EINDELOOS NABIJ
STAN JACOBS

© 2021 Stan Jacobs

Cover: tekening en ontwerp: Stan Jacobs

Eerste druk: april 2021

ISBN 9789083178837
NUR 301
D/2021/13365/21

Uitgeverij Het Punt
Baasrodestraat 118
9200 Dendermonde

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of welke andere wijze ook zonder voorafgaande toestemming van de uitgever.

Stan Jacobs

EINDELOOS NABIJ

UITGEVERIJ HET PUNT
DENDERMONDE

2021

voor onze kleintjes Ellie, Rosie en Mattis

Elke gelijkenis met bestaande personen of gebeurtenissen berust op louter toeval.

‘In my beginning is my end … In my end is my beginning.’

(Four Quartets, T.S.Eliot, 1888-1965)

‘Heureux qui, comme Ulysse, a fait un beau voyage,
Ou comme cestuy-là qui conquit la toison,
Et puis est retourné, plein d’usage et raison,
Vivre entre ses parents le reste de son âge !’

(Joachim du Bellay, 1522-1560)

Inhoudsopgave

EINDELOOS NABIJ

Inhoudsopgave

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

29

30

31

1

Toen ze de gordijnen opzijschoof, keek ze in een potdichte mist. Ze kneep haar ogen tot spleetjes, zocht de kerselaar die op slechts enkele passen van het raam stond, maar zag niets. Ze zou in de wolken moeten zijn, want ze hield van de stilte die de mist vergezelt. De regisseur die de opname stillegt zodat de acteurs op adem kunnen komen en kunnen bedenken hoe het verhaal verder moet. Ze voelde alleen maar hoe haar maag keerde. Want gisteren was Sylvia bij haar komen aanmeren met de boodschap dat er een oudje was overleden in het woonzorgcentrum waar ze werkte. En dat haar moeder maar best snel haar koffer maakte. Er kwam niet elke dag een kamer vrij. Het had niet geholpen dat ze haar dochter ervan had proberen te overtuigen dat ze nog best in staat was om voor zichzelf te zorgen. Dat had ze trouwens haar hele leven al gedaan en... Sylvia had haar moeder niet laten uitspreken. ‘Mist’, had ze geroepen, ‘er zit mist in je hoofd, ma! En die schijnt niet meer te willen optrekken.’ Ze had een reistas van de zolder gehaald en die met een diepe zucht voor de voeten van haar moeder gegooid. ‘Je bent de tachtig voorbij. Het wordt tijd dat je je daar naar gedraagt!’

Ze keek een laatste keer in de leegte die door het raam werd ingekaderd en schoof de gordijnen er terug voor. Ze kon zich niet herinneren hoe die tachtig jaren uit haar morsende handen waren geglipt, dat niet, maar ze wist wel dat ze niet van plan was om het bij deze zielige metafoor te laten. Haar leven zou niet eindigen in een toegedekte nevel. Ze perste haar lippen op elkaar en rechtte haar rug. Elke dag die haar nog restte, elk uur, elke minuut zou ze afkluiven als een gulzige puppy. En dat zou niet gebeuren tussen kwijlende oudjes. Haar botten waren dan wel stram, haar geheugen durfde wel eens een steek te laten vallen, maar haar brein werkte nog prima.
Ze keek naar de koffer die naast het bed stond en eerder op een trolley leek. Hij was niet groter dan een meter en was ingesnoerd met een brede rode riem. Om te voorkomen dat hij zou openbarsten en de alledaagsheid van zijn inhoud aan onbevoegden zou tentoonstellen. Op de voorkant was een sepia wereldkaart afgebeeld. Ze trok haar neus op en snoof diep. Nadat ze zestig jaar geleden hals over kop met Norbert was getrouwd had ze niet één keer het land meer verlaten. Want Norbert was oud geboren. Toen hij met twintig bij haar vader in dienst kwam, werd hij al snel zijn eerste klerk. Niet zozeer omdat hij sneller werkte of de dossiers beter kende. Hij werd gewoon door iedereen die op haar vaders kantoor kwam, verkeerdelijk gehouden voor ‘meneer de notaris’. Vanwege zijn ernstige blik in zijn bleke gelaat. En zijn vroegtijdig grijze haren. Die hij netjes in een scheiding legde. Net boven het rechteroor. Alsof hij hiermee wilde benadrukken dat zelfs wat al enige tijd bij hem was afgestorven, toch nog wilde getuigen van zijn conservatisme.
Het was dan ook voor iedereen een enorme verrassing geweest, dat de bevallige dochter van de notaris op haar achttiende in het huwelijk trad met de grauwe klerk, die net twintig was. In de jaren vijftig van de vorige eeuw was het niet ongewoon dat jongelui op zo’n jonge leeftijd en vooral na zo’n korte verloving mekaar het jawoord gaven. Dat soort gebeurtenis was echter altijd voer voor de roddeltantes uit het dorp. Zat er onder het grijze hoofd van de eerste klerk van notaris Denys een wellustig dier dat niet had kunnen wachten tot zijn prooi eerst zijn wettige echtgenote was geworden? Of was er wat anders aan de hand? Waarom immers, was het huwelijk zo snel gearrangeerd precies na de zomervakantie die de familie van de notaris steevast doorbracht op het domein van de wijnboer in de Languedoc? Was de notarisdochter beneveld geworden door een van de zonen? Geen Franse haan die kraaide toen het huwelijk negen maanden later al gezegend werd met een zoon. Norbert beloofde een liefdevolle vader te zijn. Tot bleek dat de oogjes van kleine Antoine in een Aziatische hoek stonden. Zijn tongetje te groot bleek om binnen te houden. Hij de hele dag kwijlde en diepe bromgeluidjes maakte. En tot de dokter het jonge stel vertelde dat Antoine een bijzonder jongetje was dat wat meer tijd zou nodig hebben om op te groeien.

