Colofon

Copyright © 2021 Uitgeverij Het Noorderlicht
Auteur: Heather Plett | heatherplett.com
1e druk oktober 2021
ISBN 9789083183671

Vertalers:
Mayke Smit | maykesmit.nl
Pasha Elstak | pasoscoaching.nl

Redactie:
Barbara Trappenburg | schrijflab.com

Ontwerp en opmaak:
Sandra Klercq | studioeight.nl

Contact met de uitgever| contact@hetnoorderlicht.com

Originele titel: The art of Holding Space van Heather Plett | met ISBN 978-1-989603-47-5
© 2020 Heather Plett

Published in Canada: Page Two publishers |pagetwo.com
Distributed in Canada: by Raincoast Books
Distributed in the US: and internationally by Publishers Group West, a division of Ingram

Er is alles in het werk gesteld om contact op te nemen met de houders van auteursrechten voor het werk dat in dit boek is gereproduceerd.
Alle rechten voorbehouden
Uitgeverij Het Noorderlicht | hetnoorderlicht.com

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, door middel van druk, fotokopieën, geautomatiseerde gegevensbestanden of op welke andere wijze ook zonder voorafgaande
schriftelijke toestemming van de uitgever.

Inhoudsopgave

Colofon

Voorwoord van de vertalers

Voorwoord van de uitgever

Inleiding

Deel 1 | de basisprincipes van holding space

1. Wat is holding space?

2. Liminal space

3. De essentiële elementen van holding space

4. Wat jou begeleidt en ondersteunt

5. Het verfijnen van je container

6. Holding space kapen

7. Wanneer dichtbij te dichtbij komt

8. Problematisch gedrag

9. Liminal space omzeilen

Deel 2 | de container versterken

10. Je energetische membraam

11. Energetische membramen in relaties met anderen

12. Cirkels van Vertrouwen

13. De spiraal van authenticiteit

14. Herkennen van schokdempers

15. Holding space en jouw onvervulde behoeften

16. Oefeningen die de container versterken

17. Ons lichaam en holding space

18. Anderen toestaan om je kom te zijn

19. De schaduw

Deel 3 | holding space voor gevorderden

20. Van safe space naar brave space

21. Macht begrijpen

22. Privilege, onderdrukking en intersectionaliteit

23. Holding space op het kruispunt

24. Wanneer er een conflict is

25. De cirkel als container

26. Op zoek naar souvereiniteit

27. Holding space voor menselijke evolutie

Dankwoord

Over de auteur

Over de vertalers

Welkom in het veld van Het Noorderlicht

Voor mijn dochters, Nicole, Julie en Madeline die mij elke dag weer nieuwe dingen leren.
En voor mijn zoon, Matthew, wiens geboorte en overlijden mij op dit pad heeft gebracht.

Voorwoord van de vertalers

Holding space. Weet je nog wanneer jij er voor het eerst mee in aanraking kwam?

Pasha had het geluk om begin 2020 een driedaagse workshop van Heather Plett te kunnen bijwonen in Camperduin (N-H). Hoewel zij al bekend was met het concept van holding space, was het ervaren van de cirkel, het vormen van een community en het leren over holding space een enorm leerzaam en verrijkend proces voor haar. Iets waar je in kunt leunen, als je de moed hebt. Mayke hoorde datzelfde jaar voor het eerst over holding space en Heather Plett bij de groep Rake Vragen-coaches waar zij deel van uitmaakte. Een aantal was er razend enthousiast over. Maar is holding space houden niet al iets wat we automatisch doen als coaches? Wat zou een training of een boek daarover dan nog meer op kunnen leveren? dacht Mayke. Toch maakte het enthousiasme van de anderen haar nieuwsgierig ...

Toen ieder van ons in de winter van 2020 - te midden van de coronapandemie - door uitgeverij Het Noorderlicht werd benaderd om het boek The art of holding space te vertalen naar het Nederlands, waren we er allebei direct voor in om dit avontuur aan te gaan. Mayke had net het vertaalproces van haar eigen boek naar het Engels doorstaan en was heel benieuwd te ervaren hoe het zou zijn om dit keer een boek vanuit het Engels te vertalen naar haar moedertaal en tegelijkertijd de inhoud ervan dubbel en dwars tot zich te kunnen nemen. En Pasha had – nu zij Heather en haar werk persoonlijk had meegemaakt, met daarbij nog haar kennis van de Engelse taal – het vertrouwen de subtiliteit van Heathers verhaal in de vertaling te kunnen ontsluiten.

We kenden elkaar alleen nog niet. De uitgeverij zorgde voor een eerste online ontmoeting. Vanwege de coronamaatregelen verkenden we elkaar en onze weg in het vertaalproces daarna verder ook online. Het boek, het concept van de reis door liminal space, het overgaan van Verhaal A naar Verhaal B, het niet-weten, het paste allemaal naadloos in wat er niet alleen bij ons, maar ook in de rest van de wereld gebeurde.

We werden een geolied team, waarbij we samen oplossingen bedachten waar ieder van ons alleen niet op was gekomen. Heather kon ons met haar ontboezemingen verrassen en we leerden elkaars voor- en afkeuren kennen van bepaalde woorden en thema’s, wat regelmatig leidde tot lachsalvo’s. Bij de laatste sessie zouden we elkaar voor het eerst live gaan treffen om samen te proosten op het afgelopen half jaar, maar helaas gooide opnieuw corona roet in het eten. We blijven dus boeZoom-vriendinnen!

Mayke over holding space

‘Hoe anders kunnen dingen dus lopen dan je van tevoren hebt gedacht. Ik moest terugkomen op mijn eerste aanname dat we als coaches al vanzelf holding space bieden in ons werk. Want ik had me nog eerder niet gerealiseerd hoeveel lagen holding space kan hebben. Ook de maatschappelijke thema’s die Heather aanraakt, hebben me veel bewuster gemaakt en diep geraakt als ik besef wat een bevoorrechte vrouw ik ben in de westerse wereld. Omdat ik als klein kind een paar jaren in de Verenigde Staten heb gewoond en familie heb in onder andere Canada, voelde ik via Heather ook weer meer verbinding met de inheemse mensen daar. Haar oproep om collectief holding space te bieden aan een betere wereld heeft mijn ogen nog verder geopend en mijn bereidheid om daaraan bij te dragen, versterkt.’

Pasha over holding space

‘Ik geloof, net als Heather, dat er meer nodig is van dit werk. En dat is niet makkelijk, in deze tijd waarin ons hoofd ons nog steeds leidt. Ik geloof dat we naar nieuw leiderschap toe moeten groeien. Leiderschap voor de 21ste eeuw. Waar voorheen leiderschap ging over macht, geld, kennis en informatie, gaat het in de 21ste eeuw over leiderschap met het hart. En ik geloof dat het beoefenen van holding space houden daar wezenlijk aan kan bijdragen. Ik hoop dat veel mensen het boek en de lessen tot zich nemen en tevoorschijn komen als een leider vanuit het hart. Als we samen een community van holding space-houders creëren, is dat goed voor ons welzijn en dat van de wereld. En dat is wat er nodig is.’

Over de vertaling

Holding space houden op zichzelf is al complex werk. Het vertalen van het boek en de termen die Heather gebruikt, zijn niet minder complex. We hebben in de vertaling zo zorgvuldig mogelijk gewerkt, om trouw te blijven aan Heathers werk, haar verhaal en haar context. Niet alleen hebben we haar woorden vertaald, maar we hebben hiermee ook haar werk van de ene taal en cultuur naar de andere gebracht. Een aantal woorden en termen hebben we onvertaald gelaten, in de verwachting dat deze woorden hun weg zullen vinden in de Nederlandse taal en gangbare termen zullen worden. Voor de andere termen hebben we de betekenis zo dicht mogelijk bij de oorspronkelijke bedoeling gehouden. Waar dat ons nodig leek, hebben we termen toegelicht.

