Voor Youri, Zocher, Jonathan, Ezra en alle andere kinderen, voor een eerlijke, veilige en transparante financiële wereld.

Worst Bank Scenario

© SaBAIS B.V.

Amersfoort, juni 2022

ISBN E-BOOK: 9789083148205

NUR: 320 - Literaire non-fictie algemeen

Uitgeverij: SaBAIS B.V.

Omslagontwerp: CMRB

Verzorging e-book: Coco Bookmedia

Fotografie: Hendrik Jan van Beek

Drukwerk: Wilco Boeken en Tijdschriften

Disclaimer zie achterin dit boek

Inhoudsopgave

Proloog

Inleiding

ONZE DRIJFVEREN

De drijfveren van Hester

De drijfveren van Wink

DEEL 1 – DE VERKOOPPRAKTIJKEN VAN BANKEN

Scène 1: Onverwacht bezoek van de bank

Onterechte renteverhogingen

Dagboek Hester: Over hoe het allemaal begon

Het leegmelken van ondernemers

Scène 2: En de boer, hij ploegde voort

Een makkelijk te verschalken prooi

Dagboek Hester: Dagvaarding ING

Scène 3: Een dag in het leven van Theo Kocken

Cardano: waar de een wint, verliest de ander

Dagboek Hester: Hester oppert bestaan van de fraude

DEEL 2 – DE JAREN VOOR DE KREDIETCRISIS EN DE TOTSTANDKOMING VAN BANKMODEL 2.0

Verenigde Staten dereguleert, Europa volgt

Bankmodel 2.0: het verdienmodel tot de kredietcrisis

De risico’s van Bankmodel 2.0

Saldocompensatiemodel en onderpandcarrousel

De rol van securitisaties

De opkomst van CCP’s

Aangescherpte boekhoudregels

De ‘geheime’ bank die de wereld runt

Het naderende einde

Aan de vooravond van de kredietcrisis

DEEL 3 – OP WEG NAAR EEN NIEUW VERDIENMODEL: BANKMODEL 3.0

Inleiding

Bretton Woods 2.0

Eurotop stimuleert gezamenlijk economisch beleid

Aanbevelingen Groep De Larosière blijken wassen neus

Bankmodel 3.0: het pimpen van onderpand

De repomarkt, de smeerolie van Bankmodel 3.0

De overeenkomst tussen Bankmodel 2.0 en Bankmodel 3.0

DEEL 4 – WORST BANK SCENARIO: DE BANKENFRAUDE

Inleiding

Dagboek Hester 2012-2014: Verwijderen margin-rekeningen

Digitale dozen van Pandora

Dagboek Hester 2014: Krachten bundelen

Smoking gun: onwettig genomen Koninklijk Besluit

Dagboek Hester 2015 – deel 1: Zembla en marginbewakingsplicht

Het ‘gat’ in de balans van SNS/Reaal

Dagboek Hester 2015 – deel 2: Overwinning Hof en AFM huurt Cardano in

De geheime pensioen-CCP’s

Dagboek Hester 2016: AFM-rapport misbruikt

ING verplaatst zekerhedenbeheer naar Bank Mendes Gans

Ontdekking majeure balanscorrecties ING

De kern van de fraude

DEEL 5 – DAGBOEKEN VAN HESTER 2017-2021

Dagboek Hester 2017: Mailen over kosteloze extraatjes

Dagboek Hester 2018 – deel 1: Merel van Vroonhoven herbenoemd

Dagboek 2018 – deel 2: Melding SEC en Houston-schikking ING

Dagboek Hester 2018/2019: Danske Bank en Docters van Leeuwen

Dagboek Hester 2019: Afscheid van Merel van Vroonhoven

Dagboek Hester 2020: Het negeren van dwalingarresten

Dagboek Hester 2021-2022: Rosenmöller regelt het wel

DEEL 6 – DE BOEKHOUDERS VAN DE WERELD

Europese monetaire integratie en invoering van de euro

Liquiditeitstekorten leiden tot hogere staatsschulden

De roep om Eurobonds en het onderpandloket van Draghi

Europese obligaties: nieuwe liquiditeit!

Het Europees Stabiliteitsmechanisme

De kapitaalmarktunie

Buitensporig-tekortprocedure

Een kapot marktmechanisme en de Europese schuldenunie

Niet-democratisch gekozen boekhouders

Vertrouwen komt te voet en gaat te paard

Conclusies

Epiloog

Mijn dank is groot

Begrippenlijst

Bronnenlijst

BIJLAGEN

Bijlage 1: Brief EY aan IASB

Bijlage 2: Jaarverslag 2007 ING Group

Bijlage 3: Aanpassingen contracten en voorwaarden Rabobank, ING en ABN AMRO

Bijlage 4: De Nederlandsche Bank weigert flag note te verschaffen

Proloog

Op dinsdag 5 oktober 2021 trof mr. drs. Hester Bais een e-mail in haar inbox aan die was verstuurd in opdracht van het ministerie van Financiën, ondertekend door topambtenaar Bernard ter Haar.

Geachte mevrouw Bais,

Het ministerie van Financiën heeft ABDTOPConsult de opdracht gegeven het afwikkelingsproces rentederivaten mkb uit te voeren. Uw organisatie is als een van de stakeholders betrokken (geweest) bij het proces. Verderop in deze mail leest u meer over de achtergrond van de evaluatie.

Voor de evaluatie zou ik graag met u in gesprek gaan. Voor een spoedige start van de evaluatie heeft het mijn voorkeur dit gesprek op een zo kort mogelijke termijn te plannen, en waar mogelijk digitaal (Cisco Webex of Microsoft Teams). Mocht u de voorkeur hebben voor een interview op locatie (‘fysiek’) ben ik daar uiteraard toe bereid.

Om het gesprek in te plannen verzoek ik u/uw secretariaat om contact op te nemen met mijn secretariaat via rentederivaten@minfin.nl. Het gesprek zal vertrouwelijk zijn en er zal geen verslag van worden gemaakt. In het rapport zullen, tenzij met uitdrukkelijke toestemming, geen herleidbare uitspraken worden vermeld.

Het is niet ondenkbaar dat uw organisatie reeds heeft teruggekeken op het afwikkelingsproces en hiertoe een document met reflecties heeft opgesteld of in voorbereiding heeft. Indien mogelijk zou ik graag voorafgaand aan het interview een dergelijk document met uw lessons learned/reflecties ontvangen. Tijdens het gesprek kunnen we dan verder ingaan op de punten die uw organisatie hierin benoemt. Indien het niet tot de mogelijkheden behoort dit document vooraf te delen, kunt u dit ook na het gesprek toe sturen. Het document zou kunnen dienen als input voor het evaluatierapport. Graag wijs ik u erop dat door u aan ABDTOPConsult verstrekte documenten bij een eventueel Wob-verzoek openbaar gemaakt kunnen worden.

Voorafgaand aan het interview zal ik u een korte gespreksagenda ter voorbereiding doen toekomen.

Ik hoop u hiermee voldoende te hebben geïnformeerd en zie uw reactie graag snel tegemoet. Mocht een en ander nog vragen opleveren, laat dat gerust weten.

Hartelijke groet,
Bernard ter Haar

ABDTOPConsult staat voor Algemene BestuursDienst Tijdelijke Opdrachten, Projecten en Programma’s en is onderdeel van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Zoals de dienst zichzelf omschrijft op de website is zij ‘een kleine adviesgroep van ervaren topambtenaren binnen de Rijksoverheid, die snel inzetbaar is bij complexe of urgente vraagstukken, van onderzoek en advies tot interim-functievervulling’. Critici noemen deze club echter ook wel de baantjescarrousel van de overheid.

Bernard ter Haar is sinds 1988 werkzaam als econoom bij de Rijksoverheid. Hij speelt een belangrijke rol in dit dossier, al betwijfelen wij of hij zich volledig bewust is van de daadwerkelijke omvang van die rol. Ter Haar was tijdens het omvallen van de grootbanken directeur Financiële Markten en plaatsvervangend thesaurier-generaal bij het ministerie van Financiën. Daarna ging hij via het ministerie van Infrastructuur en het ministerie van Milieu, Sociale Zaken & Werkgelegenheid naar het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties waar hij van juni 2020 tot juni 2021 adviseur was. Ter Haar zat dus de afgelopen vijftien jaar dicht op het vuur, zowel bij de bekende staatssteun in de vorm van kapitaalinjecties als de onbekende staatssteun via de bankenfraude en de in 2008 afgesplitste pensioenuitvoeringsorganisaties APG en PGGM. Vanaf 1 juli 2021 is Ter Haar consultant bij ABDTOPConsult.

Naast zijn baan blogt Ter Haar er lustig op los op zijn persoonlijke website die zijn naam draagt. De inhoud van deze site is naar eigen zeggen volledig op persoonlijke titel en reflecteert niet de opvatting van zijn werkgever, de Nederlandse Staat. De blogs zien echter wel toe op belangrijke onderwerpen die de overheid raken of waar de overheid bij betrokken is. Hoewel hij nog niet zo lang geleden blogde dat zijn site na ruim zes jaar niet meer dan 100.000 bezoekers heeft gehad, is het merkwaardig dat hij niet populairder is bij het publiek. Hij wordt namelijk geroemd als de held van de kredietcrisis. In 2008 is Ter Haar zelfs benoemd tot Officier in de Orde van Oranje-Nassau. Overigens zijn er opvallend veel lintjes uitgedeeld aan de deelnemers van het Worst Bank Scenario.

