PIM FORTUYN

de verweesde samenleving

Achtste druk, mei 2021

© Pim Fortuyn

Omslagfoto: Martijn Beekman

Omslagontwerp: Vincent Sterk/das Studio

Foto auteur (achterflap): Friso Keuris/De Beeldunie

ISBN: 9789083134673

NUR: 740

vesperpublishing.nl

Dit boek is oorspronkelijk verschenen in 1995, gevolgd door een heruitgave in 2002. In 2021 is het opnieuw uitgegeven door Vesper Publishing.

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

PIM FORTUYN

de verweesde samenleving

‘De verweesde samenleving fungeert als een spil in – de ontwikkeling van – mijn denken.’

– Pim Fortuyn

Inhoud

Verantwoording

DEEL I

De verweesde samenleving: het probleem gesteld

Verveling

Vaders en zonen, de regio, de natie en de zuil

De joods-christelijk humanistische cultuur: onze cultuur!

Staatkundig intermezzo

Reformatie en Verlichting

De verzorgingsstaat

Religie en Kerken

DEEL II

De verweesde samenleving: actuele vraagstukken

Afscheid van de overlegeconomie, het Rijnlandse model voorbij

Schaalvergroting en de menselijke maat

Onderwijs als instrument van vorming

Welzijnswerk, de geitenwollensokkencultuur voorbij

God en de patiënt zijn zoek in de gezondheidszorg

Fossiele kerken en sluimerend religieus besef

Criminaliteit en de verloedering van de rechtsstaat

Nederlandse identiteit

Is Nederland vol?

DEEL III

De verweesde samenleving: op weg naar vader en moeder

Op weg

Moderniteit en gemeenschap

De menselijke maat als ijkpunt voor het publieke domein

Het publieke en het private domein

Centrale collectieve normen en waarden: een normatieve schets

Besluit

Verantwoording

‘Sedert 1990 houd ik mij bezig met de intrigerende omgang van ons land met de moderniteit. Een omgang die wordt gekenmerkt door een collectieve negatie door de elites van ons land van de problemen die moderniteit oproept. Nu we ze meer dan ooit nodig hebben, blijven maatregelen van formaat uit. In Nederland wordt een stille en somtijds geniepige strijd gevoerd van de gevestigden tegen de buitenstaanders, met als doel de laatsten buiten de deur te houden.

In mijn boek Aan het volk van Nederland (1992) doe ik van die strijd voor het eerst omvattend verslag. Het is een klassiek politiek-sociologisch traktaat geworden. Ik ontwikkel daarin een nieuwe vorm van omgang met elkaar: de contractmaatschappij, die bestaat uit geëmancipeerde, zelfbewuste, calculerende burgers, instellingen en bedrijven. Een jaar nadien werkte ik deze nieuwe omgangsvormen uit in een aantal concrete voorstellen voor de reorganisatie van het publieke domein en voor het herstel van de doelstelling volledige werkgelegenheid in mijn boek De overheid als ondernemer (1993).

De kritiek op Aan het volk van Nederland bleef intussen sluimeren. Men vond het interessant dat ik het begrip calculeren had ontdaan van zijn negatieve, moralistische bijklank. Ook de nieuwe manier van omgang met elkaar in de contractmaatschappij kon op bijval rekenen, daar het een goede poging was om de moderniteit op een positieve manier te benaderen. Toch vond men over het algemeen een dergelijke maatschappelijke omgang te kil en te mager. Inderdaad, er ontbrak iets wezenlijks. Een gemeenschap is dat begrip niet waardig als zij niet beschikt over een bewust en collectief beleefd stelsel van normen en waarden en geen mechanismen kent die dat stelsel formuleren, handhaven, overdragen en zo nodig bijstellen om het geschikt te maken voor de nieuwe tijd. Deze kritiek heb ik mij zeer ter harte genomen en het resultaat daarvan ligt voor u in de vorm van een religieus-sociologisch traktaat: De verweesde samenleving.

Tezamen vormen de drie delen onbedoeld een trilogie. Met dit boek heb ik mijn bijdrage aan het project ‘omgang met de moderniteit in Nederland’ afgerond, althans mijn intellectuele bijdrage daaraan in de vorm van ter boek gestelde geschriften.’

Bovenstaande schreef ik in mijn verantwoording bij de verschijning van De verweesde samenleving in het najaar van 1995. Welk een misvatting van mij te denken, dat met het verschijnen van dit boek mijn bijdrage aan de omgang met de moderniteit in Nederland voltooid zou zijn. Niets bleek minder waar te zijn. In De verweesde samenleving heb ik een eerste poging gedaan om concreet de kernnormen en -waarden te formuleren van de moderniteit en deze te funderen in de drie grote cultuurhistorische bronnen – van het westerse cultuurgebied – van de moderniteit: jodendom, christendom en Verlichting c.q. humanisme. Opmerkelijk genoeg was ik daarmee toen de eerste, en gek genoeg tot op heden nog steeds de enige, die een dergelijke poging heeft ondernomen in het Nederlandstalig cultuurgebied. Laatdunkend is er genoeg over mijn werk gesproken, een nieuwe en wellicht betere poging is evenwel door geen van de vele critici ondernomen. Kennelijk is dat toch iets minder eenvoudig dan door hen voorgewend of heb ik het gewoon uitstekend gedaan. Dat laatste zou wel eens waar kunnen zijn, gezien het vele gebruik wat er – overigens zonder bronvermelding – gemaakt wordt van de door mij geformuleerde kernnormen en -waarden. Uiteraard is het aan de geïnformeerde lezer en niet aan mij, hierover een finaal oordeel te vellen.

Deze eerste poging werd gevolgd door een tweetal verfijningen en verdiepingen. Ten eerste in mijn daarop volgende boek Tegen de islamisering van onze cultuur. Nederlandse identiteit als fundament uit 1997, waarvan in 2001 een geheel geactualiseerde en herziene editie is verschenen onder de titel De islamisering van onze cultuur. Het woord als wapen. In dit boek confronteer ik de kernnormen en -waarden van de moderniteit met de cultuur van de islam. Vanuit ons westers perspectief gezien, uiteraard niet vanuit de islam, een treurig stemmende exercitie! Eigenlijk is er op geen enkel fundamenteel punt overeenstemming, vrijwel nergens liggen we op één lijn of zijn er bewegingen waar te nemen dat dit staat te gebeuren. Een niet onbetekenende school van (Amerikaanse) geleerden komt op basis van een dergelijke confrontatie van kernnormen en -waarden tot de conclusie dat er op veel plaatsen in de wereld een botsing dreigt of plaats heeft tussen de cultuur van de moderniteit en die van de islam. Overigens een complexe en veelvormige botsing, verbaal en sociaal, maar dikwijls ook gewelddadig. Een botsing ín landen en tussen landen. Ik zelf zie deze botsing van de cultuur der moderniteit en die der islam als de vervanger van de oude tweedeling in de wereld tussen communisme en kapitalisme en hun wederzijdse invloedssferen. Die tweedeling is definitief geschiedenis geworden met de val van de Muur in november 1989.

