de Koninklijke Hoogovens en nabij de havenmonding. Er was altijd wat te zien. Grote stoomschepen, stoomtrawlers voor de visvangst en grote stoomsleepboten van de firma Weismüller die de zeeschepen de havenmond in loodsten tot in de grote sluizen. Daarna werd het karwei overgenomen door de Amsterdamse firma Goedkoop die met behulp van kleinere sleepboten de schepen naar de haven van Amsterdam sleepte.

Op het strand deed mijn vader zijn stropdas af, hij knoopte de bovenste knoop van zijn overhemd los, deed zijn jasje, sokken en schoenen uit en stroopte zijn hemdsmouwen op tot net onder zijn ellebogen en zijn broekspijpen tot net onder zijn knieën. Zijn kop was immer bruin, zijn handen ook, maar zijn benen en armen spierwit. Harige armen en benen waar we graag aan zaten, maar die door hun blankheid ook enorm imponeerden. Mijn zussen hadden een badpak aan en mijn moeder deed slechts haar hoge hakken uit. Mijn broers en ik hadden een zwembroek aan. Dat was nog een heel gedoe om die aan te trekken. Niemand mocht immers je billen en je piemel zien daar op dat grote vlakke strand met al die mensen. De kunst was dan om onder de om je middel geknoopte handdoek je onderbroek uit te doen en je zwembroek aan te trekken. Regelmatig ging dat mis, viel je om of viel de handdoek van je af tot grote hilariteit van de omstanders en tot jouw diepe schaamte.

We mochten nooit verder de zee in dan tot aan ons middel. Iedereen uit de buurt hield zich daaraan. Wij kenden de zee en wisten hoe verraderlijk zij kon zijn. Hoe je ineens door een stroom kon worden gegrepen en meegesleurd worden, de zee in. Duitsers trokken zich daar nooit iets van aan en zwommen ver de zee in. Menigmaal moest de reddingsboot uitvaren om hen weer aan land te brengen. Wij vonden dat verachtelijk en vooral achterlijk. Met enige regelmaat verzoop zo’n Duitser en die hoefde niet te rekenen op ons medelijden. Het was een mof en bovendien was hij nog eigenwijs ook. Op een keer vinden mijn broer en ik het lichaam van een enorm dikke Duitser bij de betonblokken die de pier bij storm beschermen. Ik duw met mijn teen in zijn dikke pens en er komt een enorme golf water uit zijn mond. Al snel wordt hij afgevoerd op een canvas brancard en aan alle kanten loopt het zeewater uit dat dikke lijf. De sfeer beklemt ons, maar deze eerste confrontatie met de dood doet ons weinig tot niets. Mijn moeder is geschokt door onze belevenis. Wij moeten erom lachen en gaan verder met ons spel. Moeder schudt niet-begrijpend haar hoofd.

Op het strand hebben we niet veel meer om mee te spelen dan wat schepjes en emmertjes, een bal en een grote opgeblazen binnenband van een vrachtwagen. Maar het is genoeg, we graven kuilen, bouwen dicht bij de branding zandkastelen die bij vloed door de zee worden weggevaagd en we zwemmen en duwen elkaar kopje onder, of duiken en trekken ons zusje aan haar been naar beneden. Iedereen kan zwemmen. De jongens leren van de oudere jongens al zwemmen in het Noordzeekanaal als ze ongeveer vier jaar oud zijn. Zo heb ik het ook geleerd, met behulp van een oude matras en bijna verzuipen tot een oudere jongen je boven water trekt, je het water laat uitspugen om je dan weer los te laten en weer en weer, net zolang totdat je het kunt. Op de lagere school hebben ze met deze zwemkunsten geen compassie. Wij zwemmen op z’n hondjes en dat mag niet. We moeten de schoolslag leren, met een kurken band om je middel, aan de hengel van de badmeester in het pierenbadje. Een belediging van de ergste soort, wij die al een paar jaar zwemmen in zee en in het kanaal tussen de zeeschepen. En dan is het op voor het eerste diploma en daarna het tweede en derde.