Ze nam de enveloppe van het nachtkastje en drukte die met beide handen op haar borst voor ze hem in haar jaszak liet glijden. Ze keek op haar polshorloge. Tien uur. Ze moest voortmaken. Binnen een half uur stond Sylvia aan de deur. Voor een enkele rit naar het rusthuis. Ze keek een laatste keer de slaapkamer rond. Liet haar blik over de kaptafel glijden, de grote spiegelkast, de nachtkastjes, het bed. Stuk voor stuk medeplichtig aan een halve eeuw eenzaamheid. Want na Antoines diagnose kwam Norbert steeds later thuis van kantoor, besloot op een grijze dag zijn eigen vastgoedzaak te beginnen en liet zich van de ene dag op de andere Bert noemen. Hij had plots nog minder tijd voor vrouw en kind en kwam zelden voor donker thuis. Dat Sylvia er nog was gekomen, was te wijten aan Norberts rug die protesteerde tegen zoveel bureauwerk en hem had gedicteerd een week rust te nemen. Antoine was toen tien en heel opgetogen met zijn zusje. Wanneer hij ’s avonds van het opvangcentrum thuiskwam, snelde hij als een gek naar de baby om haar te overladen met een vracht aan genegenheid en likte hij haar wangen alsof ze zijn pup was. Volgens Norbert verwarde Antoine haar met zijn knuffelbeer. Rose zag echter de blik in de bolle oogjes en wist dat liefde nog nooit zo eerlijk en zo puur was geweest.

Ze glimlachte breed en stapte naar de kleerkast op de overloop. Ze trok haar jas over haar frêle schouders en wilde de trap nemen, toen haar aandacht werd getrokken door het licht in de slaapkamer. Iemand had de lamp laten branden. Ze stapte de kamer in en zag de trolley naast het bed staan. Heel even keek ze verweesd naar de koffer, toen sloeg ze de handen in elkaar.
‘Hoe kan ik zo dom zijn!’ Ze wierp een snelle blik op haar polshorloge, greep de trolley, maar bedacht zich.
‘Die heb ik toch nergens voor nodig!’
Ze maakte de rode riem los, ritste de koffer open en haalde er haar portefeuille uit. Toen ze hem in haar jaszak liet glijden, tastte ze wat dieper en haalde er een omslag uit. Ze fronste haar voorhoofd. Waar kwam die vandaan? Ze las het adres op de achterkant. Op het klevertje stond de gedrukte tekening die ze zo goed kende.
‘De kleine Prins! Natuurlijk! Hoe kan ik dat vergeten!’
Ze had erop gestaan dat haar baby Antoine zou worden genoemd. Omdat ‘le petit Prince’ in het meesterwerk van de Saint-Exupéry geen naam had, zou hij de voornaam van de schrijver krijgen. Zo was het en niet anders.
Ze stak de omslag terug in haar jaszak en knipte het licht uit. Precies op dat moment hoorde ze de bel en onmiddellijk daarna de voordeur die werd geopend.
‘Sylvia!’ Ze keek op haar polshorloge en schudde het hoofd. ‘Zoals altijd veel te vroeg.’
Haar ‘Waar ben je ma?’ klonk meteen als een zucht. Dat verbaasde Rose niet. Sylvia was altijd al haar baas geweest. Als kleuter dicteerde ze haar moeder al welke kleertjes ze vooral niet wilde dragen, welke dag ze spaghetti zouden eten, welke televisieprogramma’s ze samen zouden zien. Toen Rose haar op een dag in een vermoeide bui meldde dat ze haar voortaan beter ‘Sylvi-nee’ zou noemen, had haar dochter ermee gedreigd haar koffers te pakken. ‘Niet de mijne, maar die van jou! Jij bent een slechte mama!’
Ze was niet ouder dan vijf geweest.
‘Waar zit je, ma? Je hebt je koffer toch al gepakt, ja?’ Ze hoorde haar naar de keuken stappen. Snelle harde tikken op de natuurstenen vloer. Een metronoom die haar ritme bepaalt. Of eerder, haar ritme dat de metronoom beveelt.
Was het omdat ze zich plots bewust werd van het feit dat haar afscheid van het huis nabij was, als een radicale streep die men onder een som trekt? Of begreep ze dat die som beangstigend sterk geleek op de ongenadige vrouw in de keuken die haar voor de tweede keer riep? Rose hoefde het antwoord niet te kennen. Voor ze het besefte had ze haar mocassins in haar hand en opende ze de deur van Norberts werkkamer. Ze trippelde naar binnen, drukte de deur dicht. Een muffe geur sloeg haar in het gezicht. Na zijn overlijden was er niets veranderd in zijn kamer. Tenzij de hoeveelheid stof die zich sinds twee jaar ophoopte op zijn bureau en de ladekast. Net na zijn dood was ze op aandringen van Sylvia met stofzuiger en poetsgerei naar de kamer getrokken, maar ze had zich een grafschender gevoeld en was twee minuten later de slaapkamer naast zijn bureau aan het poetsen. Ze had het therapeutisch effect dat Sylvia had voorspeld niet afgewacht. Sindsdien was ze nog slechts één keer in de kamer geweest. Het leek toen alsof de meubels haar verwijtend hadden aangekeken en dat het stof haar duidelijk had willen maken dat ze hen uit alle macht zou behoeden voor aanranding van de eerbaarheid.
Ze hoorde Sylvia tekeergaan in de tuin. Haar dochter was nooit erg spaarzaam geweest met krachttermen en verwensingen. Rose hoorde haar een derde keer roepen en begreep nu pas dat ze een weg was ingeslagen waarvan ze het einde niet kende. Ze haalde diep adem. Grinnikte plots gesmoord. Dit had ze jaren geleden al moeten doen!
Ze moest snel zijn. Binnen enkele minuten zou Sylvia hier aan de deur staan rommelen. Ze zou meteen begrijpen dat haar moeder zich had teruggetrokken in een kamer die ze voor onschendbaar hield. Ze sloop op haar tippen naar het brede dossierrek, haalde voorzichtig de hendel achter een boek over en schoof de kast een meter opzij. Achter dit rek bevond zich de archiefruimte. Die rook naar troosteloze saaiheid. Hierin zou ze heel even moeten verdwijnen voor het avontuur zou beginnen. Als bij de stap die je eerst achteruit moet zetten voor je de sprong kan maken. Ze schoof het rek terug op zijn plaats en haalde de hendel aan de binnenkant over. De plotse stilte deed haar rillen. Vanuit een kleine opening in het plafond kwam een lichte tocht op haar neer. Ze ademde diep. Een zielig lampje probeerde de duisternis te ontkennen. Toen ze was gewend aan het schaarse licht, merkte ze dat de ruimte niet meer was dan een nis van iets meer dan een meter diep die over de hele breedte van zijn kantoor liep. In een hoek stond een tafeltje met op elkaar gestapelde conservenblikjes, enkele flessen water en drie bekers. In de andere hoek stonden tientallen corpulente opbergmappen als relikwieën in een crypte naast elkaar. En tegen de wand stond een ligstoel. Met daarnaast tot haar verbazing een plastic toiletemmer en een rolletje closetpapier. Ze schudde het hoofd. Ze was nooit eerder in deze nis geweest. Wist alleen dat Norbert daar zijn ‘meest gevoelige dossiers’ bewaarde. Ze staarde naar de toren conservenblikjes, naar de waterflessen. Naar de drie bekertjes. Slechts drie. Geen vier. Ze sloeg haar handen voor haar mond, hield haar adem in. Sylvia kwam de trap opgestormd als een loeiende stier.       
‘Godverdomme ma, ik heb niet de hele dag, ja!’
Ze kende haar dochter. Dadelijk zou haar toon veranderen. Eerst klagend, dan smekend. Maar al snel zou haar gepekelde karakter weer de leiding nemen. Norbert had nooit dat gehaaide kantje van haar willen zien. Was altijd blijven geloven in de kwetsbaarheid van zijn lieverd. Voor de lieve vrede was Rose hem daar steeds in gevolgd. En had ze de triomf in Sylvia’s ogen moeten verdragen wanneer Norbert alweer haar grillen had getolereerd. Slechts één keer had hij haar stevig op de vingers getikt. Sylvia moet zo’n tien geweest zijn toen hij haar aan zijn bureau betrapte. Ze had de datumstempel nog in haar hand. Ontkennen was onmogelijk. Het bestempelde blad dat voor haar lag, was overigens een schreeuwende getuige. Het was de enige keer dat hij zijn dochter had geslagen. Het was de laatste keer dat ze het gewaagd had op zijn terrein te komen. Zo had ze nooit het bestaan van de nis gekend. En nooit geweten waarom hij de bergplaats in hun woning had voorzien.