De botsing in de wereld tussen de twee dominante culturen – de moderniteit en de islam – is evenwel zo complex, omdat deze niet alleen plaats vindt tussen landen maar ook ín landen. Dat komt omdat beide culturen hebben kunnen doordringen tot het geografische territorium waarin een van beide hun dominantie heeft. Anders gezegd: door de (arbeids)migratie heeft de cultuur van de islam een plek weten te veroveren in de geografische cultuurgebieden van de moderniteit, zoals de moderniteit zich, zij het voornamelijk economisch en virtueel (bijvoorbeeld middels Hollywood, McDonald’s, Levi’s en Coca-Cola) manifesteert in de geografische cultuurgebieden van de islam. De complexiteit van deze botsing van culturen, alsmede van de omgang daarmee, is wel op een heel dramatische manier over het voetlicht getreden met de aanslagen in de VS op het WTC te New York en het Pentagon te Washington. De Amerikaanse president George W. Bush negeert willens en wetens de zwaar beladen culturele component van deze aanslagen en verengt daardoor zijn strijd tegen het terrorisme tot een gewapende strijd. Naar mijn oordeel een misvatting, die ons nog duur kan komen te staan en die eerder meer dan minder dodelijke slachtoffers zal eisen. Het woord als wapen kan pijnlijk zijn, maar dodelijk is het zelden.

De tweede en tot nu toe laatste exercitie die ik heb ondernomen inzake de verdieping en verfijning van het inzicht in de kernnormen en -waarden van de moderniteit is mijn boek 50 jaar Israël, hoe lang nog? uit 1998 geweest. Daarin beschouw ik het territoriale conflict tussen joden en Palestijnen langs de scheilijn van moderniteit en (Palestijns en joods) fundamentalisme, hetgeen interessante perspectieven oplevert onder meer voor een federalistisch Israël, wellicht in een verre toekomst, als de moderniteit zou mogen zegevieren over het fundamentalisme.

In mijn latere boeken De derde revolutie! Hoe de informatietechnologie alles op zijn kop zet (1999) en De puinhopen van acht jaar Paars. Een genadeloze analyse van de collectieve sector en aanbevelingen voor een krachtig herstelprogramma (2002) lijkt de cirkel zich te sluiten. U begrijpt dat ik daar, na mijn uitlatingen in het najaar van 1995, nu minder stellig over durf te zijn. In beide boeken staan de moderniteit en de calculerende burger – dit keer echter ingebed in het geheel van kernnormen en -waarden van de moderniteit – centraal binnen de revolutie die zich op golven van de ICT-ontwikkeling aan het voltrekken is in de economie en de samenleving van met name de maatschappijen waarin de moderniteit een dominante rol speelt. Het gaat hierbij met name om de ongelijktijdigheid van ontwikkelingen en de variatie van pieken en dalen, weliswaar naar mijn oordeel langs een stijgende lijn. Daarin schuilt ook het revolutionaire karakter van de ICT-ontwikkeling. Het is een proces van veel vallen en weer opstaan en van heel ver vooruit lopen en heel ver achter lopen en dat alles binnen een economie en een samenleving en dat op zijn beurt gaat gepaard met veel spanningen, conflicten en teleurstellingen. Het is vooral de collectieve sector die in ons land achterop loopt. Niet zozeer als het gaat om de toepassingen van ICT-technieken, als wel als het handelt om de introductie van ICT-concepten. Beeldend gesteld: grote delen van de collectieve sector – onderwijs, zorg, veiligheid en openbaar bestuur – passen weliswaar op ruime schaal ICT-technologie toe, maar verkeren qua (arbeids)organisatie, organisatieconcepten en de opvatting over dienstverlening en dienstverleningsproducten nog geheel en al in het industriële tijdperk. Een tijdperk dat wordt gedomineerd door grootschaligheid, bureaucratie, management, kunde en concentratie op de productie (aanbods)kant van de markt of quasi-markt.

In het ICT-tijdperk staan de vraag en de vrager centraal tot het design van het productieproces van goederen en diensten aan toe, dikwijls zelfs in een open en interactieve communicatie met de producent daarvan, en is de organisatie zo kleinschalig mogelijk – overigens communicerend en acterend in somtijds heel grootschalige wereldomspannende (informatie)netwerken en -verbanden – en ligt de macht bij en het accent op de uitvoerenden binnen de organisatie. Veel bedrijven in de particuliere sector zijn druk in de weer met het veranderen van hun organisaties, zodanig dat optimaal kan worden geprofiteerd van de mogelijkheden die de ICT-revolutie bieden. In de collectieve sector daarentegen moet dat veranderingsproces grotendeels nog beginnen.

In de particuliere sector is het uiteindelijk die markt die dit soort veranderingen desnoods afdwingt op straffe van teloorgang van de onderneming, in de collectieve sector is het de politiek die deze rol dient te vervullen. Er is gewoon geen andere kracht aanwezig die dat zou kunnen. De politiek laat het echter in ons land op dit vitale punt al jaren af weten. Vandaar de puinhopen van acht jaar Paars en de noodzaak van een krachtig moderniseringsprogramma. Het is daarbij goed te beseffen dat de basis van dit alles wordt gevormd door een vitaal stelsel van kernnormen en -waarden van de moderniteit. Hoe meer men zich daarvan bewust is, hoe beter men gebruik kan maken van dit kompas. Een kompas dat van onschatbare waarde is om onze weg te vinden in een complexe wereld die op veel terreinen ronduit op drift is. Het kan ons behoeden voor al te rooskleurige verwachtingen, met name ten aanzien van de zogenoemde zegeningen van de multiculturele samenleving.

Cultuur is een hard gegeven, harder dan economie en dikwijls letterlijk harder dan medemenselijkheid. We kunnen dat diep betreuren, beter is het er terdege rekening mee te houden. Zo bezien fungeert De verweesde samenleving als een spil in – de ontwikkeling van – mijn denken.

I

DE VERWEESDE SAMENLEVING

Het probleem gesteld

Verveling

De jonge honden onder de literatoren van Nederland hebben de verveling tot beslissend hedendaags thema verheven. Een ander soort verveling overigens dan in het magistrale werk De avonden (1947) van de volksschrijver Gerard Reve. Hij schreef zijn ‘avonden’ in een volstrekt door oorlog en crisis verarmd land. Substantieel bestanddeel is het niks. Niks hebben en niks willen. Slechts er zijn en dat ook nog in een omgeving die dat weinig lijkt te interesseren. Het zijn wordt bepaald door het allergewoonste, door het niet-ambitieuze, door de uitgang waar de afvalstoffen ieder mens verlaten. De uitvoerige bestudering van de anus van de hoofdpersoon, met zijn wonderlijke stulpingen en daarachter de diepe krochten, vormen een ongemerkt hoogtepunt van de roman. Te midden van de shit, de extase, de schoonheid, de zin van het bestaan!