Op een dag gaan we uit, verder van huis. Moeder gaat met de meisjes en mijn jongste broertje naar haar zus in Haarlem. Mijn vader neemt mijn oudste broer en mij mee op pad. We gaan op de fiets van Velsen naar Wormerveer, waar de vader en moeder van mijn vader wonen. Een stevig eind weg. Eerst de pont over het Noordzeekanaal en dan door de weilanden richting Akersloot. Overal koeien, tuindersbedrijven en in de verte slot Assendelft. Onderweg stappen we af bij een oom van mijn moeder. Die heeft een groot tuindersbedrijf en verbouwt ook bloembollen. Daar krijgen we ranja, verse aardbeien en tomaten. Onbespoten en gerijpt door de zon. Nooit meer hebben tomaten en aardbeien zo gesmaakt, behalve in de jaren zeventig in Griekenland en Spanje, toen die landen nog niet behoorden tot de EEG. Daarna weer verder, uitgezwaaid door mijn oudoom en oudtante. Ter hoogte van Krommenie betrekt de strakblauwe hemel. Het wordt angstig donker en mijn vader beslist dat we gaan schuilen bij een boerderij in de verte. Dicht tegen de houten schuur aangedrukt schuilen we voor de stortregen. De boer komt naar buiten en vraagt ons binnen. Een grote keuken met granieten vloer en houten tafel. We krijgen melk, vers van de koe, heerlijk.

Als de zon weer schijnt, fietsen we naar Wormerveer. Daar staan de boterhammen klaar en drinkt mijn vader met opa een borrel en roken ze dikke bolknakken. Dan is het tijd om te doen waarvoor we gekomen zijn. Opa heeft een platbodem gehuurd waarmee we het verdronken land van de Zaanstreek in roeien. Overal molens, water en riet. De scheiding tussen land en water is heel diffuus, een beetje modderachtig veen waarin je wegzakt totdat je vaste grond onder je voeten voelt. Nou ja, vaste grond, het blijft soppen. Ook de koeien soppen door het land en zakken weg in het veen. Dan zien we een paard in het weiland; vader en opa leven helemaal op. Het paard komt naar ons toe. Een groot paard, een beetje griezelig. Vader en opa aaien zijn hoofd en dan hinnikt het en holt weg, ik schrik me dood en mijn broer en vader en opa moeten lachen. Ik ben nog maar een klein jongetje, een beetje een tut eigenlijk. Opa houdt niet van mij, wel van mijn oudste broer. Die is altijd stoer en sterk. Hij vindt mij maar een moederskindje. Mijn broer krijgt altijd een gulden van opa en mag dan met hem wandelen. Ik krijg nooit een gulden van hem en mag ook niet met hem wandelen. Opa vindt mij geen echte vent, meer een meid en daar moet hij niets van hebben. Meiden zijn meer iets voor oma. Oma is dol op mij en van haar krijg ik de gulden die ik van opa niet krijg. Dat is niet hetzelfde. Ik wil erbij horen, net als mijn broer, maar ik hoor er niet bij.

Op een gegeven moment komen we bij een balk die aan een ketting ligt over de hele breedte van de sloot. Dat is om het kroos tegen te houden zegt mijn vader. We kunnen niet verder, maar mijn vader heeft een oplossing. Mijn vader is groot en sterk, hij kan alles en heeft voor alle problemen altijd een oplossing. Ik ben trots op onze vader en vind het fijn dat we samen op pad zijn. Mijn vader tilt de balk boven zijn hoofd en dan moeten opa en mijn broer de boot onder de balk door roeien. Langzaam vaart de boot onder de balk door en ik kijk op de voorplecht vol bewondering naar mijn sterke vader. Dan moet ik onbedaarlijk lachen. Er lopen allemaal straaltjes modder over zijn lichte zomerpak. Over zijn jasje, overhemd, vest en broek. Vader heeft het nu ook in de gaten en begint te lachen en een beetje te vloeken. Als we eronderdoor zijn, pakt mijn vader zijn zakdoek, doopt die in het water van de sloot en begint de vlekken weg te poetsen. We beginnen allemaal te lachen, de vlekken worden almaar groter. Vader geeft het op en we roeien verder. Onderwijl verkneukelen we ons over vanavond als we thuiskomen, wat zal moeder boos zijn op onze vader! Ze moppert toch al zo vaak over de as op zijn pakken. Als hij hoest, houdt hij altijd zijn sigaar in zijn mond en dan morst hij heel veel as op zijn pak en dat veegt hij er dan zo’n beetje af. Mijn moeder maakt elke dag zijn pak schoon met water en azijn. Vader en zijn mooie pakken: hij loopt erin, trots als een pauw, en moeder zorgt ervoor.

