EEN SCHITTERENDE SLANGENKUIL

EEN SCHITTERENDE SLANGENKUIL

Ton Verlind

50 jaar journalistiek

Deze uitgave is mede mogelijk
gemaakt door: Images

© Ton Verlind/Tens Media
Eerste druk: juni 2021

Uitgever: Tens Media

Omslagontwerp: Tobias Krasenberg
Foto achterkant: Bram Delmee
Vormgeving: Tobias Krasenberg
Zetwerk: Krijnie Gerritsen, bijzee

ISBN: 9789082873894
NUR: 133, 402, 810, 813, 815

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd of openbaar gemaakt worden zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Elk verhaal is de moeite van het vertellen waard

Elk verhaal verdient het om gehoord te worden

INHOUD

Vooraf

Het ongeluk

Verhalen die je niet vergeet (1)

De radio (1974)

Dit was Brandpunt, goedenavond...

De verzwegen feiten

Journalisten zijn meer dan waarnemers

Het moet niet om de kijkcijfers gaan maar om de impact

Hoofden verdwenen

Verhalen die je niet vergeet (2)

Hoe de televisie veranderde

De prijs van onderzoeksjournalistiek

Omroepbestel in ontbinding

KRO opnieuw op de kaart

Bijval en kritiek

Omroepfusies: historische vergissing

Met dank aan

VOORAF

Hoewel ik in mijn vak – de journalistiek – heb geleerd te beschrijven wat iets wél is, in plaats van niet, begin ik met een ontkenning. Dit boek is géén lofzang, noch een loftuiting op een geslaagd persoonlijk leven, hoewel ik daar in dankbaarheid wel als zodanig op terugkijk. Ik vermijd de term ‘memoires’. Want die aanduiding is in mijn ogen voorbehouden aan de beschrijving van betekenisvolle daden door betekenisvolle mensen. Of er reden is voor voldoende waardering voor wat je deed in je leven is niet ter beoordeling aan jezelf. Daarover gaan anderen.

Dit boek bestaat uit een samenvatting van herinneringen aan een journalistieke loopbaan, niet meer en niet minder: een droom die waarheid werd. Verwachtingsvol stapte ik aan het begin van de jaren zestig op vijftienjarige leeftijd als correspondent van de regionale krant het volwassen leven in. Het was een tijd van verandering, in 1964 treffend bezongen door Bob Dylan in The Times They Are A Changin’:

Come gather ‘round people, wherever you roam
And admit that the waters around you have grown
And accept it that soon you’ll be drenched to the bone
If your time to you is worth saving
Then you better start swimmin’ or you’ll sink like a stone
For the times they are a-changin’

Ik geloofde in die verandering. Ik was ervan overtuigd dat de regenten onder de toenemende invloed van de nieuwe generatie een stapje zouden terugzetten en we het lot in eigen hand konden nemen. Eerlijker, oprechter, liever, relevanter, onbevangener. We zouden de geneugten van de bloeiende samenleving evenwichtig verdelen over allen die bijdroegen aan het succes. En we hadden compassie met wie buiten zijn schuld de snelheid van het nieuwe leven niet kon bijbenen. We kozen voor duidelijke rollen. Zij die het beleid bepaalden, zij die de uitvoering controleerden en journalisten als een onafhankelijke kritische macht boven de partijen. Een samenleving waar de mening van gewone mensen ertoe deed en intellectuelen en welgestelden niet het eigen gewin nastreefden maar zich in dienst stelden van de gemeenschap. En het leek te lukken; de samenleving werd meer egalitair en bood daarmee gelijke kansen aan ieder. We konden vrijuit onze mening geven. Zelfs rondlopen in onze blote kont, zonder dat iemand er aanstoot aan nam.

Dat mijn generatie in die opdracht kennelijk toch niet is geslaagd realiseerde ik me toen ik als genodigde aanwezig was bij de presentatie van een boek over het vermeende egoïsme van de naoorlogse generatie. Ik werd door de auteur op het podium uitgenodigd om het eerste exemplaar in ontvangst te nemen. Het was 2010, ruim vijfenveertig jaar na mijn start in de journalistiek. Ongewild en onverwacht werd ik daar, op die bijeenkomst in de chique Amsterdamse Schouwburg, het symbool voor een generatie profiteurs. De auteur was een bekend journalist en radiopresentator, met wie ik op voet van vriendschap stond. Ik schrok van het beeld dat hij van mijn generatiegenoten schetste. Wat hij zei kwam hierop neer: hier staat het prototype van een babyboomer, de mensen die goed voor zichzelf hebben gezorgd, het aardgas hebben opgemaakt, de pensioenkas leegvreten en de problemen aan de toekomst laten. Ik vroeg me na deze ervaring af, hoe het kon gebeuren dat we in de ogen van sommigen zover waren losgeraakt van onze idealen.

En klopte het wel?

Het is inmiddels 2021. In een aantal opzichten zijn we terug bij af en is de huidige bestuurlijke elite, op een enkele uitzondering na, weer verworden tot de representant van de machtigen. De vrijheid van meningsuiting staat onder sterke druk. Op You-Tube en Facebook worden niet alleen de bijdragen van losgeslagen complotdenkers verwijderd, maar ook ordentelijke visies die afwijken van wat autoriteiten als waarheid verkondigen. Is hun waarheid wel dé waarheid, en waarom leveren de Haagse bestuurders aan journalisten dan documenten met zoveel zwart gemaakte delen? Hij of zij die zich boven het maaiveld verheft met een onderbouwde mening, wordt door het riool van Twitter gespoeld.

De politieke correctheid is terug, nu gedoopt in een saus van vitriool. Dat is zwavelzuur. Het lost alles op.

Golfbeweging

Wie zich verdiept in de geschiedenis ziet een golfbeweging. In de historie zijn er altijd bevoorrechten. Maar bedenk dat ook de adel ooit zijn privileges heeft gekregen met de bedoeling verantwoordelijkheid te nemen voor de mensen die aan hun zorgen waren toevertrouwd. Zelfs bij wolven wordt de alfa omgeven met macht, niet voor zichzelf, maar om de roedel te laten excelleren. Privileges zijn geen persoonlijk voorrecht, ze zijn een instrument om een hoger doel te realiseren. Steeds opnieuw zie je in de geschiedenis dat op een bepaald punt in die golfbeweging de macht doel op zich wordt. De rijken worden rijker, de armen worden armer.

Altijd ook volgt daarop een correctie, pakt het getergde volk opnieuw het initiatief. De bestorming van het Capitool in Washington aan het eind van het Trump-tijdperk lijkt daarvan het meest actuele bewijs. Bij ons waren het de rellen bij het instellen van de avondklok om het coronavirus te bedwingen. We denken dat het ons in Nederland niet zal overkomen, maar het is goed mogelijk dat we ons daarin vergissen.

Via mijn journalistieke werk zag ik de afgelopen jaren de omslag: de wederopstanding van de nieuwe machthebbers in de jaren zeventig en tachtig. Ze vermorzelden het opkomende zelfbewustzijn en ontnamen veel burgers de illusie van een beter leven met een grotere mate van zelfbeschikking. Het werd business as usual: de voordelen voor weinigen, de nadelen voor velen. De alfa’s raakten los van de roedel, ze begonnen voor zichzelf.

Het eerste protest daartegen werd zichtbaar in de opkomst van Boer Koekoek. In 1963 kwam hij in de Tweede Kamer als leider van de Boerenopstand, gericht tegen een te grote overheidsbemoeienis met het landbouwbeleid. In de ogen van de gevestigde orde was hij de charlatan wiens aanwezigheid in het parlement gemakkelijk genegeerd kon worden vanwege zijn clowneske karakter. Daarna was er de opkomst van rechts, dat onbeholpen betekenis probeerde te geven aan het sluimerende ongenoegen over niet ingeloste verwachtingen. Niet omdat de verwachtingen niet waargemaakt kónden worden, maar omdat de bestuurlijke bevoorrechten andere prioriteiten stelden waarvan de gevolgen hún persoonlijke leven nauwelijks raken.