Gezien de functies van Ter Haar vond Hester zijn e-mail dan ook opmerkelijk. Vergeef ons op dit moment even de moeilijke woorden zoals renteswap, margin en liquiditeitsopslag – gaandeweg dit boek leggen wij dit allemaal uit – maar Hester antwoordde Bernhard ter Haar op vrijdag 8 oktober 2021 het volgende:

Geachte heer Ter Haar,

Dank voor uw uitnodiging.

Stakeholder bij afwikkelingsproces

Als advocaat ben ik inmiddels tien jaar verwikkeld in de zogenaamde Renteswapgate. Ik gebruik het woord ‘verwikkeld’, omdat ik in 2012 als advocaat ingeschakeld werd in een individueel conflict en niet wist dat ik een beerput opentrok. Het conflict betrof een gedupeerde ondernemer die zich belazerd voelde door de bank als gevolg van het sluiten van een renteswap. Na bestudering van het dossier vermoedde ik dat een bankmedewerker met dit product (dat ik alleen uit de professionele wholesale-omgeving kende) buiten zijn boekje was getreden en dat – gezien alle financieelrechtelijke misstanden in het dossier – de bank bereid zou zijn te schikken.

Ik had toen niet kunnen vermoeden dat ik in een grootschalige corruptie en fraude zou belanden. In mijn functie als advocaat sprong ik op een rijdende trein en op een gegeven moment bleek het niet meer mogelijk om bij een tussenstation nog uit te stappen. Het is dus nooit echt een bewuste keuze geweest om deze corruptie en fraude te ontdekken. Ik deed mijn werk als advocaat en de eerder aangehaalde ondernemer uit mijn eerste dossier kreeg uiteindelijk gelijk in 2019 bij de Hoge Raad. Onze hoogste rechter bevestigde de dwaling conform het oordeel van Hof Amsterdam (ECLI:NL:HR:2019:1500).

Kenniscentrum Rentederivaten

Gezien de enorme agressie van (de advocaten van) de banken in deze dossiers (ze gingen er met gestrekt been in), het feit dat banken op de man speelden waardoor ze zowel de klant als mij probeerden te intimideren alsook de door mij ontdekte aanpassingen begin 2013 in de administratie van de ING Bank, werd mij in 2014 duidelijk dat de belangen in dit dossier groot waren.

Ik heb een aantal specialisten benaderd van wie ik wist dat zij renteswapdossiers hadden. We hebben vervolgens onze gezamenlijke en opgebouwde kennis in de markt gedeeld. Dit deden we in een rapportage met de naam ‘Kenniscentrum Rentederivaten’ (KCR). Deze informatie van het KCR werd door zowel de politiek als de media opgepikt, waardoor Renteswapgate landelijke bekendheid kreeg. Banken bleken steeds vaker bereid om te schikken in individuele dossiers en we hebben met elkaar een belangrijke bijdrage geleverd aan het tot stand komen van een collectieve regeling.

Toen de initieel toegezegde herbeoordelingen echter niet aan de hand van de Wet financieel toezicht (Wft) werden uitgevoerd door de grootbanken, heeft de Staat (minister van Financiën) een (derivaten)commissie ingesteld en opdracht gegeven aan de drie natuurlijke personen in deze commissie om met de banken een Uniform Herstelkader op te stellen. Een van deze drie personen (Theo Kocken) hielp de AFM bij het opstellen van het conceptkader en dit conceptkader is door de minister van Financiën begin februari 2016 beoordeeld alvorens hij begin maart 2016 de commissie benoemde. Hoewel de KCR-specialisten werden uitgenodigd om kennis te nemen van de concepten, heb ik dat geweigerd omdat ik geen geheimhouding wilde overeenkomen met deze personen/commissie. Ik achtte dat niet in het belang van mijn klanten, noch in het belang van de overige gedupeerden. Ik heb ongevraagd mijn standpunt gedeeld (en de informatie verspreid onder de noemer van het KCR was openbaar) en diverse e-mails naar de derivatencommissie gestuurd.

Dalende rente leidt tot renterisico | rentestijging

De hierboven genoemde ondernemer had (heeft) een bekende retailketen in jeans en investeerde als (succesvolle) ondernemer (box 3) zijn winsten/reserves in winkelpanden. Deze winkelpanden verhuurde hij aan andere ondernemers. De ondernemer financierde altijd kortlopend en kocht winkelpanden aan zonder financieringsvoorbehoud. Bij het aangaan van de (onder druk van de bank gesloten) renteswap dacht de ondernemer de rente van zijn financiering gemaximeerd te hebben met de swap (de bank eiste op het laatste moment dat hij 75 procent van zijn renterisico afdekte, terwijl daar financieel helemaal geen noodzaak toe bestond) en bovendien flexibel te zijn door zijn eenjarige Euribor-lening. Hij financierde altijd zo kort mogelijk om niet afhankelijk te zijn van een bank. Met het afsluiten van de swap was die onafhankelijkheid verleden tijd en zat hij met gouden ketens geboeid aan de bank.

De rente bleek niet vast te zijn door de introductie van de liquiditeitsopslag en hij kon niet – zonder zeer hoge kosten te maken (margin te storten) – overstappen naar Handelsbanken (die de liquiditeitsopslag niet vroeg). Hij moest zich dus verzekeren tegen het renterisico, maar juist het renterisico openbaarde zich bij deze constructie met een renteswap. Terwijl de rente in de markt daalde (lees: door de ECB omlaag werd gemanipuleerd), bleek de rente van de klant niet gemaximeerd maar steeg deze met wel 2-3 procent.

Overwinning Hof (2015) en Hoge Raad (2019)

Bovengenoemde ondernemer was – in tegenstelling tot veel andere ondernemers – vermogend en financieel in staat om zowel over te stappen (door betaling van een forse geldsom aan margin) naar een andere bank alsook te procederen. Dat heeft hij gedaan. Hij stapte over naar Handelsbanken en startte een procedure. Hij vernietigde de swap buitengerechtelijk op grond van dwaling in 2012 bij het overstappen naar Handelsbanken, maar bood aan de renteswap (onverschuldigd) door te betalen tot de rechter een oordeel zou hebben geveld.

De ondernemer verloor in 2013 bij Rechtbank Amsterdam, maar won in september 2015 bij Hof Amsterdam (tussenarrest; dwaling) en in oktober 2019 bij de Hoge Raad. Deze ondernemer kreeg € 1 miljoen te veel betaalde opslag terug van ING Bank, terwijl hij (zonder kennis en ervaring van rentederivaten) buiten het Uniform Herstelkader was geplaatst.

Uniform Herstelkader | Herkwalificatie klanten naar professioneel | buitenwettelijke kwalificatie als ‘deskundig’

Via het Uniform Herstelkader hebben banken (in samenwerking met de minister van Financiën en de AFM als opstellers van het conceptkader) niet-professionele beleggers onterecht gekwalificeerd als ‘deskundig’. Daardoor zijn niet-professionele klanten (zoals deze ondernemer) zonder kennis en ervaring, die door de bank ook als niet-professioneel waren gekwalificeerd bij het sluiten van de swap, buiten het herstelkader geplaatst. Ook zijn talloze grotere ondernemers en semipublieke instellingen die vanwege het ontbreken van kennis en ervaring bij het afsluiten als niet-professioneel waren gekwalificeerd rond 2010 geherkwalificeerd als professioneel door banken, zonder dat deze klanten wisten dat de banken dat uitsluitend in het belang van de bank(balans) hadden gedaan. Ook deze klanten vallen buiten het Uniform Herstelkader, terwijl ze wel onder de reikwijdte vielen van de initiële herbeoordeling (zoals afgesproken door de banken met de AFM en vastgelegd door de minister van Financiën) in 2014. Hierdoor zijn onterecht miljarden euro’s door ondernemers en semipublieke instellingen (zorg, onderwijs en sociale woningbouw) aan de grootbanken betaald. In mijn position paper uit 2016 heb ik de Tweede Kamer tijdens de Hoorzitting Rentederivaten in september van dat jaar hier al op gewezen. Aangezien de AFM met de komst van Merel van Vroonhoven en Paul Rosenmöller volledig vleugellam is gemaakt en ik – naar nu blijkt – 7,5 jaar lang vergeefs de fraude heb gemeld, is de daadwerkelijke schade aan de reële economie als gevolg van deze rentederivaten niet onderkend. De kredietcrisis is nimmer opgelost, maar is en wordt nog altijd afgewenteld op de burger.