De jonge literatoren van nu hebben het over een geheel ander soort verveling. Verveling door en te midden van de hedendaagse, westerse overvloed. Overvloed aan consumptiemogelijkheden en -artikelen, overvloed aan ideeën en opvattingen, overvloed aan informatie over de wereld in al haar uithoeken, overvloed aan kennis, overvloed aan kwaad en liefde, overvloed, overvloed... En te midden van al deze overvloed een knagende leegte: verveling.

We leven in een tijd zonder richting, zonder ideologieën, zonder aansprekende ideeën, zonder vaders en moeders, kortom in een samenleving van wezen. We zijn echter de erfgenamen van veel. Van de joods-christelijk humanistische cultuur, van het fascisme en nazisme, van het confessionalisme en het corporatisme, van het socialisme, het communisme en het staatssocialisme, van de moord op zes miljoen joden, van het kolonialisme en het kapitalisme, van de parlementaire democratie en de verzorgingsstaat. Alles wat een rol van betekenis speelt of heeft gespeeld in de moderne wereld is begonnen op het continent. Ons continent, Europa dus. En die veelheid van ideeën, systemen, opvattingen en handelingen heeft geresulteerd in een groot gevoel van onbehagen, van verweesd zijn.

Sarajevo, de plek waar de Eerste Wereldoorlog begon, is in het afgelopen decennium weer historische grond geworden. Het waren de oude etnische tegenstellingen die de kop opstaken. In een modern jasje, zeker, veertig jaar Tito is ook aan deze mensen niet ongemerkt voorbijgegaan. Er werd gevochten met een onbegrijpelijk soort verbetenheid. Mensen die meer dan veertig jaar vreedzaam met elkaar hadden geleefd en lief en leed hadden gedeeld, slachtten elkaar af op een manier waarmee vergeleken een abattoir het toonbeeld van beschaving was. Het Westen keek machteloos toe terwijl de wapenhandelaren in trossen op hun jachten in de Griekse wateren lagen, een lidstaat van de Europese Unie, om zaken te doen. Goede zaken. Iedereen zweeg hierover, inclusief de vrije pers. Je hoefde alleen maar op zeilvakantie te gaan in de Griekse wateren om het met eigen ogen te zien. Het was zo vanzelfsprekend aanwezig dat er weinig moeite werd gedaan om het te verbergen. En dat terwijl de moderne technologie de mogendheden in staat stelde om elke beweging waar te nemen. Aan de ene kant een vredesmacht in Bosnië van ons geld en aan de andere kant wapenleveranciers, dikwijls westerse staatsburgers, die ongestoord de combattanten van nieuwe voorraden konden voorzien.

Er werd voor het oog van de wereld een uiterst cynisch spel gespeeld met inzet van het modernste wapentuig. Het zou een daad van medemenselijkheid geweest zijn, indien we de strijdende partijen qua bewapening terug hadden geworpen tot op het niveau van de Middeleeuwen. Hypocriete politieke leiders, de voormalige Franse socialistische president Mitterrand voorop, voelden daar niet voor. Zij speelden het spel op twee fronten. Inzet van manschappen, hun eigen staatsburgers, en middelen enerzijds en betrekkelijk ongestoorde wapenleveranties anderzijds. Over deze opmerkelijke paradox in het politieke handelen lezen of hoorden we niets. Bij zoveel gebrek aan moraliteit mocht evenwel niet worden verwacht dat de strijdende partijen, verblind als ze waren door een naar binnen gekeerd nationalisme, er een betere moraal op na hielden dan onze politieke leiders en onze laffe vrije pers. Rwanda. De beelden zijn ons uitentreuren getoond. Zinloze slachtingen langs scheilijnen van stamverbanden, verdiept door verschil in economische, sociale en culturele ontwikkeling. In één en dezelfde vertoning van het NOS Journaal werden we getrakteerd op beelden van aan cholera stervende mensen, massagraven én een luxueus hotelterras, waar de verdreven Hutu-regering baadde in weelde en overvloed en het contact met de wereld onderhield via draagbare telefoons. Cynischer kon het niet. Als ik op dat moment een mitrailleur in handen geduwd had gekregen, zou er op dát terras geen overlevende meer zitten. Regeringen denken daar anders over. Je weet immers maar nooit of deze verdreven regering van massamoordenaars in de naaste toekomst nog bruikbaar is. Regeren is tenslotte vooruitzien!

Twee miljoen mensen staan in Nederland langs de kant. Mensen die fysiek en psychisch in staat zijn om geheel of ten dele te voorzien in hun eigen levensonderhoud. De samenleving heeft hen afgeschreven. Afgeschreven op een onbetrokken, maar beschaafde manier. We hebben hen opgeborgen in het tehuis van de verzorgingsstaat, levenslang wel te verstaan. Levenslange gevangenisstraf bestaat niet meer, levenslange opsluiting in het verzorgingstehuis van het Koninkrijk der Nederlanden is voor een flink deel van de bevolking eerder regel dan uitzondering. De zinloosheid en verveling slaan toe in al die gezinnen en samenlevingsverbanden die afhankelijk zijn van de verstatelijkte charitas. Juridisch hebben we hen gepaaid door te spreken over hun recht op verzorging. Over hun recht op zelfbeschikking, nota bene een mensenrecht, spreekt het politieke circuit niet meer. Nederland schendt op grote schaal de mensenrechten door dit onrecht te laten voortbestaan.