Het had Rose vreemd geleken dat haar man tijdens de verbouwing van hun nieuwe villa persoonlijk aanwezig was toen de bouwvakkers op de eerste verdieping een van de kamers voorzagen van een extra muur met brede opening. Ze hadden de woning gekocht nadat Norbert enkele goede zaakjes had gedaan. Het leek een prima aankoop, want buiten een nieuwe badkamer en een moderne keuken waren er nauwelijks veranderingen nodig geweest. Het was voor Rose dan ook een verrassing dat hij die grote ingreep niet met haar had overlegd. Pas na een eindeloos gekif had de zwijgzame Norbert haar een inkijk in zijn verleden gegund.
Norbert was een oorlogskind. Geboren op 9 november 1938, precies tijdens de ‘Kristallnacht’ waarin Duitse bendes over het hele land massaal Joodse bezittingen vernielden. Hij moest nog twee worden toen de Duitse troepen België bezetten. Zijn vader was bierleverancier die met zijn bierkar de cafés van de omliggende dorpen bevoorraadde. De kar en het paard had zijn eigen vader hem geschonken toen hij de zaak aan zijn zoon had overgelaten. Elke oorlog is wreed en ongenadig. En onverzadigbaar. Om de oorlogsmachine te smeren moesten de Duitse troepen alles inzetten. Ook paarden.
Het scheelde geen haar of de ‘Feldwebel’ had het huis in brand laten steken toen Norberts vader weigerde zijn paard in te leveren. Maar er was plots een grijns verschenen op de tronie van de Duitse onderofficier. Hij had de kleine Norbert uit de armen van zijn moeder gerukt, tegen zich aangetrokken en zijn ‘Luger’ tegen de slaap gedrukt. Het paard tegen zijn zoon. Een seconde later was de schutting in de stal weggehaald en werd het paard weggevoerd. Norbert was niet ouder dan drie geweest, maar hij zou nooit nog een stap zetten zonder aanhoudend over zijn schouder te kijken.

Rose keek om zich heen en knikte. Deze nis was zijn wijkplaats geweest. Zijn toevluchtsoord. Zijn kille harnas. Ze trok een mondhoek op. Dat Norbert ervan overtuigd was dat deze plek op een kwade dag zijn leven kon redden, kwam haar nu goed uit. Ze knikte onwillekeurig. Indien nodig kon ze het hier een tijdje uithouden.
Op het moment dat ze zich in de ligstoel liet zakken, hoorde ze Sylvia de deur opengooien.
‘Je stelt me teleur, ma. Ik doe dit ook niet graag, weet je?’ Rose hield haar adem in. Ze hoorde Sylvia door de kamer trippelen. Alsof ze erin kon slagen één keer in haar leven de stilte te benaderen. Ze kende haar dochter. Dadelijk zou haar klaagzang komen. En daarna de huichelende tranen.
‘Dit begrijpt toch geen mens!’
Roepend, als in een foute regie.
‘De dochter neemt een vrije dag om haar hulpbehoevende moeder naar het rusthuis te brengen waar alleen maar lieve mensen, waaronder zijzelf, haar zullen omringen met de beste zorgen zodat haar levensavond zowat de mooiste tijd van haar leven wordt …’
In één langgerekt lamento. En beëindigd met een luide snik.
Rose hoorde hoe ze zich in de bureaustoel wierp. Op slechts enkele tientallen centimeters van haar vandaan. Een seconde later weer opveerde en de kamer verliet. Zonder nog een woord te zeggen. Onbegrepen, overtuigd van het ijzingwekkende gebrek aan dankbaarheid van haar moeder. De luide knal van de voordeur kon niet duidelijker verwoorden wat ze over haar moeders gedrag dacht.