Hierna gaat Hester dieper in op de fraude, wat natuurlijk uitgebreid aan bod komt in dit boek, maar wat voor nu wat te ingewikkeld is. Het is per slot van rekening een correspondentie tussen twee insiders van deze materie. Ze besluit dit deel van haar e-mail in elk geval met de opmerking dat het angstvallig stil bleef bij de AFM en het ministerie van Financiën, ondanks de overwinning van haar klant bij zowel het Hof (september 2015) als bij de Hoge Raad (oktober 2019). Ze vervolgt, met daarbij de aantekening dat sommige korte uitweidingen niet zijn opgenomen in onderstaande tekst en zijn vervangen door (…):

Inmiddels is duidelijk dat bij het uitbreken van de crisis een heel scenario is opgetuigd om de boekhouding, contracten, jaarrekeningen en regelgeving zo spoedig mogelijk na uitbreken van de liquiditeitscrisis in 2007 aan te passen. Het Internationaal Monetair Fonds (IMF), de Europese Centrale Bank (ECB), De Nederlandsche Bank (DNB) en de Nederlandse Staat pomp(t)en de benodigde liquiditeit in het systeem, geholpen door commerciële vermogensbeheerders als BlackRock. Dit scenario zal worden toegelicht in mijn (ons) boek Worst Bank Scenario dat in december zal verschijnen (www.bankenfraude.nl). Dit boek zal vol staan met ‘reflecties’ (als bedoeld in uw e-mail) en ik bied het ministerie van Financiën dan ook graag een exemplaar aan ten behoeve van de evaluatie van het afwikkelingsproces rentederivaten.

Onafhankelijkheid ABDTOPconsult | Betrokkenheid Ter Haar bij garantieregeling en Illiquid Asset Backup Facility in 2008/2009 | balanscorrecties 2008-2016

Dit brengt mij bij mijn laatste, maar niet minder relevante punt. Gezien de rol van de Staat (Financiën) als eigenaar en redder van (staats)banken, deelnemer op de financiële markten (…), opdrachtgever van de derivatencommissie (en de Staat heeft ook een vrijwaring aan de heren verleend) en opsteller van het concept herstelkader, acht ik ABDTOPconsult niet onafhankelijk en derhalve ongeschikt om deze evaluatie uit te voeren.

Dit geldt niet alleen voor ABDTOPconsult, maar ook voor u als voormalig directeur financiële markten en plaatsvervangend thesaurier-generaal van het ministerie van Financiën. Uit de parlementaire enquête en andere Kamerstukken blijkt dat u nauw betrokken bent geweest bij de staatssteun, de (inter)nationale garantieregeling en het verhullen van het liquiditeitstekort bij bankverzekeraars (…).

Terwijl banken – samen met de Staat, DNB en de Autoriteit Financiële Markten (AFM) – druk in de weer waren met het wegpoetsen van deze liquiditeit, begeleidde ik talloze wanhopige klanten die door deze swaps in de problemen kwamen, stond ik met mijn toga in de rechtszaal voor gedupeerden en spendeerde vele tientallen uren aan/bij de AFM, banken, de Nederlandse Vereniging van Banken (NVB) en andere instituties. Het is mij inmiddels duidelijk dat banken in 2008-2016 jaarverslagen, soms met terugwerkende kracht en zonder toelichting, ten aanzien van de liquiditeit hebben aangepast. (…)

Sinds december 2020 is mij bovendien bekend dat minister Bos (en Balkenende & Hirsch Ballin) in 2008 buiten het parlement om het Koninklijk “reparatie” Besluit (Stb 2008, 581) met terugwerkende kracht heeft ingevoerd. Ik sluit niet uit dat u ook betrokken bent geweest bij deze buitenparlementaire wetswijzingen (…).

Evaluatie

Evaluatie van het ‘afwikkelingsproces rentederivaten’ juich ik niet alleen toe, maar acht ik – gezien de feiten en omstandigheden – zelfs noodzakelijk.

Niet alleen omdat de reikwijdte van het afwikkelingsproces onterecht door de Nederlandse Staat is ingeperkt, maar ook omdat de minister van Financiën bij dit proces meerdere petten op had. De Staat is als eigenaar/redder van de bank-verzekeraars medeschuldig aan het verhullen van het tekort aan liquide onderpand en juist door dit liquiditeitstekort werden klanten met een renteswap onterecht geconfronteerd met een liquiditeitsopslag, inperking van de kredietruimte, verzoek om extra onderpand etc.

Gezien de betrokkenheid (en medeplichtigheid) van het ministerie van Financiën bij het afwentelen van het liquiditeitstekort op de gedupeerden met een renteswap, alsmede de (politieke) verantwoordelijkheid van de minister van Financiën zelf, lijkt mij raadzaam dat de minister van Financiën een onafhankelijk onderzoek laat uitvoeren, waarbij bovendien de vraag zou moeten worden gesteld of dit niet een officieel intern(nationaal) opsporingsorgaan dient te zijn. Ik doe inmiddels 7,5 jaar vergeefs melding van fraude bij de AFM, DNB, FIOD en het ministerie van Financiën (allemaal lid van het Financieel Expertise Centrum (FEC)) en zal in het belang van de waarheidsvinding en de rechtsstaat deze meldingen met mijn (ons) boek gaan openbaren.

Last but not least ben ik van oordeel dat evaluatiegesprekken die in opdracht van het ministerie van Financiën worden gevoerd moeten worden vastgelegd. Het is inmiddels een feit van algemene bekendheid dat de Rutte-doctrine de bijl aan de wortel van de rechtsstaat is.

Met vriendelijke groet,

Hester Bais

Advocaat | Attorney

Inleiding

De lage rente die we in Europa en de rest van de wereld kennen sinds 2008, kort na de aanvang van de kredietcrisis, heeft veel gevolgen voor de samenleving. Geld lenen is nog nooit zo gemakkelijk geweest, of het nu gaat om een hypotheeklening voor een woning, de aanschaf van een tv met uitgestelde betaling of om de Nederlandse overheid die leningen van tientallen miljarden euro’s afsluit voor de aanpak van de coronacrisis, het verbeteren van het milieu of voor grote woningbouw- en infrastructurele projecten. Hierdoor lijkt het alsof geld gratis is. Wat echter vaak wordt vergeten is dat ‘wij als Nederland’ wel deze schulden moeten terugbetalen. Dus als de Nederlandse overheid miljardenleningen aangaat voor het oplossen van huidige problemen, is het aan toekomstige generaties deze schulden af te lossen.

Niet alleen overheden steken zich steeds met een fluitje van een cent in de schulden, consumenten doen dat dus net zo eenvoudig. Neem de woningmarkt. De gemiddelde huizenprijs in Nederland was volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) in 2021 € 387.000. Ter vergelijking: op het dieptepunt van de huizencrisis in juni 2013, de kredietcrisis modderde toen al weer vijf jaar door, lag de gemiddelde huizenprijs in Nederland op € 206.100. In ruim acht jaar tijd is de gemiddelde huizenprijs dus bijna verdubbeld. Hoewel de gemiddelde vaste hypotheekrente tot 2022 was gedaald naar ongeveer 1,4 procent en de afgelopen jaren gemiddeld daalde met 0,3 procent per jaar, staat dit niet in verhouding tot de prijzen die je op tafel moet leggen voor een huis. En dat zijn hoofdzakelijk schulden bij de bank, want een huis kopen zonder hypotheeklening zit er voor de meeste mensen niet in.

Voor het aangaan van een hypotheeklening is het mogelijk om maximaal 4,5 keer je bruto jaarsalaris te lenen. Voor het verkrijgen van een lening voor het kopen van een gemiddeld huis in Nederland met een waarde van € 387.000 heb je dus zonder inbreng van eigen geld een inkomen nodig van minimaal € 86.000 per jaar. Dat is een extreem hoog inkomen voor de gemiddelde Nederlander, wiens inkomen door het CBS voor 2021 is geschat op € 36.500. Tweeverdieners komen nog enigszins in de buurt, maar voor veruit de meeste alleenstaanden of jonge tweeverdieners is het kopen van een eigen woning een illusie.

Het voordeel van een lage rente bij het afsluiten van een lening weegt dus niet op tegen de extra kosten die de gestegen woningprijzen met zich meebrengen. Daarbij komt dat als de luchtbel op de huizenmarkt knapt de woningprijzen kelderen en veel huizenkopers met de gebakken peren blijven zitten. Net zoals in 2013, op het dieptepunt van de huizenmarkt, lezen we in de media dan weer over huizen die onder water staan – de hypotheekschuld is hoger dan de waarde van het huis – samenwoners die willen scheiden, maar samen in het gekochte huis moeten blijven wonen. En dat alleen maar omdat ze het financieel niet voor elkaar krijgen de ander uit te kopen. Enzovoort en zo verder. Veel kommer en kwel aldus.

De lage rente zorgt er tevens voor dat geld op een bankrekening zetten niets oplevert of zelfs geld kost met de tegenwoordige negatieve rente voor spaartegoeden boven € 100.000. Mensen die rendement willen maken op hun spaartegoeden zoeken hun toevlucht onder meer op de huizenmarkt. Ze kopen bijvoorbeeld een woning in Amsterdam en verhuren het vervolgens voor immense bedragen op de verhitte woningmarkt. Ongeveer 25 procent van de verkochte woningen in Amsterdam is de afgelopen tijd cash betaald, zonder enige lening dan ook. Voor deze mensen is het kopen van een huis geen illusie, maar een lucratief verdienmodel dat de saamhorigheid in de samenleving verder aantast.