Een greep uit een rijk en gevuld scala aan voorbeelden die de paradoxen in onze moderne samenleving genadeloos blootleggen. Je moet er wel oog voor hebben, want aan rationalisaties geen gebrek. Politiek en wetenschap zijn in eendrachtig verbond de hofleveranciers van deze rationalisaties. Genoeg te doen, zou men zeggen. Zo niet onze jonge literatoren, die vervelen zich! Een levenshouding waar overigens mijn generatie, de zogenoemde babyboomers, meer dan verantwoordelijk voor is. Wij wilden in de jaren zestig een andere wereld. Vooral een rechtvaardiger wereld en een wereld die bewuster zou omgaan met het milieu en de natuurlijke hulpbronnen. We hebben een wereld gecreëerd van ongekende overvloed en milieubelasting, maar we hebben vooral erg goed voor ons zelf gezorgd. Wij bezetten de mooie posities en banen. Wij hebben het Zwitserlevengevoel ten naaste bij tot bereikbaar ideaal verheven. Wij hebben normen en waarden, zonder dewelke geen samenleven mogelijk is, gerelativeerd en zo nodig tot in het oneindige opgerekt. Wij bezitten de macht en willen haar niet delen. Onze kinderen zijn niet geboren, maar gemaakt. Zij zijn het verlengstuk van onze beslissing hen te willen en hen te kneden naar ons beeld. Wij hebben dat gedaan op een antiautoritaire manier, opdat nooit gezegd zal kunnen worden dat wij ook verantwoordelijk zijn voor hetgeen deze wezens, van ons vlees en ons bloed, straks doen en laten, denken en willen. Wij hebben ze tot wezen gemaakt, terwijl we als vaders en moeders gewoon fysiek aanwezig waren. Nu zij zich melden op de arbeidsmarkt, zeggen we dat ze niet welkom zijn, deze uiterst gewilde en dikwijls tot op het bot verwende kinderen. Ze moeten het zelf maar uitzoeken. Ze zijn goed voor de kruimels van onze rijk beladen tafels. Wij, de gevestigden, koesteren ons met het arbeidscontract voor onbeperkte duur, de riante VUT-, afvloeiings- en wachtgeldregelingen en niet te vergeten de welvaartsvaste pensioenregeling. Hen wacht de deeltijdarbeid, het wegwerparbeidscontract, geen of een mager pensioen, een uitgeklede WAO en straks een dito AOW. Immers, de arbeidsmarkt dient internationaal gezien te flexibiliseren. Maar dan wel over hun ruggen en niet de onze. De stuurloosheid van de jonge generatie, hun concentratie op het hier en nu, hun plezier op houseparty’s besprenkeld met XTC heeft dus wel een achtergrond. Hun idee dat alles al eens is gedaan en gezegd, mist dus niet alle grond.

Een somber beeld? Jazeker! Te somber wellicht? Natuurlijk! Zoals met elke generalisatie gaat ook deze te ver, maar hij bevat ondertussen wel een forse kern van waarheid. Onze samenleving is in snel tempo haar samenhang aan het verliezen. Het patroon van normen en waarden dat deze samenhang moet realiseren, bewaken, bestendigen en vernieuwen, is zwaar geërodeerd. Ik haast mij te zeggen dat ik er niet voor pleit om terug te keren naar het verzuilde, regionale Nederland van weleer. Het is niet alleen een onmogelijkheid, maar het zou ook een regelrechte ramp betekenen in onze moderne, dynamische wereld. Het regionale, verzuilde Nederland was een toonbeeld van kalme rust, zo voortreffelijk beschreven in De avonden. Die tijd komt nooit meer terug en mag ook niet meer terugkomen, dat zijn we aan onze stand van levende en vitale mensen verplicht. Toch blijft er dat knagende gevoel van het afglijden richting afgrond, van de decadente nadagen van het Romeinse Rijk, van de verveling en toch ook van dat heel spannende dansen op de rand van de vulkaan.

In de joods-christelijk humanistische cultuur, de onze dus, worden de normen en waarden geformuleerd en gehandhaafd door de vaders, in de letterlijke en overdrachtelijke betekenis van het woord. De zonen vallen hun systeem aan, maar nooit helemaal. In een levenslang proces proberen zij het goede te behouden en boetseren zij het systeem van normen en waarden opnieuw, opdat het mee kan in de nieuwe tijd. En hun zonen? Hun zonen beginnen deze Sisyfusarbeid opnieuw, net alsof hun vaders geen zonen zijn geweest. Het wiel wordt met verve elke keer weer opnieuw uitgevonden, als ware het de eerste keer. Dat is de dynamiek van de wisseling der generaties, gelijk aan die der seizoenen. Alles is er al, alles is er al eens geweest en toch is het iedere keer weer nieuw en anders, echt anders!

De babyboomers waren de laatste echte generatie die dit mechanisme virtuoos in beweging zette. Met daverend geweld zette zij zich af tegen de vaders. Alles zou anders worden en ten minste nieuw. Tot hun verwondering geloofden ook hun vaders dat dit zo zou zijn. Aanvankelijk was het verzet van de vaders tegenover zoveel nieuwlichterij massief en agressief tegelijk, maar alras sloeg hun verzet om in repressieve tolerantie. Een soort ondergrondse guerrilla, waarin het verzet de vorm aanneemt van meegeven en tegenwerken tegelijk. Het was niet als met het buigend riet, dat zwiept immers weer terug als de druk verdwijnt en staat dan weer in zijn oude vertrouwde houding. Nee, het was veel geniepiger. Het meegeven vrat de weerstand zelf aan, waardoor bij het wegvallen van de druk een positie werd ingenomen die in niets meer leek op de voorgaande en die door niemand was gewild, noch door de vaders noch door de zonen. Verwarring, tolerantie zonder stuur, een vaag en diffuus normen- en waardenstelsel zijn het resultaat.

De zonen van toen hebben collectief geweigerd vader te worden. Zij zijn slechts vader geworden in de procreatieve betekenis die dit begrip ook aankleeft. In filosofisch, sociologisch, cultureel en religieus opzicht hebben ze echter geweigerd de rol van de vader op zich te nemen. De samenleving is er een geworden van wezen, zonder leiding, zonder geborgenheid, zonder doel. De zonen van toen wacht de zware taak vader te worden, opdat de verweesde samenleving haar richting en dynamiek zal hervinden.

Vaders en zonen, de regio, de natie en de zuil

Het kerngezin van een vader, een moeder en kinderen is van betrekkelijk recente datum. Nog niet zo heel lang geleden had ook in ons land het gezin een veelvormiger aanzien. Naast het kerngezin was er de grootfamilie, veelal voorkomend in landelijke gebieden. Zo’n familie kon wel drie tot vijf generaties omvatten: grootouders, ouders, kinderen, kleinkinderen en achterkleinkinderen, plus de nodige aangetrouwde verwanten. De familie bestond natuurlijk niet alleen voor de gezelligheid. Er was dikwijls sprake van blote economische noodzaak.

Tot aan de Eerste Wereldoorlog was de sterfte onder kraamvrouwen en kinderen hoog. De familieband droeg daardoor een zekere mate van onbestendigheid in zich. Dat een vader van een gezin in zijn leven een drietal vrouwen versleet, was zeker geen uitzondering. Hij kon zijn vruchtbare vrouw maar al te gemakkelijk verliezen. En jonge kinderen waren ook al geen zeker bezit. Hechting van ouders aan kinderen kwam dan ook meestal pas tot stand nadat het kind metterdaad had bewezen levensvatbaar te zijn, zodat het kind toen een heel ander kind was dan het kind nu. Het kind was veeleer een kleine volwassene dan een wezen met een door zijn kind-zijn bepaalde bewustzijnsstructuur. Daarnaast waren er tal van mensen die leefden in andere verbanden dan het gezin. Er was de zwerver, er waren de bendes, er waren de mannen- en vrouwentehuizen, zoals er menig weeshuis was waar men teerde op de zak van de burgerlijke en kerkelijke charitas. Kortom, het gezin was toen, net als nu, een belangrijk samenlevingsverband, maar zeker niet het enige. Het moest zijn positie delen met tal van andere verbanden.