Holding space is in het Engels een werkwoord. In het Nederlands gebruiken we het eerder als zelfstandig naamwoord. Welk werkwoord daar bij past, is voor ieders eigen voorkeur. Wij hebben gekozen voor ‘houden’ (het werk doen), ‘bieden’ (het faciliteren ervan) en ‘maken’ (de ruimte ervoor openen). Dat voelde voor ons het meest passend. Daarnaast zijn termen als liminal space, safe space en brave space ook onvertaald gebleven. Voor de leesbaarheid hebben wij ‘hij’ gebruikt, waar ook andere genderidentiteiten gelezen kunnen worden.

Voor ons is de vertaling een reis door liminal space geweest, met alles wat daarbij komt kijken: weerstand, reflectie, irritatie, ongemak, verbazing, inzichten, verwachtingen, hoop.

‘Heather heeft een heel persoonlijk, diepgaand boek geschreven over the art of holding space. Dat het een kunst is, dat hebben wij in het vertalen zeker mogen ervaren. Heather neemt je op verschillende lagen mee de diepte in. Ze beschrijft uitgebreid en zorgvuldig over hoe haar eigen ervaringen haar hebben doen beseffen wat ervoor nodig is om holding space te maken en te houden. Voor anderen, maar zeker ook voor jezelf.’ - Pasha

‘Een aantal van de inzichten en oefeningen uit het boek heb ik tijdens het vertaalproces direct doorgegeven en toegepast in mijn werk als coach, trainer en intervisiebegeleider, en dus eveneens ervaren hoe goed die kunnen werken. Ik wens iedereen een hele mooie reis toe bij het lezen van dit boek. Er staat een hele community achter je.’ – Mayke

Mayke Smit en Pasha Elstak

Den Haag/Amsterdam, juli 2021

Voorwoord van de uitgever

Het werk dat we doen als uitgeverij kun je voor een deel omschrijven als het holding space houden voor auteurs die hun levensverhaal in de wereld willen brengen. Het verhaal dat Heather te delen heeft met ons is prachtig en belangrijk. We hebben het daarom met veel liefde, inzet en aandacht ook in onze wereld van de Nederlandse taal gebracht.

Het realiseren van de vertaling van Heathers boek vanuit het Engels naar het Nederlands was in zekere zin ook als het weven van een wandkleed, de metafoor die Heather gebruikt voor het concept holding space in haar inleiding.

Het team van initiator Siets Bakker, vertalers Mayke Smit en Pasha Elstak, redacteur Barbara Trappenburg, vormgeefster Sandra Klercq en vier meelezers Ine Ruijfrok, Sonja van Bouchaute, Chi-Ling Chu en Sander Galjaard, hebben samen dit boek geweven. Door ieders bijdrage ontstond dit mooie boek met zijn prachtige contouren, diepte, kleur en helderheid.

Natuurlijk gaat als laatste onze grote dank uit naar Heather Plett die ons het vertrouwen schonk haar boek te vertalen en in Nederland en België uit te brengen. We wensen je veel leesplezier en groei in je vermogen holding space te houden.

Michiel van der Ham

Inleiding

De eerste keer dat ik de term holding space hoorde, was op het Authentic Leadership in Action (ALIA) Summer Institute in Canada, in juni 2010. Ik kwam er aan in een complexe mix van gevoelens van gebrokenheid, wanhoop, angst, verlangen en hoop. Ik hunkerde naar genezing, verbinding, inspiratie en verlichting.

In die tijd was ik directeur van een non-profitorganisatie. Het was een uitdagende en veeleisende baan, waarin ik een team van zeventien medewerkers leidde dat net zo complex en (soms) uitdagend was. Ik was opgebrand en stond op het punt om te stoppen.
Een maand voordat ik naar ALIA ging, hadden mijn man en ik besloten dat ik nu eindelijk aan de beurt was om mijn baan op te zeggen en mijn eigen bedrijf te starten. Toen hij jaren daarvoor zijn baan opzegde om naar de universiteit te gaan, was de afspraak dat hij kostwinner zou zijn zodra hij weer stabiel werk had. Het duurde langer dan verwacht, maar uiteindelijk had hij een tijdelijke baan die leek te leiden tot iets vasts.
Maar een week na ons besluit kreeg mijn man een inzinking door iets dat op het werk gebeurde. Depressie en angst overvielen hem en hij kon niet werken. Gedurende ons hele huwelijk kampte hij al met een psychische aandoening. Dit was een herhaling van een eerdere episode vlak voor de geboorte van ons eerste kind. Net als toen eindigde het met een zelfmoordpoging die hem op de psychiatrische afdeling van het ziekenhuis deed belanden.
Als gevolg daarvan raakte hij zijn tijdelijke baan kwijt en waren wij terug bij af, waar ik vast zat in een baan die inmiddels alle energie en optimisme uit me zoog. Met een hypotheek te betalen en drie kinderen te voeden, had ik weinig opties.

In die gemoedstoestand kwam ik bij ALIA terecht. Ik overtuigde mijn baas om me eraan deel te laten nemen: ik moest er even uit om niet aan mijn overweldigende leven te hoeven denken, en, als ik toch in deze baan moest blijven, had ik iets nodig om me te inspireren zodat ik mijn energie weer in goed leiderschap kon steken.
Tijdens het diner op de openingsavond stond Michael Chender, een van de oprichters van ALIA, op om te spreken. Zijn openingswoorden waren: ‘Dit is de plek waar je komt als je bang bent, pijn hebt of je gebroken voelt.’ Ik begon te huilen. Met die woorden opende hij een ventiel op de snelkookpan die mijn leven was geworden. Ik kon eindelijk ademen. Hij zei verder dat ALIA een plek was waar je kwetsbaar kon zijn en de waarheid kon vertellen, waar ieder van ons had afgesproken zijn best te doen om niet te oordelen over elkaar.
Ik weet niet of Chender de term holding space gebruikte in zijn toespraak, maar hij beschreef zeker wat ik er later onder verstond. Ik weet wel dat ik de term die week ergens anders hoorde, en het brak mijn leven open op een manier die ik nooit had kunnen voorzien. Degenen die erover spraken hadden het over iets waar ik mijn hele leven naar had verlangd, maar waarvan ik niet wist hoe ik dat kon uitdrukken. Ik had het zelfs aan anderen aangereikt, maar wist niet hoe ik het aan mezelf moest geven.
Ik heb die week veel vrienden gemaakt van wie er nog steeds een paar tot mijn favoriete mensen behoren. Deze mensen spraken mijn taal, worstelden met dezelfde vragen waarmee ik worstelde en kozen voor een authentiek, openhartig leven. Ik had nog nooit zo’n omgeving meegemaakt, waar mensen een bewuste intentie hadden met de wijze waarop ze gesprekken voerden, grote vragen stelden en omgingen met gebrokenheid en ongemak. Ik had het gevoel dat ik eindelijk thuis was gekomen.
Voordat ik die bijeenkomst verliet, wist ik dat ik het soort werk had gevonden - en het soort mensen - waaraan ik de rest van mijn leven wilde wijden.

Vier maanden later stopte ik eindelijk met die baan. Ons leven was nog niet stabiel (mijn man had nog steeds geen vaste baan), maar ik kon niet langer wachten. Het werk dat ik ging creëren kwam voor mij dichterbij een roeping dan ooit. Ik verzilverde het spaargeld voor mijn pensioen en hoopte en bad dat ik mijzelf en mijn familie er uiteindelijk mee zou kunnen onderhouden.
Een week nadat ik met mijn baan was gestopt, reisde ik naar Ontario om The Circle Way met Christina Baldwin1 te leren. Toen ik haar boek tien jaar eerder had gelezen, had ik het gevoel dat ze een kaars aanstak op een voor mij donkere plaats. In die tijd zat ik in een nog geestdodendere baan bij de overheid, waar ik te maken had met een toxische leiderschapsomgeving. Toen we elkaar ontmoetten, vertelde ik haar dat het cirkelwerk een sleutel bood tot het werk dat ik voor de rest van mijn leven moest doen.
Die week met Baldwin verstevigde de ervaring van ALIA en leerde me de diepere betekenis van holding space. Er was geen weg terug, ik was helemaal om. Precies zoals ik verwachtte, veranderde het cirkelwerk mijn leven.
Vanaf die tijd bij ALIA, heb ik me steeds verder verdiept in wat holding space betekent. Ik ken de exacte oorsprong ervan niet (alhoewel ik in het laatste hoofdstuk een interessante theorie daarover zal geven), maar de meeste mensen die ik het vraag wijzen in twee richtingen.

