VAN TABOE NAAR TRAUMABEWUST

Kassandra Goddijn had een moeder met schizofrenie. Daarmee behoort zij tot de meer dan een half miljoen volwassenen in Nederland die vallen onder de doelgroep KOPP: Kind van Ouder met Psychische Problemen. Zij begeleidt sinds 2013 in haar praktijk KOPPcoaching andere volwassen KOPP’ers naar autonomie in verbinding.

Kassandra heeft een ruime persoonlijke én professionele ervaring met psychisch lijden en traumawerk. Zij is autodidact en combineert uiteenlopende invalshoeken tot een vruchtbare werkwijze.

VAN TABOE NAAR TRAUMABEWUST

is interessant voor iedereen die belangstelling heeft voor psychische gezondheid. Persoonlijk of professioneel. Het boek past in de beweging die anno 2021 gaande is in de geestelijke gezondheidszorg (ggz), naar de inzet van multideskundigheid, naar minder professionele afstand en naar normalisering van de uit de hand gelopen diagnostiek.

Met dit boek probeert Kassandra Goddijn een brug te slaan tussen de werelden van ggz en persoonlijke ontwikkeling. Het boek is daarmee ook bedoeld als inspiratie voor hulpverleners van alle soorten, zowel in de reguliere ggz als in het ‘alternatieve’ circuit.

VAN TABOE NAAR TRAUMABEWUST

Kassandra Goddijn

Colofon

Copyright © 2021 Uitgeverij KOPPcoaching

Auteur: Kassandra Goddijn

Design en layout: Meike Jürgens, it-girl-graphics.com

Illustraties: Angelique Desiree, angeliquedesiree.nl

Redactie: Ben Voorend

Procesondersteuning: Door de Flines, flindor.nl

Druk: NPN Drukkers, npndrukkers.nl

ISBN: 978-90-831653-1-8

NUR:775

In dit boek tref je voorbeelden met namen en leeftijden aan. Hoewel die voorbeelden afkomstig zijn uit mijn praktijk, heb ik uit privacyoverwegingen de details veranderd. Mocht jij jezelf of een ander in een voorbeeld herkennen, dan is dat louter toeval.

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar worden gemaakt door middel van druk, fotokopie, geluidsband, elektronisch of op welke wijze dan ook, zonder schriftelijke toestemming van de uitgever.

Ik draag dit boek op aan de
vrouwen die mij voorgingen:
mijn grootmoeder (1911 – 2021)
en mijn moeder (1937 -1989)

AANBEVELING
FRANZ RUPPERT

Hetcreëren van traumabewustzijn is wat mij betreft een van de meest urgente kwesties in moderne samenlevingen.

Er is nog steeds een wijdverbreide traumablindheid. We behandelen ongeboren baby’s als voorwerpen en bevallende moeders als lichamen zonder psyche. We brengen zes maanden oude baby’s hele dagen onder in de opvang, kijken weg bij kindermishandeling en beschouwen oorlogen als normaal. Met alle gevolgen van dien.

Zolang wij als mensen het verschijnsel trauma niet serieus genoeg nemen, zullen we er nooit in slagen een vreugdevol leven te leiden en ons innerlijke potentieel tot uitdrukking te brengen. Bedankt Kassandra, dat je er met jouw boek aan bijdraagt om traumakennis voor iedereen toegankelijk te maken.

Franz Ruppert

Franz Ruppert is docent psychologie aan de Katholische Stiftungshochschule in München en is werkzaam als vrijgevestigd psychotherapeut. De door hem ontwikkelde identiteitgeoriënteerde psychotraumatheorie en -therapie (IoPT; in Nederland ook toegepast onder de naam IZR, Interactieve Zelf Resonantie) geniet internationale bekendheid.

AANBEVELING
FLOORTJE SCHEEPERS

Psychische ontregeling is een complex fenomeen dat niet te doorgronden is vanuit één enkel perspectief. Om mensen die te maken krijgen met psychische ontregeling te kunnen ondersteunen in hun herstelproces is daarom multideskundigheid nodig. Het ervaringsperspectief is daarin van onschatbare waarde omdat vanuit dat perspectief ‘betekenis’ een plek kan krijgen. Wat en hoe wij betekenis geven aan de gebeurtenissen in ons leven bepaalt de plaats van die gebeurtenissen. Kassandra Goddijn schrijft in haar boek vanuit haar eigen ervaringen maar ook de ervaringen van vele anderen die te maken hebben gehad met een ouder met psychische problemen en psychotrauma. De Nederlandse psychiater Bessel van de Kolk die het boek ‘the body keeps the score’ schreef (over de impact van trauma op de beleving van ons lichaam) is een van haar inspiratiebronnen.