Tot en met de Tweede Wereldoorlog was Nederland een sterk regionaal georiënteerd en bepaald land. Het is pas na de Tweede Wereldoorlog dat de centrale staat echt tot ontplooiing komt. In de negentiende eeuw is veel voorwerk verricht, met name onder leiding van de grote Johan Rudolf Thorbecke, maar het is pas met de introductie van de sociale rechtsstaat en zijn opvolger de verzorgingsstaat dat het centraal statelijke element de overhand krijgt. De regio’s en provincies oriënteren zich vanaf 1945 in steeds sterker mate op het centrum, de Randstad in het algemeen, en het regeringscentrum Den Haag in het bijzonder. Voordien was de regio de biotoop waarin menig Nederlander zijn leven leefde.

Nog in 1975 ontmoette ik tijdens een sociologisch onderzoek in de provincie Groningen oude mensen die nooit, op een dagje Amsterdam na, buiten de regio waren geweest. Voor hen was de stad Groningen het centrum van het universum. Kortweg ‘de stad’ genoemd. Tot aan de Tweede Wereldoorlog was Maastricht drietalig en was de economische afstand tussen Maastricht en Duitse en Belgische plaatsen gering en die tot de Randstad enorm. Na de oorlog verandert dit in rap tempo en wordt de economische afstand tot de Randstad veel korter dan die tot menig buitenlandse buurplaats en wordt Maastricht eentalig. Vanaf dan is de voertaal een Maastrichtse versie van het ABN.

De economische, sociologische en culturele omgeving van samenlevingsverbanden was dus tot voor kort de regio, de provincie, het dorp en de stad. Nederland als natiestaat leefde zeker ook, maar dan toch meer als een abstractie. Een abstractie verbeeld door het staatshoofd en het politieke systeem en geconcretiseerd in het optreden van justitie en leger. Zelfs een van de kerntaken van een centrale overheid c.q. centrale staat, de belastingheffing, had nog sterke regionale en stedelijke componenten. Daarenboven was Nederland een zeer religieus land. De protestantse godsdienst kende tal van vertakkingen en kerkverbanden en de rooms-katholieke godsdienst was sterk in opkomst, mede gevoed door de kerkelijke geboortepolitiek, die het grote tot zeer grote gezin ondersteunde en stimuleerde. Sterker nog, de kerkelijke autoriteiten zagen het grote gezin als het voertuig voor de emancipatie van het katholieke volksdeel. Immers, hoe meer zielen hoe meer vreugde. Maar vooral: hoe meer macht. De roomse autoriteiten hoefde men niets te leren over de macht van het getal. De medische wetenschap en meer in het algemeen het verbeteren van de hygiëne waren welkome ondersteuningen van deze bevolkingspolitiek. Men kreeg niet alleen veel kinderen, maar er bleven er ook steeds meer in leven, zoals ook de kraamvrouw haar leven zekerder werd.

De kerkelijke verbanden in Nederland waren talrijk en divers. Veruit het grootste, het hechtst georganiseerde en straf centraal geleide kerkelijke verband was dat van de rooms-katholieke kerk. De protestanten vochten hun onderlinge verschillen inzake de interpretatie van geloof en Schrift op het scherpst van de snede uit en schuwden daarbij een hoge mate van sektarisme niet. De meeste van de geloofsgemeenschappen waren betrekkelijk totalitair van aard en een product van typisch Nederlandse organisatie: de verzuiling. De geloofsgemeenschap bepaalde grotendeels het te praktiseren normen- en waardenstelsel, zoals zij ook van invloed was op het verenigingsleven, het economisch leven, het gemeenschapsleven en in deze eeuw zelfs op het politieke systeem. Men kon zijn hele bewuste leven doorbrengen binnen het verband van een zuil. Lange tijd was dit zelfs, met name voor de lagere en middenklassen, zeer gewenst. Met behulp van de nodige sociale controle werd de zuil afgeschermd van buitenstaanders en werden de leden gedwongen zich niet buiten de zuil te begeven. Deze dwang nam veelal de vorm aan van zelfdwang. Het waren de geïnternaliseerde normen en waarden die het individu voorschreven zich binnen de zuil op te houden en zich daartoe te beperken. Maar botte machtsuitoefening en regelrechte dwang werden zo nodig niet geschuwd. De gereformeerde slager op het dorp zou snel failliet gaan, indien hij meende zich buiten de zuil te kunnen begeven, zoals zijn geloofsgenoten het niet in hun hoofd zouden halen om hun waar te betrekken bij een katholieke collega-slager.

Uiteraard waren er ook toen groepen die zich met succes aan de verzuiling onttrokken. Het zijn overigens altijd dezelfde klassen die zich met succes aan de institutionele dwang van ons soort samenlevingen weten te onttrekken. De institutionele dwang, rechtstreeks of in geïnternaliseerde vorm, wordt in ons soort maatschappijen uitgeoefend en gematerialiseerd door de middenklasse. Het proletariaat, tegenwoordig de onderklasse, en de hoogste klasse weten zich daaraan goeddeels te onttrekken. De hoogste klasse door haar economische, mentale en culturele onafhankelijkheid; de laagste klasse doordat de officiële maatschappij haar relatief weinig heeft te bieden. Daardoor kan er maar een heel gedeeltelijke uitruil ontstaan. Wie weinig heeft en weinig krijgt, heeft immers maar heel weinig te verliezen. Hoezeer maatschappelijk ook uiteenlopend, dit is precies het element waarin de hoogste en de laagste klasse gelijk zijn aan elkaar. Zij hebben beide weinig te verliezen en weinig te winnen, de een door haar rijkdom, de ander door haar armoede, bij conformatie aan het door de middenklasse geïnstitutionaliseerde, beheerde en afgedwongen systeem van normen en waarden. Menig rijke heer begrijpt de proletariër emotioneel beter dan welke middenstander ook!

Deze regionaal georiënteerde en bepaalde samenleving met haar dominante positie van de godsdienstige verbanden kende, ondanks de grote verscheidenheid van die verbanden, een betrekkelijk stabiel normen- en waardensysteem. Uiteraard waren er verschillen in dit systeem, die langs de scheilijnen van de kerkelijke en maatschappelijke verbanden liepen, waarvan de politieke niet de minste waren, en die waren niet onbeduidend. Toch overheerste veeleer hetgeen ze gemeenschappelijk hadden dan hetgeen hen scheidde. Voor betrokkenen lag dat uiteraard anders. Het verschil tussen een agnostische sociaaldemocraat, een gereformeerde antirevolutionair of een rooms-katholiek werd door de toenmalige samenleving beleefd als vrijwel onoverbrugbaar. Men had daarom ook een prachtig elitesysteem gebouwd, waarin de elites van de verzuilde organisaties elkaar met regelmaat ontmoetten om de horloges op een aantal majeure maatschappelijke, culturele en economische punten gelijk te zetten. Dat was er niet voor niks. Dat was er om uit de hand lopende conflicten en maatschappelijk ontwrichtende ontsporingen te voorkomen.