Waar dit boek in essentie over gaat, is dat deze lage rente een gevolg is van het redden van de banken na de kredietcrisis van 2008. Wat we in dit boek aantonen is dat banken al voor de kredietcrisis een groot gebrek hadden aan liquiditeit als gevolg van de elkaar opvolgende verdienmodellen die wij later in deze Inleiding nog verder beschrijven. Om deze reden manipuleerde de Europese Centrale Bank (ECB) vanaf 8 oktober 2008 de rente naar beneden. Dit bood banken de mogelijkheid hun liquiditeitstekorten te dichten, omdat ze nu in staat waren goedkoop geld te lenen bij de ECB. Aangezien de marktrente eveneens daalde – de marktrente volgt de ECB-rente – konden banken bovendien voor een appel en een ei liquiditeit aantrekken bij andere professionele marktpartijen zoals de Nederlandse Staat, levensverzekeraars en pensioenfondsen. De lage rente is daarentegen nadelig voor spaarders en voor levensverzekeraars en pensioenfondsen, dus aan het einde van de rit vooral nadelig voor de burger. Burgers wijken vanwege de lage rente uit naar meer risicovolle producten zoals aandelen, of ze investeren in vastgoed. In beide beleggingsmogelijkheden zijn de prijzen dan ook aanzienlijk gestegen. Op deze manier ontstaat een zogenaamde debt trap, een schuldenval. Voor de aankoop van een woning zijn dan bijvoorbeeld steeds meer schulden nodig en die schulden pompen de luchtbel verder op.

Deze situatie is nu ruim dertien jaar na de kredietcrisis nog precies hetzelfde: de banken hebben blijvend liquiditeit nodig vanwege hun verdienmodellen, de rente staat onverminderd laag en de ECB blijft miljarden euro’s ‘gratis’ geld lenen aan de banken. Dit laatste zogenaamd voor het stimuleren van de reële economie, maar dit geld blijkt in de praktijk nauwelijks terecht te komen bij ondernemers. De banken gebruiken dit geld voornamelijk zelf voor het aanvullen van hun liquiditeitstekorten. De vraag die we in dit boek beantwoorden is waarom dit zo is en waarom de verdienmodellen van banken al die tijd ongemoeid zijn gelaten. Zelfs zodanig dat het redden van de banken – lees: de veelal buitenlandse aandeelhouders en bankbestuurders van banken – een grootscheepse fraude rechtvaardigt met steun van de Nederlandse overheid.

Vanaf het einde van de vorige eeuw hadden banken zich omgevormd tot grote financiële concerns, onder meer door het overnemen van verzekeringsmaatschappijen. In aanloop naar de kredietcrisis richtten deze bank-verzekeraars zich in toenemende mate op hun winstgevendheid, min of meer gedwongen door hun aandeelhouders als de beursnoteringen daartoe aanleiding gaven. De hogere rendementseisen vertaalden zich in aanzienlijke beloningen en bonussen voor de bestuurders en de medewerkers van de bank-verzekeraars. De focus kwam te liggen op kasstromen en het maximaliseren van de winst. Complexe afgeleide financiële producten, die buiten de beurs om worden verhandeld tussen financiële marktpartijen, kwamen op de markt. Dit maakte de financiële markten steeds minder transparant en zorgde ervoor dat het renterisico, dat normaliter bij de bank ligt, is verplaatst naar de klant.

Kort nadat de kredietcrisis uitbrak, besloot de Europese Commissie als voorwaarde voor de staatssteun dat de bank-verzekeraars weer van elkaar moesten scheiden. Over het redden van banken met kapitaalinjecties (solvabiliteitssteun) door de Nederlandse Staat is al veel geschreven. In dit boek richten wij ons dan ook specifiek op de liquiditeitssteun die banken nodig hadden, maar waarover weinig publiekelijk is bekendgemaakt. Waarom over deze steun zo geheimzinnig is gedaan, maken wij duidelijk in dit boek.

De banken (en ook de verzekeraars!) zijn toen in elk geval gered met behulp van de overheid doordat ze in 2008 liquiditeitssteun kregen, ofwel de burger draaide ervoor op. Het structurele tekort aan liquiditeit bij banken was daarmee niet opgelost. Om dit tekort blijvend te verhullen hebben Jan-Peter Balkenende (CDA, destijds minister-president), Wouter Bos (PvdA, destijds minister van Financiën), Ernst Hirsch Ballin (CDA, destijds minister van Justitie), Herman Tjeenk Willink (PvdA, destijds vicevoorzitter van de Raad van State) en De Nederlandsche Bank (DNB), die in die tijd onder leiding stond van Nout Wellink, zogeheten reparatiewetgeving opgetuigd om het parlement op het verkeerde been te zetten. Onderdeel daarvan was een onrechtmatig Koninklijk Besluit (2008, 581) – onrechtmatig omdat het besluit niet via het parlement is gegaan zoals dat wel had gemoeten. Het waren immers wijzigingen met een grote impact en niet, zoals werd voorgedaan, slechts een paar onbeduidende correcties – een tekstuele aanpassing, een korte toevoeging, of anderszins – waarvoor het parlement niet hoeft te worden geraadpleegd.

Een ander aspect van dit Koninklijk Besluit was dat banken door de overheid en DNB in staat werden gesteld de solvabiliteit (financiële gezondheid) beter voor te stellen dan deze in werkelijkheid was om zodoende in aanmerking te komen voor staatssteun. Tegelijkertijd maakte het Koninklijk Besluit het voor banken mogelijk een nieuw verdienmodel op te tuigen. Een lucratief model waarbinnen het liquiditeitstekort blijvend wordt verhuld door liquiditeit tussen financiële instellingen heen en weer te schuiven. Het Koninklijk Besluit is daarmee het begin van een geregisseerd meerjarig scenario dat louter de intentie had de perverse verdienmodellen van de grootbanken voor langere tijd veilig te stellen. Wij noemen dit het Worst Bank Scenario, het slechtst mogelijke scenario voor zowel klanten van de bank als de samenleving.

In dit boek gebruiken we de woorden grootbanken en banken overigens door elkaar, waarbij we willen aantekenen dat wij grootbanken alleen gebruiken voor de banken die renteswaps met klanten hebben gesloten op de Nederlandse markt. Dit zijn ING, Rabobank, ABN AMRO, Fortis Bank Nederland, Deutsche Bank Nederland en SNS, thans de Volksbank.

Nu de banken door het Koninklijke Besluit waren verlost van de problemen van het oude model, moest als een speer dit nieuwe model worden opgetuigd. Nog geen paar weken nadat het Koninklijk Besluit – onrechtmatig – was genomen, gingen de banken de kosten van dit voor banken duurdere nieuwe model afwentelen op al hun klanten die een financiering hadden met een variabele rente. Zij kregen onder het mom dat geld lenen duurder was geworden – wat niet zo was, want de werkelijke marktrente daalde zoals gezegd – een generieke liquiditeitsopslag in de gedaante van een renteverhoging van 0,96 procent (afgerond 1 procent) die in de jaren erna steeds hoger werd, tot wel 3 procent en in sommige gevallen zelfs hoger. En dat midden in de crisis, die gepaard ging met immense omzetverliezen. Balkenende, Bos, Hirsch Ballin, Tjeenk Willink en DNB hadden met het Koninklijk Besluit het mkb – de motor van de Nederlandse economie – uitgeleverd aan de grootbanken, die daar wel raad mee wisten. Let wel, de overheid had op dat moment ook meerdere petten op omdat ze de banken moest redden en al eigenaar was van Fortis/ABN AMRO.

Het totaal aantal zakelijke leningen was volgens de statistieken, gepubliceerd door DNB, in 2009 ruim € 275 miljard waarvan geschat 20 procent een lening betrof met een vaste rente. De totale omvang van de markt voor leningen met een variabele rente was daardoor ongeveer € 220 miljard. De onterechte rente-inkomsten voor de banken als gevolg van de liquiditeitsopslagen bedragen dus enkele miljarden euro’s per jaar en dat al sinds 2009, bij benadering een totaalbedrag van meer dan € 50 miljard.

De schade aan de reële economie van deze uitlevering aan de banken is verwoestend groot. Naast de economisch geleden en nog te lijden schade is ook de maatschappelijke ellende onherstelbaar groot. Mensen verloren hun baan, konden hun schulden niet meer betalen, werden ziek van de financiële nood of pleegden zelfs in enkele gevallen zelfmoord. Er heerste grote spanningen binnen gezinnen, huwelijken liepen op de klippen, mensen bleven zitten met onverkoopbare huizen na een scheiding of hadden een enorme restschuld als zij gedwongen waren hun huis te verkopen. Kleinere ondernemers en semipublieke instellingen waren verworden tot de speelbal van de grootbanken, zodat een groot deel van de bankenschade vanwege de staatssteun niet alleen op de burger was afgewenteld, maar ook op de ‘zwakkere’ klanten van de bank. Het vertrouwen in de bankensector is sindsdien voorgoed beschadigd. Voor veel mensen is het na de kredietcrisis niet meer goed gekomen. Dit boek geeft een gezicht aan alle mensen die wereldwijd hebben geleden of nog altijd lijden onder de kredietcrisis.