De mensen die ik bij ALIA ontmoette die de term gebruikten, wijzen in de richting van Harrison Owen. Owen is een leraar en facilitator die het Open Space-concept heeft ontwikkeld, een begeleidingsmethode waar deelnemers autonomie en controle hebben over wat er wordt besproken, welke richting de agenda uitgaat, en hoe ze zullen participeren. In plaats van het gesprek te controleren of te sturen, bieden facilitators in deze methode holding space voor wat uit de groep naar voren wil komen. Het faciliteren van een Open Space-dialoog vereist dat de facilitator veel vertrouwen heeft in zichzelf en in de groep. Het is niet iets wat goed gedaan kan worden als je nerveus bent of te veel op controle gericht.

In zijn boek Open Space Technology: A User’s Guide beschrijft Owen holding space als een van de rollen van de facilitator:

De taak van ‘holding space and time’ past niet netjes binnen een precieze taakomschrijving of eenduidige specificering van taken. Het is een contextafhankelijke rol, die afhangt van hoe goed je de vergaderomgeving kunt lezen, van een duidelijk gevoel van eigenwaarde en bestemming, en van het vermogen om sensitief en innovatief te reageren. Als de rol goed wordt uitgevoerd, manifesteert die volgens mij de essentiële kwaliteiten van een goede facilitator: totale aanwezigheid en absolute onzichtbaarheid.
‘Holding space and time’ vraagt van je dat je in die ruimte en tijd zoveel als mogelijk volledig aanwezig bent, beschikbaar, open, eerlijk en zonder eigen agenda, behalve voor het behoeden en respecteren van de tijd en de ruimte.2

Toen ik Owen onlangs benaderde om hem te laten weten dat ik hem noemde bij de vraag over de afstamming van het concept, was zijn korte reactie: ‘Eigenlijk denk ik dat het misschien teruggaat tot 1200 v. Chr. in China. Tao Te Ching ... of wat dan ook.’ Met andere woorden, hij heeft er geen belang bij om het te claimen.
Anderen in het onderwijsveld wijzen naar Donald Winnicott. Hij sprak de woorden voor het eerst in zijn boek The Child, the Family, and the Outside World3 , dus het is mogelijk dat Owens werk werd beïnvloed door Winnicott. Winnicott had het echter normaal gesproken over holding in plaats van holding space, dus misschien was het een voorloper. In het werk van Winnicott is holding wat leraren en ouders doen als ze een veilige en ondersteunende omgeving voor kinderen creëren om te leren, zonder de autonomie en individualiteit van die kinderen aan te tasten.

Winnicott en zijn vrouw gebruikten de term holding om te verwijzen naar de ondersteunende omgeving die een therapeut voor een cliënt creëert. Het concept kan worden vergeleken met het verzorgende en zorgzame gedrag van een moeder naar haar kind dat leidt tot een gevoel van vertrouwen en veiligheid. Winnicott geloofde dat deze “holdingomgeving” van cruciaal belang was voor de therapeutische omgeving en kon worden gecreëerd door de directe betrokkenheid van de therapeut bij een cliënt. Winnicott geloofde ook dat asociaal gedrag zich ontwikkelde als iemand in zijn kindertijd verstoken was gebleven van een holdingomgeving en te maken had gehad met onveiligheidsgevoelens.4

Hoewel ik minder kennis heb van het werk van Winnicott dan van de leer van Owen, denk ik dat het waardevol is om na te denken over de invloeden vanuit het onderwijs op dit concept. De toevoeging vanuit het onderwijs houdt in dat het bieden van holding space niet alleen gaat over het betrachten van terughoudendheid terwijl iemand vastzit; het gaat over het creëren van een gezonde omgeving waar op een natuurlijke manier ruimte is voor groei en ontwikkeling. Wanneer we dit als essentieel onderdeel van de formule zien, kan het de manier veranderen waarop we beschikbaar zijn, en waar we restricties plaatsen en grenzen stellen als er geen groei is.

Zoals we in de komende hoofdstukken zullen zien, is het concept van holding space een soort wandkleed dat geweven is met een heleboel draden die elk een verhaal vertellen. Het kan zowel een heel eenvoudig concept zijn (dat wil zeggen: ik bied je holding space als ik heel geconcentreerd naar je verhaal luister) als een heel complex concept (dat wil zeggen: holding space voor systemische veranderingen of bij rassendiscriminatie). Het is iets wat je voor jezelf kunt doen, voor een vriend, voor een gemeenschap of voor een grote menigte. Als ik het concept van holding space benader, dan benader ik het eerder als een onderzoek dan als een expertise. Het is niet iets om te beheersen, maar eerder iets wat ik de rest van mijn leven zal blijven onderzoeken. Het is gelaagd, en ik vertrouw erop dat iedereen die het ook onderzoekt een laag zal toevoegen aan het collectieve begrip. Net zoals ik nuances kan aanbrengen die Owen of Winnicott niet in hun werk hebben opgenomen, zul jij nuances aanbrengen die ik in mijn werk nog niet ben tegengekomen.
We weven dit wandkleed samen en voegen onze verhalen en ideeën toe, om zo contour, diepte, kleur en helderheid aan te brengen. Ik ben hier misschien eerder aangekomen dan jij, maar breng het vooral verder. Dit is evoluerend werk en ik hoop dat dit boek nieuwe deuren zal openen voor de verdere ontwikkeling ervan.

Laten we beginnen met weven ...

1. Christina Baldwin en Ann Linnea zijn de grondlegsters van deze methode, waarin dialoog wordt bevorderd door zitting te nemen in een kring. Deze cirkelbijeenkomsten worden binnen een bepaalde structuur gehouden, waarbij oor en oog voor elkaar, en leiderschap in elke stoel, centraal staan. [Noot van de vertalers.]

2. Harrison Owen, Open Space Technology: A User’s Guide, 3rd ed. (San Francisco: Berrett-Koehler Publishers, 2008).

3. D.W. Winnicott, The Child, the Family, and the Outside World, 2nd revised ed. (Boston: Da Capo Lifelong Books, 1992).

4. “Donald Winnicott (1896–1971)”, Good Therapy (website), goodtherapy.org/famous-psychologists/donald-winnicott.html

Deel 1 | de basisprincipes van holding space

1. Wat is holding space?

Onze moeder lag op sterven. We wisten dat. We hoopten dat we nog wat tijd samen zouden hebben maar ze ging snel achteruit.

Die maandagochtend belde ik vanaf mijn werk aan de universiteit mijn broer Brad. Hij was op dat moment bij haar. ‘Zal ik nu komen?’ vroeg ik. ‘Dat lijkt me een goed idee’, antwoordde hij. Onderweg haalde ik mijn zus Cynthia op. Samen reden we naar de plek waar mijn moeder woonde met de man met wie ze na het overlijden van mijn vader was getrouwd. Dwight, mijn andere broer, kwam ook.
In de buurt van mama’s huis zagen Cynthia en ik een Amerikaanse zeearend in een boom. Hij keek naar ons. Later vertelde een van mijn studenten dat volgens inheemse spiritualiteit een arend - die hoger vliegt dan welke vogel ook - onze gebeden naar God brengt.
Ik kan me niet herinneren dat we ooit hadden afgesproken dat we thuis voor onze moeder zouden zorgen. Het was voor ons allemaal vanzelfsprekend dat we dat samen zouden doen, tot het laatste moment. Een palliatief verpleegkundige, Anne, kwam langs en legde ons uit wat we de komende dagen konden verwachten. Ze plaatste een stent in mijn moeders arm en liet zien hoe je met een klein spuitje morfine kon geven tegen de pijn.
‘Er zullen vast handelingen zijn die lastig zijn om voor je moeder te doen, of waarvan ze niet zal willen dat je die doet’, zei ze. ‘Ik kom om de paar dagen om haar te wassen en te verschonen. Je kunt me altijd bellen als je vragen hebt of je zorgen maakt.’
Ze liet een zak met spuitjes achter en toen ging ze weg. Wij bleven alleen achter, wakend bij mama die beetje bij beetje van ons wegging.

