Leven verboden!

Maria Lazar

Leven verboden!

Een roman

Uit het Duits vertaald door
Kris Lauwerys en Isabelle Schoepen

Met een nawoord van
Kris Lauwerys

Uitgeverij Van Maaskant Haun

Eerste druk november 2021

Oorspronkelijke titel: Leben verboten!, Maria Lazar

© DVB Verlag GmhH, Wenen, Oostenrijk

© Vertaling: Kris Lauwerys en Isabelle Schoepen

© Nawoord: Kris Lauwerys

De vertalers ontvingen voor deze vertaling een werkbeurs van

Literatuur Vlaanderen

Typografie en zetwerk: Tekst in Beeld - Hubi de Gast

Omslagontwerp: Hubi de Gast

Omslagafbeelding: Hubi de Gast

eBook realisatie: epublicist.nl

ISBN: 9789083200248

NUR: 302

www.vanmaaskanthaun.nl

’Ach! Doden kunnen jullie, maar levend maken niet, tenzij de liefde het doet, die niet van jullie is, die jullie niet hebben uitgevonden.’

Hölderlin

Hyperion of de kluizenaar in Griekenland

Weggewaaid als een blad in de wind

Opstaan, opstaan, uit de veren! Het is vast al bijna halfzeven. Geen tijd meer om naar de badkamer te stormen, waar zijn de sokken, waar is de boekentas, de thee, nee, de chocolademelk, is te heet, zijn lippen verbrand, daar gaat de bel al, het vliegtuig stijgt op, een mooi, glanzend stalen toestel, de bel gaat en de deur van de klas valt dicht, nu baat er niets meer, het is te laat, nu is hij weer eens te laat –

Een jongen genaamd Ernst schiet overeind, kijkt onrustig om zich heen. De radiumwijzers van de wekker stralen op het nachtkastje: halfdrie. Over de stoel hangt een ontstellend lange mannenbroek, duidelijk zichtbaar zodra je ogen aan het donker gewend zijn.

Een man genaamd Von Ufermann, directeur van de firma E. Ufermann & Co., strekt zich weer uit en trekt de deken over zijn hoofd, als een kind dat ’s nachts bang is. Hij heeft tenslotte nog zo veel tijd, mag nog uren doorslapen. Die zenuwachtigheid voor het vertrek ook altijd, net zoals voor opwindende schooldagen. Waarom zou hij ook te laat komen. Katinka zal hem wekken, ze is een erg betrouwbaar dienstmeisje, en Gierke rijdt op de minuut precies de auto voor. Er zou zelfs nog tijd zijn als Katinka zich zou verslapen. Maar dat gebeurt beslist niet. Vertrek om kwart voor acht. Vliegveld van Tempelhof. Met watten in zijn oren. Watten in je oren, dat is niet aangenaam.

Zo’n deken waaronder je wegkruipt, moederziel alleen in de nacht, wordt een reuzenbuidel. Warm en muf is het in die buidel. God, als de slaap nou maar eens kwam. Vóór belangrijke gesprekken zou je toch op z’n minst een fatsoenlijke nachtrust moeten hebben gehad. Slaapmiddelen? Daar word je alleen maar suf van. En morgen moet het kopje helder zijn, morgen moeten de heren in Frankfurt ervan overtuigd worden dat hun eigen, jawel, hun eigen lot op het spel komt te staan als de firma Ufermann aan het wankelen gaat, nee, niet alleen aan het wankelen gaat, maar afglijdt, afglijdt naar een catastrofe. Dan glijden jullie allemaal mee de diepte in, begrepen! Wij hebben geen medelijden nodig, geen goedheid, geen liefdadigheid, maar louter en alleen wat solidariteit. De lening is belachelijk laag, jullie denken in alle ernst toch niet dat –