Dan is het tijd om weer eens wat te eten en te drinken. Oma heeft ranja en een trommel met ontbijtkoek, dik besmeerd met echte boter, meegegeven. We kunnen nergens aanleggen, maar vader weet de oplossing. Hij drukt een roeispaan recht in de modder en bindt de boot daar met een touwtje aan vast. Zo liggen we midden in de vaart te dobberen en eten onze ontbijtkoek en drinken de ranja. Het is doodstil, opa en vader zeggen af en toe wat tegen elkaar en we genieten. Af en toe schrikt een vogel op uit het riet en fladdert weg. Er komt een moedereend aangezwommen met een hele sliert kindereendjes achter haar aan en moeder meerkoet idem dito. Ik vind de eendjes lief en wil ze pakken. Ik leun voorover naar het water toe, moedereend snatert, en weg zijn ze. Dan vloekt mijn vader zachtjes. De boot is losgeslagen en we drijven weg van de roeispaan die eenzaam midden in de vaart staat. Met die ene overgebleven spaan en met onze handen weten we op aanwijzing van onze vader weer terug te komen bij de eenzame roeispaan en roeien we terug naar oma, weg uit het verdronken Zaanse, stille land.

In mijn jeugd is het dikwijls héél stil. Je kunt de wind horen waaien, de regen horen kletteren en de vogels kwinkeleren. Niets verstoort die stilte in de bossen en de weilanden waar de plaats van mijn jeugd zo rijk aan is. Zeker, er zijn auto’s, maar daar rijden alleen de dokter, de baron en de notaris in en, ja, er zijn bussen en vrachtauto’s en stoomlocomotieven. Die maken lawaai, maar ze zijn met weinig, dus als ze voorbij zijn, is hun geluid voorbij en is het weer even stil als tevoren. Het enige andere lawaai is de radio, maar die staat altijd zachtjes, bij ons thuis maar ook bij alle andere mensen. Het is een soort stilte die ik nu alleen nog tref in het verre buitenland of in Rijs in Friesland, als ik daar logeer bij mijn zwager. Daar word ik wakker van de stilte, verder is er altijd geluid.

Bij ons thuis voor de deur is een houtzagerij, die maakt ook lawaai. Ik vind dat mooi lawaai en kan daar lang naar luisteren. Dan hoor je het gepiep en gesnorkel van de machinale zaag en na elke plank houdt het even op en is het weer doodstil. Op zomerse dagen is die stilte afgewisseld door die machinale zaag het meest indringend. Ik kan me intens gelukkig voelen en stil zitten wachten op het geluid van die zaag. Dan fantaseer ik ook. Thuis boven het dressoir hebben we een groot schilderij hangen in een lijst met mooie gouden krullen. Op dat schilderij is een brede sloot afgebeeld en aan de overkant daarvan staat een boerderij, waarvoor een boerin de emmers aan het schoonmaken is. Er staan ook een koe en een paard op en er speelt een jongetje. Dat schilderij is heel mooi belicht. Er dreigt regen, maar de zon schijnt nog, onheilspellend lentelicht — het licht van Rembrandt zoals ik later, als ik groot ben, zal leren. Ik fantaseer dan dat wij op die herenboerderij wonen en dat ik eigenlijk een prins ben.

Mijn moeder zegt ook dat ik een prins ben, ik ben haar prinsje. Ze trekt me altijd mooie kleren aan, die ze zelf maakt op de naaimachine. Mijn moeder maakt alle kleren van ons op de naaimachine en ook haar prachtige jurken, lang en kort. Alleen mijn vader gaat naar de kleermaker. Mijn vader is erg trots op mijn moeder. Hij vindt haar de mooiste vrouw van de wereld. Als ze weer een nieuwe jurk heeft gemaakt — en dat doet ze vaak, want mijn moeder zegt dikwijls dat ze niets heeft om aan te trekken en dan proesten wij het uit want haar kasten puilen uit — dan moet mijn vader zeggen hoe die staat. Als die goed staat, geeft hij haar een zoen. Als hij de jurk niet mooi vindt, zegt hij dat ze keurig staat en dan is mijn moeder boos en verdwijnt de jurk in de kast om later vermaakt te worden voor een van mijn zussen.