Het ongenoegen begon klein en onbeduidend. Het kon bij de opkomst van de Centrumpartij van Janmaat nog worden doodgezwegen met een cordon sanitaire rond de ontevredenen, de ontheemden, waarmee journalisten zichzelf het argument verschaften om geen aandacht te hoeven besteden aan dat wat begon te etteren. Wat je niet zag, was er niet, zo werd gedacht. Maar het bleek een vergissing. De onvrede groeide en groeide, inmiddels tot aanzienlijke proporties.

Land zonder verhaal

Bij het beschrijven van mijn herinneringen valt het me op hoe we in Nederland leven in een permanente staat van ontkenning. Veel wordt niet benoemd, onder het tapijt geveegd. We lijken transparant, maar zijn in werkelijkheid wegkijkers. Het idealisme dat in de jaren zeventig de politiek nog kleurde met vergezichten, verdronk in de loop van de tijd in pragmatisme. We schudden onze ideologische veren af, principes werden gezien als hindernis en de neoliberale samenleving werd geboren. Het ging niet meer zozeer om mensen. Efficiency werd de maat der dingen. Cijfers werden dominant, burgers nummers. De overheid zag in haar bevolking vooral onderhorigen, lui die eropuit zijn de kluit te belazeren. Ze werden potentiële verdachten.

Die ontwikkeling bereikte een dieptepunt in de toeslagenaffaire, de nietsontziende bestrijding van fraude die in werkelijkheid niet bleek te bestaan. Kafka in z’n zuiverste vorm! Vanaf dat moment weten we dat het anders moet, maar we weten nog niet hoe het anders kan. We zitten vol goede bedoelingen maar zijn onze idealen kwijtgeraakt. We zijn een land zonder verhaal.

Het is de vraag op welk punt van de golfbeweging de huidige samenleving zich bevindt.

Dit boek is daarop een gedeeltelijk antwoord, beschreven aan de hand van persoonlijke ervaringen. Het begint bij het collectieve ontwaken in de jaren vijftig en zestig, de sociale emancipatie, het ontstaan van een groter zelfbewustzijn. De vitaliteit van de sixties: de tijd van de ongekende mogelijkheden, de kansen om carrière te maken zonder te hoeven voldoen aan de overdreven hoge verwachtingen van prestatiefetisjisten. Het leven is dan nog een uitdaging, een experiment.

Maar het avontuur verdween. De levenslijn van de generaties na ons raakte verstrikt in protocollen. Statistieken gingen het succes bepalen, of het nu het gewenste gemiddelde geboortegewicht was of de Cito-score. Zelfs onze mening wordt nu gemanipuleerd via algoritmes. Google bepaalt wat voor ons persoonlijke leven relevant is en selecteert daarop de informatie die ons wel of niet bereikt. Zo ontstaat er een middelpuntvliedende kracht die ons tot eenheidsproducten maakt: we zijn terug in de gevangenis, maar nu zonder zichtbare tralies. Zijn het de babyboomers die hebben verzaakt? Nee. Zij die na ons kwamen kunnen het niemand verwijten. Ze lieten het zelf gebeuren.

Zelf heb ik mijn vertrouwen in de mensheid behouden. Er zit een ongelooflijke creatieve kracht in de samenleving. Maar die wordt onttrokken aan het zicht. De werkelijkheid van alledag, zoals ik haar ken uit mijn eigen omgeving, is heel anders dan de politieke werkelijkheid en het beeld dat de televisie en de media schetsen. Die realiteiten zijn in de loop van de tijd steeds verder uit elkaar gaan lopen. Dat brengt de samenleving in verwarring, en zij heeft het nieuwe houvast nog niet gevonden.

Dat mag mijn vak, de journalistiek, zich aanrekenen: te veel gericht op de problemen en het spektakel, te weinig op de oplossingen. Werd aanvankelijk pluriformiteit nog gezien als een ideaal en voelde vrijwel iedereen zich gehoord, deze diversiteit zijn we in de loop van de jaren steeds meer gaan zien als een last. Het maakt bestuurlijke processen ingewikkeld en het realiseren van winst moeilijk. Voor succes hebben we grote aantallen nodig en uniformiteit. Daarom zijn ook kranten, radio en televisie zich steeds meer gaan richten op massa: veel lezers, meer kijkers, veel luisteraars.

In dat geweld is de aandacht voor het kleine, afwijkende, verdwenen. Een groeiende groep voelt zich niet meer gehoord en vlucht in complottheorieën. We lachen erom. Het zijn wappies. Zo ontstond een amorfe, neutrale algemene waarheid, waarin steeds minder mensen zich herkennen.

Onder dit automatisme woekert het virus van de ontevredenheid. Daartegen bestaat in mijn overtuiging slechts één remedie: respect en aandacht, ook voor het onbeduidende, ook voor dat wat ons niet bevalt. Dat vraagt om herstel van een pluriforme samenleving met meer respect voor het ideaal, minder pragmatisme, meer tolerantie, meer aandacht ook voor de kleine, ogenschijnlijk onbeduidende verhalen.

Een schitterende slangenkuil is mijn persoonlijke verhaal. Het is een schets van de tijdgeest. Van wat me daarin verbaast, ontroert. En ook van wat me boos maakt en wat ik ermee deed. Het is tevens een kijkje achter de schermen.

HET ONGELUK

Flashback

Het geheugen is een raar ding. Zo weet ik niet of de beelden van het vreselijke busongeluk die nog steeds in mijn hoofd staan gegrift, daar staan omdat ik ze werkelijk heb gezien. Ze kunnen ook afkomstig zijn van een foto. Misschien heb ik ze zelf bedacht, in een droom, en zijn ze daarna met me meegereisd.

Dat het ongeluk plaatsvond en dat het diepe indruk op me maakte, staat als een paal boven water. Het was – meen ik – 1967, het begin van de avond. Op de plek waar de hoofdweg van mijn dorp Leur uitkomt op de rijksweg, die toen nog uit drie verschillende rijbanen bestond. Eén baan voor verkeer naar Roosendaal, één richting Breda en dan een middenstuk dat voor inhaalmanoeuvres vanuit beide richtingen gebruikt kon worden.

Vooral die middenbaan maakte van de rijksweg een ware moordenaar. De volle lijnbus moet op weg geweest zijn richting Roosendaal en stopte voor het café op de hoek, waarna de linker achterkant totaal werd verfrommeld door een passerende vrachtwagen. De passagiers die op de achterste stoelen van het voertuig zaten waren ernstig gewond. Er waren doden te betreuren, ik weet niet hoeveel, en ik verbeeld me dat ik ze gezien heb, maar weet het niet meer zeker. Vermoedelijk ben ik gaan kijken omdat ik als zeventienjarige jongen al werkzaam was voor de regionale krant – een nutteloze missie, want ik kwam er alleen aan te pas als het onbenullig nieuws betrof. Voor zaken van allure kwam er altijd een redacteur. Het was mijn grote frustratie als correspondent, een functie die ik vanaf mijn vijftiende mocht vervullen.

Een correspondent van een krant veegt slechts de kruimels van het tafelkleed. Voor het echte werk stonden op de redactie de professionals paraat. Ze kwamen uit Breda, waar aan de Reigerstraat de redactielokalen waren gevestigd, naast de drukkerij met de stampende persen. Het was er bloedheet. Er werd met letters en lood gegoocheld, het rook er naar inkt en de machines braakten in hoog tempo duizenden meters bedrukt papier uit.

Vanuit de drukkerij kwam je via het met tl-buizen verlichte gangenstelsel, een doolhof van ogenschijnlijk willekeurig met elkaar verbonden gebouwen, op de redactie, waar mannen met bezwete hoofden en opgerolde hemdsmouwen geconcentreerd achter evenzoveel typemachines hun verslagen zaten te tikken. Het was een kakofonie van geluiden waarin je je nauwelijks kon concentreren.

In een hoek van het lokaal zaten de secretaresses. Ze hadden koptelefoons op en bedienden met hun voeten de dictafoons die razendsnel heen en weer konden spoelen. Op die apparaten lagen grammofoonplaten waarop teksten stonden die uit alle hoeken van de provincie via de telefoon binnenkwamen.