Ja, als de ouwe hem straks nou maar begrijpt. Met de jonge garde valt beter te praten. Maar de waardige Hebenberth is nog uit de jaren tachtig, die weet gewoon niet waar het tegenwoordig om draait, in de economie, in de hele economie, de wereldeconomie namelijk. Hij zegt dat er altijd al crisissen, perioden van stagnatie zijn geweest. Maar hij heeft niet in de gaten dat de economie intussen is geëvolueerd, dat die kolossale proporties heeft aangenomen, en daarmee ook de crisissen. Meneer Hebenberth, zou hij hem moeten zeggen, mocht het u nog niet zijn opgevallen: u leeft niet meer in 1887 of 1888, u leeft in het jaar 1931. Maar luisteren doet de man nooit. Moed houden, m’n beste, zegt Hebenberth, en hij stuurt hem naar huis en kijkt doodbedaard toe hoe hij het moeras in loopt, moed houden, m’n beste, en verzuip. Zijn baard is wit en zacht als die van de rector, die vroeger voor het examen een schouderklopje gaf. Moed houden.

Het loopt wel los, de firma redt het wel, ook als alles fout loopt. Paul zegt het ook, want Paul is er rotsvast van overtuigd dat niets ooit echt fout kan lopen als hij erbij is, en in die zin is het niet kwaad hem als vennoot te hebben, hij maakt een zelfverzekerde indruk, ook tegenover het personeel. En als het toch fout zou lopen, dan zouden ze weg moeten uit de villa, naar een etagewoning, tegenwoordig is dat geen schande meer, hoeveel mensen is dat lot niet beschoren, hoewel het voor mama echt verschrikkelijk wordt, op haar leeftijd, en Irmgard moet ’s winters naar Davos. De auto zouden ze moeten opgeven en een van de dienstmeisjes zouden ze moeten ontslaan, misschien zelfs alle twee, jammer vanwege Katinka, en wie weet moeten ze wel in een achterhuis gaan wonen, Irmgard in een achterhuis, zijn vrouw, mevrouw Von Ufermann –

Ook de warme reuzenbuidel van de deken beschermt niet tegen dat soort gedachten, hoewel er eigenlijk niets kan gebeuren zolang de heer Von Ufermann, directeur van de firma Ufermann & Co., er opgerold en met zijn twee vuisten voor zijn gezicht in zit. Vannacht mag hij zich in ieder geval nog veilig voelen. Het huis slaapt diep en vast. Irmgard waarschijnlijk ook. Ze had weer haar 37,4 vanmiddag. Kon hij nou ook maar eens 37,4 hebben, of 38,4 of 39,4. Dan zou geen mens van hem kunnen verlangen dat hij naar Frankfurt vloog om een onoplosbaar probleem op te lossen, de firma te redden, de eer van het huis, van de naam of hoe ze het ook noemen. Een zieke jongen stuur je ook niet naar school. Aspirine, koude kompressen, artsen, steeds meer artsen, levensgevaar. Nu heeft niemand het nog over zaken, Irmgard huilt en vergeet zelfs haar eigen 37,4, en als hij doodgaat, draagt ze een zwarte sluier, past goed bij blond, en bovendien, god, dat hem dat nu pas te binnen schiet, bovendien krijgt ze dan ook nog zijn krankzinnige levensverzekering, ze wordt rijk, de firma gered, de auto, de villa, de dienstmeisjes. Is dat niet gemakkelijk, ontzettend gemakkelijk?

De radiumwijzers van de wekker hebben iets manends. Tegen de ochtend zullen ze langzaam verbleken.

***

Rotding, rukt je uit je diepe slaap!

Katinka grijpt naar de blauwe keukenwekker en stopt hem onder haar hoofdkussen, zodat Grete niet wakker wordt, ze heeft haar immers plechtig beloofd alles alleen te doen, ook de thee voor meneer. Grete ligt daar met open mond, het is snikheet op de mansarde, het raam dicht, Grete wil het zo, omdat ze nou eenmaal een boerendochter is en het gewend is om de hele dag in de keuken te staan. Geen greintje cultuur. Mevrouw slaapt alleen maar met open ramen, dag en nacht, bij haar ruikt het lekker naar frisse lucht. Hier ruikt het ook, maar naar eksterogen en gesmolten boter, hoeveel meiklokjesparfum ze ook op het beddengoed sprenkelt. Wat een leven toch!