Mijn moeder is altijd lief, behalve als ze de was doet (met de hand) of als ze achter de naaimachine zit. Wassen en schoonmaken vindt ze vervelend werk, afwassen ook en dat moeten mijn zussen doen, naaien vindt ze leuk, maar dan mag je haar niet storen. Het moet altijd meteen af en dan heeft ze geen aandacht voor ons. Mijn vader behandelt mama als een koningin en probeert het haar altijd naar de zin te maken. De enige keer dat mijn vader slaat, en dan nooit hard, is als we een grote mond geven aan onze moeder. Mijn moeder is vaak afstandelijk tegen onze vader. Ze is niet zo gediend van zijn aandacht en complimentjes. Af en toe wel en dan zitten ze aan tafel naast elkaar. Mijn moeder altijd aan het hoofdeinde en mijn vader naast haar met zijn hand op haar rechterknie. Bij vriendjes zit vader aan het hoofdeinde tegenover hun moeder. Bij ons zit mijn oudste broer aan het andere hoofdeinde. Mijn vader noemt zijn vrouw ook nooit moeder of mama, maar noemt haar bij haar voornaam. Wij mogen van mijn moeder ook nooit kritiek hebben op onze vader. Als er ruzie is, trekken mijn vader en moeder altijd partij voor elkaar, nooit voor de kinderen. Bij mijn vriendjes is dat anders, daar trekt hun moeder partij voor hen tegen hun vader.

Mijn ouders vormen een wonderlijk stel. Ze houden van elkaar, soms heel veel, maar mijn moeder kan ook heel nors zijn tegen mijn vader. Ze kan hem dagen doodzwijgen en dan kan ik niet eten, dan is mijn maag een klomp. Als het dan tussen hen weer goed is, meestal zomaar, dan ben ik heel erg blij en kan ik heel veel eten opschrokken. Mijn vader en moeder zijn anders dan de vaders en moeders van mijn vriendjes. Mijn vader is heel gelovig, mijn moeder niet. Ze gelooft niet in God, maar gaat wel naar de kerk, omdat dat nu eenmaal zo hoort, maar ze gaat niet elke zondag zoals wij. Dan zegt ze dat ze het huishouden doet en dat werken dubbel bidden is. Ik geloof er niets van en zeg dat ze in de hel komt. Dan lacht ze en zegt ze dat daar alle leuke mensen zitten en dat de hemel maar saai is met al die braveriken. Dat lijkt me ook, en de eeuwigheid duurt zo lang. Mijn vader heeft verteld dat als de hele aarde van koper is en er eenmaal per jaar een musje langskomt dat even met zijn vleugeltjes langs die grote koperen bol strijkt en als die bol dan versleten is, ja dan, dan moet de eeuwigheid nog beginnen. Ik vind dat griezelig en krijg subiet een nachtmerrie. Moeder maakt me wakker en neemt me op schoot, ik zeg dat ik niet eeuwig naar de hemel wil. Ze zegt me dat dat ook niet hoeft en dat haar lieve, mooie prinsje altijd bij haar mag blijven. Mag ik dan met je trouwen? Ja, jij mag met mij trouwen. Gelukkig, en ik val weer in slaap. Maar ja, ik wil ook niet naar de hel. Ik weet het niet meer.

Op een dag kom ik thuis van de kleuterschool, ik voel me ziek en rillerig, net griep. Moeder stopt me in bed met een warme kruik. De volgende dag maakt vader me wakker, opstaan, zeun! Ik zeg dat ik niet meer kan staan. Papa pakt me bij een arm en zet me naast mijn bed. Ik zak zo door mijn benen. Hij probeert het nog een keer en ik zak weer door mijn benen. Papa begint te huilen en roept mijn moeder. Mijn moeder probeert het niet meer en legt me in bed. Gelukkig, ik hoef niet naar school, niet naar die akelige rotnonnen in hun grote zwarte jurken met die enge, zwarte kappen op hun hoofd. Ik heb een hekel aan hen. Sterker nog, ik ben bang voor hen en haat hen. Ik ben nooit aardig tegen hen en ze vinden mij een naar jongetje dat ze maar laten begaan.