Wat goed dat Goddijn haar ervaringen opgeschreven heeft en daarmee toegankelijk maakt voor vele anderen die worstelen met hun verleden. Een bron van kennis die nodig is om verder te komen met elkaar.

Floortje Scheepers

Floortje Scheepers is kinder- en jeugdpsychiater en hoogleraar innovatie in de ggz aan UMC Utrecht. Zij schreef het in 2021 verschenen ‘Mensen zijn ingewikkeld’ over psychisch lijden.

Voorwoord

DEEL 1: TRAUMATABOE

1Iedereen heeft trauma

2Gevolgen van een taboe

3Van generatie op generatie

4Wat is psychotrauma feitelijk

5Gevolgen van onverwerkt trauma

6Overlevingsstrategieën

7Drie breinen

8Uit de bocht gevlogen strategieën

DEEL 2: TRAUMABEWUST

9Een stukje geschiedenis

10Het traumamodel van Franz Ruppert

11Trauma integreren

12Collectief trauma

13Een traumabewuste ggz

14Vooruitblik

Dankwoord

Bronnen

VOORWOORD

Dit boek is geschreven voor iedereen die geïnteresseerd is in psychische gezondheid. En dan bottom-up, waarmee ik bedoel: vanuit de ervaring. Vanaf de bodem van de put omhoog. De bodem van die put ken ik goed, het is waar ik jarenlang in de modder worstelde om grip te krijgen op de betekenis van mijn leven.

Ook de weg omhoog ken ik goed. Mijn eigen weg omhoog en ook die van vele, vele anderen. Want op een dag bleek dat ik anderen kon begeleiden op hún weg, vanuit mijn ervaring. Dat dat van meerwaarde was voor hen. En wat het mooiste was: het was ook van meerwaarde voor mij. Ik heb van niemand zoveel geleerd als van de mensen die ik begeleid heb.

Met al die ervaringen bij elkaar, plus de nodige theorieën, modellen en andere inspiraties, ontwikkelde ik een eigen visie op psychische gezondheid. Parallel zijn er wereldwijd vele anderen met hetzelfde onderwerp bezig. Mijn visie mag dan eigen(wijs) zijn, anderen komen – via hun eigen processen – op dezelfde conclusies uit. En dat sterkt mij dan weer in mijn overtuigingen. We staan aan het begin van een beweging.

Het onderwerp van dit boek is trauma.

Het onderwerp van dit boek is trauma. Want uiteindelijk heb ik het antwoord op mijn worsteling gevonden. Vroegkinderlijk psychotrauma is, zo luidt mijn conclusie, de oorzaak van de modder op de bodem van de put. Indirect weliswaar; psychotrauma heeft overlevingsgedrag tot gevolg en allerlei gradaties van overlevingsgedrag leiden tot allerlei gradaties van psychisch lijden. Depressie, psychose, angst, ADHD, dat soort dingen. In onze cultuur zien we dit lijden als ‘stoornissen’. Ik zie dus niet een stoornis, maar trauma als oorzaak van psychische ontregeling. Ik heb gemerkt dat dat voor veel mensen een bedreigende gedachte is die ik liever niet hardop moet uitspreken, het lijkt wel of er een taboe op rust. Alsof – met het simpel noemen van dat woord, trauma – er luikjes dichtgaan en mensen niet meer open en nieuwsgierig kunnen zijn.

Er komen vaak defensieve, ontkennende of oordelende reacties. “Nee hoor, die heeft geen erge dingen meegemaakt.” Of: “Iedereen roept tegenwoordig maar dat hij trauma heeft. Lekker makkelijk excuus. Crimineel gedrag: slechte jeugd gehad zeker?” Of: “Mijn vader gaf mij vroeger ook met de riem; dat heeft mij geen kwaad gedaan.”

Begrijpelijk. Alleen al het horen van dat woord – trauma – brengt ons in contact met de pijn die we allemáál diep vanbinnen meedragen. We zijn nou eenmaal empathische wezens. Al gaat het misschien over de pijn van de ander, het raakt steeds ook die van onszelf. Dat kan een heel angstige ervaring zijn, vooral als je je daar in het dagelijks leven helemaal niet van bewust bent. En er een dikke laag afleiding overheen ligt.