Katinka spuugt voor de toiletspiegel op haar vingertoppen en strijkt haar wenkbrauwen glad. Snel nog met het zakkammetje door haar haar, wat poeder op haar neus, kapje, schortje, en klaar is kees, dat moet volstaan voor dit tijdstip van de dag. Meneer kijkt haar toch nauwelijks aan. Waar die altijd met zijn gedachten is. Gierke denkt dat bij hem ook niet alles op rolletjes loopt. Tegenwoordig hebben ook de nette lui zo hun zorgen.

En de Ufermanns zijn nette lui, daar valt echt niet over te klagen. Onberispelijke kamer, zelfs voor de dienstmeisjes ingebouwde kasten, fatsoenlijk loon, beleefde behandeling en de vrije middagen netjes geregeld. Af en toe nog een avondjurk van mevrouw of een handtasje, en met de chauffeur is het ook zo nu en dan lollig. Wat wil je nog meer, anderen staan vandaag de dag op de keien.

***

‘Wat moet dit voorstellen, Katinka? Wat voor een galgenmaal serveert u me daar.’

‘Dit is toch het gewone ontbijt, meneer.’

‘Al goed. Maar dat spek brengt u meteen weer weg. Ik kan die geur niet verdragen. En waarom die warme toast. De thee is te slap.’

‘Zal ik misschien...’

‘Nee, nee, laat maar. Is Gierke er al?’

‘Gierke is aan het ontbijten in de keuken.’

Wat heeft dat meisje toch? Wat staat ze hem daar zo nieuwsgierig aan te kijken? Bovendien heeft ze haar haar niet eens gekamd en het alleen maar snel onder haar kapje gestopt. Wat is ze blond. Bijna zoals Irmgard.

‘Mijn vrouw is nog niet op?’

Katinka strijkt haar schort glad. Meneer spoort kennelijk niet helemaal.

‘Zal ik mevrouw wekken?’

‘Hoe komt u daarbij. Breng mijn koffer naar de auto. Hij is niet zwaar. U kunt hem zelf gaan halen.’

Katinka loopt de trap op naar zijn slaapkamer. Wat keek hij haar raar aan. Zou hij gemerkt hebben dat ze niet eens gewassen is. Pijnlijk. Want hij is heus niet zo’n kwaaie vent. Altijd tiptop, al is ook hij niet echt knap, te lange neus, vertrokken mond. En mevrouw – natuurlijk staat die op. Mannen kunnen toch zo naïef zijn. De koffer weegt zo goed als niets, lang zal hij dus niet wegblijven. Gierke claxonneert ongeduldig. Het is tijd. Meneer Von Ufermann stapt de witte, mistig natte straat op. De ranken aan het tuinhek zijn donkerrood, mooie ranken eigenlijk, bijna had hij zijn hand ernaar uitgestrekt. In de villa slaapt iedereen nog achter de gladde gordijnen, omkijken heeft geen zin. Er is toch niemand die hem uitwuift.

***

De herfstbladeren zijn van de lanen geveegd, geen enkele snipper papier ontsiert het asfalt. De hele villawijk lijkt op een grote en comfortabele woning, die ’s ochtends vroeg door goed geschoold personeel wordt opgeruimd. Gierke scheert rakelings langs een melkwagen, dat doet hij graag, en kijkt daarna tersluiks naar zijn baas. Maar die merkt niets, merkt niet eens dat de as van zijn sigaret dadelijk op zijn broek valt. Wat is er met hem aan de hand? Slaapt hij nog?

‘Verdomme! Heb je geen ogen in je kop, ouwe knar?’