Om het nieuwe verdienmodel van banken op te tuigen, hebben verschillende (oud)politici en bestuurders een belangrijke rol gespeeld. Omdat wij vermoeden dat een deel van hen onbewust en ongewenst in deze omvangrijke fraude is gezogen, noemen wij alleen de namen van de mensen van wie wij menen dat zij weloverwogen hebben deelgenomen aan het Worst Bank Scenario, dan wel hadden moeten weten dat zij daaraan meewerkten. Dit geldt in het bijzonder voor Paul Rösenmoller (GroenLinks) en Merel van Vroonhoven, oud ING/Nationale-Nederlanden-topvrouw én voormalig bestuursvoorzitter van de Autoriteit Financiële Markten (AFM). Samen hebben zij het voor elkaar gekregen de AFM jarenlang vleugellam te maken. Zij vormen, samen met mensen als voormalig CEO van ING Jan Hommen en Gerben Everts, een rode draad in deze fraude. Zo stapte laatstgenoemde tijdens het Worst Bank Scenario over van ambtenarenpensioenfonds ABP/APG naar toezichthouder AFM om daar ‘geblinddoekt’ toezicht te houden op de accountants. Verder speelt de ECB een bedenkelijk rol in dit fraudeverhaal.

Een speciale vermelding krijgt Jan Hommen, omdat hij een dubbelrol vervulde. Eerst bij ING zelf, daarna – gesierd met een door minister van Financiën Jeroen Dijsselbloem in 2013 opgespelde Koninklijke onderscheiding – bracht hij bij accountant KPMG de fraude nog een stap verder, zoals we nog toelichten. In januari 2018 ging hij vervolgens een vooraanstaande positie bekleden bij ’s werelds grootste beleggingsmaatschappij BlackRock. Het is daarom aannemelijk dat niet alleen ECB een duit in het zakje heeft gedaan bij de bank-verzekeraars voor het verhullen van hun enorme liquiditeitstekorten.

Toen de wet in 2008 was aangepast, moesten de betrokkenen in deze fraudezaak de jaren erna de boekhoudkundige en administratieve werkelijkheid aanpassen op de nieuw gecreëerde werkelijkheid. Over hoe dit verder ging, richten wij ons in dit boek voornamelijk op de situatie bij ING. Zo heeft ING in de jaarrekening van 2016 onder valse voorwendselen met terugwerkende kracht majeure balanscorrecties verricht van maar liefst € 186 miljard (over het jaar 2014) en € 163 miljard (over het jaar 2015).

Naast de balanscorrecties heeft ING bestaande contracten en systemen heimelijk aangepast. Rabobank en ABN AMRO maakten soortgelijke aanpassingen, zij het met beduidend lagere bedragen, in de jaarrekeningen van 2016 over de voorgaande jaren. Verder heeft Rabobank al in 2014 met terugwerkende kracht balanscorrecties doorgevoerd in de jaarrekening van 2013. Soms wijden we voor extra duiding naar de situatie van andere grootbanken. Vooral de nationalisatie van SNS/Reaal en het ‘gat’ van € 700 miljoen dragen bij aan het plot in dit fraudeverhaal. Bij dit ‘gat’ is het opmerkelijk (tot nu toe) dat betrokkenen net doen alsof zij niet weten waar het vandaan komt. Wij onthullen in dit boek dat dit ‘gat’ eerder een ‘krater’ is, want het bedrag in kwestie is niet € 700 miljoen maar minstens € 7,6 miljard. In deze akte verscheen Wouter Bos wederom op het toneel, dit keer als partner en adviseur bij KPMG.

In hoeverre alle betrokkenen zich bewust waren van hun rol in dit grotere verhaal, is een kwestie die de komende tijd om antwoorden vraagt. Einde van het liedje is in elk geval dat de liquiditeitsproblemen van grootbanken, zoals gezegd, nog steeds niet zijn opgelost. En daarmee is dit verhaal evenmin afgerond. Volg daarom de laatste ontwikkelingen op bankenfraude.nl.

Het moge duidelijk zijn dat dit boek is te omschrijven als een expertboek. Het is geschreven op basis van het tien jaar durende onderzoek van Hester Bais, die als econoom en advocaat financieel recht min of meer bij toeval in deze immense fraudezaak is gerold. Het jarenlang vergeefs aankloppen bij toezichthouders en andere instanties over deze fraude is de aanleiding geweest voor het schrijven van dit boek. Dit is overigens de reden dat wij hebben besloten geen wederhoor toe te passen. Die mogelijkheid hebben betrokkenen afgelopen tien jaar meer dan eens van Hester gekregen, maar aan zich voorbij laten gaan. Worst Bank Scenario is dan ook geen reconstructie achteraf van deze fraude, maar een reconstructie hoe het is gedaan en de openbaring ervan. De analyse is gestoeld op Hesters eigen ervaringen in talloze rechtszaken (en schikkingen) die zij voor haar klanten heeft gevoerd tegen de grootbanken. Tevens is het gebaseerd op openbare bronnen zoals jaarverslagen, Kamerstukken en andere openbare wetenschappelijke publicaties. Waar wij dat essentieel vonden, hebben we de bronnen in de lopende tekst opgenomen. Voor de overige geraadpleegde bronnen verwijzen wij naar de Bronnenlijst achterin het boek.

Meer over de achtergrond van Hester is te lezen in het hoofdstuk De drijfveren van Hester, gevolgd door De drijfveren van Wink, de schrijver die het verhaal van Hester heeft opgetekend. Met dit boek beogen wij de lezer inzicht te geven hoe onbeheersbaar het financiële systeem is geworden. Wij hebben ernaar gestreefd de kern weer te geven over hoe deze onwenselijke situatie is ontstaan en zijn ons ervan bewust dat bepaalde details misschien niet helemaal juist of volledig zijn. Mocht dit zo zijn, dan doet dit niets af aan de essentie van onderhavige analyse. Daar staan wij pal achter.

Wij hebben dit boek geschreven met de intentie dat er echt iets gaat veranderen aan het huidige bankensysteem, dat vanaf het einde van de vorige eeuw is opgetuigd. Een systeem van ongelijkheid dat de grote belangen beschermt tot op de hoogste, zelfs politieke niveaus en de rekening uiteindelijk neerlegt bij de zwakkere groepen, zoals het mkb en (semi)publieke instellingen. En aan het einde van de rit draait de burger er ook nog eens voor op in de vorm van hogere belastingen (waaronder inkomstenbelasting en btw), stijgende schoolkosten en kosten van zorgverzekeringen, toenemende huurprijzen, dan wel een verschralende kwaliteit in de zorg, het onderwijs en de woningbouw. Het zijn ontwikkelingen die ervoor zorgen dat veel mensen de tijd waarin we nu leven ervaren als een ellendige periode met veel onzekerheden.

Om die reden is een nieuw systeem onontkoombaar – een financiële wereld die eerlijk, veilig en transparant is. Bij de vorming van dit nieuwe systeem is het naar ons idee belangrijk jongeren een stem te geven, nu duidelijk is dat oudere generaties er een potje van hebben gemaakt. Gezien de schade die de verdienmodellen van banken hebben aangericht, lijkt het ons dat dit expertboek tevens voer is voor journalisten; er zijn heel wat tegels te lichten, elk goed voor een ontluisterend verhaal.

Het verhaal in dit boek hebben we geprobeerd zo toegankelijk mogelijk te schrijven. Soms was dat best lastig, want het is behoorlijk complexe materie. De belangrijkste ‘financiële begrippen’ hebben we samengebundeld in de Begrippenlijst achterin het boek. Om de boel wat te verlevendigen hebben we gekozen voor een opzet met een verteller, afgewisseld met persoonlijke belevenissen en observaties van Hester die we hebben ondergebracht in de Dagboeken van Hester. Verder hebben we in deel 1 van dit boek een aantal scènes toegevoegd om de ingewikkelde onderwerpen op een ietwat luchtige manier te verduidelijken. Hoewel dit fictieve verhalen zijn, is de kern van de ontwikkelingen op werkelijkheid berust. We vertrouwen erop dat de hoofdpersonages hun rol in deze scènes dan ook met een korreltje zout nemen.

In deel 1 verhalen we over een specifiek product (renteswaps) dat de bank-verzekeraars in de jaren voor de kredietcrisis onder valse voorwendselen aan de man brachten aan het mkb en (semi)publieke instellingen. Het laat zien hoe dit product een enorme financiële malaise heeft veroorzaakt bij ondernemers, zorginstellingen, ziekenhuizen, woningcorporaties, gemeenten, waterleidingbedrijven en onderwijsinstellingen. Hester noemt dit Renteswapgate. In de Dagboeken van Hester gaat zij in op de eerste rechtszaak die zij voerde voor een klant (de retailondernemer in jeans uit de Proloog) en de bedenkelijke rol van toezichthouder AFM in dit dossier. Terwijl die zou moeten waken over de zorgplicht van banken en in het bijzonder de bescherming van bankklanten, laat de toezichthouder juist de oren hangen naar de banken.