2

Dood. Zwart als de dood. Ze knipperde enkele keren met de ogen, maar zag niets. Het gelige lampje was plots uitgevallen. Niet dat dit haar beangstigde. Ze kende Norbert. Hij had wellicht een tijdschakelaar laten installeren. Ze hoefde alleen de schakelknop te vinden. Ze hees zich uit de ligstoel en bleef heel even stilstaan. Om haar hart de tijd te geven haar benen te voorzien van het nodige bloed. Een lange seconde. Die steeds langer werd tot hij zich had uitgerekt tot vijfenzeventig jaar. Ze schrok. Had in eeuwen niet meer aan het incident gedacht. Aan haar vader. Die in het duister van de nis plots opdook. Haar bij de arm van de keldertrap sleepte. De deur van het kolenhok opentrok, haar bulderend naar binnen gooide. Het peertje uit de fitting draaide en het met een doffe plop tegen de muur wierp.
Het duurde een hele tijd voor ze begrepen had wat er gebeurd was. Het was zondag. Ze zat naast haar moeder op de eerste rij in de kerk. De stoelen waren van hen. Zo las ze. ‘Monsieur le Notaire Denys’ stond op het koperen plaatje op de rugleuning. Ze hadden het wel goed geoefend in de klas, maar toch was ze behoorlijk gespannen. Binnen enkele minuten zou ze samen met de andere meisjes voor het eerst het lichaam van Christus ontvangen. De juffrouw had elke lettergreep onderstreept met de vlakke hand op haar lessenaar: ze zouden een doodzonde begaan als ze op de hostie kauwden of die zouden aanraken. Ze vroeg zich af hoe Christus’ lichaam zou voelen, op haar tong, en of het zou bloeden als ze erop beet. Ze slikte vlug haar speeksel in. Probeerde er niet aan te denken. Maar toen ze samen met de andere meisjes aan de communiebank knielde en de priester zag naderen, werd de opwinding te groot. Er was geen enkele manier meer geweest om het te stoppen.
Ze zou nooit te weten komen wat haar vader het ergst had gevonden. Dat ze in haar broekje had geplast of dat ze haar mond niet meer had durven openen op het moment dat de priester de hostie voor haar opeengeperste lippen had gehouden. De man had er niets van begrepen, had alleen een afkeurende blik naar ‘meneer en mevrouw de notaris’ geworpen.
Rose grimlachte terwijl ze de muur betastte. Ze dacht dat ze de kolenkelder vergeten was. Het was al zo lang geleden. Ze had een tijdlang in stilte geweend. Wist dat ze het niet moest wagen om een geluid te maken. Een straf onderging je. Nederig. Bewust van je schuld. Na een poos had ze haar tranen met het witte communiekleedje gedroogd. Had zich op de kolen gelegd en was in slaap gevallen. Uitgeput, niet meer in staat na te denken. Overtuigd dat haar beschermengel over haar zou waken.
De schakelaar klikte. Het gele peertje loste de jaren in een knip op. Ze keek op haar polshorloge en zuchtte. Bijna elf uur. Sylvia zou slechts wat boodschappen doen en snel weer hier staan. Dat wist ze. Het werd tijd dat ze een beslissing nam. Ze kon zich aan de keukentafel zetten met een kop thee en op haar dochter wachten. Dat kon ze. Maar dan zou ze zichzelf veroordelen tot een zielloos einde tussen wauwelende ruïnes. Die slaafs het programma van het rusthuis volgden. Rolstoelgymnastiek, zangmoment, schilderhoek, pillenbedeling, onbegrepen beelden op het overal aanwezige televisiescherm. Wachtend op de koffie. Wachtend op bezoek. Wachtend op het einde.
Ze schudde het hoofd. Ze had haar besluit genomen toen ze Norberts kamer insloop. Ze keek om zich heen. Bekeek de blikjes op de tafel, de zielige toiletemmer, de ladekast met dossiers. Haar aandacht werd getrokken door de letters op de rug van de dikste klasseermap. ‘Verkoop WOII.’ Ze nam hem van het rek, sloeg de map open, maar kon niet verhinderen dat een oud notitieboek uit haar handen glipte en op de grond viel.
Ze liet een gilletje en keek verbaasd naar het boek dat aan haar voeten lag. De kaft was gemarmerd zoals dat in oude archieven paste. Er stak een tip van een vergeeld blad uit. Ze bukte zich, greep met een hand het notitieboek en drukte zich met de andere hand op de ligstoel terug recht. Ze haalde het blad uit het boek, ontvouwde het en zette zich onder het lampje.
‘Confidentieel’, las ze hardop. ‘Wat heeft dit te betekenen?’
Norbert was niet zo’n prater, dat bleken de potentiële kopers van zijn huizen altijd erg op prijs te hebben gesteld. Na zijn beschrijving van het pand liet hij de geïnteresseerden zonder verdere inbreng overleggen. Zo was hij, een stille, maar hij had nooit dingen voor haar achtergehouden. Wat mocht er dan zo geheim zijn aan dit notitieboek? Ze bekeek de handtekening onderaan het blad. Die was onmiskenbaar van Norbert. Pieterig, haast onleesbaar. Ze drukte haar brilletje hoger op haar neus.

‘Opgemaakt te Antwerpen op de 19 de november 1982.
Dit begeleidende schrijven betreft een toelichting van het schrift waarin het door de lezer is gevonden.’

Rose trok haar wenkbrauwen op. Dat was helemaal de taal van haar man. Vroeger zou ze weer haar hoofd hebben geschud bij zijn gekunstelde zinnen, maar nu leek het of hij even uit de vergetelheid was gestapt en bij haar kwam staan. Ze huiverde.

‘In dit laatste staan accuraat beschreven, de Joodse panden die door mijn schoonvader, notaris Denys, in Antwerpen te koop werden gesteld na verordening door de Duitse Militärverwaltung in de periode van de vier grote razzia’s van augustus en september 1942.’