Gierke gooit het stuur om. Bijna had hij iemand overreden. En de oude man, wit haar, geen hoed, wankelt achteruit, zoekt steun tegen een boomstam, staart de lange, blauwe auto na. Nu kun je zelfs op dit uur van de dag niet meer rustig de straat oversteken, wordt de vredige morgen gods ook al gevaarlijk. Waar moet die zo snel heen? Meneer komt vast bij zijn grietje vandaan of rijdt naar het station om dan in de restauratiewagen te zitten en aan de Rivièra te gaan flaneren. Die lui kunnen zich echt alles permitteren. Dan mag het land verrekken en creperen, die lui kunnen zich echt alles permitteren. En zo’n eerzame, oude postbeambte als ik, met een pensioen en een kuur in Karlsbad, die rijen ze gewoon overhoop. Zo is het nou eenmaal, dat rijke crapuul. En daarvoor hebben we een revolutie uitgeroepen, en de oorlog verloren. Een fraaie revolutie. Maar wacht maar, jullie zullen nog wel zien, het gist onder het volk, het gist overal, en ook een oude postbeambte weet dat het zo echt niet verder kan, als ze nog eens snoeien in z’n pensioen - minderingen noemen ze dat, besparingsmaatregelen, ja, beginnen jullie eerst maar ’ns zelf te sparen, met jullie auto’s, schaamteloos gespuis.

En de auto raast inmiddels langs stoppelvelden en woonwijken. Een molen verschijnt en verdwijnt weer. Nu rijgen de huizen zich aaneen, vormen onafzienbare lange, strakke rijen. Een lege tram. Een eenzaam stelletje op de bank bij de halte. De lichtblauwe jurk van het meisje piept onder haar jas uit. De mist wordt rafelig, een lauwe zon valt op een kar met appels. Voor een raam rekt een man in nachthemd zich uit. De wazige, brede straat zuigt de auto voort, in lange stralen leiden talloos veel van die zuigende straten naar een centrum. Wat voor een centrum? De vermoeide man in de auto gaat plotseling overeind zitten. Zakenpanden, fietsers, het verre gedreun van de viaductspoorweg, de agent in zijn verkeerstoren, onverstoorbaar, rood groen, rood groen, de winkels gaan open, Berlijn is vlijtig, Berlijn is vroeg op, Berlijn slaapt nooit, Berlijn is onverwoestbaar, Berlijn verslindt zijn eigen tijd, stilstand? Stille wanhoop? Werkloosheid? Er zijn mensen die een beving voelen, diep onder de stenen huizenzee, onder de riolen, onder de mollengangen van de U-Bahn. Hun nervositeit kan aanstekelijk zijn. Pessimisten. Maar als je op zachte banden over het zachte, meegevende asfalt in het zachte herfstlicht door de straten met de zich daarin spiegelende etalages rijdt, pak dan maar, alles is er, tast maar toe, wees een man, hier zijn de onbegrensde mogelijkheden, alles voor jou, die daar diep in je auto weggezakt zit, jij die hier thuis bent, thuis in deze haastige, deze jachtige, deze zichzelf verzwelgende miljoenenstad – als je zo door de straten rijdt, verdwijnen alle angstvisioenen van een nog maar net voorbije nacht als verre spoken uit je kindertijd. Natuurlijk valt er met de ouwe Hebenberth te praten. De firma Ufermann, opgericht in 1863, zal niet in 1931 ten onder gaan, tijdelijke moeilijkheden, zoals elk groot huis die kent, enz. enz. Wat kan er gebeuren, wat kan een meneer Von Ufermann ook gebeuren? Niemand zal hem afbekken. Goed dat het zo windstil is. Het wordt vast een heerlijke vlucht.

***

‘Laat maar, m’n beste Gierke. Dat koffertje draag ik zelf wel. Rijd maar meteen naar huis.’

‘Goed, meneer Von Ufermann.’

‘En dien u om halfelf bij mijn vrouw aan.’

‘Goed, meneer Von Ufermann.’

‘En kijk even om naar de honden. Katinka geeft ze anders alleen maar pap.’

‘Goed, meneer Von Ufermann.’

‘En (ja, wat nou weer, nou komt-ie nog eens terug, wat wilie zijn chauffeur nou weer zeggen?) – en, nee laat maar, verder niets. Tot ziens!’

Gierke staat stram, brengt zijn hand naar zijn pet. En zou wellicht naar huis zijn gereden als er voor het vliegveld niet plotseling zo’n drukte was geweest. Ten eerste kom je daar niet zo gauw door en ten tweede ben je nieuwsgierig.