Deel 2 behandelt de geschiedenis van het bankwezen vanaf de jaren voor de Grote Depressie in de jaren ’30 van de vorige eeuw tot het uitbreken van de kredietcrisis in 2008. We laten zien dat banken tot de crisis in het interbellum – de jaren tussen de Eerste en Tweede Wereldoorlog – net als in de aanloop van de kredietcrisis grote financiële concerns vormden met verzekeraars en de veroorzakers waren van het grote maatschappelijke leed dat volgde. In dit deel blikken we terug op hoe wet- en regelgeving – die juist in de jaren ’30 waren ingevoerd om dit soort excessen voortaan te voorkomen – aan het einde van de vorige eeuw weer werden losgelaten. Banken verlieten daarop de klassieke, veilige manier van bankieren (dat wij in dit boek Bankmodel 1.0 noemen) dat decennialang voor betrekkelijk rust had gezorgd op de financiële markten. Ze tuigden vervolgens een nieuw verdienmodel op (Bankmodel 2.0) dat enorme liquiditeitstekorten veroorzaakten en die de grondslag vormden voor de kredietcrisis van 2008.

Wie denkt dat de liquiditeitstekorten na de kredietcrisis zijn aangepakt en opgelost, heeft het mis. Ondanks dat voor de bühne de indruk werd gewekt hier werk van te maken, bouwden de banken met hulp van onder meer toezichthouders AFM en DNB, de Europese Centrale Bank (ECB) en het ministerie van Financiën aan een nieuw verdienmodel (Bankmodel 3.0) dat de liquiditeitstekorten van banken blijft verhullen. Dit komt aan bod in deel 3.

In deel 4 behandelen we vervolgens hoe de bankenfraude is uitgevoerd. Dit is de kern van het Worst Bank Scenario, de essentie van de vooraf opgezette bankenfraude die via netwerkcorruptie de slechtst denkbare uitkomst geeft voor bankklanten en de maatschappij. We gaan dan in op het eerder aangehaalde Koninklijke Besluit, de rol van pensioenfondsen ABP en Pensioenfonds Zorg en Welzijn (PFZW) en op Bank Mendes Gans – de bad bank van ING. Verder zoomen we in op het ‘gat’ in de balans bij SNS/Reaal dat een belangrijke aanwijzing vormde voor het onthullen van deze bankenfraude. In dit deel pakken we de Dagboeken van Hester ook weer op, die gaan over de periode 2012 – het jaar dat Hester op het toneel verschijnt – tot en met 2016. Dit is dan weer het jaar dat banken de majeure balanscorrecties doorvoerden die we al eerder hebben aangestipt. In de tussentijd zien we hoe Hester en andere betrokkenen talloze bezoeken afleggen aan toezichthouder AFM, die stoïcijns de fraudemeldingen wegwuift en in plaats daarvan een rapport met een onwettelijk standpunt de wereld in slingert dat de banken juist bescherming biedt.

Het vervolg van de Dagboeken van Hester – periode 2017 tot met 2021 – staat centraal in deel 5 van dit boek. Hier zien we hoe Hester de toezichthouders blijft aanschrijven, een melding van de fraude maakt bij de Amerikaanse beurswaakhond SEC over de malversaties bij ING en stelt ze de onafhankelijkheid van de wetenschap in deze bankenfraude ter discussie.

In deel 6 gaan we vervolgens in op de rol van de ECB met betrekking tot de liquiditeitstekorten van banken. Daarin zien we hoe Europese Unie, na jaren van kwantitatieve geldverruiming (quantitative easing, QE) door de ECB, de bakens verzet met de invoering van zogeheten Eurobonds (NextGenerationEU) vanaf de zomer van 2020. Dit was op aandringen van de president van de ECB, de Française Christine Lagarde. Zij was minister van Financiën van Frankrijk tijdens uitbreken van de kredietcrisis en vanaf 2011 tot september 2019 voorzitter van het Internationaal Monetair Fonds.

Dat deze koerswijziging in Europa betekent dat de rekening van de niet opgeloste liquiditeitstekorten terechtkomt bij de volgende generaties komt in de Conclusies aan bod. Een andere belangrijke conclusie is dat wij pleiten voor een transparant bankensysteem. Dit vinden wij belangrijk, omdat – wat dit boek ook wel aantoont – het financiële systeem veel te complex is. Uitgangspunt zou moeten zijn dat financiële producten begrijpelijk zijn voor iedereen die dit nodig heeft. Een financieel product is namelijk geen doel op zich, maar een middel om iets in de werkelijke wereld tot stand te brengen – iets wat leidt tot welvaart, voor een individu of een gemeenschap. Maar het zou geen reden voor kopzorgen mogen zijn omdat een product iets anders doet dan het zou beogen. Mochten dit soort risico’s wel aanwezig zijn, dan zou dat voor iedereen duidelijk en begrijpelijk moeten zijn. Dit boek toont aan, ondanks onze inzet het zo begrijpelijk mogelijk te maken, dat de huidige financiële wereld niet zo in elkaar zit.

Tot slot dit. Wij geloven niet in dit wereldwijde systeem waarin de rijken alleen maar rijker worden en de rest van de bevolking onder de knoet wordt gehouden. In dit systeem van geld rondpompen voor het faken van liquiditeit blijft namelijk enorm veel geld aan de strijkstok hangen. Zo is bijvoorbeeld de hele Zuidas er maar wat druk mee. Deze kosten staan nog los van de afkoopsommen die betaald moeten worden voor het belonen van mensen voor hun aandeel in deze netwerkcorruptie. In ruil voor riante vergoedingen helpen de ‘vriendjes’ en ‘vriendinnetjes’ elkaar door even de andere kant uit te kijken als dit wenselijk is, waarbij betrokkenen dan eens een functie vervullen bij een commerciële bank of accountantskantoor, om op een ander moment weer vrolijk op te duiken in een functie bij een toezichthouder of bij het ministerie van Financiën.

Het is allemaal uitruil van ellende tussen mensen die hieraan meewerken en ondertussen versluiert de scheiding tussen publieke en private (commerciële) belangen. In het wereldwijde systeem heeft iedereen zijn eigen agenda. Aan het einde van dit boek staan wij dan ook kort stil bij de rol die banken nog hebben te vervullen in de samenleving.

Amersfoort/Amsterdam, juni 2022

Hester Bais en Wink Sabée

Onze drijfveren

De drijfveren van Hester

Aan het einde van 2006 besloot ik dat ik advocaat wilde worden. De tien jaar daarvoor had ik gewerkt als jurist en compliance officer bij een derivaten clearing member van ING, als toezichthouder op de afwikkeling van effecten en derivaten bij de Autoriteit Financiële Markten (AFM) en als jurist bij de beurs (en een blauwe maandag bij een headhunter). Mijn keuze voor het beroep van advocaat was eerlijk gezegd niet direct ingegeven door onrecht. Dat kwam pas later. Ik adviseerde in de professionele markt en aangezien daar sprake is van gelijkwaardigheid van partijen hoefde ik mij niet te buigen over onrecht. Het frustreerde mij in die tijd vooral dat zodra het inhoudelijk echt interessant werd mijn werkgevers een dure partner van een Zuidas-kantoor inschakelden. Deze advocaat schreef vervolgens op wat ik hem of haar vertelde en mocht daarna een dikke factuur sturen naar mijn baas.

Daarnaast had ik meer behoefte aan afwisseling. Als snelle denker heb ik uitdagingen nodig. Het advies van een interne jurist of compliance officer volgt een directie bovendien lang niet altijd op. Niet heel inspirerend. De advocatuur leek daarom uitermate geschikt voor mij. Na het verstrekken van een advies kon ik verder met een volgende opdracht, zonder dat ik mij druk hoefde te maken of mijn advies zou worden overgenomen of niet.

Hoewel ik eerder in 2006 een aanbod had gekregen van een chique Zuidas-kantoor bleek dat kantoor niet te zijn ingesteld op een zij-instromer zoals ik en waren ze van mening dat ik als offer een grote stap achteruit moest doen in salaris. Daar heb ik voor bedankt. Een jaar later deed ik een nieuwe poging bij drie andere gerenommeerde advocatenkantoren en kreeg van alle drie een mooi aanbod. Ik koos een Brits kantoor dat midden in het centrum van Amsterdam was gevestigd en kreeg de functie senior-associate. De Wet op het financieel toezicht (Wft) zou op 1 januari 2007 in werking treden en ik mocht mij daarop werpen.

In diezelfde periode kreeg ik echter ook de uitslag dat ik ‘hoogbegaafd’ ben. Dit was voor mij de start van een persoonlijke en zakelijke ontdekkingsreis, waarin ik leerde beter naar mijn hart te luisteren. Met de uitkomst van het onderzoek in mijn hand voelde ik mij in eerste instantie vooral verdrietig. Ineens vielen alle puzzelstukjes op hun plaats. De vele dagen dat ik als kind alleen op de gang moest zitten om ‘meerwerk’ te maken en de talloze kopjes koffie en thee die ik in de ochtend en middag mocht langsbrengen bij de juffen en meesters. De ene leerkracht vond mij enthousiast en nieuwsgierig, de ander bestempelde mij als druk en onrustig. Mijn basis- en middelbare schooltijd hebben in die periode een belangrijke, negatieve stempel gedrukt op mijn honger naar kennis. Het is dan ook een wonder dat ik uiteindelijk twee universitaire studies heb afgerond: rechten en economie. Mijn hoogbegaafdheid heeft mij, zeker in mijn jeugd, dan ook vaak in de weg gestaan. Ik voelde mij dan eenzaam en onbegrepen, ondanks dat ik op sociaal vlak altijd makkelijk aansluiting vond.