Er is een vreemde liminal space tussen ‘ze gaat dood’ en ‘ze is dood’. We wilden elk moment dat we met haar hadden nog vol in ons opnemen. Toch voelden we ons onrustig voor het naderende einde, in die lange uren waarin we alleen maar zaten en getuige waren van het geleidelijk ophouden van haar lichaam en geest.
Wij vijven - ik, mijn broers en zus, en mama’s man, Paul – we waren allemaal in die liminal space, wachtend, zoals de personages in het boek van Dr. Seuss, Oh, The Places You’ll Go! In het boek komen mensen vast te zitten in The Waiting Place, waar ze wachten op een trein of bus, op de post, of de regen, op een ja of een nee of tot hun haar groeit1. We waren daar – en er zat niets anders op dan te wachten.
Aan het begin van de week waren er momenten dat mama nog bij ons was, dan was haar gevoel voor humor er ook weer, of haar bezorgdheid om de familie. Op sommige van die momenten wilde ze er nog steeds voor zorgen dat we allemaal genoeg te eten hadden, of dat we niet te veel van ons leven voor haar opgaven. En ook maakte ze zich zorgen over haar begrafenis (zoals toen ze zich afvroeg welke jurk in haar kast haar uitgemergelde lichaam wellicht nog wat kon verhullen) of vroeg ze zich af hoe het in de hemel zou zijn. Toch waren er steeds vaker momenten waarop ze al een ander gebied leek te bezoeken, waar niemand van ons met haar mee kon gaan. Dan kregen haar ogen een soort holle blik en leek haar stem al bijna te verdwijnen.
Een keer, toen ze naast me in de woonkamer in de grote ligstoel lag, bewoog ze wat naar me toe alsof ze iets wilde zeggen. Ik boog naar voren en ze keek me diep in de ogen. Ze zei niets, maar legde alleen maar haar hand op mijn hoofd, als een priester die een zegen geeft.
Een andere keer was ze wat onrustig. Ik dacht dat ze anders wilde liggen, en dus wilde ik haar wat optillen. Maar opeens sloeg ze haar armen om me heen, kuste me een paar keer op mijn voorhoofd en glimlachte naar me. Ik lachte terug.
Een derde keer, leunde ik voorover om haar te horen fluisteren: ‘Ik weet niet hoe ik dit moet doen.’ Met gebroken stem en tranen in mijn ogen, zei ik: ‘Ik weet ook niet hoe ik dit moet doen.’ En toen waren we stil, want er was niets meer te zeggen.
Ze was in haar eigen liminal space terwijl wij als hulpeloze omstanders midden in die van ons zaten.

Een liminal space is een grensgebied, een ambigue ruimte waarin we ons wat gedesoriënteerd begeven wanneer we overgaan van wie we ooit waren naar wie we worden. Wij waren nog geen wezen, en toch waren we niet langer mama´s kinderen (althans niet zoals we ooit waren geweest). Ze was nog niet dood, maar toch ook niet meer helemaal levend. Wij waren aan het wachten.
Wachtend op haar ademhaling die verandert
of de pijn die komt
of het einde van het liedje
of het licht dat verandert
of de vogels die langs vliegen
of de nacht die komt
of de verpleegster die zegt: ‘Het is bijna voorbij ...’
Gewoon aan het wachten.
Negen en een half jaar eerder, toen mijn vader verongelukte op de boerderij, hadden we niet diezelfde soort liminal space. Toen de tractor over hem heen reed en zijn rug openscheurde, werden we direct in onze nieuwe identiteit als vaderloze volwassen kinderen gezet. Toen kwam die liminal space later, na zijn dood, toen we de boerderij verkochten en worstelden met de schok. De innerlijke reis ging op dat moment over het ontdekken welke identiteit we zouden hebben als het verdriet eenmaal diep in onze botten was doorgedrongen. Destijds schreef ik een gedicht met de titel I Can’t Find Normal Anymore. Het Normale was op slag verdwenen en overrompelde ons allemaal in zijn meedogenloze vertrek. Deze keer, met mama, ging het Normale langzaam weg.
Anne kwam weer langs, een keer met een dokter die ons meer in detail kon vertellen wat er medisch gezien aan de hand was, en een keer om mama een sponsbad te geven in haar bed. We wilden heel graag dat Anne ons een tijdpad kon geven of misschien een handboek Wat te verwachten wanneer je de dood verwacht, dat ons stap voor stap door het proces zou begeleiden. Maar ze kon ons niets geven. ‘Je kunt het gewoon niet weten’, zei ze herhaaldelijk. ‘Het kan vanavond gebeuren, of over drie weken. Het kan gebeuren kort nadat ze stopt met eten en drinken, of haar lichaam kan het zelfs daarna nog een tijdje volhouden. Ik kan je niet zeggen of je hier moet zitten wachten of dat je nog even naar je eigen huis kan gaan. Je moet vooral doen wat goed voelt.’

Anne gaf ons weinig antwoorden die we dachten nodig te hebben, maar ze gaf ons iets anders. Ze gaf ons troost en steun en - belangrijker nog – het vertrouwen om onszelf te vertrouwen in hoe we mama konden ondersteunen op de wijze die ze van ons nodig had. We konden de liminal space niet vermijden, maar we wisten tenminste dat we werden vastgehouden door iemand met de juiste kracht en vaardigheden.
Als mama vredig lag te slapen, las ik zittend aan de rand van haar bed When Women Were Birds van Terry Tempest Williams. Een van de laatste dingen die we samen konden doen was zitten kijken naar de vogels die een bezoekje brachten aan het vogelhuisje net buiten haar raam. Het leek dus het juiste boek om te lezen tijdens het lange wachten.
Het boek gaat over een kist vol dagboeken die Williams’ moeder aan haar dochter doorgaf terwijl ze op haar sterfbed lag. De dagboeken bleken stuk voor stuk leeg te zijn. Williams bleef achter met de vraag wat dit zei over de ontbrekende stem van haar moeder en hoe ze die moest laten doorklinken in haar eigen, groeiende stem. Dit alles speelde zich af tegen een achtergrond van vogels kijken en naar vogels luisteren. Vogels vragen zich natuurlijk nooit af of ze wel of niet moeten zingen, en ze proberen nooit te zingen met een stem die niet van henzelf is.
Terwijl ik het las, vroeg ik me ook af hoe het voorgoed stilvallen van mama´s stem mijn eigen stem zou veranderen, en hoe de lege pagina’s van wat mama niet schreef, mij iets zouden kunnen vertellen over mijn toekomst. Net als de moeder van Williams, was mijn moeder het product van een patriarchale, religieuze traditie die weinig ruimte liet voor vrouwenstemmen. Als haar dochter was ik weliswaar tegen deze cultureel opgelegde beperkingen in opstand gekomen, toch hadden ze nog steeds grip op me. Ik was stiller dan ik wilde zijn. Ik wist dat deze drempel bij mama’s sterfbed ongetwijfeld zou veranderen wie ik was en in hoeverre ik mijn eigen stem vertrouwde (en dat heeft het inderdaad gedaan).
Na te veel nachten op banken en ligstoelen, onderbroken door mama’s rusteloosheid, ging ik op donderdagavond naar huis om bij mijn dochters te zijn en een poging te doen om een nachtje door te slapen. Kort na 3 uur ’s nachts ging de telefoon. Het was Cynthia. ‘Je kunt maar beter snel komen. Ze zal niet veel langer bij ons zijn.’ Ik haastte me terug naar mama’s appartement. Over de lege prairiesnelweg schoot in het pikkedonker opeens een hert voorbij dat ik nog net met een ruk aan mijn stuur kon ontwijken. Mijn hart bonsde toen ik eindelijk bij mijn moeder voor de deur stond.
Cynthia begroette me bij binnenkomst met een blik van verbazing op haar gezicht. ‘Mam ging dood,’ zei ze, maar de uitdrukking op haar gezicht liet zien dat het verhaal daarmee nog niet was afgelopen. ‘Ze ademde een paar minuten niet. Maar ik zei tegen haar: “Je moet wachten tot Heather hier is!” En toen begon ze weer te ademen.’
‘Maar ... ’ gilde ik, harder dan ik bedoelde, bevangen door de angst dat deze liminal space voor altijd zou duren, ‘ze moet gaan! Dit moet voorbij zijn!’
Mama’s lichaam bleef ademen, maar haar geest was al verdwenen. Vlak voordat die haar lichaam verliet, voor mijn aankomst, had ze een helder moment gehad en werd haar stem luider. Dwight en Cynthia waren erbij en praatten met haar, maar het was duidelijk dat zij met iemand anders aan het praten was. ‘Ze begon mensen te begroeten,’ vertelden ze me, ‘alsof ze in de hemel aankwam en papa gedag zei en alle andere mensen die haar voorgingen. Ze reikte naar iets en er was een licht in haar ogen, alsof de toekomst recht voor haar lag.’
In de vier uur die volgden, luisterden we naar mama’s gorgelende ademhaling. Door het vocht in haar longen klonk haar adem als de koffiepot die ze had toen we klein waren, waarin het kokende water omhoog pruttelde, ten teken dat de koffie klaar was. Het was vreselijk om haar adem keer op keer naar de oppervlakte te horen borrelen, als een koffiepot die maar blijft koken terwijl niemand hem van het vuur haalt. Elk moment dat het even stopte hielden we onze eigen adem in. Zou dit dan het eind zijn?
Toen het zachte licht van de dageraad de kamer vulde, stopte het gepruttel. Er was alleen nog maar stilte en dood en leegte. Buiten bedekten grote witte sneeuwvlokken de aarde, en bij mama’s vogelhuisje landde een roodkopspecht.
‘Het is een boodschapper uit de hemel,’ zei een van ons, ‘die ons vertelt dat alles goed zal komen.’
Ja, alles zou uiteindelijk wel goed komen, maar was het niet op dat moment. Op dat moment moesten we de golven van verdriet onder ogen zien waarin we dreigden te verdrinken.