Na een paar uur komt de dokter in zijn mooie open Ford met houten koetswerk en leren kap. Ik vind de auto van de dokter mooi en mag er weleens in zitten en een stukje met hem meerijden. De dokter is bevriend met mijn ouders; hij is heel groot en heeft wit haar en een woeste, witte snor. Hij ziet er vervaarlijk uit, maar is heel lief en rustig. De dokter maakt altijd alle mensen beter en heeft ons allemaal op de wereld geholpen. De dokter praat als we ziek zijn alleen met mijn moeder, nooit met ons. Als hij met mijn moeder gepraat heeft, weet hij wat wij mankeren. Ook nu weet de dokter het. Ik heb een virusziekte. Ik zal verlamd raken tot vlak onder mijn hart en daarna gaat het vanzelf weer over. Eerst stijgt het en dan zakt het. Als het stijgt, zal ik niets voelen, maar als het zakt, dan krijg ik heel veel pijn, maar dat is goed, dat is een teken dat ik weer beter word. Hij aait me over mijn hoofd en zegt dat ik een grote jongen ben, lekker niet naar de nonnen hoef en dat ik lief moet zijn voor mijn moeder. Maar ik ben al lief voor haar, ik ben immers haar prinsje.

Ik krijg allemaal cadeautjes van mijn vader en moeder en van mijn broertjes en zusjes. Ze vinden me ineens allemaal erg lief en ik geniet met volle teugen van al die aandacht. Maar het duurt maanden en dan wordt het weer gewoon en pesten ze me, want ik kan toch niet achter hen aan hollen. Dan brul ik om mijn moeder die erg boos op hen wordt. Ze vindt mijn broertjes en zusjes gemeen en zegt dat ze hun verlamde broertje niet zo mogen plagen. Dan zakt de verlamming langzaam maar zeker en begint de pijn. Vooral ‘s nachts, en dan lig ik te huilen van de pijn. Ik druk mijn hoofd in mijn kussen om niet iedereen wakker te maken, maar op een nacht is het zo erg dat ik het niet meer uithou. Ik huil met lange uithalen. Mijn opa, die bij ons logeert, heeft zich helemaal aangekleed, roept dat ik een rotjoch ben en beent het huis uit om te gaan wandelen. Mijn oudste broer is uit bed geglipt, steekt zijn tong naar mij uit en zegt dat hij lekker met opa gaat wandelen. Ik brul het uit van pijn en machteloze woede; ik wil ook wandelen met mijn broer en opa, maar ik kan niet wandelen, mijn benen weigeren dienst en ik zak naast mijn bed door mijn benen. Mijn moeder komt geschrokken onze kamer binnen, tilt mij van de vloer in bed en ik gil het uit van de pijn. Ik heb een nat en heet voorhoofd, ze legt er een koud washandje op. Ze aait me door mijn haar en zegt almaar dat ik haar lieve, zieke jongetje ben, en ze huilt. Op het moment dat ik haar tranen zie, houd ik op met huilen en zeg haar dat ik moeders grote jongen zal zijn en niet meer zal huilen.

Ik zink weg in een diepe, koortsige slaap. Ik droom en droom. Ik droom dat ik op mijn kamer ben en daar ligt een heel grote hoop guldens. Van mijn opa moet ik die grote hoop guldens keurig op een stapeltje leggen. Als ik bijna klaar ben, komt opa binnen en hij veegt al die stapels weer op een hoop en zegt dat ik opnieuw moet beginnen, steeds weer en weer. (Totdat ik in psychoanalyse ga, zal deze droom mij achtervolgen als ik koorts heb.) Ik word hevig bezweet wakker en kijk recht in het gezicht van mijn moeder. Ze vraagt waar ik van gedroomd heb en ik vertel het haar. Dan gaat de voordeur open en komen mijn opa en mijn broer binnen. Mijn moeder neemt mijn opa mee naar de salon. Ze heeft een strak gezicht. Even later vertrekken opa en oma naar huis. Opgeruimd staat netjes, ik ben opgelucht, verlost van die kwelgeest, mijn broer is boos en knijpt mij stiekem, mijn vader is humeurig en ik ben trots op mijn moeder, die grijpt tenminste in.