Mijn jeugd werd verder gekenmerkt door de zelfdoding van mijn vader toen ik nog een klein meisje was, de opvoeding door mijn moeder die er alleen voor stond en het onderwijs dat ik kreeg. Ik bezocht Gooise scholen, terwijl ik in een volksbuurt woonde. Al tijdens de middelbare school ging ik op kamers wonen. Ik leefde in verschillende werelden, overdag studeerde ik en ‘s avonds werkte ik in een snackbar.

Mijn verdriet maakte plaats voor compassie. Als kind leerde ik al vroeg mijn eigen plan te trekken. Ik was veerkrachtig, leerde mensen in hun waarde te laten en kwam op voor zwakkeren. Dit alles heeft mij gemaakt tot wie ik ben: een authentieke, onafhankelijke, liefdevolle en hardwerkende denker. Mensen die mij kennen weten dan ook dat ik niet van achterkamertjespolitiek houd of van verborgen agenda’s en dat ik altijd mijzelf ben. Zonder poespas.

Als advocaat trok ik ook mijn eigen plan. Het Britse kantoor verruilde ik voor een Nederlands kantoor, om vervolgens na mijn stageperiode een eigen advocatenkantoor te beginnen. Gewoon lekker digitaal vanuit huis. BAIS Legal is een advieskantoor voor financiële ondernemingen en maakt zich, net zoals de AFM zou moeten doen, sterk voor eerlijke, veilige en transparante financiële markten.

Het was eigenlijk puur toeval dat ik mijn eerste renteswapzaak onder ogen kreeg, omdat ik geen procesadvocaat was en doorgaans alleen aan de zijde van een financiële onderneming sta. Toch besloot ik de zaak aan te nemen. Ik zeg daarom vaak dat ik procesadvocaat ben geworden tegen wil en dank. Ik geloof meer in het minnelijk en vreedzaam oplossen van conflicten, maar dat bleek in dit dossier niet mogelijk te zijn. Het was vooral mijn intuïtie die mij influisterde deze zaak op te pakken, niet wetende wat voor beerput ik opentrok. Toen de eerste ondernemer, een retailer in jeans, in april 2012 bij mij aanklopte, was ik vooral geraakt door zijn hevige verontwaardiging. Daarin vonden wij onze gemene deler: het grote onrecht dat banken mensen aandeden. Als een van de weinigen kon deze ondernemer het zich financieel permitteren een rechtszaak aan te spannen tegen ING. We begonnen aan een heftige strijd waarbij de bank en haar advocaten alles uit de kast haalden om de rechters op het verkeerde been te zetten en ons te ontmoedigen door te gaan.

Naast een groot gevoel van onrechtvaardigheid gaf dit ongelooflijk misplaatste machtsmisbruik mij juist steeds meer energie door te zetten. De wetenschap dat talloze gedupeerden, met wie ik later in aanraking kwam, geen bescherming kregen van de wegkijkende bestuurders van de AFM moedigde mij aan steeds dieper te graven. Het schaamteloos graaien van banken bij semipublieke instellingen vond ik niet te bevatten. Zo moesten zorginstellingen tientallen miljoenen euro’s extra betalen aan de bank ten koste van handen aan het bed. Het ging mij aan het hart en het zorgde ervoor dat ik vastbesloten was mij vast te bijten in dit dossier.

Mijn vertrouwen in de rechtsstaat heeft een enorme deuk opgelopen door de ontdekte fraude en netwerkcorruptie. Het verhaal is tot in den treure verteld door mij aan wie het maar horen wilde. Maar nu is er Worst Bank Scenario, staat het op schrift en gaat het verhaal niet meer weg. Dit boek omvat wie ik ben en waar ik voor sta: volg je hart, heb lief en draag bij aan een betere wereld.

De drijfveren van Wink

Toen ik in het voorjaar van 2020 Hester Bais tegenkwam, zelfstandig advocaat financieel recht, vertelde ik haar dat ik een idee had voor een boek. Een fictief verhaal over een man die met een enkele sublieme actie een transitie in de wereldorde zou veroorzaken. Schoorvoetend moest ik bekennen dat de aard van deze alles veranderende handeling, deze beslissende manoeuvre nog niet voor mijn geestesoog was verschenen. Want ja, hoe doe je dat: ergens een tikje tegen geven waardoor een wereldbeeld kantelt? Dat de mensen voortaan de juiste kant op wandelen? Dat alles in het redelijke komt, de mensheid verantwoordelijkheid neemt voor haar daden? Dat we voortaan het goede doen in plaats ons te laten leiden door hoofdzonden als hoogmoed, hebzucht en onmatigheid?

Nu ben ik er niet de man naar die voortdurend het woord neemt. Ik ben meer een observator, vragensteller en als schrijver de chroniqueur van andermans verhalen. Dus al snel praatte Hester honderduit over een zaak die verwant was aan mijn idee en daarom meteen mijn aandacht trok. Dit was geen fictie, maar keiharde realiteit.

In een eerder fase van mijn leven schreef ik overigens weleens artikelen over financiële dienstverlening. Verder heb ik boeken gepubliceerd die in gewone mensentaal de consument wegwijs maken in de wereld van hypotheken en pensioenen (Hoera, een hypotheek! en Hoera, een goed pensioen!). Dit deed ik samen met experts die thuis waren in deze materie. Net als bij dit boek wist ik voorafgaand nagenoeg niets over deze onderwerpen. Ik ben van mening dat dit een goed uitgangspunt is. Je vraagt door totdat je een ons weegt, en dan nog een keer, voordat je het op een toegankelijke manier weet op te schrijven. Nu moet ik zeggen dat met het vorderen van de publicaties het niveau van complexiteit toenam. Was het onderwerp hypotheken nog betrekkelijk eenvoudig, bij het schrijven over pensioenen heb ik mij geregeld moeten inhouden om niet de hele huisraad tegen de muren kapot te slaan.

Edoch, het schrijven van dit boek ging alle perken te buiten. Wie mij in die tijd op straat tegenkwam heeft mij ongetwijfeld woorden horen mompelen als ‘Ik weet het nu echt niet meer’ en ‘Hoe moet dit nu verder?’. Dat begon al met het ontrafelen van alle haute finance-begrippen die in een niet aflatende stroom uit Hesters mond rolden en die mij deden duizelen als een goudvis in een te kleine vissenkom. De correspondentie tussen Ter Haar en Hester, die is opgenomen in de Proloog, illustreert dit goed. Toen ik dat een beetje onder de knie had, was het begrijpen van het gehele verhaal nog een heel karwei. Naast dat alles te maken heeft met alles, maakte de onlogische (want frauduleuze) handelingen van banken het er voor mij niet makkelijker op. Op een of andere manier is een onderwerp goed te doorgronden als iets loopt van A naar B en verder. Maar als bij elke tussenstation een soort ingewikkelde bypassoperatie is opgetuigd, die je dan telkens moet uitpluizen, is het een ander verhaal.

Tegelijkertijd legde ik mij toe op de vraag: hoe in hemelsnaam vertel je dit verhaal? Daar ben ik toch wel even mee bezig geweest. Het is alsof je een kluwen wol steeds weer opnieuw moet ontwarren. Denk je dat je de klus hebt geklaard, dan begint het opnieuw. Totdat je uiteindelijk een mooie draad hebt, waarmee je eindelijk dat verdomde boek kunt breien. Ik heb gepoogd een boek te schrijven dat zo toegankelijk mogelijk is voor een breed publiek, zodat zo veel mogelijk mensen kennisnemen van deze bankenfraude en netwerkcorruptie. Hoewel iedereen weet dat fraude en corruptie bestaat, wil ik in dit boek duidelijk maken wat de werkwijze was en wat de impact is op het leven van gewone mensen.

Ik ben een autodidact schrijver, zoals je dat noemt. Na mijn studie HEAO-Internationaal Management ben ik na veel vijven en zessen uiteindelijk als accountmanager bij een reclamebureau terechtgekomen. Hier kwam ik in aanraking met tekstschrijvers, die telkens wat anders opschreven dan de opdrachtgever bedoelde en ik dit dus uiteindelijk zelf maar herschreef. Toen dacht ik: hier zit ruis op de lijn. Als ik nu als tekstschrijver direct ga werken voor opdrachtgevers, dan is alles voor iedereen gelijk duidelijk en werkt dat veel efficiënter. Met een in elkaar geflanst visitekaartje en een geleende laptop ben ik toen aan de slag gegaan. Dat autodidactische heb ik trouwens vaker in de praktijk gebracht: video’s maken, een webserie schrijven en produceren en tussendoor die boeken schrijven en zelf uitgeven. Een beetje een manusje van alles waarbij het schrijven steevast de leidraad vormde.