Ze fronste haar wenkbrauwen. Drie jaar was ze. Heel scherpe herinneringen aan haar moeder die haar optilde, haar tegen zich aan drukte, zodat ze haast stikte, in een portiek hurkte en de adem inhield op het moment dat twee mannen op een motor en gevolgd door een zwarte wagen de straat inreden. Aan soldaten die uit een gierende vrachtwagen sprongen, de huizen binnenstormden en enkele seconden later huiverende mannen en vrouwen de straat opjoegen. Aan krijsende kinderen, met grote, niet-begrijpende ogen.

‘Tijdens de afbraak van het oude notarisgebouw in september 1982 werd het hierboven vermelde notitieboek aangetroffen onder de plankenvloer van het kantoor van de notaris. Het is aan ondergetekende overhandigd door de werfleider die de rechtschapenheid bezat om het mij, de echtgenoot van Rose Denys, enige dochter van de notaris en erfgename, toe te vertrouwen.’

Ze staarde niet-begrijpend naar het gelige blad.
‘1982,’ fluisterde ze, ‘het jaar waarop papa is overleden.’
En waarop ze de oude villa hadden verkocht. Niet meer dan een maand later werd de sloop gestart om plaats te maken voor het drie verdiepingen hoge flatgebouw. Haar moeder zou een jaartje bij hen intrekken tot haar kleine appartement voltooid was. Voor Norbert was dit geen probleem geweest. Mama en zij hadden hetzelfde talent. Zich wegcijferen leek hen aangeboren. Voor de puberende Sylvia betekende de aanwezigheid van haar grootmoeder dat ze, in plaats van twee keer, haar hartverscheurende komedie drie keer kon opvoeren telkens ze ergens zin in had. In die tijd verbleef Antoine tijdens de dag in een opvangcentrum voor jongeren met een beperking. Niet dat hij onhandelbaar was. Niet dat hij tot last was. Dat was hij voor Rose nooit geweest. Het was eerder op zijn eigen vraag dat hij dagelijks het busje nam. Op zestien was hij op zomerkamp geweest met geestverwanten en had hij de liefde ontdekt. Hij had naar eigen zeggen zo’n groot hart dat hij iedereen graag zag. Dat was op een pijnlijke manier duidelijk geworden toen hij bij de avondknuffel de jonge akela tegen zich had aangedrukt en zijn piemel uit zijn pyjama had gehaald. Antoine was geen seconde bedreigend geweest, toch had de jonge welpenleidster zich krijsend uit zijn omhelzing gerukt terwijl ze de uiting van zijn liefde met haar zakdoek had pogen weg te vegen. Dat incident had plaatsgehad na het laatste kampvuur. Toen Antoines ouders hem van de trein haalden, werden ze even opzij genomen voor een praatje met de leiding. Rose had vooral onthouden dat haar zoon voor honderd procent eerlijk was in de liefde, maar dat de mensen daar nog niet klaar voor waren. Alleen zij begreep hem. En haar moeder. Want ‘mammie’ zag in zijn gezwollen ogen de blik van een engel. Begreep dat zijn stotterende en kwijlende mond alleen maar probeerde te verwoorden hoe graag hij haar zag.
Ze streek het blad glad en las verder.

‘Ik, ondergetekende, Norbert Grandjean, me bewust zijnde van het delicate karakter van de in het notitieboek vermelde koopaktes, verzoek de vinder om na mijn verscheiden het boek te schenken aan het Rijksarchief Antwerpen-Beveren.’