Met andere woorden, onverwerkt trauma IS een taboe. Een taboe in onszelf, en daarmee ook beladen als een ander daar erkenning voor vraagt. Of als ik het benoem als veroorzaker van bijna alle psychisch lijden.

Ook is het verband niet zo eenduidig als we graag zouden zien. Kinderen uit één gezin bijvoorbeeld kunnen zich totaal verschillend ontwikkelen. Eenmaal volwassen krijgt het ene kind na veel problemen wel een diagnose terwijl het andere met dezelfde achtergrond zich uitstekend redt. Dus hoe zit dat dan? De gangbare verklaring ‘stoornissen’ is al met al geruststellender. Veel praktischer ook! Je hebt het wel of je hebt het niet.

Maar ja, waar zit die stoornis dan? In de hersenen vinden wetenschappers, ondanks zorgvuldig zoeken, al decennia geen bewijs dat daar iets ‘stuk’ zou zijn. Toch is deze visie nog steeds gangbaar in ons systeem van geestelijke gezondheidszorg (ggz).

De term ‘stoornis’ en de gedachte dat er iets ‘stuk’ zou zijn, verdeelt de mensheid in twee kampen. De ene groep heeft een stoornis en is dus ‘ziek’. Een kwestie van pure pech. Het is een uitdaging om je dan geen slachtoffer te voelen. Vooral omdat de gangbare behandelingen bij lange na niet afdoende blijken. Behandelingen voor psychisch lijden brengen veel minder overtuigend herstel teweeg dan behandelingen voor fysiek lijden. Gebroken benen, blaasontstekingen, zelfs dichtgeslibde aderen – allemaal duurzamer en effectiever te behandelen dan depressies, psychoses of angsten.

Het andere kamp heeft bij tijd en wijle last van emotioneel ploeteren (liefst niet al te erg) en is ‘gezond’. Want stel je voor, als je dat niet zou zijn, zou je een stoornis hebben. Meer smaken zijn er immers niet.

Wat erg lastig is: het is volstrekt onduidelijk waar de grens ligt tussen ‘ziek’ en ‘gezond’. Dat geeft een voortdurend gesteggel in dat niemandsland aan de grens.

Een ploeterende mens die moeite heeft met leven, heeft daarvoor erkenning nodig. Als die erkenning alleen maar bestaat in de vorm van een diagnose, wordt dat wel een beladen ploeteren. Neemt je werkgever of de bedrijfsarts je ziekmelding serieus? Vergoedt de verzekeraar je gesprekken bij de psycholoog? Ineens heb je er belang bij om ‘ziek’ te zijn.

Toch weten de meeste mensen wel dat iedereen soms last heeft van psychische ontregeling. Die is van alle tijden en hoort bij het bestaan. Alleen de vorm verandert soms een beetje. Vroegkinderlijk trauma ligt daarom als verklaring veel meer voor de hand. Dat is namelijk een heel gewoon verschijnsel dat ons allemaal aangaat. En daar hoef je geen slachtoffer van te blijven, je kan er iets aan doen.

Doorgaans zien we vroegkinderlijk trauma als iets heel uitzonderlijks. Voor veel mensen is het een ver-van-mijn-bed-show. En dat is ten onrechte.

Daarom dit boek. Zolang we de betekenis van vroegkinderlijk trauma niet in zijn volle omvang erkennen, kunnen we de enorme gevolgen ervan ook niet begrijpen en er al helemaal niet vrij van komen. We leven als vanzelfsprekend al eeuwen met die gevolgen, we lijden er met zijn allen onder en we zien het verband niet. De omvang hiervan is te vergelijken met de tijden waarin we het verband tussen gebrekkige hygiëne en infectieziektes nog niet kenden. Het goede nieuws is: hier valt een enorme winst te behalen.

Als we de betekenis van vroegkinderlijk trauma wél in zijn volle omvang gaan erkennen, gaan we geleidelijk meer en meer focussen op traumaverwerking. Het immense effect daarvan zal positief zijn zowel voor de fysieke als voor de psychische volksgezondheid, voor het algemene welzijn en ja, op den duur zelfs voor de wereldvrede.

1

IEDEREEN HEEFT TRAUMA

Waar denk jij aan bij het woord trauma? Uitzonderlijke, gruwelijke en gewelddadige gebeurtenissen? Die maken maar een klein deel uit van het totaal aan traumatisering.