Op een dag mag ik voor het eerst weer buiten spelen. Het is raar buiten, alles is zo groot en zo ver, ik word er helemaal duizelig van en ik vlucht naar binnen, naar de mij vertrouwde omgeving. Door al die maanden thuis ben ik moeders vriendje geworden. Ze kwam bij mij aan bed thee- en koffiedrinken en ook haar vriendinnen deden dat. Heerlijk, al die moeders helemaal voor mij alleen. En ze brachten ook vaak cadeautjes of iets lekkers voor mij mee. Mijn moeder vindt dit alles heel gezellig en ik hoef voorlopig niet naar die nare nonnen. Ik ga met haar boodschappen doen achter op de fiets in IJmuiden of aan de overkant van het kanaal in Velsen- Noord. Dan gaan we naar de Kijkgrijp, een grote winkel met allemaal rekken waaruit je zelf de boodschappen moet halen. De bakker, de melk-, de groente- en de schillenboer komen aan de deur. De dochter van de slager komt één keer per week langs om te horen wat we nodig hebben en blijft dan koffiedrinken. Zij is een goede vriendin van mijn moeder en dan zitten ze gezellig te praten. Ik speel onder de tafel, een grote tafel met bolpoten en daarop een zwaar afhangend terrakleurig kleed. Een soort hut, en dan luister ik naar hun gebabbel, maar als het spannend wordt, praten ze heel zachtjes en hoe ik ook mijn best doe om het te horen, ik hoor niets. Elke week komt de boorden- en overhemdenman met een grote bakfiets met dichte koffer erop. Dan haalt hij de vuile overhemden, manchetten en boorden van mijn vader op en brengt de schone. De overhemden, boorden en manchetten worden ‘opgemaakt’, zoals mijn moeder dat noemt: gewassen, gestreken en gesteven. De manchetten en het boord worden door mijn moeder bevestigd aan het overhemd van mijn vader met heel mooie zilveren knoopjes. Als mijn vader zijn overhemd losknoopt, heeft hij altijd een rode striem in zijn hals, dat komt van het gesteven boord. Als hij thuiskomt, doet hij eerst zijn strop af en knoopt zijn boord los. Pas dan heeft hij aandacht voor ons en is het gezellig. Dan tilt hij ons stuk voor stuk op, hoog in de lucht, behalve natuurlijk mijn oudste broer en zus. Die knijpt hij in hun wang of neus en daarna gaan we allemaal weer onze eigen gang.

Na het eten worden we gewassen en moeten we naar bed. We gaan op paard naar bed, dat wil zeggen, de vier kleintjes zitten allemaal op de rug van mijn vader en roepen: ‘Hortsik paard!’ Dan gaat onze vader met ons draven en joelen wij van plezier. In bed moeten we bidden, hardop, goede nacht lief heertje, goede nacht lief vrouwtje, dat alle kinderen en engeltjes slapen gaan en dat u over ons mag waken en beschermen tegen water en vuur en krankuur. Een mooi gebed, waarna we wegzakken in de kussens. Mijn oudste broer en zus gaan dan keten en gooien naar elkaar met kussens, waarvan er soms een in ons bed belandt. Na verloop van tijd komt mijn moeder en zegt streng dat het over moet zijn en dan glijden we weg in diepe rust.

Als ik bijna zeven jaar ben, gaan we verhuizen. Er komen allemaal mannen die onze spullen in een grote auto laden. Mijn zusje en ik zitten stil te kijken voor het huis in onze stoeltjes. We vinden het spannend maar ook griezelig. We hebben al dagenlang afscheid genomen van onze vriendjes en vriendinnetjes en beloofd dat we elke dag terug zullen komen. Dan is daar het grote moment en moeten ook wij in de auto. We gaan naar Driehuis, een deftig ambtenarendorp op een halfuur lopen van ons oude huis. Een aangeharkt dorp waar de meeste mensen Nederlands Hervormd zijn, of in onze termen ‘protestant’, en kleine gezinnen hebben. Drie kinderen is het maximum en wij zijn met vijf en later komt er nog een lief broertje bij, Simmetje. Wij zijn niet arm en niet rijk. Mijn vader heeft als enige in de laan een auto. Toch worden we asociaal genoemd, omdat we zoveel kinderen hebben. Ik snap het niet, want de asocialen wonen in de arbeiderswijken in IJmuiden, die werken op de visafslag, bij Van Gelder Papier of bij Hoogovens. Nu zijn wij dus ook asociaal.