Een paar maanden later sprak ik met mijn vriendin Maaianne in Zimbabwe over de bezinningstocht die ze net had volbracht, door vier dagen in haar eentje in de bossen te bivakkeren. Wat haar had verbaasd aan die ervaring, was hoe intens haar angst was geweest. Die was een metgezel die niet van haar zijde wilde wijken. Pas toen ze op de derde dag in totale overgave huilend op de grond viel, ebde de angst eindelijk weg en vond ze rust. Pas daarna was ze in staat om - zoals ze hoopte - op dieper spiritueel niveau met zichzelf aan de slag te gaan. Toen ik haar die ervaring hoorde beschrijven, trof het me hoeveel haar vierdaagse ervaring de vier dagen weerspiegelde die we hadden doorgebracht met mama. In zekere zin was ik ook op een bezinningstocht tijdens die vier dagen, waarin ik worstelde met angst en ontkenning en ik geen andere keuze had dan me over te geven. Pas daarna kon ik me ertoe brengen om mijn nieuwe identiteit en de nieuwe stem die de dood van mama bracht, te ontdekken.
In die liminal space bevond zich zowel gebrokenheid als kans, zowel leegte als openheid. Het opgeven van de ene identiteit en het wachten op de volgende. Terwijl het ene verhaal stierf, moest het volgende nog geboren worden.
In de jaren na mijn moeders dood kwam ik steeds weer terug naar die liminal space, me afvragend wat het betekende en hoe het mijn leven richting kon geven. Het had iets universeels dat verder ging dan de dood van een ouder. Ik zag dezelfde patronen langskomen in het werk met cliënten. Iedereen met wie ik sprak, leek een eigen versie van een bezinningstocht te hebben, waarbij hij één verhaal losliet en aan het wachten was op het tevoorschijn komen van het volgende. Verdriet, overgang, verlies, geboorte, scheiding, trauma, ontslag, faillissement, huwelijk, verraad, verhuizing, afstuderen, conflict - bijna elke menselijke ervaring had een element van een bezinningstocht en een liminal space in zich.
Drie maanden voordat mijn moeder stierf, had ik meegewerkt aan een retraite voor vrouwen en was ik enthousiast geraakt over dat soort werk. Tijdens die retraite kreeg ik echter het bericht dat haar dokter niets meer voor mijn moeder kon doen, en dat we ons moesten voorbereiden op haar dood.
Voordat ik de retraite verliet, had ik tegen de vrouwen in de cirkel gezegd: ‘Ik wist zeker dat ik me na deze retraite in steeds grotere cirkels van werk en invloed zou begeven. Maar nu ik heb gehoord dat mijn moeder doodgaat, moet ik, in plaats van in een grotere cirkel, juist in een kleinere cirkel zijn: met mijn familie aan mijn moeders bed. Toch ben ik ervan overtuigd dat die kleine cirkel me iets te leren heeft over het werk dat ik ga doen.’
Ik wist toen nog niet half hoe waar die woorden zouden zijn. De innerlijke reis die ik maakte door mijn moeders dood zou me meer leren over mijn werk dan welke andere ervaring in mijn leven ook. En een van de belangrijkste lessen die zij me gaf, was de waarde – en de uitdaging – van holding space bieden in liminal space.
Holding space bieden was wat we voor mama deden terwijl we bij haar zaten en wachtten tot haar nieuwe verhaal zich openbaarde. Holding space bieden was ook wat palliatief verpleegkundige Anne voor ons deed terwijl we wachtten op ons nieuwe verhaal. In zekere zin hield mam holding space voor zichzelf toen ze fluisterde: ‘Ik weet niet hoe ik dit moet doen.’

Stel je eens voor, dat identiteit A - waar we zijn voorafgaand aan de liminal space - wordt vertegenwoordigd door een huis gebouwd van legostenen. Het legohuis paste ons heel goed toen we het nodig hadden, maar nu zijn we de muren ontgroeid en is het tijd voor iets nieuws. We kunnen alleen die nieuwe identiteit nog niet opbouwen, of ons zelfs maar voorstellen hoe die eruit ziet, totdat we het originele legohuis uit elkaar halen.
Misschien is het een brug die we nodig hebben. Maar voordat de brug kan worden gebouwd, zijn er veel losse legoblokjes die gemakkelijk kwijtraken, kunnen breken of waarop we kunnen stappen. We hebben iets nodig om die kleine stukjes bij elkaar te houden, om ze te beschermen en veilig te houden terwijl ze wachten om een brug te worden. We hebben een kom nodig, een container om de stukjes bij elkaar te houden.
Als we holding space houden voor mensen die tussen identiteit A en identiteit B in zitten, worden wij die kom.
We koesteren hun gebrokenheid met zacht mededogen. Wij helpen hen om te zien dat ze niet alleen zijn in hun gevoelens van verlies. Wij geven hen grenzen zodat ze beschermd zijn tegen verdere pijn. We bieden hen ruimte voor het wachten dat ze moeten doen voordat het nieuwe verhaal verschijnt.
Toen mama op sterven lag, dienden wij als haar kom. We hielden holding space terwijl ze uit dit leven overging naar het volgende. We hielden haar veilig en zorgden ervoor dat ze had wat ze nodig had. We hebben zoveel mogelijk geholpen, maar vertrouwden er vooral op dat ze de reis zou maken die bij haar paste. Uiteindelijk reisde ze van ons weg.
Tegelijkertijd diende Anne als onze kom, die holding space hield voor onze transitie. Ze gaf ons begeleiding en ondersteuning wanneer we die nodig hadden, en ze trok zich terug wanneer we op ons eigen oordeel moesten vertrouwen. Het werd niet haar proces, maar ze gaf ons juist de ruimte om onze eigen beslissingen te nemen. Ze liet ons gebroken zijn zonder een oordeel te vellen over onze gebrokenheid. Diep getransformeerd door het verdriet over alles, vonden we onze weg naar een nieuwe identiteit zonder moeder.
Op een bepaald moment in ons leven krijgt ieder van ons de kans om de kom te zijn voor iemand anders. Bij een overlijden, of een geboorte. Bij een carrièreverandering, of een scheiding. Een auto-ongeluk, of een coming out. Het kan een ingrijpend moment zijn waarop iemand niet meer weet waarin te geloven. Of iemand realiseert zich dat hij zich niet kan identificeren met het geslacht waarmee diegene is geboren. Het kan elk willekeurig moment in een leven zijn waarin een oude identiteit wordt weggenomen of geen doel meer dient.
Holding space is een geschenk dat we geven en ontvangen, keer op keer, ons hele leven lang. Soms doen we het goed, en soms laten we steken vallen. Soms vraagt het veel van ons, en soms is een simpel telefoontje al genoeg.