Er werkten overwegend mannen. Ik kan me slechts één vrouwelijke verslaggever herinneren. Ze deed het culturele nieuws en had daardoor iets plechtstatigs. Ze zag er anders uit dan de anderen. Stads, goed verzorgd. Ze sprak geaffecteerd. Ze was markant, niet zozeer knap, helemaal niet knap zelfs, maar ze had een overtuigende persoonlijkheid. Als ze even weg was lieten de mannen op de redactie binnenland, tegenover de plek waar ik mijn bureau had, hun dromen de vrije loop. Het ging ver. Heel ver, maar ik beschouwde het als een compliment dat ze mijn aanwezigheid niet zagen als belemmering voor hun ongebreidelde seksuele fantasieën. Het gaf mij het gevoel dat ik erbij hoorde.

Zelf had ik niet de behoefte eraan mee te doen. Ook niet in een poging om voor vol te worden aangezien. Voor vulgariteiten schaamde ik me. Wat ik op de redactie zag was dus de echte wereld! Ik was negentien toen daar mijn journalistieke loopbaan echt begon. Op de redactie binnenland om precies te zijn, aan een bureau met uitzicht op de altijd drukke Reigerstraat. Op de hoek café De Vrachtwagen, waarvan het nummer op alle officiele telefoonlijsten van de krant stond, omdat de mannen van de sportredactie er vaker te vinden waren dan thuis of achter hun bureau.

Het zijn deze herinneringen die in de zomer van 2019 aan de rand van een zwembad in het Franse Flayosc uit de strakblauwe hemel neerdaalden. Het was dertig graden, de zon stond hoog aan de hemel. Zomaar uit het niets werd ik overvallen door een intens gevoel van nostalgie dat me aanzette deze herinneringen aan dit papier toe te vertrouwen. Simpelweg omdat ze te dierbaar zijn om verloren te laten gaan.

Het begin: 1969

Was ik al met mijn vijftiende lokaal en regionaal correspondent van mijn krant De Stem, mijn professionele journalistieke carrière begon in 1969, het laatste jaar van de sixties, het tijdperk van de ongeremde mogelijkheden. Ik ben dan negentien. Na een opleiding van vier jaar voor mulo a en b overgestapt naar het Norbertus Lyceum in Roosendaal, in de volksmond ‘de schuur met de gouden letters’, voor een hbs-opleiding. Die eindigde in de lente van dat jaar met een officiële diploma-uitreiking die ik met tegenzin bezocht omdat ik mijn schooltijd toch vooral zag als een hinderlijke onderbreking op weg naar een journalistieke loopbaan. Je had nu eenmaal diploma’s nodig, anders zou ik deze fase in mijn leven het liefst hebben overgeslagen. Ik had geen hekel aan school, maar koesterde er ook geen overdreven warme gevoelens voor.

De School voor de Journalistiek in Utrecht bestond net, maar gezien het feit dat ik al vier, vijf jaar ervaring had bij een echte krant besloot ik die omweg niet te nemen. In dezelfde zomer dat ik het Norbertus in Roosendaal vaarwel zei, meldde ik me bij Loek Leijendekker, toenmalig hoofdredacteur van De Stem, dagblad voor Zuidwest-Nederland, waar ik de beginselen van het vak had geleerd. Ik was welkom, maar de hoofdredacteur zag één barrière. ‘Moet je nog in militaire dienst?’ vroeg hij. Hij had duidelijk geen trek in een aankomend verslaggever die ook weer de benen zou nemen. Ja, ik moest nog in militaire dienst.

‘Je kunt je melden als die erop zit,’ zei de hoofdredacteur en liet me weer gaan.

Ik belde per omgaande ambtenaar J. op het gemeentehuis van mijn woonplaats Etten-Leur. Door mijn functie als correspondent van de krant had ik inmiddels een aardig netwerk opgebouwd. En daartoe behoorde ook ambtenaar J., een aardige man die me van informatie over gemeentelijke aangelegenheden voorzag. Daardoor had zich een half-vriendschappelijke relatie ontwikkeld. Ik wilde weten wat ik kon doen om op een legale manier onder mijn dienstplicht uit te komen, maar durfde het hem niet op de man af te vragen. Er bestond een rijk scala aan procedures om ongeschikt verklaard te worden. Ik wist dat ik die niet zou durven benutten.

Het hoefde ook niet. Ik hoorde hoe hij de telefoonhoorn neerlegde, gevolgd door geritsel in papieren. ‘Ik heb goed nieuws,’ zei hij. Ik zou niet opgeroepen worden. Ik koesterde me in de illusie dat dit het resultaat was van mijn goede contact met ambtenaar J. Dat was natuurlijk onzin, want ambtenaar J. ging helemaal niet over deze belangwekkende zaken. Dat werd besloten ergens in het voor mij abstracte Haagse circuit. Ze hadden me niet nodig.

Ik bleek ‘buitengewoon dienstplichtig’ te zijn verklaard. Overbodig vanwege het feit dat er in die periode van mijn soort en leeftijd zoveel beschikbaar waren dat het systeem het niet aankon. Dat ik een babyboomer was, later in mijn leven een staat van zijn die vooral veel verwijten opleverde – ‘profiteur’, ‘opmaker van het aardgas’, ‘wel voor jullie zelf zorgen maar niet voor latere generaties’, ‘opmaker van de pensioenen’ – had in dit geval nog z’n voordelen. Buitengewoon dienstplichtig betekende: pas oproepbaar in geval van oorlog.

Er waren verschillende manieren om niet in dienst te hoeven. Beschikte je over beperkte intellectuele of empathische vermogens, dan werd je afgekeurd met het predicaat ‘S5’, vrij vertaald: te dom om voor de duvel te dansen. Sommige leeftijdgenoten acteerden met zoveel overtuiging hun onvermogen dat ze zo de aantekening S5 in de wacht sleepten. Bij sollicitaties leverde dat een nadeel op. Had je S5, dan was je een watje op wie niemand zat te wachten.

Je kon ook vrijstelling van dienstplicht krijgen wegens gewetensbezwaar. Dan was je een gewetensbezwaarde, een pacifist die ze in tijd van oorlog toch niet konden vertrouwen. Kreeg je S5 of werden je gewetensbezwaren erkend, dan kwam je in aanmerking voor de vervangende dienstplicht. Dat was iets voor het maatschappelijke nut. Stempels zetten bij de bibliotheek, afwassen in de bejaardenzorg of zaken van vergelijkbare strekking. Maar ook buitengewoon dienstplichtigen werden geacht iets terug te doen voor de samenleving.

BB

Zo werd ik opgeroepen voor de BB, de Bescherming Bevolking, een pseudobrandweerkorps, naar militaire snit gevormd. Het was een organisatie voor civiele bescherming die in 1952 was opgericht om de bevolking in tijd van oorlog te beschermen. Opgezet naar Engels model, waar de burgerorganisatie een belangrijke rol had gespeeld tijdens de Tweede Wereldoorlog. Wie kritisch keek naar de middelen waarover de BB beschikte kon in één oogopslag zien dat het hier ging om schijnveiligheid.

De vervangende dienstplicht bij de BB was geen fulltime job, je kon het er naast je normale werkzaamheden bij doen, maar eerlijk gezegd zag ik het niet zitten. De BB was een relikwie uit voorbije tijden met verouderd materiaal en een lage – althans in mijn ogen – maatschappelijke status. Bovendien werden de taken van de BB geleidelijk aan overgenomen door hulpdiensten als brandweer, politie, het Rode Kruis. De opgelegde verplichting beviel me niet.

De BB leek me dus een overbodige organisatie. Ik zie parallellen met Daar komen de schutters, de succesvolle gelijknamige Britse televisieserie: veel pathos, weinig praktische substantie. Voordat ik daadwerkelijk werd ingelijfd moest ik lange lijsten invullen. ‘Of ik het nut van de BB inzag?’ Ik kruiste ‘nee’ aan. Of ik het werk met overtuiging zou doen, of woorden van gelijke strekking. Overal waar ik dacht dat het me zou helpen om onder deze tamelijk zinloze missie uit te komen, zei ik ‘nee’.

Het was geen uiting van asociaal gedrag. De BB werd in mijn gevoel tamelijk algemeen gezien als een nutteloze organisatie. Het was de tijd van de Koude Oorlog. Er was de steeds aanwezige kans dat er een kernoorlog zou uitbreken tussen de Sovjet-Unie en de Verenigde Staten. Zo’n kernoorlog zou in mijn beleving de BB als eerste van de kaart vegen. We waren zo gewend aan die dreiging dat we haar niet echt serieus namen, of er in ieder geval mee hadden leren leven. De overheid bereidde ons voor op het ergste.