Het was een mooi huis in een mooie laan, groot en heel stil. Mijn ouders — vooral mijn moeder — genoten met volle teugen van het nieuwe huis en van de tuin en al die deftigheid. Ze woonden nu op stand en dat wilden ze weten ook. Mijn moeder kreeg in het nieuwe huis een wasmachine. Zo’n wit ding met een langzaam bewegende schoep in het midden. Na een tijd in het sop te hebben liggen draaien, moest de was worden gespoeld in teilen en daarna door de handwringer worden gehaald. Zwaar werk en een hele klus, elke maandag weer voor een gezin van acht personen. Op vrijdag werd het huis geboend en werden de ramen gelapt. Rotdagen, de maandagen en de vrijdagen. Je mocht dan nooit iets. Mijn moeder en het dienstmeisje waren de baas en je moest je schoenen uittrekken, want alles was net schoon en je moest de deur bij de klink pakken en niet met je volle handen, want dan werd hij weer vies. De andere dagen waren veel leuker, want dan golden deze geboden en verboden niet. In het nieuwe huis hadden we ook een groot bad met een heel mooie koperen geiser. De vier kleintjes gingen samen in het grote bad. In het vorige huis gingen we in een grote teil, twee aan twee. Als je pech had, zat je in het lauwe water van je voorgangers. Nu niet meer. Papa kwam dan op de rand van het bad zitten en plensde wat water in ons gezicht. Dat vonden we leuk. Mijn zus en ik moesten goed op onze kleine broertjes letten om ervoor te zorgen dat ze niet kopje-onder gingen.

Het huis was mooi, we hadden ook meer kamers, maar het dorp was vervelend en we vonden het er niet leuk. We misten het rangeerterrein met de grote stoomlocomotieven, het parkje en de kale vlakte, de spoorbrug en het Noordzeekanaal, de zee, de duinen en het strand, de bunkers, de vissershaven en de sluizen en, ja, we misten de zeeschepen en sleepboten. Driehuis was heel netjes, deftig en er gebeurde niets. Voor mij was het een buitengewoon traumatische ervaring. Driehuis was saai en ik was, en ben nog steeds, hypergevoelig voor saaiheid; dan word ik verdrietig en depressief, dan is het net alsof ik een beetje dood ben. Ik ben diepongelukkig geweest in dat dorp. Ik haat het, ook nu nog. Later, toen ik meer vriendjes had, werd het anders. Dan gingen we de baron pesten, of de boswachter van Beeckestijn. We klommen in bomen of voeren met het bootje van de boswachter naar het midden van de vijver. Hoog in de boom of midden op de vijver joelden we naar de boswachter of de baron. Zij bleven op ons wachten totdat het donker werd. Pas daarna gingen zij naar huis en konden we uit de boom of het bootje ontsnappen en renden we hard door het donkere bos naar huis. Daar kregen we op onze kop. Voor straf koud eten.

Natte kleren waren ook schering en inslag. Er waren veel sloten en vijvers en, ja, altijd weer proberen om daaroverheen te springen, totdat het mis ging en je natte sokken en schoenen had of, nog erger, een heel nat pak. De moeder van een van onze vriendjes vond dat nooit erg. Dan kreeg je een schone onderbroek aan en ging ze je kleren wassen. Ze had een droger, heel modern, en dan kon je gewassen en gestreken weer op huis aan. Was die moeder niet thuis, dan zwaaide er wat. Met een boterham met alleen boter meteen naar bed.

Een idyllische jeugd, bij tijd en wijle oorverdovend saai, overzichtelijk en voorspelbaar, en slechts bedorven door het verschrikkelijke katholieke lager onderwijs.