Ze staarde met grote ogen naar de handtekening, naar zijn stempel en vouwde het blad terug in vier. Dan sloeg ze het notitieboek open en hield de eerste bladzijde op enkele centimeters van haar bril. Sierlijke letters. Bruinige inkt. Woorden en getallen geperst tussen drie kolommen. Slordige handtekeningen onder vreemde namen. Dit was onmiskenbaar het handschrift van haar vader. Haar hartslag versnelde terwijl haar trillende vingers over het blad gleden. Ze klemde de tanden op elkaar, klapte het boek dicht. Schudde het hoofd. Had ze het goed gelezen? Beweerde Norbert dat haar vader tijdens de bezetting betrokken was geweest bij de verkoop van Joodse huizen? Dat hij zich als een ordinaire dief verrijkt had met de bezittingen van gedeporteerde families? Ze schudde opnieuw het hoofd. Kon niet geloven dat hij gewillig had meegewerkt met een bezetter die meende de stad ‘Judenrein’ te moeten maken. En plots begreep ze het. Norbert had niet gewild dat de herinnering aan de gezaghebbende status van haar vader aangetast zou worden.
‘Hij moet het geweten hebben! Kan dat de reden zijn waarom hij toen bij papa is opgestapt?’
Ze sloeg haar armen om haar schouders. Alsof ze zichzelf wilde vergeven voor de woorden die ze jaren geleden daarover met Norbert had gehad.
‘Verdomme, Norbert, je had het me moeten … ‘
Verder kwam ze niet. Op de parking voor het huis hoorde ze een portier dichtslaan.
‘Sylvia!’
Rose spitste haar oren. Hield de adem in. Geen beweging in de gang. Het was beslist de postbode. Ze glimlachte onwillekeurig. Klopgeesten waren slechts een herinnering uit haar eenzame jeugd. En die dateerde van veel vroeger dan een halve eeuw. Ze nam het notitieboek, haalde de hendel over en duwde tegen de dossierkast. Deze schoof gewillig opzij. Ze gleed Norberts werkkamer binnen en liet zich neervallen in zijn bureaustoel. Ze keek door het raam de tuin in. De mist was nog steeds niet opgetrokken. Ze vermoedde dat die Sylvia moest hebben opgehouden. Toch drong de tijd. Ze staarde naar haar handen. Die lagen als in een gebed voor haar op het bureau. Hoe moest het verder? Was er iemand bij wie ze zich tijdelijk kon schuilhouden? En wat daarna? Ze sloot haar ogen, haalde haar bril weg en masseerde de neuswortel. Als ze niet als een oudje behandeld wilde worden, zou ze haar resterende veerkracht moeten gebruiken. Terug moeten denken en handelen als een jonge vrouw. Niet slechts de platgetreden weg voor zich zien, maar links en rechts van haar kijken en merken dat die weg ontelbare zijwegen had. Wegen die beslist ook ergens heen leidden. Ze zette haar bril terug op de neus. Haar blik gleed langs de muur links van haar en bleef rusten op de grote foto die naast de deur hing. Op een zeilboot keken twee breed glimlachende gezichten in de lens van de fotograaf. Ze sloeg met de vlakke hand op het bureaublad.
‘Annie! Natuurlijk!’
Rose herinnerde zich de datum niet meer precies. Antoine zal net geen tien geweest zijn. Ze was al enkele weken overtijd, maar had er Norbert nog niets over gezegd. Annie, haar jeugdvriendin en eeuwige vrijgezel, had haar op een vrijdagochtend opgebeld. Of ze geen zin had om een stapje in de wereld te zetten. Norbert zat toch een week met een herstellende rug thuis. Die kon wel even voor kleine Antoine zorgen.
Rose kende Annie van op de middelbare school bij de katholieke zusters “Les Dames” op de Antwerpse Meir. Ze was een kop groter dan haar, forser gebouwd en onmiddellijk haar boezemvriendin. In tegenstelling tot Rose had ze de school niet afgemaakt en was ze na het vierde jaar ingeschakeld als verkoopster in de exclusieve kledingzaak van haar ouders. Toen ze de zaak van haar ouders overnam, was ze miljonair. En had ze geen enkele behoefte meer om zich aan wie dan ook te binden.
In de jachthaven van Zeebrugge had ze al sedert jaren een kleine zeilboot liggen. Met de “Kalypso” zouden ze eerst een tochtje op zee maken en daarna wegzakken in het nachtleven van Knokke-Heist. Norbert hoefde dat laatste niet te weten.
De zomerochtend was mild. Haar nagelnieuwe MG-cabriolet van 1968 was nog maar net de straat uit of Annie haalde het stoffen cabriodak weg, gooide Rose een kleurige halsdoek toe en zette een flitsende zonnebril op. Tijdens de rit naar de kust lapte ze alle verkeersregels aan haar blote voeten. Toen ze de MG stillegde op de parking van de jachthaven was hun communicatie beperkt gebleven tot kreten die eerder thuishoorden op een Amerikaanse rodeo en waren hun kelen schor als een kraai. Annie vond het niet eens nodig het dak terug te plaatsen.
‘Meeuwenpoep is niet half zo erg als babypoep’, had ze gezegd.
Ze had Rose met halftoegeknepen ogen bekeken. Haar glimlach had Rose behoorlijk verlegen gemaakt. Annie verdroeg echter geen stilte. Die was in haar ogen goed voor lijzige lullen.
‘Als die witte rotbeesten het wagen op je te schijten, jaag je ze gewoon de zee op.’ En dat je dat niet kan met een zoontje en een echtgenoot, had Rose onthouden.
Zo was Annie. Ondubbelzinnig en oprecht. Niet meer of niet minder dan Roses alter ego. Toen ze jong was, had ze daar geen benul van gehad. Op het zeiljacht, echter, omringd door Annie’s uitbundige gasten, begreep Rose dat haar vriendin gelijk had en dat ze zelf goed op weg was om alle routes af te sluiten en braafjes genoegen te nemen met de taken die men van vrouwen en moeders verwachtte.
Tegen de avond hadden de glazen Martini een aantal slagbomen opgehaald en danste ze met een blonde kerel van wie ze de naam niet eens kende. ‘Fly me to the moon’, smeekte de crooner in de luidsprekers. Enkele stellen hadden gehoor gegeven en waren al in het donker verdwenen nog voor de zon op de einder stond. ‘Robert Redford’ had zijn arm om haar schouders gelegd en dat had onverwacht verwaarloosde vlinders bij haar gewekt. Onvermoede verlangens verdoofden haar verstand. Toen de zon nog slechts een oranje schijf was die van de aarde gleed, was de hand van ‘mister blue eyes’ onverwacht onder haar bloesje verdwaald. Eén seconde, niet meer dan één seconde gaf ze zich over aan het ongerepte gevoelen dat haar de adem benam. Ze zou hem kunnen volgen, zich laten ontvoeren naar een ongekende wereld. Bevolkt door onbezonnenheid en gekte. Door vrijheid en bandeloosheid. In die ene seconde geloofde ze dat ze tot het uiterste kon gaan, dat het toch geen kwaad kon, dat ze overtijd was en toch niet zwanger van hem kon worden. Maar toen zag ze Norbert voor zich. De argeloze, goedmoedige Norbert. Ze haalde de hand van onder de sluiting van haar beha, stond op en stapte, rechtop als een fotomodel, naar de kajuit. Ze wist dat hij haar niet zou volgen. Want dan had hij haar bij de arm gegrepen. Dat had ze op televisie gezien. Het enige venster op de wereld dat ze kende.
Rose trok een hoek van haar mond op terwijl ze naar de glimlachende Annie en zichzelf keek. Dat Norbert de foto in zijn werkkamer had opgehangen, had haar eerst verrast. Tot het moment dat Annie bij hen op bezoek was geweest. De blik van haar duffe Norbert was meer dan een keer in haar decolleté verdronken. Rose had het hem niet kwalijk genomen. Ze was immers ook niet helemaal zuiver op de graat geweest. Ze bekeek een laatste keer de foto en grinnikte. De fotograaf van de foto… Ze knikte. Robert Blue Eyes.
Rose nam een balpen uit de houder en probeerde hem op het notitieblok die voor haar lag. Dat gaf alleen diepe groeven. Na al die jaren van gedwongen rust had hij het opgegeven. Het potlood was gewilliger. Ze sloot even de ogen en schreef toen in één vloeiende beweging.
‘Wil nog afscheid nemen van mijn vriendin Annie, taxi genomen naar het station, geef me een week Knokke-Heist, ik bel je nog.’
Rose legde het potlood plechtig naast het blad en keek een laatste keer door het raam. En plots bevroor ze. Door de stilaan oplossende mist zag ze Sylvia met grote tred naar het tuinhuis achter in de tuin stappen. Haar woede was zo lachwekkend dat Rose haast medelijden met haar kreeg. Ze wist dat Sylvia het goed bedoelde, maar dacht ze werkelijk dat haar moeder zich in het hok zou schuilhouden? Zoals eindeloos veel jaren geleden. Toen ze acteerde dat ze bij het verstoppertje spelen kleine Sylvia maar niet vond. Zou ze echt de gammele kast in het hok openen en in gedachte ‘een-twee-drie-gevonden’ roepen? Rose schudde het hoofd. Arme Sylvia. Helemaal haar grootvader, de notaris. Onverbiddelijk en onbewogen. Emotionele chaos bezwerend met zijn lijfspreuk ‘de wereld is hard en alleen wie harder is, overleeft’. Dat de wereld hard was, had Rose onderhand ook wel begrepen. Haar antwoord hierop was echter steevast hetzelfde geweest. Meedogenloosheid genas ze met mededogen. Als een zalvende crème. Vergezeld door een gemeende glimlach.
Ze hoorde het deurtje van het tuinhuis knallen. Rose sprong op, sloop met het hoofd tussen de schouders naar de nis en schoof de kast terug op haar plaats. Op het moment dat ze de hendel neerliet, hoorde ze Sylvia de voordeur openen en de trap opstormen. Ze moest drie treden tegelijk hebben genomen want een seconde later stond ze op de overloop.
‘Ik weet dat je hier bent, ma.’ Ze lachte hijgend. ‘Dacht je echt dat je me kon beetnemen? Dan had je er wel aan moeten denken de huissleutels mee te nemen, niet?’
Ze gooide een voor een de deuren van de slaapkamers open, intussen vloekend als een dragonder.
‘Je zit hier, he…’ De deur van de werkkamer van haar vader knalde tegen de muur. Rose hoorde hoe de glazen kader op de vloer ontplofte. En zo de foto bevrijdde die haar enkele minuten geleden nog had teruggevoerd naar een heerlijk moment uit haar jonge jaren. Haast een halve eeuw geleden, toen haar dochter nog slechts een zich tegen haar baarmoederwand koesterend eitje was. Een moment dat haar had vertederd toen ze terug thuis was gekomen en zag hoe Antoine en Norbert haar ieder op zijn manier hadden gemist.
‘Weet je, ma, het kan me niet meer schelen!’
De scherven kraakten onder haar voeten. Het bleek haar nauwelijks te hinderen. Eerst leek het of ze zich omdraaide en de kamer wilde verlaten, maar toen hoorde Rose opnieuw het kraken van het glas. Haar stappen naderden het bureau. Het werd een seconde stil.
‘Oh kijk, moeder is op haar eentje naar Knokke-Heist. Haar vriendinnetje is haar meer waard dan haar dochter.’
Ze drukte het blad tot een prop en wierp het op de grond. Het werd plots stil. Rose hield haar adem in. Eén tel. Toen sloeg ze beide handen voor haar mond. Het notitieboek! Dat lag nog steeds op de schrijftafel. Op Norberts laatste grote agenda. Als Sylvia het had opgemerkt, kon dat haar verraden. Op het moment dat Rose zich gewonnen wilde geven, hoorde ze haar dochter door het glas trappen. Ze had het verschil niet gemerkt. Het geroffel op de trap vertolkte hoe nijdig ze was. Net als de voordeur die dichtsloeg en de gierende banden die zich verwijderden. Haar dochter was gewend haar zin te krijgen. Het deed Rose alleen maar grinniken.
Rose opende de nis. Nam het notieboek van het bureau. Ze glimlachte een beetje triest naar de twee jonge vrouwen die haar vanop de grond toelachten. Ze haalde de kleine rugzak die ze als handtas gebruikte uit de kast. Sloop naar beneden. Haalde haar oude mobieltje en de lader uit de keukenkast, tikte het nummer van Annie in. Een goede vriendin heeft maar een half woord nodig. Het duurde slechts een minuut voor Annie had begrepen wat er aan de hand was. Natuurlijk wilde ze voor iedereen bevestigen dat Rose een week bij haar logeerde. Dat Rose dat niet zou doen, begreep ze ook wel. Haar vriendin had andere plannen. Daar kon ze vrede mee nemen. Zolang ze haar maar op de hoogte hield. Dat zou Rose zeker.