Ik herinner me de folders waarin werd uitgelegd hoe je in de kelder moest schuilen en met je hoofd tussen de benen de klap van een kernexplosie moest afwachten. Of er sprake was van een kernexplosie, kon je weten doordat die gepaard ging met een felle lichtflits. Voor de dagen na de ramp werd aangeraden een behoorlijke hoeveelheid voedsel in huis te hebben. Dus waren de planken in onze kelder gevuld met conservenblikken, gecondenseerde melk, kaarsen. Pas achteraf realiseerde ik me dat deze adviezen nonsens waren. Bij een kernoorlog zou voor jaren geen leven meer mogelijk zijn. Voedsel opsparen had geen zin. Het zou geplunderd worden door radeloze ronddolende overlevenden. Een kernoorlog zou het allerslechtste in de mensheid naar boven halen. Met terugwerkende kracht voelde ik me ernstig misleid door deze voorlichting van de overheid, waardoor zich tussen mijn oren definitief het besef nestelde dat je goedbeschouwd autoriteiten niet kunt vertrouwen tot ze het tegendeel hebben bewezen.

Op de rand van een Derde Wereldoorlog

In 1961 – ik was elf – liep de spanning in de wereld hoog op. Cubaanse bannelingen deden met behulp van de CIA een poging om het zojuist aangetreden regime van de communist Fidel Castro op Cuba omver te werpen. Maar de poging mislukte en zette de relatie tussen de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie – steun en toeverlaat van Fidel – op scherp. Omdat hij Cuba tegen nieuwe aanvallen vanuit de Verenigde Staten wilde beschermen stuurde de Sovjetleider schepen met kernraketten naar Cuba.

Dat kon Amerika niet accepteren omdat het geen middelen had zich tegen zulke aanvallen te verweren. De schepen naderden Cuba, de Verenigde Staten sommeerden ze te stoppen en dreigden met een aanval. We konden het van uur tot uur volgen. De wereld hield zijn adem in. Nooit zijn we dichter bij een Derde Wereldoorlog geweest dan toen.

Ik zag de bezorgdheid op de gezichten van mijn ouders. Op de radio heerste een crisissfeer zoals ik die kende van historische opnames van Radio Oranje in de Tweede Wereldoorlog die nog maar zo kort achter ons lag. De Sovjets lieten de spanning tot het uiterste oplopen, maar toen het erop aankwam kozen ze eieren voor hun geld en veranderden de schepen van koers. We waren aan een ramp ontsnapt, de blikken conserven bleven onaangeroerd op de kelderplanken en het normale leven hernam al snel zijn loop.

En ik? Ik waande me onaantastbaar. De wereld lag open. Ik hield er geen trauma aan over, de bijna-oorlog maakte me tamelijk resistent voor veel crisissituaties die nog zouden volgen. Mijn generatie bleek veerkrachtig en kwam deze problemen op eigen kracht te boven. Slachtofferhulp bestond nog niet.

Kort na het opsturen van de vragenlijst van de BB kreeg ik van de bevoegde autoriteiten de mededeling dat ik niet zou worden opgeroepen. Zou dat wel gebeurd zijn, dan had ik me loyaal aan deze vrijwilligerstaak gewijd vanuit de overtuiging dat elke ervaring een gebeurtenis is waar je in de rest van je leven iets aan hebt. Zeker als aankomend journalist. Zo hoef je nooit ergens spijt van te hebben.

Onmiddellijk na het bevrijdende telefoontje met ambtenaar J. nam ik contact op met hoofdredacteur Loek Leijendekker, die me zoals beloofd in vaste dienst nam. Ik kreeg een plaats op de binnenlandredactie als derdejaars leerling-journalist, een opleidingstraject dat je versneld kon doorlopen als je je best deed én talent had. Na een opleiding van twee jaar mocht ik me volleerde redacteur-verslaggever noemen.

Het begon met het halen van koffie, overwegend voor mijzelf, het bewerken van scheepvaartberichten en het vertalen van artikelen uit buitenlandse kranten. Ik was trots toen ik met mijn hbs-Engels erin slaagde om een wetenschappelijk artikel over de Homo erectus, een uitgestorven mensensoort die van 1,9 miljoen tot 140.000 jaar geleden leefde, te vertalen. Het was een artikel uit de eerbiedwaardige Britse krant The Guardian en het kwam daadwerkelijk in mijn eigen krant De Stem. Het gaf me het gevoel dat ik er nu echt bij hoorde.

Op zo’n redactie krijg je ook goede lessen in bescheidenheid. Had ik al een heel journalistiek oeuvre op mijn naam staan in de vorm van vele verslagen van het dorpsleven, in het walhalla – tegenwoordig zou je zeggen het mekka – van de regionale journalistiek bestond mijn taak voor een deel uit het zetten van streepjes onder de letters in de scheepvaartberichten die hoofdletters moesten worden. In die scheepvaartberichten konden familieleden lezen waar een schip zich op een bepaald moment bevond. De berichten werden geproduceerd door ratelende telexmachines, en die kenden geen hoofdletters.

De magische machines stonden op de redactie in een apart, met glas afgescheiden hok naast een metalen apparaat met de omvang van een flinke wasmachine. Uit het apparaat ontsnapte een zurige chemicaliënlucht. De journalistieke wasmachine spuwde voortdurend foto’s uit van over de hele wereld. Ze hadden vaalgrijze kleuren die er, eenmaal in de krant afgedrukt, toch altijd weer beter uitzagen dan kort na de geboorte in het telexhok. De foto’s kwamen uit onbereikbare verten, exotische oorden. Het was hier dat mijn wereld voor het eerst groter werd dan Etten-Leur, Zevenbergen of Lage Zwaluwe, de Brabantse plaatsen die ik als regionaal correspondent op mijn Tomosbrommer regelmatig bezocht om er verslag te doen van de gemeenteraadsvergaderingen waar ik, naar mijn gevoel, de lokale autoriteiten kritisch volgde.

Als je weigert ga je toch

Een paar maanden na mijn indiensttreding werd ik ontboden door de hoofdredacteur van mijn krant. Er was een vacature in het verre Zeeuws-Vlaanderen, zei hij. Zeeuws-Vlaanderen is een katholieke enclave in het overwegend protestantse Zeeland. Mijn krant had hier behoorlijk wat abonnees. Ik had al gehoord dat geen van de collega’s met kinderen naar deze uithoek van het land, in hun ogen het Siberië van de regionale journalistiek, gestuurd wilde worden. ‘Je mag weigeren,’ zei de hoofdredacteur joviaal. Er volgde een korte stilte... ‘Maar als je weigert ga je toch.’

En ik ging. Met plezier! Slechts uitgerust met een weekendtas, een elektrische kookplaat en een paar blikken tomatensoep, cadeautje van mijn moeder. En met hoge verwachtingen. Op mijn weekendtas plakte ik aan beide kanten een sticker met de naam van mijn krant. Ik was trots op mijn baan, mijn beroep en mijn bedrijf, en ik leerde in de jaren daarna Zeeuws-Vlaanderen waarderen als het beste wat Nederland te bieden heeft, een uniek huwelijk tussen de Vlaamse goedmoedigheid en het bourgondische dat zo kenmerkend is voor Brabant.

Zeeuws-Vlaanderen, het land waar het goudkleurige koren wuift in de zomerzon en de bomen op de dijken buigen onder de herfstwind. Waar de meisjes zwart golvend haar hebben als relikwie van de Spaanse overheersing die hier tot 1715 zou duren en waar de bevolking spreekt met een g, zachter dan een rijpe kiwi. Het voelde als thuiskomen. Vanaf dat moment was Zeeuws-Vlaanderen voor eeuwig in mijn hart gesloten.