Wat is er aan de hand? Wat is er gebeurd? ...och, niks. Vast weer zo’n filmster of een bokser die arriveert... kan het mij wat schelen... wat staat u hier dan te doen? ...en u dan? Hebt u misschien een vliegtuigticket? Wat doet u hier? Op een uur waarop een fatsoenlijk mens aan het werk gaat... werk! Hebben jullie dat gehoord, die heeft het hier over werk... berg uw ellenbogen maar op... neem me niet kwalijk, ik heb toch nog het recht om hier te zijn... dat weet ik zo net nog niet... als u brutaal wilt worden...

Hier komt narigheid van. Gierke laat zijn plannetje om een glimp op te vangen van de filmster of de bokser of wie verder nog arriveert maar varen, temeer omdat meneer Von Ufermann nog altijd in de deuropening staat en opeens omkijkt. Ook hij is verbaasd. Wat moet zijn chauffeur nog hier?

Op dat moment valt iemand met zijn volle gewicht tegen Ufermanns borst. – Pardon, pardon. – Geeft niets.

Het was een bleke man met een snor.

In de witte, stille ruimten, die altijd aan de wachtzalen van een sanatorium doen denken, verspreiden de mensen zich. Frankfurt? Ja, daar. Wel even haasten nu. Ufermann steekt zijn hand in zijn binnenzak, steekt zijn hand opnieuw in zijn binnenzak. Leeg. Paspoort, geld, papieren –dat is toch een grap, dat is onmogelijk, dat bestaat toch niet, zoiets mag je niet overkomen.

‘Wilt u niet instappen?’ Een man in livrei kijkt hem vragend aan.

Gierke, Gierke was er zo-even toch nog. Misschien heeft hij geld op zak, misschien kan hij bevestigen dat –

En dan staat hij alleen op straat. Gierke is weg, de auto is weg, de mensen om hem heen kijken hem zo raar aan, zelfs de agent. Hij heeft het gevoel poedelnaakt te zijn. De bleke man met de snor stapt net in een taxi. Misschien moet hij hem tegenhouden, moet hij schreeuwen, houd de dief, die man heeft mijn portefeuille, maar misschien was hij het ook niet, hoe bewijs je zoiets. En de taxi verdwijnt al uit het zicht. Het is koud. Beter die jas dichtknopen. Een mooi, glanzend stalen toestel stijgt op, de lucht hangt in dunne blauwe nevelslierten.

Ach wat, de oude Hebenberth had toch geen tegemoetkomingen gedaan.

***

Ufermann zet traag een paar passen. Waarheen? Hij loopt gewoon, zoals wandelaars doen. De ochtend is nu van hem, niet van de zaak. Dan mogen er nog zo veel mensen naar het kantoor bellen, hij is op reis, het spijt ons, hij is er niet. Hij hoeft niet naar Irmgards welbevinden te informeren, hij hoeft de ijverige juffrouw Preisel geen brieven te dicteren, hij hoeft de kop van de oude Boß niet te zien, die alles weet wat een procuratiehouder maar kan weten en die toch niets durft te zeggen. Hij hoeft ook niet na te denken over wanneer en waarheen hij Gierke moet laten komen, hij heeft geen auto nodig, hij gaat gewoon wandelen zoals de luiaards en de werklozen dat doen. De zon schijnt bijna helder en warm. Het zou leuk zijn om nu de stad uit te rijden, naar een verscholen meertje, waar een paar wilde eenden snaterend overvliegen en de dennennaalden nog droog naar de zomer geuren.

Slechts één keer heeft hij ooit gespijbeld, op een stralend hete junidag. Ze waren er van het ene moment op het andere vandoor gefietst, hij en Paul, naar zo’n meertje, en pas ’s avonds laat weer naar huis gekomen, totaal uitgeput van zon en water. De gevolgen waren pijnlijk geweest, Paul had zijn mond niet kunnen houden en bovendien alle schuld op hem geschoven. Niet geheel ten onrechte trouwens, want uit zichzelf zou Paul nooit zoiets hebben bedacht. Maar fraai was het niet van een vriend. Een vriend? Was Paul eigenlijk ooit zijn vriend? Is Paul zijn vriend? Paul is zijn vennoot en zijn raadsman, hij moet hem in ieder geval op de hoogte stellen van zijn tegenslag. En Paul zal grote ogen opzetten: ‘Waar zat je dan de hele ochtend?’