Maar ondanks dit alles en indien men enige sociologische distantie in acht neemt, zijn de gemeenschappelijke componenten veelvuldiger en overheersender. Ik noem de belangrijkste. De centrale positie in het leven van de christelijke godsdienst in al zijn in Nederland voorkomende varianten. De Schrift vervulde op die manier, ondanks de soms grote interpretatieverschillen, een centrale, normstellende rol in de Nederlandse samenleving. Bij de katholieken werd de normstellende functie van de Schrift in sterker mate dan bij de protestantse genootschappen aangevuld, somtijds zelfs gecorrigeerd, door het kerkelijke leergezang.

Het tweede punt dat ik wil noemen is de algemene acceptatie van een maatschappelijke hiërarchische ordening, zelfs door diegenen die zich daartegen verzetten. Ook de socialisten, die streden voor emancipatie van de arbeidersklasse, schrokken er niet voor terug hun beweging strikt hiërarchisch te ordenen. Vadertje Drees kon zeker ook vader Drees zijn en dan deed men er beter aan zich even te bergen. Topposities in de hiërarchische ordening werden ingenomen door de paus en de kerkelijke hiërarchie voor de katholieken – met de pastoor als kleine paus in de eigen parochie–, door de synode, de dominee, de ouderlingen en de kerkenraad voor de protestanten, door de directeur van het bedrijf of de instelling gevolgd door kleine autoriteiten in de haarvaten van de organisatie, door de voorzitter van de vakbond, de vereniging of stichting et cetera. De maatschappij was vergeven van de organisaties en verbanden die allemaal werden geleid door een primus inter pares, zijn kompanen en zijn talloze onderbazen. Aan de voet van deze maatschappelijke piramide stond het hoofd van de familie in de maatschappelijke en juridische betekenis van het woord: De vader.

Vader was alom aanwezig in de letterlijke en overdrachtelijke betekenis van het woord. De maatschappelijke verbanden als zodanig werden in de onderscheiden sociale leerstukken zelfs dikwijls aangeduid en beleefd als een soort gezin. Het gezin als biologisch bepaald samenlevingsverband werd op die manier getransponeerd naar andere maatschappelijke verbanden als kerken, scholen, verenigingen, politieke partijen en dergelijke. Het gezin fungeerde op die manier als hoeksteen van de samenleving. Het was niet alleen de kleinste eenheid waarbinnen normen- en waardenoverdracht plaatsvond, maar ook nog eens het overdrachtelijke beeld van de talloze maatschappelijke organisaties waarvan de school uiteraard niet de minst invloedrijke was. En zoals we weten heeft een gezin doorgaans een vader en een moeder.

Van oudsher vervult de vader in deze opstelling de rol van de normen- en waardendrager c.q. -bepaler. De vader is als het ware de Wet. Moeder oriënteert zich meer op de emotionele huishouding en trekt de zorgfunctie voor het gezin in belangrijke mate naar zich toe. Om het biologischer te stellen: moeder zorgt dat ze de roedel, de familie, bij elkaar houdt. Deze functie is zo vitaal dat elke bedreiging van de roedel van buiten of van binnen door haar het eerst wordt gesignaleerd en al dan niet met behulp van anderen zo mogelijk definitief wordt uitgeschakeld. Vader vervult evenwel de centrale rol bij het opstellen, handhaven en vernieuwen van de Wet, anders gezegd: het normen- en waardensysteem. De biologische vader deed dat natuurlijk mede op basis van instructies van bovenaf, al dan niet geïnternaliseerd. De hiërarchisch maatschappelijke ordening zorgde zodoende voor een maatschappelijke piramide van vaders, waarbij de hoogste vader tot in de haarvaten van zijn ambtsbereik de Wet kon stellen, met aan de absolute top van de piramide natuurlijk God.

De vaders die echter hun gezag afgeleid zagen van deze Vader aller vaders, waren natuurlijk bepaald niet uit te vlakken, al was de ene vader de andere nog niet. Het machts- en gezagsbereik van de paus – een soort rooms-katholieke supervader die zijn gezag en macht rechtstreeks ontleende aan de heilige apostel Petrus, de eerste paus die deze op zijn beurt weer ontleende aan de Zoon der zonen, Christus, die immers had gezegd: ‘Gij zijt Petrus en op deze steenrots zal ik mijn kerk bouwen’ – was natuurlijk vele malen groter dan dat van de rooms-katholieke vader van het grote middenklassegezin. Dat neemt niet weg dat binnen het hiërarchisch geordende kader deze vader wel degelijk een soort hulppaus was.

Dit hele hiërarchiek opgebouwde systeem van vaders in de letterlijke en overdrachtelijke betekenis van het woord zorgde ervoor dat de Wet betrekkelijk eenvormig kon worden gesteld. En wat belangrijker is: dat de handhaving van de Wet effectief door internalisatie en zo nodig door blote dwang kon worden geregeld. Dit systeem, dat natuurlijk alleen kan bestaan in een relatief onbeweeglijke samenleving, gaf een enorme stabiliteit en uniformiteit aan het samenleven in het gezin, het dorp, de stad, de regio en ten slotte het land. Wetshandhaving in de juridische en maatschappelijke betekenis van het woord kon het letterlijk stellen met een zeer kleine overheid. De staat en zijn apparaten bestreken slechts een zeer beperkt deel van de wetshandhaving en vormde voor dat deel nog slechts het sluitstuk. Politioneel en justitioneel optreden was letterlijk het sluitstuk van een heel lange keten van (in)formele instanties, vaders dus, dat hun mee het gezag en de macht gaf om als stellers van de Wet op een over het algemeen geaccepteerde manier te functioneren. De preventieve werking van dit sluitstuk was van onschatbare waarde en liet de vader in zijn gezag onaangetast en schoot hem te hulp in die gevallen waarin hij niet in staat was om de Wet te stellen en te handhaven. Ik kom hier in de volgende paragraaf nog uitgebreid op terug, als ik dieper inga op de culturele fundering van het vaderschap. Voor het moment is het genoeg in te zien dat de vader in al zijn vormen en betekenissen in een hiërarchiek systeem effectief de Wet kan stellen en handhaven en dat het hiërarchieke systeem bovendien bijdraagt aan een belangrijke mate van formele en informele uniformering van de Wet.