Het ongeluk als alibi

In mijn gedachten ben ik naar dat busongeluk gereden om me als aankomend journalist te informeren, althans ik denk dat het zo gegaan is, want toen ik – naar de mening van mijn moeder – veel te laat thuiskwam en ik haar over haar toeren in nachtjapon onder aan de trap aantrof, gebruikte ik in ieder geval het ongeluk als verklaring voor mijn late komst. Mijn vader op zijn beurt raakte ontregeld door de emoties van mijn moeder en gaf me een klap, een gebaar van machteloze woede dat op ons alle drie indruk maakte. Ik had nog nooit een klap gehad. ‘Dit doe je niet nog een keer,’ riep ik dapperder dan ik me voelde, terwijl ik op hun gemoed werkte door ze te vragen hoe dit hun reactie kon zijn terwijl ik net getuige was geweest van dat vreselijke ongeluk.

Zo verschafte de journalistiek me een alibi. Het is een aantrekkelijk neveneffect van mijn vak: je hebt altijd een reden om je overal mee te bemoeien.

Leur

Mijn leven was tot dat moment redelijk zorgeloos verlopen. Het begon in 1950 als baby op een bovenwoning aan het Van Bergenplein in het Brabantse Leur. Dit plein, veeleer een brede straat, grenzend aan een park, was het centrum van mijn geboortedorp en tevens de weg die een paar kilometer verderop uitkwam op de rijksweg A58 waar zeventien jaar later dat vreselijke ongeluk zou gebeuren.

Mijn vader was loodgieter. Een echte vakman met een opleiding aan de ambachtsschool. Hij werkte in Breda bij Daan Touw. Die had in het centrum een sanitairwinkel en aan de overkant van de singel een loodgieterswerkplaats. Ik ben er regelmatig geweest. Het was een plek met stadse uitstraling. Voor de deur stonden grote trucks geparkeerd van de buurman, die een transportbedrijf had. In de werkplaats zelf was het een onwaarschijnlijke rommel. Het binnenplaatsje aan de achterkant werd gebruikt voor de opslag van oud ijzer. Het toilet was door de troep nauwelijks nog te bereiken en zag er niet fris uit. Bij de loodgieter thuis lekken alle kranen, heb ik later geleerd.

In zijn vrije tijd volgde mijn vader een cursus journalistiek aan de Leidse Onderwijsinstellingen. De journalistiek was een ambitie die hij lange tijd met zich meedroeg. Uiteindelijk zou hij naast zijn dagelijkse bezigheden als loodgieter plaatselijk correspondent van Etten-Leur worden bij de krant waar ik vele jaren later de door hem gedroomde baan als professioneel journalist zou krijgen.

We woonden boven de vishandel van Jaap, Jaap Schilder om precies te zijn, in het dorp bekend als Jaap de Visboer.

Jaap de Visboer had geen winkel. Hij verkocht zijn waar vanuit een loods in de tuin, opgetrokken uit stalen platen van platgeslagen oliedrums. Het rook er altijd naar vis. Ik ken die geur, voor altijd verbonden met dit deel van mijn jonge leven, nog uit duizenden. We woonden hier tot ik drie of vier was.

Radio Scheveningen ontvangen met een schemerlamp

Van de bovenverdieping bij Jaap de Visboer met het zelfgetimmerde aanrecht verhuisden we begin jaren vijftig naar de Kerkstraat. Het was de eerste nieuwbouwwijk, gerealiseerd na de oorlog. Vanuit mijn slaapkamerraam zag ik aan de achterkant de witte noodwoningen, een eerste poging van overheidswege om de woningnood aan te pakken.

Van een door mijn vader uit koperen waterleiding zelfgemaakte staande schemerlamp vervaardigde ik op latere leeftijd een lange antenne, waarmee ik de scheepvaartberichten uit Scheveningen beter kon ontvangen op de vooroorlogse Philips-radio die ik van mijn oma had gekregen. Daarop vond ik ook Radio Veronica, de mysterieuze zender die muziek uitzond vanaf de Noordzee. Ik beschouwde het als een wonder dat de uitzendingen doorgingen, ook als het buiten spookte en een stevige westerstorm de populieren voor het huis meedogenloos naar de grond deed buigen. Ik veronderstelde dat de muziek elk moment kon stoppen, gesmoord door een overslaande golf waarin het avontuur definitief verdronk. Televisie hadden we nog niet.

Het huis aan de Kerkstraat was een keurige nieuwbouwwoning. Aan de overkant van de straat stonden metershoge populieren. Als ik op bed lag vertelden ze me alles over de toestand buiten – zacht ruisend bij mooi weer, wild bewegend bij storm. Daarachter een muur van baksteen. Hij scheidde onze straat van de tuin van het Sint Antoniusgesticht, een psychiatrische inrichting die werk gaf aan veel mensen uit het dorp. Later zou ik er misdienaar worden en per overlijdensdienst een honorarium van twee gulden vijftig ontvangen plus vrijstelling van school op dagen dat er een begrafenis was. Meteen achter deze muur lag het kerkhof van de nonnen die hier de beste jaren van hun leven hadden gegeven. Er waren ook een wasserij en een gaarkeuken waar het altijd rook naar doorgekookte groente. Het Sint Antoniusgesticht had een eigen boerderij en een werkplaats, een kapel, een sacristie en een mortuarium, waar ik door een kapot raam, staand op de ineengestrengelde handen van een medemisdienaar, mijn eerste dode zag.

De inrichting was een enclave van rust en schoonheid, en het ontbrak er in materiële zin aan niets. Er was ook een gebouw met een luchtplaats, omgeven door hoge hekken. Uit dat gebouw ontsnapten soms dierlijke geluiden, voortgebracht door verwarde psychiatrische patiënten die aan het begin van hun helingsproces stonden. Net als de dreiging van een kernoorlog hoorden die geluiden bij de sfeer van het dorp. De minder zwaar getroffen patiënten mochten zich vrij bewegen in de siertuin of werken in de wasserij of op de akkers, maar hun vrijheid werd altijd begrensd door de stenen muur die verderop in de straat overging in een stevig hekwerk.

Soms liep het mis. Dan kwam op de nabijgelegen spoorlijn Roosendaal-Breda op een paar honderd meter van ons huis een trein toeterend en piepend tot stilstand met remmen die vuurspuugden en zag je kort daarna mannen langs de spoorlijn, op zoek naar iets waarvan ik later begreep dat het de resten moesten zijn van iemand die op deze manier een eind aan zijn of haar leven had gemaakt. Die ervaringen vormden mijn leven.

De Kerkstraat was een gewone straat, een boeiende mengeling van gezinnen uit verschillende sociale klassen. Aan het begin van de straat de katholieke kerk met twee torens. Dan het huis van de nonnen met de lagere meisjesschool en de kleuterschool. Vervolgens de tuin van de nonnen met groente en bloemen. Was je uitverkoren door de nonnen of had je een bijzondere prestatie geleverd, dan mocht je onder schooltijd het dorp in om met veger en blik paardendrollen te verzamelen. Groenteboer, visboer, melkboer, schillenboer: ze verplaatsten zich met paard-en-wagen of een bakfiets. Auto’s waren zeldzaam; twee of drie, veel meer waren er niet. Eens per week reed een verdwaalde automobiel door onze straat. De paardendrollen die we voor de nonnen collecteerden werden gebruikt als mest voor de groentetuin.

De geur van uien en de Zangeres Zonder Naam

’s Zomers rook het in de Kerkstraat naar ui en penen. Dan brachten vrachtwagens kisten vol de straat in. Ze werden als bijverdienste schoongemaakt door de buren even verderop en kort daarna weer opgehaald door de conservenfabriek. Het werk werd gedaan onder de zoetgevooisde klanken van de Zangeres Zonder Naam, van wie de smartlappen op zomerse dagen samen met de zwoele lucht over de hagen golfden en wier repertoire daardoor onverbrekelijk is verbonden met deze fase uit mijn leven.

Een paar huizen verderop werden soms kippen geslacht. Eén keer was ik daarvan persoonlijk getuige. Ik zag hoe de buurman met een trefzekere slag van het scherpe hakmes de kop van het dier scheidde en de romp daarna nog kort ongecoördineerd door de tuin liep – tot met het bloed ook het leven was verdwenen. We keken er niet van op. De vader van een schoolvriendje had een slagerij en slachtte zelf. Ik zag de koeienkadavers die in takels aan het plafond hingen en vergat de nachtmerries die je daarvan als kind hoort te krijgen. Nee, tot paniekdromen leidde het geenszins. Deze taferelen hoorden bij het normale dorpse leven, evenals de wekelijkse kippenmarkt waar de waar in een ondraaglijke stank van poep dicht opeengepakt werd aangevoerd in lage kisten van gaas. Bewegen daarin was nauwelijks mogelijk.