Ufermann wenkt een taxi. Want je kunt tenslotte niet zomaar een wandelingetje maken als alles op het spel staat, geld, eer, firma en vrouw. Hoezo eigenlijk: vrouw? Ach, op de een of andere manier hangt het allemaal samen.

De chauffeur vraagt waarheen. Eerst maar eens naar het centrum, laten we zeggen de Potsdamer Platz. Voor thuis is het absoluut te vroeg. Irmgard slaapt nog. Het wordt geen lachertje om haar duidelijk te maken wat er vandaag gebeurd is, ze is zo ordelijk dat ze nooit wat verliest of ergens verkeerd neerlegt, ze zal ontsteld zijn, nog los van de negenhonderd mark die in de portefeuille zaten – o, heeft hij eigenlijk nog wel geld op zak, genoeg voor de taxi?

Ja, in zijn portemonnee zit nog wat. Een tientje, een stuk van drie mark, een mark, nog een mark, twintig, veertig, zestig, nee tachtig, nee toch maar zestig pfennig . Als hij nou nog eens telt –

De auto stopt op de Potsdamer Platz voor een bloemenstalletje: asters, dahlia’s en knalrood geverfde bladeren. Het verstandigste zou zijn om door te rijden, naar Paul bijvoorbeeld, maar hij zou hem ook eerst kunnen opbellen. Vanuit een café misschien. Wie weet is hij nu nog thuis. En bovendien zou het goed zijn om iets warms en stevigs in de maag te hebben na die erbarmelijk slappe thee die Katinka heeft geserveerd.

In de telefooncabine ruikt het naar verschaalde rook van twee dagen oud.

Op de wand is een scheef hart gekrast met daarin: Bavaria 2709. Ufermann laat zich eerst eens met Bavaria verbinden. Maar dat is natuurlijk onzin, wat gaat Bavaria hem aan, wat gaat dat hart hem aan. Nee, Paul heeft een heel ander nummer. En nu komt hij bij de juiste terecht.

‘Hallo, goedendag mevrouw Köhler. Is meneer Hennings nog thuis?’

‘Nee, meneer Hennings is zopas vertrokken.’

‘O, jammer. Dan is hij vast nog niet op kantoor?’

‘Nee, beslist niet. Met wie spreek ik alstublieft? Is dat meneer Ufermann?’

Klik. Ufermann heeft de telefoon neergelegd. Dat ontbrak er nog aan, dat hij in een gesprek met mevrouw Köhler verstrikt zou raken. Straks weet ze nog van zijn vlucht naar Frankfurt en wat daarmee samenhangt. Huishoudsters weten altijd alles.

‘Ober, koffie en roerei met ham. En kranten.’

De grote spiegelruiten van het café kijken uit op de Potsdamer Platz. Het lijkt of de agent in zijn verkeerstoren naar binnen staart. Ufermann gaat met zijn gezicht naar de karmijnrode muur zitten.

Het valt de ober op dat de man met de tas (kennelijk is hij terug van een reis, hoewel het wel een erg kleine tas is) bijzonder zenuwachtig is. Hij leest helemaal niet in de kranten, hij bladert ze alleen maar door. Om dan opeens ineen te krimpen. Wat heeft die man? Nu slaat hij groen en geel uit. Als hij hier maar niet zo meteen languit op de grond ligt, dat zorgt voor ophef en daar houden de vaste ontbijtklanten niet van. De ober loopt voor de zekerheid eens achter de stoel van de opvallende man langs en kijkt over zijn schouder in de krant.