Voor het doel van dit boek zullen we holding space als volgt definiëren: holding space houden is wat we doen als we naast een persoon of groep lopen, op een reis door liminal space. We doen dit zonder hen het gevoel te geven ongeschikt te zijn, zonder iets voor hen te proberen op te lossen, en zonder te proberen invloed te hebben op de uitkomst. We openen ons hart, bieden onvoorwaardelijke steun en laten oordeel en controle los.

Gebaseerd op wat Anne voor mijn familie deed toen we onze moeder holding space boden, zijn hier een aantal dingen die we kunnen doen om holding space te maken voor anderen:

Sta hen toe om op hun eigen intuïtie en wijsheid te vertrouwen.

We hadden geen ervaring om op terug te vallen en toch wisten we intuïtief wat er nodig was. We wisten hoe we mama’s steeds mager wordende lichaam naar de badkamer moesten tillen, we wisten hoe we bij haar konden zitten en hymnen voor haar konden zingen, en we wisten hoe we van haar moesten houden. We wisten zelfs wanneer het tijd was om morfine te injecteren om haar pijn te verzachten. Op een heel voorzichtige manier liet Anne ons weten dat het niet nodig was om dingen te doen volgens een of ander gezondheidsprotocol; wij dienden gewoon te vertrouwen op onze intuïtie en op de wijsheid die we in de vele jaren die we van mama hielden, hadden vergaard.

Geef hen precies zoveel informatie als ze aankunnen.

Anne gaf ons eenvoudige instructies en liet voor ons een paar hand-outs achter, maar overweldigde ons niet met veel meer dan we konden verwerken toen we zo gevoelig waren door het rouwen. Door te veel informatie zouden we ons incompetent en onwaardig voelen.

Neem hun kracht niet weg.

Wanneer we het vermogen om zelf te kunnen beslissen van mensen afnemen, voelen ze zich daardoor nutteloos en incompetent. Het kan gebeuren dat we anderen bij moeten staan en toch moeilijke beslissingen voor hen moeten nemen (bijvoorbeeld als bij verslaving een interventie de enige optie is om hen te redden). Maar in bijna alle andere gevallen hebben mensen de autonomie nodig om hun eigen keuzes te maken (zelfs onze kinderen). Anne wist dat we ons in staat moesten voelen om beslissingen te nemen namens onze moeder, en dus bood ze ondersteuning aan; maar ze heeft nooit geprobeerd ons te leiden of te sturen.

Houd je eigen ego erbuiten.

We kunnen allemaal weleens in die valkuil stappen, als we geloven dat het succes van iemand anders afhangt van onze tussenkomst, of wanneer we denken dat hun fouten slecht op ons afstralen, of wanneer we ervan overtuigd zijn dat het over ons gaat als ze willekeurig welke emoties op ons afreageren. Het is een valkuil waar ik af en toe geneigd ben in te stappen als ik lesgeef. Dan kan ik me meer zorgen maken over míjn succes (Vinden de studenten mij leuk? Zeggen hun cijfers iets over hoe goed ik kan lesgeven?) dan over het succes van mijn studenten. Maar dat dient niemand, zelfs mij niet. Om hun echt te ondersteunen in hun groei, moet ik mijn ego erbuiten houden en de ruimte creëren waar ze de kans krijgen om te groeien en te leren.

Help hen zich veilig genoeg te voelen om fouten te maken.

Wanneer mensen leren, groeien, of door een periode van rouw of een andere overgang gaan, zullen ze onderweg ongetwijfeld fouten maken. Wanneer wij, als hun holding space-houders, ons onthouden van oordeel en schuld, dan geven we hen de mogelijkheid om in zichzelf de moed te vinden om risico’s te nemen, en de veerkracht om door te gaan, zelfs als het niet goed gaat. Als we hen laten weten dat fouten maken gewoon een onderdeel is van de reis en niet het einde van de wereld, zullen ze minder tijd besteden om zichzelf ervoor te straffen en meer tijd nemen om te leren van hun fouten.

Geef begeleiding en hulp met bescheidenheid en bedachtzaamheid.

Een wijze holding space-houder weet wanneer hij even moet stoppen met begeleiden (namelijk wanneer iemand zich daardoor dom en onbekwaam voelt) en wanneer hij het voorzichtig kan bieden (wanneer iemand erom vraagt, of te verloren is om te weten wat hij moet vragen). Hoewel Anne onze kracht of autonomie niet heeft weggenomen, bood ze wel aan om mama een bad te geven en nog een aantal van de meer belastende onderdelen van de zorgverlening op zich te nemen. Voor ons was dit een verademing, want we hadden dat nog nooit gedaan en wilden onze moeder ook niet in een positie plaatsen waar ze zich misschien zou schamen (namelijk als haar kinderen haar naakt zouden zien). Holding space houden voor andere mensen is een zorgvuldige dans die wij allemaal hebben te dansen. Het vraagt om oefening en bescheidenheid om te herkennen wanneer men zich het meest kwetsbaar en onbekwaam voelt, en om de juiste soort hulp te bieden zonder de ander te beschamen.

Bied ruimte aan complexe emoties, waaronder angst, trauma, et cetera.

Wanneer mensen het gevoel hebben dat je ze op een diepere laag ontmoet dan ze gewend zijn, voelen ze zich veilig genoeg om complexe emoties op te laten komen die normaal gesproken verborgen zouden blijven. Een geoefende holding space-houder weet dat dit kan gebeuren en zal bereid zijn om alle emoties er op een zachte, ondersteunende en niet-oordelende manier te laten zijn.

We kunnen deze holding space niet maken als we zelf te emotioneel zijn, als we niet zelf naar onze eigen schaduwen hebben gekeken, hoe zwaar dat ook is, of als we de mensen die we holding space bieden, niet vertrouwen. In het geval van Anne deed ze dit door er te zijn met tederheid, mededogen en vertrouwen. Als ze er op een manier was geweest die ons geen zekerheid gaf dat ze met moeilijke situaties om kon gaan, of die suggereerde dat ze bang was voor de dood, dan zouden we haar niet zo hebben vertrouwd.

Laat hen andere beslissingen nemen dan jij zou doen en andere ervaringen hebben.

Holding space gaat over het respecteren van ieders verschillen en erkennen dat die verschillen ertoe kunnen leiden dat een ander keuzes maakt die wij niet zouden maken. Soms maakt iemand bijvoorbeeld keuzes op basis van culturele normen die we vanuit onze eigen ervaring niet kunnen begrijpen. Als we holding space houden, laten we de controle los en respecteren we de verschillen. Dit was bij ons bijvoorbeeld aan de orde in de wijze waarop Anne ons ondersteunde bij het beslissen over wat we met mama’s lichaam wilden doen na haar overlijden. Als er een ritueel was geweest dat wij hadden willen uitvoeren voordat we haar lichaam zouden vrijgeven, dan hadden we dat zonder probleem in de beslotenheid van mama’s huis kunnen doen.
Holding space houden is niet iets dat we van de ene op de andere dag in onze vingers hebben, noch kan het worden gevat in een lijst met tips, zoals ik net heb gegeven, die altijd van toepassing zijn. Holding space houden is complex werk, dat zich verder ontwikkelt naarmate we het meer beoefenen. Het is uniek voor elke persoon en elke situatie.
In de volgende hoofdstukken gaan we dieper in op de nuances van wat het betekent om holding space te houden - als een daad van dienstbaarheid aan anderen en als toewijding aan onszelf.