Ten slotte nog iets over banken. Vooral na publicatie van Hoera, een hypotheek!, waarvoor Nout Wellink overigens het voorwoord verzorgde, kwam ik in aanraking met banken. Nog goed weet ik mij te herinneringen dat een vertegenwoordiger van een bank mij eens vertelde dat het bankwezen draait om drie essentiële waarden: vertrouwen, vertrouwen en nog eens vertrouwen. Aan deze woorden moest ik regelmatig denken toen ik mij verder verdiepte in het onderwerp van Worst Bank Scenario: bankenfraude en netwerkcorruptie. Ik kan mij niet aan de indruk onttrekken dat banken dit vertrouwen doelbewust hebben misbruikt. Dit ten gunste van hun winstgevendheid, ten faveure van hun aandeelhouders. Maar dan nog begrijp ik het niet. Want brengt dit uiteindelijk niet het eigen businessmodel om zeep? De mensen zijn toch niet gek? Maar goed, oordeelt u zelf maar, Worst Bank Scenario is immers geen fictie, maar realiteit.

Deel 1

De verkooppraktijken van banken

Scène 1

Onverwacht bezoek van de bank

Zo maar een ochtend, ergens in Nederland. Een man en een vrouw zitten aan de keukentafel en drinken zwijgend koffie. Ze kijken naar buiten en zien wat ze elke dag zien: eindeloze weilanden met daarop wat koeien die, zojuist gemolken, werken aan de omzet van morgen. Aan de horizon komt de zon langzaam op en tekent een gouden gloed over het groen. De man staat op en zet de radio aan.

‘…De Nederlandse economie dreigt in 2012 voor het derde jaar op rij in een recessie te belanden. Dat maakt het Centraal Bureau van de Statistiek vandaag bekend. Tekenen van een opleving van de economie zijn niet te verwachten. Dit jaar sluiten duizenden winkels hun deuren en gaan meer bedrijven dan ooit failliet. Verder is de verwachting dat de pensioenfondsen voor het eerst sinds mensenheugenis de pensioenen moeten verlagen, aldus het CBS. Buitenlands nieuws. De huizencrisis in Spanje houdt aan. Omdat steeds meer mensen hun hypotheek niet meer kunnen betalen is er een groot probleem ontstaan voor de toch al zwakke Spaanse banken. Voor een woedende menigte zei de topman van het Spaanse Bankia de ontwikkelingen te betreuren. Hij drukte de mensen op het hart vooral naar de toekomst te kijken. Overig buitenlands nieuws. Mario Draghi, de president van de ECB zegt dat de centrale bank van Europa klaar staat om maatregelen te treffen om de euro te redden…’

De vrouw staat op, zet de radio uit en gaat weer zitten. ‘Ik kan er niet meer tegen’, zegt ze. De man kijkt de vrouw aan en vraagt hoe laat het bezoek komt. ‘Hij kan er elk moment zijn’, zegt de vrouw. In de verte zien de man en de vrouw een auto, blauw metallic van kleur, over de lange oprijlaan van de boerderij komen aanrijden. ‘Hij heeft een andere auto’, merkt de man op. De auto rijdt over het grind op het erf en komt knerpend tot stilstand. Een man stapt uit, opent het linker achterportier, haalt zijn colbert van een kleerhanger en trekt hem aan. ‘Waar is Frank?’ zegt de vrouw. De man pakt een brief van de stapel papier op tafel en leest voor: ‘In het kader van onze duurzame samenwerking wil ik u laten kennismaken met mijn collega Roger Keller’. Hij zegt: ‘Blijkbaar komt Frank helemaal niet’.

De vrouw loopt naar de voordeur en begroet de man. De bankman komt binnen, loopt naar de man en stelt zich voor. Ze gaan zitten. ‘We hadden Frank verwacht’, zegt de vrouw. De man die Roger heet lacht en zegt dat hij voortaan hun nieuwe contactpersoon is van de bank. ‘Is Frank soms ziek?’, vraagt de vrouw. De man lacht opnieuw en vertelt dat Frank het uitstekend maakt. Althans, zover hij weet, want Frank werkt op een andere afdeling. ‘Jammer’, zegt de vrouw. ‘We hadden Frank graag weer eens gezien. Het is alweer zo lang geleden dat hij hier langs is geweest. Laatst kwam ik hem tegen in de supermarkt, met zijn vrouw, maar toen zei hij dat hij het heel druk had en ons binnenkort weer eens zou bezoeken.’

De nieuwe contactpersoon van de bank krijgt koffie, ruikt eraan en neemt voorzichtig een kleine slok. Hij zegt dat hij de koffie lekker vindt. De vrouw geeft hem een stuk cake, die zij vanmorgen heeft gebakken omdat Frank deze zo lekker vindt. De nieuwe man van de bank vindt de cake ook lekker. Hij kijkt om zich heen en maakt een compliment over de boerderij. Hij zegt dat hij heeft genoten van de autorit en dat de geur die hij opsnoof door de geopende portierraam hem deed denken aan de vakanties die hij vroeger als kind wel eens doorbracht bij zijn oom en tante die eveneens een boerderij hadden. De man en de vrouw knikken.

De man van de bank zegt nu dat hij graag direct tot de kern komt. Hij deelt mee dat hij van de afdeling Bijzonder Beheer is. De man vraagt wat Bijzonder Beheer is. De man van de bank zegt dat dit een speciale afdeling is van de bank voor bedrijven waar het niet zo goed mee gaat. De vrouw zegt dat het prima gaat, maar geeft aan dat de marges bij de melkcoöperatie voor boeren onder druk staan. ‘Het lijkt net of ze er niet meer zijn voor de boeren.’ De man van de bank knikt en zegt dat de kredietcrisis iedereen raakt. Nu knikken ze alle drie.

De man van de bank zegt dat Bijzonder Beheer hen gaat helpen en dat het voldoen van de verplichtingen aan de bank daarbij belangrijk is. Dit is belangrijk, zo benadrukt hij, omdat zonder de bank er straks helemaal geen boeren meer zijn. Hij lacht. De man en de vrouw lachen niet. De man van de bank zegt dat ze op kantoor alle cijfers goed hebben bekeken. Hij pakt een papier en laat zien dat de rentabiliteit de afgelopen jaren is verslechterd. De man zegt dat hij niet weet wat dat is, ‘rentabili-wat?’. De man van de bank legt uit dat de winstgevendheid van het boerenbedrijf is verslechterd. Hij zegt opnieuw dat hij graag direct tot de kern komt. De man en vrouw kijken elkaar aan. De man van de bank zegt nu dat de bank verlangt dat zij meer gaan aflossen over de lening die zij hebben van de bank. En dat ze voortaan een hogere rente moeten betalen.

De man van het boerenbedrijf zegt dit niet goed te begrijpen, omdat zij elke maand hun aflossingen en rente hebben betaald. De man van de bank antwoordt dat dit klopt en dat dit ook heel goed is. Dan zegt hij dat het probleem niet is dat zij niet voldoende aflossen of de rente niet betalen, maar dat het risico van de financiering voor de bank te groot is en de bank daardoor is gedwongen meer zekerheden te verlangen. ‘We kunnen helemaal niet nog meer betalen’, zo komt de vrouw tussen beiden. ‘Onze kosten stijgen al tijden en dat komt alleen maar door de bank.’ De man van de bank laat weten dat dit vervelend is, maar dat er helaas niets anders op zit.

De man van het boerenbedrijf staat op en loopt naar het raam. Hij kijkt naar buiten. Hij denkt aan zijn vader die het bedrijf heeft opgebouwd. Daarna denkt hij aan zijn kinderen. De oudste, Tjeerd, heeft al gezegd dat hij de boerderij niet wil overnemen. ‘Altijd dat gedoe met de bank, daar heb ik geen zin in’, had hij gezegd. Nu studeert hij in de stad. Hij herinnert zich de stress die ze hadden vlak na het uitbreken van de kredietcrisis, nu zo’n drie jaar geleden. In 2009 was dat. Toen kregen ze ineens een renteverhoging van de bank van 1 procent om hun oren en daarna nog een aantal verhogingen. Inmiddels betaalden ze al ruim 2 procent meer rente dan toen ze de lening afsloten. Iedereen in Nederland met een lening met variabele rente had die verhogingen gekregen, omdat geld inkopen voor de bank duurder was geworden, zo had Frank toen uitgelegd. Dat had hij toen al heel vreemd gevonden, omdat ze een financiering hadden afgesloten met een vaste rente. Een vaste rente zoals die er altijd was, bestond niet meer had Frank destijds gezegd. Die goeie ouwe Frank, die al jaren bij hen over de vloer kwam, nog in de tijd dat pa leefde. Ze hadden toen een lening afgesloten met een variabele rente, aangevuld met een renteswap. Rare naam vonden ze dat, renteswap. Ze hadden er nog geintjes over gemaakt. ‘Ik swap er niets van’ en dat soort dingen. Die renteswap zorgde er in elk geval voor dat de rente weer vast stond, dus kwam het uiteindelijk op hetzelfde neer, zo hadden ze gedacht. Veel hadden ze er niet van begrepen, maar ze waren ervan uitgegaan dat Frank wel wist wat het beste was. En zo hadden ze de lening en de renteswap afgenomen.