Veel vaker ontstaat trauma in de relatie tussen ouders en hun kinderen.

Opgroeien zonder blauwe plekken is onmogelijk.

Ontaarde ouders die hun kinderen vreselijke dingen aandoen? Ook maar een klein deel. Nee, trauma is een heel alledaagsverschijnsel. Iedereen loopt tijdens het opgroeien psychische wonden op, die zijn net zo gewoon als schaafwondjes of blauwe plekken. Als je niet goed zorgt voor je schaafwondjes of als je je blauwe plekken negeert, kunnen die uitgroeien tot geïnfecteerde wonden of kneuzingen. Dat snappen we allemaal. We leren als kind al om fysieke verwondingen serieus te nemen en ze te verzorgen of te ontzien. Daarbij helpt het dat die meestal goed zichtbaar zijn.

En onze alledaagse niet-fysieke verwondingen? Die zijn onzichtbaar. Ze ontstaan wanneer een kind iets meemaakt dat hij emotioneel niet kan behappen omdat hij daarvoor de vaardigheden nog niet heeft. Baby’s en kleine kinderen hebben nog niet het vermogen om zichzelf emotioneel te reguleren en dat maakt hen zeer vatbaar voor trauma. Hun ouders moeten dat voor hen doen en daartoe moeten zij responsief zijn. Dat betekent: met aandacht in verbinding zijn met hun kind en van daaruit adequaat reageren op zijn behoeften. En dat is nogal wat.

Allereerst moet je daarvoor aanwezig zijn als ouder. Fysiek aanwezig, zodat je kunt waarnemen wat er met je kind gebeurt. En emotioneel aanwezig, beschikbaar, zodat je kunt reageren op wat er met je kind gebeurt of gebeurd is – als het daarover een signaal geeft.

Welke ouder kan altijd, op ieder moment emotioneel verbonden zijn met ieder van zijn of haar kinderen? Dat is een onmogelijke taak. Precies zoals je niet altijd kan voorkomen dat je kind zijn knie kapot valt, kan je ook niet altijd voorkomen dat hij of zij zo nu en dan emotioneel overspoeld wordt. Een jong kind heeft daar nog geen enkel verweer tegen. Wel kun je er daarna empathisch op reageren, wat een stuk gemakkelijker is wanneer je de verwonding kunt zien. Emotionele verwondingen vragen een veel grotere waakzaamheid. Als je niet aanwezig bent of was, als je de signalen van je kind misschien wel waarneemt, maar niet verstaat, of als je kind geen signalen (meer) geeft, dan onttrekken zijn emotionele blauwe plekken of schaafwonden zich aan het zicht. Met het risico dat de verwonding zich herhaalt en daarmee ernstiger wordt, wat heel goed kan gebeuren zonder dat je dat in de gaten hebt. En dat leidt tot psychotrauma. Vroeg in ons leven lopen we zo gemakkelijk trauma op, dat dat bij bijna iedereen gebeurt. Al was het maar omdat geen enkele ouder op twee plaatsen tegelijk kan zijn. Natuurlijk zijn er wel enorme verschillen in de omvang en duur van dat vroegkinderlijke trauma, en daarmee ook in de impact ervan. Maar in de basis is het verschijnsel hetzelfde.

Het feit dat we trauma oplopen, is op zich niet zo erg. Dat kan geheeld worden, net als gebroken botten of geïnfecteerde wonden. Het is soms niet prettig en het gaat niet vanzelf, maar we hoeven dat niet alleen te doen. Mensen zijn sociale wezens en worden van weinig dingen zo blij als van elkaar helpen. Dus we hebben ziekenhuizen met bevlogen zorgpersoneel om fysieke verwondingen en ziektes te behandelen.

Van vroege emotionele verwondingen en vroegkinderlijk trauma zijn wij ons in onze cultuur veel minder bewust. Ook in de geestelijke gezondheidszorg (ggz) niet. Daar werken mensen die minstens net zo betrokken en bevlogen zijn als in de fysieke gezondheidszorg.

Helaas moeten zij werken volgens een visie van hogerhand die niet klopt, een visie volgens welke de hele ggz is ingericht. Een visie die traumabewustzijn buiten de deur plaatst.

2

GEVOLGEN VAN EEN TABOE

De gevolgen van psychotrauma zijn ingrijpend, zowel individueel als maatschappelijk. Vooral als er ook nog een taboe op rust. Laat ik beginnen met een eenvoudig voorbeeld uit een sprookjeswereld.