1. Dr. Seuss, Oh, the Places You’ll Go! (New York: Random House, 1990).

2. Liminal space

Om het concept van holding space werkelijk te bevatten, moeten we dieper duiken in het onderdeel space (ruimte) om een glimp op te vangen van wat het is.

Wanneer we op de meest eenvoudige manier holding space bieden - zoals wanneer we luisteren naar een vriend die ons vertelt over een teleurstellende eerste date - lijkt de holding space misschien niet erg complex of diep. Er is gewoon ruimte voor een verhaal, voor wat emotie, voor het vertellen van de waarheid. Het vereist vriendelijkheid en empathisch luisteren, maar het is het soort holding space dat we al sinds onze kindertijd gebruiken, dus het vereist waarschijnlijk geen diepgaand begrip of vaardigheidsniveau.
Ik heb een opvouwbare kom (gemaakt van siliconen, die ze bij kampeerwinkels verkopen) die me helpt bij het tonen van de manieren waarop we holding space houden op verschillende dieptes. Soms houden we alleen ‘oppervlakkig’ holding space (zoals wanneer een vriendin een verhaal vertelt over hoe moe ze is na de geboorte van haar baby), soms houden we ‘medium’ holding space (zoals wanneer die vriendin toegeeft hoe haar vermoeidheid haar vatbaar maakt voor triggers van een oud trauma), en soms houden we ‘diepgaand’ holding space (zoals wanneer de baby van die vriendin net is overleden en ze wanhopig en verloren is).
Als we in complexere situaties diepgaand holding space houden, creëren we een tussenruimte die vreemd, uitgestrekt en soms ongemakkelijk is, een ruimte vol complexe en vaak overlappende emoties. Ik noem dit liminal space.
Het woord liminal komt van het Latijnse woord limen, wat drempel betekent. In de antropologie is liminaliteit ‘de hoedanigheid van dubbelzinnigheid of desoriëntatie die voorkomt in de middenfase van rituelen, wanneer deelnemers niet langer hun pre-rituele status hebben, maar nog niet zijn begonnen met de overgang naar de status die ze zullen hebben als het ritueel voltooid is. Tijdens de liminale fase van een ritueel staan de deelnemers ‘op de drempel’ tussen de wijze waarop ze eerder hun identiteit, tijd of gemeenschap vormgaven, en een nieuwe manier, die het ritueel definieert’2.

Liminal space is dus een periode waarin iets - sociale hiërarchie, cultuur, geloof, traditie, identiteit, et cetera - is opgelost of ontbonden en er nog niets nieuws is ontstaan dat daarvoor in de plaats komt (ofwel de reis door het verdriet die je vriendin na een miskraam doormaakt, van aanstaande moeder naar een nieuwe identiteit als kinderloze moeder). Het is die periode van onzekerheid, dubbelzinnigheid, rusteloosheid, angst, ongemak en leed. Het is de ruimte tussen het moment dat een trapezekunstenaar de ene stang loslaat en nog niet weet of hij de andere stang kan pakken.
Er is niets oppervlakkigs of eenvoudigs aan liminal space. In het artikel Grieving as Sacred Space, beschrijft Richard Rohr liminal space als:

een unieke spirituele positie waar de mens een hekel aan heeft om in te zijn, maar waarheen de Bijbelse God hem altijd leidt. Het is wanneer je het ‘beproefde en ware’ hebt verlaten, maar nog niet in staat bent geweest om het te vervangen door iets anders. Het is wanneer je eindelijk van je pad af bent. Het is wanneer je je tussen je oude comfortzone en elk mogelijk nieuw antwoord bevindt. Het is niet leuk.3

In de zomer van 2016 zag ik, samen met miljoenen Canadezen, een voorbeeld van liminal space op tv, toen singer-songwriter Gord Downie zijn laatste concert gaf. Met een bijzonder vertoon van moed en kracht was hij op tournee gegaan met zijn band, The Tragically Hip, ook al had hij niet-operabele hersenkanker waaraan hij daarna is overleden. Ik zal het moment nooit vergeten. Met een van pure kwelling verwrongen gezicht en de tranen rollend over zijn wangen, slaakte hij een oerschreeuw die de lucht deed breken en die in het hele land een litteken achterliet. Dit was geen schreeuw om iets dat kon worden verholpen. Het was geen schreeuw om hulp of om medelijden. Het was een schreeuw uit zijn diepste binnenste die ons raakte in ons diepste binnenste. Het was een schreeuw uit de diepte van liminal space.
Wanneer we liminal space houden, moeten we bereid zijn om dat soort schreeuw te verduren, om er getuige van te zijn zonder te oordelen of het op te lossen. We zijn bereid om op zowel de donkerste als de lichtste plaatsen met elkaar te zijn, om ons naast dat soort angst en verschrikking te begeven terwijl er tegelijkertijd de diepe vreugde en viering van een goed geleefd leven is. We zijn bereid om open te breken en op ons rauwst en kwetsbaarst te zijn. We zijn bereid om elkaar vast te houden in die ongrijpbare omstandigheden.

Dat is wat ik bedoel als ik het heb over holding space. Dit is niet het soort holding space dat op de social media wordt rond gesmeten, wanneer mensen iets zinnigs willen zeggen in reactie op iemands pijn, zonder er te veel bij betrokken te raken. Het is veel diepzinniger en diepgaander. Het kan je uit elkaar scheuren en je ademloos achterlaten. Het kan veel van je vragen, meer dan je besefte te moeten geven. Het kan kracht, moed en veerkracht vergen en een onstuimige toewijding aan de liefde.
Zo holding space bieden is een van de meest heilige daden die we voor elkaar kunnen verrichten. Als we het doen, staan we op heilige grond. En we kunnen het niet goed doen als we zelf niet goed gegrond en goed ondersteund zijn.
Kijk eens naar de transformatie van een rups naar een vlinder om een beter begrip te krijgen van de reis door liminal space. Hoewel deze metafoor niet zonder beperkingen is (het is namelijk een eenmalige transformatie die eindigt met meer schoonheid dan waarmee die begon, wat voor de mens niet noodzakelijkerwijs zo is), heeft de vergelijking veel waarde. Om zijn bestemming als vlinder te kunnen vervullen, moet een rups zich eerst overgeven aan de liminal space van de popfase en daar doorheen gaan. Hoewel ik er nooit een heb opengesneden, is mij verteld dat er binnen in de pop een gelachtige substantie zit die niet lijkt op een rups of een vlinder. Dat stadium is liminaal: leeg en in afwachting. Het is complex, zowel aangenaam als claustrofobisch, troostend en angstaanjagend. Het is donker en gesloten, maar ook warm en veilig.
Het is ook absoluut noodzakelijk, want de transformatie naar vlinder kan niet plaatsvinden zonder de lege ruimte van de pop ertussenin.
Hieronder staat een speels verhaaltje, Laat de grond los getiteld, dat je kan helpen om de transformatie van de vlinder te begrijpen.