De aversie tegen deze praktijken ontstond pas in mijn latere leven, toen ik me realiseerde dat de manier waarop we omgaan met beesten niet normaal is. Die vaststelling lag aan de basis van mijn besluit te stoppen met het eten van vlees. Een daad van protest tegen de bio-industrie. Je kunt niet tegelijk van dieren houden, ze mishandelen en daarna eten.

Uit deze periode stamt de foto uit mijn album waarop ik als negenjarig jongetje aantekeningen sta te maken bij een feest ter gelegenheid van de vijftigjarige herdenking van de eerste gemotoriseerde tocht met een vliegtuig in Nederland. Dat was een primeur die ooit plaatsvond in Etten bij gelegenheid van het zoveeljarige bestaan van de suikerfabriek van Heerma van Voss.

Heerma van Voss was een lokale ondernemer die nooit koos voor gebaande paden. Zijn molen in Leur was het eerste bedrijf met een stoommachine. Hij was de eerste prominent met telefoon. En hij zorgde er in 1909 voor dat het allereerste gemotoriseerde vliegtuig opsteeg van Nederlandse bodem, en dat was in Etten. Er is een gedenknaald die aan dit nieuwsfeit herinnert en daar, bij die naald, waren de feestelijkheden.

Er werd als stunt een raket gelanceerd. De lancering mislukte. De raket kwam slechts enkele meters van de grond en stortte toen neer, en ik verdenk de organisatoren ervan dat hun ambitie eigenlijk ook helemaal niet verder ging dan die luttele meters. Het ging toen al om het spektakel, niet om de inhoud.

Het is vanaf deze gebeurtenis dat het journalistieke zich definitief tussen mijn oren nestelde.

1959: Eerste journalistieke aantekeningen, gemaakt bij de herdenking van de eerste gemotoriseerde vlucht in Nederland die in 1909 plaatsvond op de hei tussen Etten en Rijsbergen.

De komst van televisie

Ik herinner me de ochtend dat we uit de zondagse mis kwamen. In de drukte ving ik flarden van een gesprek op over een noviteit, televisie genaamd. Televisietoestellen waren schaars, misschien een paar in het hele dorp. Dat we er nog geen hadden relativeerde ik met de gedachte dat televisie toch eigenlijk niet meer was dan radio met een plaatje.

Maar in werkelijkheid was ik jaloers. Televisiekijken deden we bij Bertus en Mien van de elektronicawinkel aan de Korte Brugstraat. Op woensdagmiddag, samen met andere kinderen uit de buurt, zittend op het hoogpolige tapijt, keken we naar de avonturen van Lassie en van de Texas Rangers. Bij Bertus en Mien bouwden we ook een tent op de binnenplaats en keek ik in het donker naar lichtbeelden uit een speelgoedprojector, in een broeierig sfeertje in de nabijheid van dochter Greta, die voor mij te oud was, maar voor wie ik een stille bewondering koesterde.

En toen was daar bij ons thuis het grote moment van onze allereerste televisie. We hadden Nederland 1 en konden de Belgische televisie ontvangen. Wie zich een hoge en dure antenne kon veroorloven, kon ook de Duitse televisie zien.

Ons toestel was een tweedehandsje, van 400 gulden, te danken aan Bertus van de electronicawinkel, met wie mijn ouders een afbetalingsregeling hadden kunnen treffen. In mijn ogen was het een gigantische investering en ik was stiekem trots dat mijn ouders zich die konden permitteren. De televisie gaf ons niet alleen een raam op de wereld, ze was ook het uiterlijke kenmerk van welvaart. Het zat hem vooral in de antenne. Zo’n antenne op het dak vertelde de buurt: hier heerst voorspoed. Toen die van ons op een zaterdagmiddag werd geïnstalleerd, was ik aanvankelijk teleurgesteld. Het was de kleinste van de drie antennes in de Kerkstraat. Technisch gezien maakte dat niet uit, want ook met een kleine antenne haalden we de wereld in huis.

De Wright Flyer tijdens de eerste tocht van een vliegtuig op Nederlandse bodem, hier op de hei in Etten in 1909. Foto van een herdenkingsbijlage van Dagblad de Stem.

Zo maakte ik voor het eerst kennis met Brandpunt, de televisieactualiteitenrubriek van de KRO. Het was 1960, ik was tien. Er was nog geen dagtelevisie, overdag was er op het apparaat niets te beleven. De televisieavond begon om 19.00 uur met een stilstaand testbeeld dat we al een kwartier voor de uitzending begon opzetten. Ademloos keek ik naar het niets, het stilstaande beeld van een scheefstaande zendmast met de tekst PAUZE. Prominent het logo van de afzender in beeld: NTS (Nederlandse Televisie Stichting). Wij maakten daarvan: Niet Tegen Stoten!, Paal Al Uit Zijn Evenwicht.

Er ging een siddering door het lijf als het stilstaande beeld ging bewegen. Televisie eindigde rond de klok van elf.

Ik zat in mijn geboortedorp op school, de Sint Petrusschool. Mijn ouders hadden bedenkingen bij de kwaliteit van het onderwijs, en in overleg met Bertus en Mien van de electronicawinkel, vrienden van mijn ouders, besloten ze mij en hun zoon Han naar de nabijgelegen grote stad te sturen, in dit geval Breda. Het werd de Lambertusschool aan de Keizerstraat, tegenover de in mijn ogen imposante Telefooncentrale van de PTT.

We reden in een groepje, elke dag van Etten-Leur naar Breda, een afstand van ruim tweemaal 10 kilometer die we zonder morren volhielden tot het eind van de zesde klas. Het was de meester van de vijfde klas die mijn journalistieke belangstelling onderkende. Hij gaf me de eerste lessen zorgvuldigheid door me erop te wijzen dat ik vrijwel alle namen van mijn favoriete artiesten foutief op mijn meetlat had gekrast. Clif Richard schrijf je met twee ff’en, zei hij. Van hem kreeg ik in de serie ‘Interessante beroepen’ een boekje waarin de werking van het Algemeen Nederlands Persbureau werd beschreven. Zowel het journalistieke werk van het ANP als de manier waarop het internationale nieuws tot ons kwam, sprak me aan. Ik leerde wat een telex was en had belangstelling voor alles waar draadjes, lampjes en microfoons aan te pas kwamen.

Over communiceren op afstand via golven door de ether kon ik eindeloos fantaseren. Ik ben nooit vergeten dat zo’n klein gebaar van een onderwijzer die een talent bespeurt echt het verschil kan maken, en kijk dan ook met compassie naar de jongeren van nu. Ze worden al vanaf hun geboorte in strakke protocollen gehesen waarmee hun toekomst is voorbestemd, niet op basis van hun unieke talenten maar op basis van wat de statistieken aangeven. Hoeveel creativiteit wordt hiermee niet vernietigd?

Handig met schroevendraaier? Dan naar de LTS

Mijn fascinatie voor techniek werd me bijna noodlottig. Het was de leerkrachten natuurlijk opgevallen dat ik zo ongeveer met een schroevendraaier in de hand was geboren. Het was een talent dat ik van mijn vader had geërfd en dat ook hij combineerde met zijn belangstelling voor de letteren. Hij leerde me op een veilige manier te knutselen en de wereld van volts en watts te ontdekken. Maar de leerkrachten interpreteerden dit talent verkeerd. Ze zagen over het hoofd dat ik het combineerde met een inhoudelijke belangstelling – ik kon opstellen schrijven als de beste – en ze gaven het advies om me naar de Ambachtsschool te sturen, een puur technische opleiding.

Mijn ouders verzetten zich met hand en tand en zo kwam ik terecht op de mulo van de Broeders van Liefde in Etten-Leur.