Stel je voor dat je je hele leven al rondloopt met een kapot been. Maar dan onzichtbaar. Je hebt er last van, je loopt moeilijk, wordt snel moe, je hebt pijn, je kan niet zo snel als anderen. En stel dan dat je zo lang als je je kunt herinneren gehoord hebt: ‘Kom, loop eens door. Stel je niet aan. Pijn? Hoezo, er is niks aan de hand met jouw been.’ Hoe zou je moeten weten dat er wél iets aan de hand is? Op den duur geloof je zelf ook dat je traag bent en een aansteller. Iedereen loopt je voorbij en het is je eigen schuld.

Dan ben je volwassen, je raapt al je moed bij elkaar en gaat naar allerlei erkende deskundigen. Mensen met autoriteit. Helaas zeggen ook zij allemaal hetzelfde: Het ligt aan jou, het zit tussen je oren, wij kunnen je niet helpen.’ Best zuur, toch? Wacht maar, het wordt nog erger.

Stel, er bestaan in deze sprookjeswereld alleen maar banen waarvoor je vlot ter been moet zijn. Dat betekent dat jij met jouw kapotte been niet aan de bak komt. Voor jou dus geen vooruitzichten op een welvarend leven; je zult het je hele leven met een kleine uitkering moeten doen. Een lage status en weinig geld.

En iedereen om je heen loopt harder dan jij, dus het is ook erg moeilijk om een partner te vinden die jij kunt bijhouden. Misschien verlies je de ene partner na de andere of moet je het levenslang zonder partner stellen.

Waarschijnlijk ben je een slimme persoon en een echte doorzetter en kun je een heleboel van jouw gebreken compenseren. Misschien is het je toch gelukt om een baan en/of een partner te vinden. Daar betaal je, zolang je niet weet dat er iets mis is met je been, een hoge prijs voor. Want je wilt iedereen bijhouden, je móet functioneren op standje ‘normaal’. Je bent dus genoodzaakt om jezelf geweld aan te doen om aan de eisen van je omgeving te blijven voldoen. Op den duur ervaar je de pijn niet meer als pijn en neem je het jezelf kwalijk dat er periodes zijn waarin je moeite hebt om vol te houden. Periodes waarin je uitgeput en wanhopig bent, in elkaar krimpt van ellende. Waar vervolgens niemand iets van begrijpt. En de karavaan trekt verder.

En dan ben je vijftig en dan komt er iemand die zegt: “Er is werkelijk iets aan de hand met jouw been. En we kunnen er iets aan doen, samen.”

Het zijn omstreden deskundigen, die dat beweren. Het worden er wel steeds meer. Je gaat met iemand in zee en ja, je merkt dat deze begeleider jou echt hoort, ziet en gelooft, en dat hij of zij ook begrijpt wat er kapot is aan jouw been. En dat je, naarmate de behandeling vordert, langzamerhand herstelt naar een staat die je nog nooit gekend hebt. Minder pijn, meer tempo en een grotere actieradius.

Wauw! Je kan het eerst niet geloven. Je zal er blij mee zijn, natuurlijk, en je zal ook verdriet voelen over al die verloren jaren. En ongetwijfeld ook boosheid. Doordat je niet wist wat je mankeerde, en je er dus ook geen verbetering in kon brengen, heb je een moeilijk leven gehad. Het is niet eenvoudig om dat te accepteren. Het kan nu gemakkelijk lijken om vast te blijven zitten in woede en wrok, met name naar die deskundigen-met-autoriteit die jou het bos instuurden. En die nog steeds zeggen dat er niets met jouw been aan de hand is.

Ook al is er een overdaad aan bewijs voor je kapotte been, geleverd door die andere deskundigen die omstreden genoemd worden. Ook al zijn er steeds meer mensen die met succes de behandeling hebben doorlopen en hun kapotte been hebben kunnen repareren.

Lekker is dat!

Mijn eigen woede en wrok over het niet herkennen van mijn ‘kapotte been’ hebben me lange tijd in hun greep gehouden. Op mijn werk functioneerde ik voor twintig procent; de overige tachtig had ik nodig om sociaal overeind te blijven. Vroegkinderlijk psychotrauma heeft enorme gevolgen gehad voor mijn leven. Ik verkeerde altijd in een staat van opperste alertheid in werksituaties. Dan waren er immers andere mensen in de buurt, die iets van mij verwachtten. Voor relaties gold hetzelfde, daar begon ik vanaf mijn twintigste maar helemaal niet meer aan. Het kleinste voorval in werk of relatie bezorgde me huilbuien, woede- of angstaanvallen. Het leven kostte mij zo meer energie dan ik kon opbrengen.