3

De mist was nog niet half opgetrokken toen Rose uit de taxi stapte die haar naar het station had gevoerd. Antwerpen-Leuven. Niet meer dan drie kwartier, met één overstap in Mechelen. Daar had ze de afstand tussen perron één en negen binnen de zes minuten moeten aflopen. Ze had haar moeder in gedachten bedankt dat ze van haar het krasse lijf had geërfd. Gelukkig had een charmante jongeman haar een zetje gegeven toen de opstap van de trein voor haar gestalte van net één meter zestig wat hoog was gebleken. Hij had haar zelfs overeind gehouden toen de trein schokkend in beweging was gekomen nog voor ze een plekje hadden gevonden. Hij had zich gezellig naast haar gezet en had de hele tijd gepraat. Over zijn werk, dat hij geen werk noemde, over zijn passie voor boeken en voor klassieke muziek. Hij had haar daarbij van opzij aangekeken. Wachtend op de vraag. Een twintiger die van klassiek hield? Dat kom je niet elke dag tegen, toch? Dat klopte, had hij geantwoord, maar daar had hij zo zijn reden voor. Hij had namelijk ontdekt dat de jongeren waarvoor hij verantwoordelijk was, daar heel rustig bij werden. Hij had een glimlach getoverd die van oor tot oor ging.
‘Je bent leraar?’ had Rose gevraagd. Hij had met het hoofd bewogen op een manier die bevestigend noch ontkennend was. ‘Ach, dat hangt er natuurlijk van af wat je daaronder verstaat.’
Hij had wat in zijn rugzak gerommeld en er een broodtrommel uit gehaald. Uit het papieren zakje had hij met glinsterende ogen een rijsttaartje gehaald en het perfect in het midden gebroken. Zonder naar Rose te kijken had hij de helft aan haar gegeven. Met nadruk, want ze had het stuk eerst beleefd geweigerd. Hij had het hoofd geschud.
‘Niet echt leraar van een of ander vak,’ had hij geknabbeld. Hij had net de nacht gedaan in zijn tehuis voor jongeren met een mentale beperking. ‘Zijn’ tehuis. Dat klonk bezield. En weer was de brede glimlach verschenen toen hij haar een knipoog gooide net voor hij in Wespelaar-Tildonk van de trein stapte. Rose had nooit kunnen vermoeden dat ze op haar leeftijd nog zo kon blozen.