Op mijn tiende of elfde verhuisden we van het rustige Leur naar het meer dynamische Etten. Beiden dorpen vormden één gemeente. Ze zouden later worden samengevoegd tot Etten-Leur. Er bestond tussen Etten en Leur een stevige rivaliteit. Nooit heb ik op zo’n korte afstand zulke interessante cultuurverschillen gezien, en het is aan de hand van dit voorbeeld dat ik later beter kon begrijpen waarom de eenwording van Europa zo’n moeilijk, tot mislukken gedoemd experiment is. Niets is sterker dan een eigen identiteit die zich weerspiegelt in de cultuur. Eigenheid is sterker dan welk wapen ook. Hebben de Amerikanen in de loop van de geschiedenis niet veel van de gewapende conflicten waarbij ze betrokken waren uiteindelijk verloren op onderschatting van cultuur, hoewel ze in technische zin overheersten? Mentaliteit is sterker dan het meest geavanceerde geweer.

Dat mijn ouders Leur, met zijn sterke gemeenschapszin, inruilden voor het meer mondaine Etten namen verschillende dorpsbewoners ons kwalijk. Hoeveel moeite mijn moeder soms ook had met het nemen van risico’s, deze kritiek trok ze zich niet aan. Ze zag de verhuizing als onderdeel van haar strategie om haar kinderen een zo goed mogelijke uitgangspositie te bezorgen. Daarbij altijd sterk gesteund door mijn vader, die misschien niet het initiatief nam maar wel de sterke overtuiging van mijn moeder voedde met zijn stabiele aanwezigheid.

In 1965 vierde Nederland 150 jaar koninkrijk. De leerlingen van de mulo werden uitgenodigd mee te doen aan een opstelwedstrijd over dit onderwerp en kregen ieder een schrift dat volgeschreven kon worden, voorzien van plakplaatjes die je zelf op de kop moest tikken. Ik maakte er serieus werk van, deed aan research, zorgde voor mooie illustraties, plunderde de encyclopedie – het naoorlogse equivalent van wat nu Google is – en schreef drie van deze schriften vol. Het was mijn eerste onderzoeksjournalistieke project Ik won de wedstrijd en kreeg als hoofdprijs woordenboeken Frans, Duits en Engels. Het winnen van die wedstrijd versterkte mijn zelfvertrouwen.

De mulo van het juvenaat was een stevige opleiding. De broeders ontzagen hun leerlingen niet en straften ze avond aan avond met een grote berg huiswerk. Tussen vier uur ’s middags en acht uur ’s avonds had ik er mijn handen aan vol. ’s Zomers studeerde ik in alle rust op mijn eigen kamer, ’s winters in de woonkamer, omdat het te koud was. We hadden nog geen centrale verwarming. De winter tekende ijsbloemen op de ramen; met verkleumde handen was het moeilijk schrijven.

Ik hield het zo lang mogelijk uit en probeerde mijn kamer te verwarmen met een ouderwetse straalkachel, maar mijn moeder werd zenuwachtig door de snelheid waarmee de elektriciteitsmeter liep en haalde me over mijn bureau naar de huiskamer te verplaatsen. Daar achter de veloursgordijnen, in de hoek, schiep ik mijn eigen wereld. Hij bestond uit een formica keukentafeltje met ijzeren poten en een kanariegeel bureaulampje waaraan je lelijk je vingers kon branden en dat precies mijn werkveld verlichtte. Ooit waren ze door Sinterklaas bezorgd.

Het was op een van deze winteravonden dat mijn leven een radicale wending nam. Mijn vader had besloten te stoppen als correspondent voor de regionale krant. Thuis ontving hij sollicitanten voor zijn opvolging. Van achter de huiswerktafel volgde ik de gesprekken en bekeek ik de sollicitanten. Als zij het kunnen, kan ik het ook, dacht ik. Dus kwam ik met het idee om zijn functie over te nemen. Tot mijn verbazing ging de krant akkoord, en zo zette ik op vijftienjarige leeftijd mijn eerste stappen in de journalistiek.

Dat ik er ouder uitzag hielp om de aandacht af te leiden van mijn echte leeftijd. Alleen tante Cor had het in de gaten. ‘Het is toch niet verantwoord dat zo’n jongen op die leeftijd voor de krant schrijft,’ sprak ze tot mijn moeder. Tante C. was niet haar favoriete zus. En dat was in dit geval mijn geluk: schouderophalend ging mijn moeder voorbij aan het verwijt.

Feiten checken!

Mijn eerste artikel ging over de verplaatsing van een vuilnisbelt waar onze buurt veel last van had. Ik zag daarin een nieuwswaardig feit en schreef er een klein bericht over. Het haalde de krant.

‘Hoe weet je dit?’ vroeg mijn vader.

‘Heb ik gehoord,’ antwoordde ik.

‘Heb je de feiten gecontroleerd?’ vroeg mijn vader.

‘Nee,’ zei ik in mijn onschuld, waarna een stevige reprimande volgde.

‘Je schrijft niets op waarvan je niet zeker weet of het klopt,’ wreef hij me in.

Het was een goede les. Ik schreef dat het een lieve lust was, vulde soms een halve pagina. Ik leerde het vak met vallen en opstaan en raakte hardhandig vertrouwd met het idee dat je wel kunt dénken dat je iets hebt begrepen, maar dat er altijd verschillende interpretaties van de feiten mogelijk zijn.

Een enkele keer meldden zich boze bronnen aan de deur die vonden dat ik hun woorden niet juist had weergegeven. Soms hadden ze gelijk, vaak ook niet. Vanuit bed hoorde ik het opgewonden gemurmel bij de voordeur en had bewondering voor mijn vader, die zijn rol als bemiddelaar, leermeester en achtervang met verve vervulde. Nooit heeft hij me laten zakken – maar nooit ook liet hij fouten zomaar passeren.

Regelmatig kwam een redacteur uit Breda op zijn brommer op bezoek om mijn vorderingen te bespreken. Hij attendeerde me op de taalfouten die de centrale redactie in Breda uit mijn artikelen moest halen omdat ik onder de druk van de tijd soms verzuimde de juiste schrijfwijze te controleren. Dan maakte ik van een grizzlybeer een gresley beer. Dat vervulde me met schaamte, maar daardoor leerde ik snel.

Toen de omloopsnelheid van het nieuws groter werd, ontstond bij de journalisten van de krant de behoefte aan sneller vervoer. Weldra verplaatsten de regioredacteuren zich in 2cv’s, deux-chevauxs, goedkope auto’s die eigenlijk ontworpen waren voor het Franse platteland, ook wel ‘lelijke eend’ genoemd. Deze auto’s waren bij redacteuren populair mede vanwege de aantrekkelijke kortingsregeling die voor journalisten gold.

Ik moest het doen met de fiets en later mijn brommer, een tweedehands Puch. Het waren dé brommers van die tijd, althans favoriet bij de jongelui die aangemerkt werden als ‘kakkers’. Tegenover de kakkers stonden de vetkuiven, die hun neus ophaalden voor de Puch. Zelf reden ze op buikschuivers, de racemonsters van de sixties.

Ik kreeg steeds meer vrijheid, en ook mijn werkgebied breidde zich uit. Weldra versloeg ik raadsvergaderingen van Etten-Leur tot aan Zevenbergen, een flinke afstand, gerekend vanaf mijn standplaats, die ik in weer en wind aflegde per brommer, soms een uur heen en ook weer terug.

Mijn verdiensten varieerden, maar tot een bedrag van 25 gulden per maand droeg ik ze af aan mijn moeder, die in ruil daarvoor mijn onkosten voor haar rekening nam, zoals de porti voor de busbrieven waarmee kopij naar de redactie in Breda werd gestuurd. Het was de tijd dat inwonende jongeren nog werden geacht financieel aan het huishouden bij te dragen.

Zo kwam het nieuws in de krant

Het insturen van nieuws verliep zo: je tikte je artikel met een carbonpapiertje ertussen, zodat je bij verlies een reservekopie had. Een carbonpapier is papier met een laag koolstof. Je legde het onder het vel waarop je tikte en daarachter een tweede blanco A4’tje; zo ontstond automatisch een kopie van het origineel. De artikeltjes gingen in een speciale envelop, en die kon je afgeven aan een van de chauffeurs van de BBA, de Brabantse Buurtspoorwegen en Autodiensten. Op een centrale plek in Breda wachtte iemand van de krant deze brieven op, vanwaaruit ze naar de redactie werden overgebracht. Je kon artikeltjes ook doorbellen, maar dat kostte veel tijd en had niet de voorkeur van de krant. Het systeem met de busbrieven was niet feilloos. Soms raakten ze zoek en had je voor niets gewerkt.