Doordat niemand mij kon vertellen wat er met me aan de hand was, heb ik jarenlang gedacht dat ik gek was.

En ik ben niet de enige, ik hoor dezelfde schrijnende verhalen nog steeds met regelmaat van mijn cliënten. Toen ik, nog niet eens zo lang geleden, ontdekte dat mijn leed een naam had, vroegkinderlijk (complex) psychotrauma namelijk, was ik niet alleen blij, maar ook gechoqueerd. Ik had inmiddels een manier gevonden om me met mijn eigen gevoeligheden te verhouden en ik begeleidde als ervaringsdeskundige ook al jaren anderen.

Ik heb jarenlang gedacht dat ik gek was.

Toen ik mij ging verdiepen in het fenomeen, ontdekte ik tot mijn verrassing dat de klachten die ik had, en mijn cliënten (volwassen KOPP: Kind van Ouder met Psychische Problemen) ook, precies pasten bij klachten van psychotrauma zoals je dat bij oorlogskinderen aantreft. Daar bestaan gewoon behandelingen voor, daar is kennis over beschikbaar.

Onbehandeld en niet erkend (vroegkinderlijk) trauma gaat gepaard met onnoemelijk veel leed. Leed dat voorkomen kan worden. Er is alleen erkenning nodig, en daar ontbreekt het vooralsnog aan.

Ik wist al jaren dat ik dit boek wilde schrijven. En het heeft lang geduurd voordat ik persoonlijk de juiste afstand had tot het onderwerp om dat te kunnen doen. Er zijn vele versies aan deze voorafgegaan. Mijn inzichten over het onderwerp groeien mee met de ervaringen en verhalen van mijn cliënten. En met de kennis van de deskundigen die op dit moment aan de weg timmeren, waarin ik mijzelf herken. Peter Levine, Bessel van der Kolk, Gabor Maté, Franz Ruppert en vele anderen.

Lange tijd was ik te boos om effectief te kunnen schrijven. Ik moest zelf nog groeien om mijn beschuldigende, scherpe toon kwijt te raken. Dat is misschien leuk voor een blog of een column, maar er is meer nodig om een verandering in gang te helpen zetten. Polarisatie is niet de weg.

Polarisatie is jammer genoeg wel erg aanwezig in hulpverleningsland. Er is anno 2021 een situatie ontstaan waarin er naast de reguliere, door de verzekering bekostigde ggz een parallelle ggz groeit. Die bestaat uit ervaringsdeskundigen en herstelacademies. En die doen het uitstekend. Cliënten missen iets in de reguliere ggz dat ze bij een ervaringsdeskundige, zoals ik er zelf ook één ben, kennelijk wel vinden.

Cliënten zijn bereid om er zelf voor te betalen. Verzekeraars vergoeden deze begeleiding meestal niet, of slechts ten dele. De parallelle ggz krijgt tot nu toe nog weinig erkenning in het ingewikkelde speelveld tussen politiek, verzekeraars en wetenschap.

In de parallelle ggz zijn veel mensen boos omdat ze zich niet erkend voelen terwijl ze duidelijk in een behoefte voorzien. In de gevestigde ggz zijn veel mensen boos omdat al die succesvolle initiatieven zich niet aan hun beperkende regels hoeven houden. En zo is er vijandschap. Aan beide kanten steken mensen er veel energie in om te wijzen op de tekortkomingen van de andere partij.

Polarisatie is een doodlopende weg.

Maar lieve mensen, zolang we communiceren vanuit woede en wrok, dragen we bij aan de polarisatie tussen ‘gevestigde ggz’ en ‘parallelle ggz’. En dat is een doodlopende weg: polarisatie is schadelijk voor het veranderproces. Onnodig ook. Wat er wel nodig is, is samenwerking in alle openheid en met respect voor elkaars kennis en ervaring.

Met dit boek hoop ik bij te dragen aan de paradigmaverschuiving die – gelukkig – al in gang gezet is en die vanwege de onhoudbaar hoge druk op de ggz ook nú zijn momentum beleeft.

Hoofd stuk?

Of hartzeer?