Het hoogtepunt van dit in onze cultuur unieke systeem van stellen en handhaven van de Wet, wordt bereikt in de eerste vijfentwintig jaar na de Tweede Wereldoorlog. Door de pacificatie van de maatschappelijke tegenstellingen in de rooms-rode regeringscoalities, in de introductie, groei en bloei van de overlegeconomie en in de verfijning van de verzuilde organisatie van maatschappij en economie, alsmede in de op- en uitbouw van de sociale rechtsstaat, die naast maatschappelijke verzoening ook belangrijk bijdroeg aan de ontwikkeling en emancipatie van de arbeiders- en middenklasse in ons land, werd het stellen van de Wet, de handhaving daarvan en vooral de uniformering van de Wet zowel formeel als informeel tot grote hoogten gebracht.

Aan het begin van de jaren zestig bijt dit in zoveel opzichten zeer succesvolle systeem zichzelf venijnig in de staart. Overigens een algemeen verschijnsel dat men bondig kan samenvatten in de formulering van een algemene sociologische wet: alles wat men te lang volhoudt en handhaaft, verandert op den duur in zijn tegendeel. Historici formuleren deze wet als de wet van de remmende voorsprong. Een bedenksel van de historicus Romein dat een sterk normatief karakter verraadt. Immers, het gaat om vooruitgang in die wet. Bij de door mij geformuleerde sociologische wet gaat het om het tegendeel van wat oorspronkelijk werd beoogd. Daarmee is deze wet niet normatief, maar eerder instrumenteel van aard en daardoor voor analytische doeleinden beter bruikbaar.

De bom onder het verzuilde systeem is gelegd door hetgeen het beoogde: belangenbehartiging en emancipatie van haar lidmaten. Deze belangenbehartiging was in de eerste vijfentwintig jaar na de oorlog zo succesvol en de emancipatie van de lidmaten in economisch, cultureel en maatschappelijk opzicht verliep in een zo hoog tempo en was vooral zo diepgaand, dat het hiërarchieke systeem van vaders, dat de motor vormde van het verzuilde systeem, onder de last van het succes bezweek. De geëmancipeerde lidmaten begonnen hun nieuwe vrijheden niet alleen te exploreren, maar konden deze ook met steeds meer succes doorzetten en zo nodig afdwingen. Ongemerkt hadden de vaders een tegenmacht in het leven geroepen die zo sterk was, dat het hele systeem daardoor desintegreerde, niet ineens maar ook niet geleidelijk. Veeleer met schokken.

De nieuwe vrijheden creëerden als het ware het individu als algemeen verschijnsel. Voordien was individualiteit voorbehouden, om het maar eens kort te formuleren, aan de hoogste klasse. In die kringen werd veel tijd en aandacht besteed aan de ontwikkeling van het individu en wel van jongs af aan. Voor de arbeiders- en middenklasse gold dit heel lang niet, althans in veel mindere mate. Men was daar in de eerste plaats lidmaat van een groep. Biologistisch gesteld: eerst kwam de groep, men was vooral groepsdier, en daarna werd de resterende ruimte benut voor het individuele. Die ruimte was gedurende lange tijd vrij beperkt, zowel cultureel en economisch als fysiek. Cultureel, omdat men in een dwingend systeem van normen en waarden opereerde dat alle levenssferen besloeg. Economisch, omdat men met een heel gezin rond moest zien te komen van een inkomen dat dikwijls het biologisch minimum naderde. Dat eiste een hoge mate van inschikkelijkheid en bood weinig tot geen ruimte voor individualistische consumptie. Fysiek, omdat men nauwelijks buiten het eigen dorp, de stad of de regio kwam en de behuizing ronduit benauwd was. Een eigen slaapkamer bijvoorbeeld, was voor de meeste mensen een onbestaanbare luxe.

Het reizen was tot diep in de vorige eeuw voorbehouden aan de elite, die qua aantal toenam, en aan de beroepsreizigers. Alle andere leden van de Nederlandse gemeenschap bleven gewoon thuis, waar gewerkt en geleefd werd op een klein oppervlak. De eerste grote inbreuk op dit systeem is de geleidelijke industrialisatie van Nederland, waardoor werken en wonen bruut van elkaar werden gescheiden. De biologische vader verloor daardoor letterlijk zijn zoon uit het oog. Deze kon zich daardoor, hoe vreselijk de sociale omstandigheden dikwijls ook waren, ontwikkelen buiten het machts- en gezagsbereik van zijn vader. Dat gaf een vorm van vrijheid en een eerste aanzet tot individualisering van de zoon.

Een belangrijke mobiliteitsbevorderaar, die ook de niet-professionele reiziger in staat stelde te reizen, was de fiets. Al snel na zijn introductie kan dit voertuig zich verheugen in een grote populariteit. Gedurende het interbellum ontwikkelt Nederland zich in hoog tempo tot een land van fietsers. Dat kon zo snel gaan omdat de fiets een relatief goedkoop voertuig is, zowel qua aanschaf als onderhoud. Hij vreet slechts eigen spierkracht en heeft geen brandstof nodig. Daardoor werd de fiets in korte tijd het voertuig van het volk en droeg hij belangrijk bij tot de emancipatie en individualisering van het volk. Door de fiets kon men met een zeker gemak het naburige dorp of de stad bereiken. Daar ontmoette men andere mensen, van andere gezindten en van andere politieke en maatschappelijke overtuigingen. Het was vooral de jeugd die in deze het voortouw nam door op de zaterdagavond de fiets te pakken en te gaan dansen in de naburige dansgelegenheid. Een heel populair tijdverdrijf gedurende het interbellum en wel tot op heden. En of dominee en pastoor nu wisten te beweren dat bij twee geloven op één kussen de duivel ertussen slaapt, de jongelui lieten zich niet weerhouden en gingen op onderzoek uit. Een onderzoek dat hen naast de nodige teleurstellingen ook grote en opwindende verrassingen bracht. Zozeer zelfs, dat het snel naar meer smaakte. Wij sociologen zeggen het weleens zo: de bijl aan de wortel van de verzuiling is de fiets. Kernachtiger kan de emanciperende en individualiserende werking van een voertuig niet worden aangeduid. Met behulp van dit instrument daagde men de Wet uit en lukte het zelfs geleidelijk aan de Wet te verzetten.

Achteraf bezien begint de erosie van het traditionele systeem van normen en waarden al gedurende de jaren dertig, terwijl het systeem nog volop bezig is zich te ontplooien en te verfijnen en nog naar zijn hoogtepunt in de jaren vijftig aan het toegroeien is. Dat is op zichzelf niets bijzonders en geldt voor elke vorm van leven in de biologische en maatschappelijke betekenis van het woord. Immers, met de geboorte begint de aftakeling. De dood ligt letterlijk in het leven besloten. Gedurende de groeifase kunnen we de ogen voor de dood, voor het einde, nog sluiten. Op het moment van stabilisatie wordt dat al heel veel moeilijker, maar bij de neergang is het onvermijdelijk de dood, het einde, onder ogen te zien.