Niet zelden vond de redactie de productie van een dag waardeloos en belandde ze in de prullenbak. Vaak ook was er een groot aanbod van klein nieuws en was er simpelweg geen plek in de krant. Zo bleef elke dag een grote verrassing.

Pas bij het openslaan van de krant in de lunchpauze van school zag ik of mijn artikelen wel of niet waren geplaatst. Had de dagproductie de krantenkolommen gehaald, dan voelde dat als het winnen van de Staatsloterij. Stond er niets in de krant, dan was dat een domper.

Telefoon hadden we nog niet. Er was maar één mogelijkheid om erachter te komen waarom artikelen de krant niet haalden, en dat was naar de enige telefooncel aan de andere kant van het dorp fietsen. Het voelde steeds opnieuw als een gang naar Canossa. Via de telefoniste moest je dan verbinding aanvragen met de krant. Die kwam pas tot stand als je eerst via de gleuf een aantal kwartjes had gestort, gelijk aan de vermoedelijke duur van het aanstaande telefoongesprek. Duurde het langer dan voorzien, dan werd de verbinding gestoord met een hinderlijke ratel die pas ophield als er opnieuw gestort werd.

Met klapperende tanden heb ik vele malen dat nummer gedraaid om te horen om wat voor reden ik voor niets had gewerkt. Ik heb er een belangrijke eigenschap aan overgehouden: frustratiebestendigheid, een kwaliteit die later in mijn vak nog vaak van pas zou komen.

En ik leerde van mijn blunders. Eén daarvan staat me nog levendig bij.

Je had in die tijd een politiecommissaris die bekend was van zijn praatjes op televisie. Door een van de plaatselijke verenigingen was hij uitgenodigd voor een exposé in De Nobelaer, het gemeenschapscentrum. Hij had een toekomstvoorspeller meegebracht die het vertrouwen van de zaal won door zijn onnavolgbare stunts. Zo wilde de politievoorlichter laten zien dat bedrog om de hoek ligt.

Helaas was ik er met mijn hersens niet bij. Ik miste de clou en vroeg de voorspeller na afloop in een onderonsje zijn licht te laten schijnen over een lokale kwestie, in de hoop dat ik zo achter de afloop zou komen. Het was een serieuze vraag, maar zo dom dat de goochelaar veronderstelde dat ik hem voor de gek hield.

Veel vrije tijd ging op aan het verslaggeverswerk. Telefoonaansluitingen waren schaars en je moest dan ook jaren op een wachtlijst staan. Met een urgentieverklaring ging het sneller. Ik vroeg de hoofdredacteur van mijn krant om zo’n urgentieverklaring, maar hij weigerde. ‘Op een oude fiets moet je het leren,’ zei hij. Opnieuw een harde maar effectieve les, die me dwong een onorthodoxe oplossing te bedenken: op de mulo had elke klas telefoon. Zo werd ik steeds vaker op school gebeld door de redacteur uit Breda.

Voor grotere opdrachten verzuimde ik soms van school. Dan schreef ik de volgende dag een briefje met de volgende inhoud: ‘Helaas heeft mijn zoon gisteren door omstandigheden moeten verzuimen.’ Ik ondertekende het schrijfsel met A.C.G. Verlind, en dat was niet gelogen. Ik had dezelfde voorletters als mijn vader en oefende op een handtekening die wel de mijne was, maar veel op die van hem leek.

Het is de handtekening waarmee ik later als directeur van de KRO voor een vermogen aan programmacontracten zou tekenen. Elke handtekening was zo een monumentje voor hem.

Ik nam mijn schoolopleiding serieus. Deed trouw het huiswerk en ging dan op stap voor de krant. Ik bezocht vergaderingen van het lokale verenigingsleven en deed er verslag van. Mijn journalistieke aspiraties werden steeds serieuzer.

De mulo doorliep ik zonder problemen. Ik deed mijn eindexamen in 1967 en kon de school van de Broeders met mooie punten verlaten. Over de daaropvolgende hbs-tijd in Roosendaal, die nog twee jaar duurde, zijn weinig boeiende feiten te melden. Ik zag die vervolgopleiding als een noodzakelijk kwaad. Ik heb er geen bijzondere herinneringen aan, behalve aan die keren dat vriend Jos als duopassagier meereisde en het voorwiel van mijn Puch bij het optrekken loskwam van de weg – zo zwaar waren onze boekentassen.

Mijn journalistieke werk ging intussen gewoon door. Ik kreeg zelfs verschillende opdrachtgevers en moest van tijd tot tijd van school verzuimen om ze te kunnen bedienen. Dat leverde geen complicaties op.

Tussen het eind van de mulo en het begin van de hbs vertrok ik voor een korte vakantie samen met mijn vrienden Ad en Toine in de Simca 1000 van laatstgenoemde naar Friesland. We deden er mee aan een creatieve week waar we met de deelnemers een wagenspel moesten instuderen over de middeleeuwse Friese held Grote Pier. Acteren is me niet gegeven, in een groepsgebeuren voel ik me ook niet zo goed thuis. Ik beperkte me tot ‘waarnemen’ en maakte er af en toe aantekeningen van.

Het is een feit dat de moeite van het vermelden niet waard zou zijn, ware het niet dat deze vakantie – natuurlijk zonder dat ik mij dat realiseerde – het fundament legde voor het succesvolle televisieprogramma Memories van de KRO dat 25 jaar later op de buis zou komen.

Tijdens deze vakantie ontmoette ik Janneke uit Hilversum, en er ontstond een vriendschap. Vriend en fotograaf Toine legde een aantal mooie momenten vast. Die foto’s kwamen in mijn fotoalbum en zouden me als dierbare herinnering nog vele jaren bijblijven. Elke keer als ik de foto’s zag, ook lang nadat ik getrouwd was, vroeg ik me af hoe het met haar was, en tijdens een zakentrip naar het noorden van het land veroorloofde ik me op een avond een omweg naar het pittoreske dorp Witmarsum om nog eens even op die plekken te staan waaraan de vakantieherinneringen verbonden waren.

Terwijl ik van de hoofdweg afweek en over de smalle landbouwwegen reed, het grasland links en rechts aan het zicht onttrokken door mystieke laaghangende mist, realiseerde ik me dat – zou me hier iets overkomen – nooit iemand zou begrijpen waarom ik op dat moment op die plek was. Op het dorpspleintje parkeerde ik. Op de radio speelde puur toevallig de sentimentele muziek uit die tijd. Ik verzonk in herinnering en vervolgde na enige tijd mijn weg.

Aan mijn latere collega’s bij de KRO vroeg ik: ‘Hebben jullie dat ook, zo’n eerste liefde die je maar niet loslaat?’ Iedereen bleek zich die eerste romantische ervaringen nog haarscherp te herinneren. Zo ontstond het idee voor het programma Memories, waarin Anita Witzier vele, vele jaren later mooie herinneringen rond oude liefdes opdiepte. Het was een programma waar een miljoenenpubliek naar keek. Het programma Memories zou van 1997 tot 2015 bestaan en succes hebben.

‘It’s All Over Now, Baby Blue’ van Them is de muziek die voor mij verbonden is aan die vakantie in Friesland. De muziek bleek Janneke, toen ik haar velen jaren later opnieuw ontmoette, niets te zeggen; ik had dus mijn eigen verhaal geschreven. Daarmee was dit boek gesloten. Een illusie armer, maar een succesvol tv-format rijker.

In 1969 deed ik eindexamen voor de hbs. Ik haalde mijn diploma op, keerde het Sint Norbertuslyceum de rug toe, solliciteerde bij De Stem en werd dus vrijwel meteen ook aangenomen.

Het meisje van het archief

In de gauwigheid was ze me al eerder opgevallen. Het meisje in het archief van de krant, waar je mappen kon ophalen met dossiers over elk denkbaar onderwerp en foto’s die je wilde toevoegen aan de artikelen die je op de redactie schreef. Ze was vriendelijk, voorkomend, charmant, lief. Sommige journalisten op de binnenlandredactie hadden een oogje op haar en om beurten gingen we naar het stoffige hok op de benedenverdieping op zoek naar archiefmateriaal dat ’s morgens werd opgehaald en tegen het eind van de middag onaangeroerd weer werd teruggebracht.