Ze hoefde nog slechts enkele honderden meters de Bondgenotenlaan af te lopen voor ze via een zijstraatje de studio van Manon bereikte. Rose hield van de stad die heel anders was dan de metropool waar ze al haar hele leven woonde. In tegenstelling tot Antwerpen had Leuven haar charmante gemoedelijkheid weten te bewaren. Wellicht was die charme te danken aan het jonge volkje dat het straatbeeld beheerste. Jong en roekeloos. Dat merkte ze toen een fietser haar bijna omverreed. Ze huppelde over het trottoir en belde aan.

‘Mist!’ riep Manon.
‘ Gorillas in the mist!‘
‘Het verhaal van?’
‘Diane Fossey!’
‘En hoe heette die actrice ook alweer? Je weet het oma.’
Er verscheen een oceaan van fijne rimpels op het voorhoofd van Rose. Ze zag haar voor zich, de actrice met de kleine gorilla in de armen. Haar camera achteloos om de schouder. En plots klaarde haar gezicht op.
‘Sigourney Weaver. Zo heette ze.’
Eén nul in hun oude spelletje memo. Oma was nog niet uitgeteld.
Manon was een kop groter dan haar oma, maar even slank. Ze omhelsde Rose op een manier die alleen zij beheerste. Innig en zo lang dat iedere aanwezige het ongemakkelijk begon te vinden. Behalve Manon en haar oma.
‘Zo leuk dat je me komt opzoeken, oma,’ hijgde ze terwijl ze de vier trappen naar de tweede verdieping namen.
Ze opende galant de deur voor Rose en dribbelde dan naar de minikeuken die, zo leek het wel, sinds de grote oorlog niet meer was opgeruimd.
‘Lindethee, ja?’
Zonder haar oma aan te kijken vulde ze een smoezelige vintage waterkoker, spoelde twee mokken onder de kraan en zette ze op het ronde tafeltje. Pas daarna merkte ze dat haar oma nog steeds aan de deur stond.
‘Maar waar zijn mijn gedachten?’
Ze haalde een tros kleren van de stoel en gooide die op de groezelige tweezitter. Vanonder haar gefronste wenkbrauwen bekeek Rose haar kleindochter. Buiten de weelderige blonde krullen was ze haar sepia jeugdfoto. Klein maar gespierd, rank en één brok energie. Manon had de glimlach van haar oma gemerkt. Ze greep haar staart en gooide die over haar schouder.
‘Ja, kijk, het was wat laat gisteravond. Op andere dagen zit ik nu aan mijn pc.’ Ze keek naar de klok die duidelijk besloten had dat zijn tijd er bijna op zat.
‘Maar, he, oma,’ ze keek haar voor het eerst aan, ‘helemaal alleen, door die mist, van Antwerpen naar Leuven, om mij te zien!’
Dit leek eerder op een vraag dan op een vaststelling. Rose voelde zich plots ongemakkelijk. Zag ze het juist? De bezorgde wenkbrauwen? De dubbel over elkaar geslagen witte benen? De armen die voor haar magere borst waren gedrukt? De tweede blik op de klok in dezelfde minuut? Manon leek behoorlijk gespannen. Rose legde haar handen om de hete mok en glimlachte breed. Ach, ze hoefde zich om Manon geen zorgen te maken. Die kon zich wel redden. Op haar tweeëntwintig een masterthesis kunnen afronden was al best knap. Dat haar prof archeologie haar had gevraagd om een doctoraat te overwegen, was helemaal sterk. Leuven ondergronds, wat was er boeiender? Rose had gehoopt dat ze haar escapade met Manon zou kunnen plannen. De eerste nacht hier en dan weer verder. Ze tastte naar de enveloppe in haar jaszak en begreep dat ze haar kleindochter hiermee niet mocht belasten. Ze nam haar rugzak op de schoot en haalde er het oude notitieboek uit. Ze aarzelde om het op de morsige tafel te leggen. Manon giechelde verlegen en nam het van haar aan.
‘Dit vond ik in, dit lag in het bureau van …’
Haar mond bleef open. Ze moest het hele verhaal vertellen. Ze kon Manon niet verzwijgen hoe en waar ze het gevonden had. Ze mocht niet liegen. Niet tegen haar. Net zomin als vroeger. Tegen het kleintje dat zo vaak rillend bij haar grootmoeder in het bed was gekropen toen haar moeder haar voor de zoveelste avond aan oma’s appartement had afgezet. Dat had gevoeld hoe haar moeder na de ongelukkige dood van haar papa niet één avond alleen kon zijn. Zonder testosteron in huis. Haast elke avond in bars zat, in dancings of in nachtclubs. Tegen haar loog dat mama vele extra uren moest werken om ervoor te zorgen dat Manon vooral niets tekort zou komen. Rose had het niet langer kunnen aanzien en had kleine Manon de waarheid verteld. Voorzichtig. Erop lettend niet een beeld van Sylvia te schetsen dat onherroepelijk haar autoriteit zou beschadigen. Want eerlijkheid is de basis van elke relatie, dat geloofde ze. Vooral bij kinderen. Manon was immers pienter genoeg om te begrijpen waarom haar mama plots wel weer thuis was gebleven vanaf die ochtend toen een paar mannenschoenen in de hall stonden. Mark heette hij en ze kon hem papa noemen.
‘Dit boekje vond ik in het verborgen archief van opa. Ik denk dat jij er wel wat mee kan.’