Laat de grond los

‘Hoe word je zo vrij?’ vraagt Rups weemoedig aan Vlinder.
‘Geef je over,’ fluistert Vlinder terwijl ze voorbij fladdert.
‘Maar ... Ik heb alle boeken gelezen, alle lessen gevolgd, en het lukt me gewoon niet om van de grond komen.’
‘Geef je over.’
‘Wat bedoel je, “geef je over”? Me overgeven aan wat?’
‘Aan het Mysterie. Aan je Schepper. Aan je eigen DNA.’
‘Hoe doe ik dat?’ Rups fronst.
‘Klim in die boom, laat de tak los, en spin.’
‘Spin?’
‘Ja, spin.’
‘Maar ik weet niet hoe ik moet spinnen. Moet ik een cursus volgen? Is er een handleiding?’
‘Je weet het wel. Als je eenmaal daarboven op de tak bent.’
‘Dan weet ik het? Hoe moet ik het weten?’
‘Het staat geschreven in je DNA.’
‘En wat gebeurt er dan daarna? Moet ik mijn eigen vleugels uitslaan?’
‘Nee, sufferd.’ Vlinder giechelt. ‘Je spint een cocon.’
‘Een cocon? Daar heb ik nog nooit van gehoord. Wat moet ik ermee doen als ik hem eenmaal gesponnen heb?’
‘Je doet niets. Je wacht alleen maar. In de cocon.’
‘Wat heeft wachten voor zin? Ik heb te veel werk te doen om in een cocon te zitten wachten. Ik moet het huishouden doen en kinderen opvoeden en ... nou ja, dat is gewoon belachelijk.’ Rups keert zich af, met haar ogen weer naar de grond gericht.
‘Nou, dan kun je beter je droom om te vliegen opgeven, want dat is de enige manier om hier te komen.’ De vleugels van Vlinder tillen haar nog een beetje hoger.
Rups kijkt opnieuw naar de lucht. In haar ogen wellen tranen op. ‘Maar ... Ik wil echt heel graag vliegen. Kun je me nog wat meer vertellen? Alsjeblieft. Wat gebeurt er daarna?’
‘Het moeilijke gedeelte. De overgave.’
‘Dus we zijn weer terug bij overgave. Dat lijkt me niet echt te helpen. En het is een beetje verwarrend. Wat geef ik over?’
‘Alles wat je ooit wist. Elke cel van je lichaam. Elk verhaal dat je ooit tegen jezelf hebt verteld.’
‘Moet ik ALLES opgeven?! Is dat niet een beetje veel gevraagd?’
‘Ja, maar het is het waard.’
‘Doet het pijn?’
‘Oh ja. Het doet pijn.’
‘Hoe ga je om met de pijn?’
‘Het antwoord zal je niet bevallen.’
‘Zeg het toch maar.’
‘Geef je over. En heb vertrouwen. Je moet je overgeven aan de pijn en het proces vertrouwen. Je moet de controle opgeven en je lichaam laten veranderen in een lelijke, glibberige, papperige substantie, terwijl je wacht tot er een transformatie plaatsvindt. Je vrienden, die nog niet hebben geleerd om een cocon te spinnen, zullen zich van je afkeren omdat ze je niet zullen herkennen. Het zal het moeilijkste zijn wat je ooit moet doen.’
‘Ik weet niet of ik het kan. Zoveel pijn kan ik niet aan.’
‘Je kunt het wel.’
‘Maar ... ’
‘Wil je de lucht proeven?’
‘Oh ja. Dat wil ik echt, echt heel graag.’
‘Dan moet je de grond loslaten.’

Figuur 1 is een diagram dat ik heb ontwikkeld om ons te helpen de reis door liminal space beter te begrijpen. In het diagram zie je dat de reis door liminal space nooit lineair of direct is. In plaats daarvan is het een spiraalvormig pad door een complexiteit aan emotionele gemoedstoestanden en ervaringen. (Eigenlijk hou ik nog meer van het pad van het labyrint, dat je dicht bij de bestemming lijkt te brengen en je dan, met een simpele draai, ver weg brengt van waar je denkt te moeten zijn. Maar dat is moeilijker te demonstreren in een tweedimensionaal beeld.)

Figuur 1: De reis door liminal space

De eerste spiraal is het loslaten (of, zoals in het rupsverhaal hierboven, de overgave). Het is een fase van laten gaan, van toegeven dat we geen controle hebben over de uitkomst. Er zit veel weerstand in het loslaten. Het is een tijd waarin we met genegenheid fantaseren over hoe het vroeger was. Waren de dingen toen niet eenvoudiger? Was ik niet gelukkiger? Kan ik niet teruggaan en terugpakken wat ooit was?
Iemand kan vast komen te zitten in de weerstand en een groot deel van zijn leven daar doorbrengen. Hij kan ook beïnvloed worden door leiders en vrienden die hem daar vast willen houden. (De vijfenveertigste president van de Verenigde Staten richt zich tot mensen met die weerstand als hij belooft om ‘Amerika weer groot te maken’.) Iemand in de weerstand wil niet dat de wereld verandert, ook al is er belangrijk bewijs dat dat nodig is.
Weerstand is iets waar individuen op vast komen te zitten, maar ook instellingen - en zelfs landen - die zich verzetten tegen evolutie. Denk bijvoorbeeld aan religieuze organisaties die vasthouden aan oude doctrines die in de moderne wereld niet meer logisch zijn. Of aan de weerstand tegen het homohuwelijk of tegen de transgendergemeenschap; deze sociale structuren hebben voor velen in de religieuze wereld geen betekenis, en dus vechten de mensen die het meest in de oude doctrines van de religie zijn verankerd, tegen het nieuwe en onbekende. Ze willen terugkeren naar wat ze dachten dat een binaire wereld was, waar alleen mannen en vrouwen zijn, en waar het huwelijk alleen wordt gedefinieerd als een verbintenis tussen deze twee. Over de drempel stappen, een onbekende ruimte in - waar gender een spectrum is en liefde geen beperkingen kent - voelt als het opgeven van je rupsenhuid zonder te weten dat vlindervleugels bestaan.

Nee, overgave is niet gemakkelijk. Het kan een periode zijn van chaos en conflict, shock en rouw. We riskeren het om veel te verliezen als we ons overgeven. We kunnen belangrijke relaties verliezen met mensen die ons niet willen zien veranderen. We kunnen onze status en positie binnen onze gemeenschap verliezen. We moeten misschien banen opzeggen die niet meer goed voelen, of we kunnen zelfs ontslagen worden omdat we de status quo niet meer accepteren.
Ik luisterde een keer naar een podcast waar een paar pastoors werden geïnterviewd, die hun geloof hadden verloren. Ten tijde van het interview leidden deze pastoors (die anoniem bleven) nog steeds hun geloofsgemeenschappen, maar ze spraken vanaf de preekstoel over dingen waar ze niet meer in geloofden. Ze waren hun eigen liminal space binnen-gegaan, maar waren nog niet ‘uit de kast gekomen’ met hun waarheid. De mensen in hun gemeenschap verwachtten van hen dat ze zouden blijven waar ze waren en dat ze hen een comfortabel, vertrouwd geloof zouden bieden.
Deze pastoors verwoordden de kwelling van de positie waarin ze zich bevonden. Ze hielden van het leiden en begeleiden van hun gemeenschap - het was het enige werk waarvoor ze waren opgeleid - maar ze preekten niet meer vanuit integriteit.
Degenen onder ons die over de drempel zijn gestapt in liminal space kunnen een deel van het leed begrijpen dat deze pastoors moeten hebben ervaren. Het is moeilijk om over je ervaring te spreken tegen hen die zelf nog niet in de popfase hebben gezeten. Het is moeilijk om het risico - en het verlies - te accepteren dat dat met zich mee kan brengen.
De tijd die we doorbrengen in liminal space kan ook veel langer zijn dan we verwachten of willen. We willen er snel doorheen gaan, om daarna weer stevige grond onder onze voeten te voelen. Maar er snel doorheen gaan zal alleen maar kortsluiting veroorzaken in het proces. Als je een vlinder probeert te forceren om tevoorschijn te komen voordat hij klaar is, zal hij sterven en nooit de schoonheid van de vlucht ontdekken.

We moeten toestaan om ons uit onze routine mee te laten slepen en geduldig op de ‘drempel’ (limen, in het Latijn) te blijven waar we tussen het vertrouwde en het volkomen onbekende in zitten. Er is daar alleen onze oude achtergebleven wereld, terwijl we nog niet zeker zijn van het nieuwe bestaan. Dat is een goede ruimte waar het echte nieuwe kan beginnen. Ga er vaak heen en blijf zo lang je kunt, op welke manier dan ook.4

Richard Rohr