Nederland komt zeer verarmd uit de crisis- en oorlogsjaren te voorschijn. In 1945 is er een gebrek aan vrijwel alles. Met de inval van de Duitse bezetter in mei 1940 raakt het moederland geïsoleerd van Nederlands-Indië, naar later zal blijken voorgoed. In de laatste jaren van de oorlog is de Nederlandse economie voor een belangrijk deel ingeschakeld in de Duitse oorlogsmachine en in de laatste maanden voor de bevrijding worden zoveel mogelijk productiemiddelen uit ons land naar de Heimat gesleept. Hier en daar wordt het bevel van de Führer uitgevoerd om rücksichtslos de tactiek van de verschroeide aarde toe te passen. Vooral de infrastructuur heeft onder deze barbarij zwaar te lijden. De havens van Rotterdam en Amsterdam zijn onbruikbaar gemaakt, de sluizen van IJmuiden gestremd door het willens en wetens laten afzinken van scheepswrakken, het grotendeels geëlektrificeerde spoorwegnet is van zijn elektrificatie ontdaan en soms zelfs van zijn rails en bielzen, menige brug is opgeblazen en wegen zijn veranderd in een verzameling bomkraters. De energievoorziening is vrijwel tot stilstand gebracht en menige opwekkingsinstallatie is vernield of naar Duitsland getransporteerd. Ten slotte moeten de vele kerktorens die Nederland telt het veelal stellen zonder klokken, omgesmeed als deze zijn tot kanonnen ten behoeve van de Duitse oorlogvoering. Indië met zijn rijke markten en rijke grondstoffenproducties weg, het land in puin door een verwoestende, vijfjarige Duitse bezetting en dit alles versterkt door een in de jaren dertig zeer verzwakte economische structuur.

Nederland komt zwaar geschonden uit de oorlog en heeft bovendien een relatief achterlijke economische structuur. Ongeveer negentien procent van de beroepsbevolking werkt nog in de landbouw (tegen drie procent heden), zevenendertig procent werkt in de nijverheid (industrie en ambacht) en drieëntwintig procent in de handel en de dienstverlening. Qua bijdrage aan het nationale inkomen scoort de landbouw veertien procent, de nijverheid vijfendertig procent en de handel en dienstverlening alsmede de overige bedrijvigheid eenenvijftig procent. Nederland is dus een handeldrijvend agrarisch land. De industrie is een nog in ontwikkeling zijnde sector die achterloopt bij buurlanden als Duitsland, België, Engeland en Frankrijk.

In 1945 stond men voor de noodzaak om dit achterlijke en verarmde land, zonder de middelen uit de kolonie, zo snel mogelijk weder op te bouwen. Men is daarin geslaagd, en hoe. In een periode van vijf jaar zit men weer op vooroorlogs niveau en in de daarop volgende vijftien jaar wordt een enorme economische expansie gerealiseerd onder gelijktijdige transformatie van de economie van een landbouwende, handeldrijvende en dienstverlenende natie naar een industriële natie die handeldrijft en diensten verleent en ook nog op een uiterst moderne wijze de landbouw beoefent.

Tegelijkertijd is een sociale rechtsstaat opgebouwd die de ingezetenen vrijwaart van gebrek, van inkomensverlies gedurende ziekte, ongeval en werkloosheid en die de ingezetene van vijfenzestig jaar en ouder een bestaansminimum garandeert, het zogenoemde staatspensioen: de AOW. Deze laatste wet kan wat zijn belang voor de emancipatie van de arbeidersklasse betreft nauwelijks worden overdreven. Vóór de invoering van deze wet was men als oudere afhankelijk van een klein pensioen, maar ook dat ontbrak maar al te vaak, van zijn kinderen of van de burgerlijke of kerkelijke charitas. Men bleef dus zolang mogelijk werken om zijn zelfstandigheid te bewaren. Kon het echt niet meer en konden de kinderen niet bijspringen, dan wachtten het oude mannen- of-vrouwenhuis. Zonder mededogen werden huwelijken van veertig jaar en meer uit elkaar getrokken. Er mocht eens iets gebeuren tussen man en vrouw in het uiterst benepen Nederland. De disciplinerende werking die uitging van het vrijwel ontbreken van sociale voorzieningen op de arbeidskrachten was enorm. Je hield je mond wel dicht tegen de baas, als je tenminste niet van plan was om het beetje dat je had op het spel te zetten.

De Duitse bezetter maakte een begin, juridisch gezien zelfs een fors begin, met de opzet van een stelsel van sociale zekerheid, inclusief gezondheidszorg. Hij deed dat zeker niet alleen uit sociale bewogenheid. Het succes in Duitsland van Hitler in zijn beginjaren was mede mogelijk door de invoering van moderne sociale voorzieningen: woningbouw voor de arbeiders, algemene gezondheidszorg, en zo meer. En dat alles op basis van een geweldig expanderende oorlogseconomie. New Deal, nazisme en fascisme hadden in economisch en sociaal opzicht veel gemeen in de jaren voor de Tweede Wereldoorlog.

Na de inval door de Duitse legers heeft Hitler, historisch gezien overigens voor de tweede keer in successie, in rap tempo één grote Europese binnenmarkt gecreëerd. Napoleon had dat ruim een eeuw eerder ook al geprobeerd. Pas in onze tijd is het echt gelukt en wel met vreedzame politieke en economische middelen. Die grote Europese binnenmarkt vereiste wel een zekere mate van gelijkschakeling van de kostenstructuur van producties en diensten. Het Nederlandse bedrijfsleven moest dus in de kostenpas met het Duitse bedrijfsleven worden gebracht. En voilà, zie hier een belangrijke drijfveer voor het Duitse handelen om ook in Nederland een sociale rechtsstaat van enige allure te realiseren.

Drees bouwt na de oorlog vaardig voort op dit Duitse voorwerk en weet zich daarin gesteund door andere West-Europese landen die met eenzelfde inhaaloefening bezig zijn. De op- en uitbouw van de sociale rechtsstaat, de expansie van de economie en de transformatie c.q. modernisering daarvan vereisten pacificatie van de maatschappelijke en economische tegenstellingen. Deze pacificatie werd bereikt door vertegenwoordigers van de arbeiders- en middenklasse op te nemen in de regering en door de maatschappelijke organisaties van de arbeidersklasse te integreren in het stelsel van de overlegeconomie inzonderheid en in het stelsel van de sociale rechtsstaat in het algemeen. Bij het beheer van de verzorgingsarrangementen die de sociale rechtsstaat voortbrengt, zijn deze maatschappelijke organisaties op een intensieve manier betrokken en veelal medeverantwoordelijk gemaakt. In sociologische termen wordt dit proces geduid als de ingroei van de arbeidersklasse in de heersende burgerlijke cultuur en ideologie.