‘Industrieel schiet zichzelf en echtgenote dood.’ Dat is de grote, vetgedrukte kop. En daaronder – de ober steekt zijn nek uit: ‘Ondergang van de firma Ebel.’ Of is het Abel? Als het dat maar is. Dat is toch dagelijkse kost. Misschien een bekende of een zakenvriend, dan raakt het je altijd wat meer, hoewel je daar in tijden als deze toch ook aan gewend zou moeten zijn. Of is de man een bediende van die firma? De grote bazen jagen graag een kogel door hun kop, terwijl hun bedienden gewoonlijk eerder onopvallend creperen.

Ufermann staart naar zijn bord met roerei. Hoe zou Ebel eruit hebben gezien nadat hij een kogel in zijn mond had geschoten, de grote, machtige, zelfbewuste Albert Ebel? Zo’n schot in je kop, dan ontploft die, spuiten je hersenen naar buiten, hersenen en bloed, gruwelijk verminkte lijken staat hier, onherkenbaar, en Alice, de kleine Alice met haar vrolijke krulhaar, uit angst voor armoede staat hier, zou ze ermee hebben ingestemd, maar natuurlijk, dubbele zelfmoord staat hier, bankroet staat hier, compleet bankroet. Als zelfs Ebel geen uitweg meer ziet –

Maar misschien was het wel de verstandigste oplossing. Alice had beslist niet arm kunnen worden, het had niet bij haar gepast. En dus had hij drie kogels door haar slaap geschoten.

Moet dat nou? Kun je niet beter naar een meer, een klein bosmeer, en net zo lang zwemmen tot je niet meer kunt? Als je dan geen afscheidsbrief achterlaat, hoeft het zelfs geen zelfmoord te zijn geweest, er gebeuren toch ook ongelukken, hartaanval in het water of zo, en daarmee is alles afgehandeld, in orde als het ware. Is dat niet gemakkelijk, ontzettend gemakkelijk? Hij zou Irmgard helemaal niet mee hoeven sleuren zoals Ebel dat met Alice had gedaan, ze zou achterblijven als een krankzinnig rijke vrouw, want de levensverzekering –

‘Ober, de rekening!’

‘Alstublieft.’

***

En omdat hij toch niet zo veel geld in zijn portefeuille heeft zitten en dus spaarzaam moet zijn (spaarzaam is wel een vreselijk woord), gaat Ufermann voorlopig maar te voet. Natuurlijk niet naar huis, Lilo’s atelier is hier om de hoek. En waarom zou hij zijn vriendinnetje niet ook eens ’s ochtends een bezoekje brengen.

Ze zal steil achterovervallen. Rond dit tijdstip heeft ze hem nog bijna nooit gezien. Waarschijnlijk slaapt ze nog, goed dat hij de sleutels heeft, hoeft hij niet aan te bellen.

Merkwaardig hoe grauw en afgeleefd dit huis er vandaag uitziet. De traploper is aan flarden, ’s avonds had hij dat nooit opgemerkt. Het ruikt naar kool en selderij, het doet hem warempel zin krijgen in Lilo’s opdringerig parfum dat ze maar niet wil afzweren, hoewel het hem vaak op de zenuwen werkt. En dat terwijl ze voor het overige echt een inschikkelijk meisje is, altijd zacht en geduldig en kwinkelerend vrolijk, nooit verwijtend of zelfs maar slecht geluimd. Aan haar kan hij rustig alles vertellen, ze zal hem aaien en ze zal hem troosten, als hij bij haar is, kent hij geen angst of spanning. En dat terwijl ze zelf zo slordig is dat ze in staat is om haar eigen jarretellengordel te verliezen. Ze zal ook niet verbaasd zijn dat hij niet de tegenwoordigheid van geest had om de bleke man met de snor tijdig in de kraag te laten vatten om zich vooral niet tegenover de agent te blameren. Misschien was de bleke man ook helemaal niet de dief, misschien was zijn portefeuille helemaal niet gestolen, hoewel hij zeker wist dat hij die tijdens de rit naar de stad bij zich had gehad, hij herinnerde zich heel precies dat hij er drie keer naar had getast. Het was natuurlijk allemaal alleen maar gebeurd omdat hij helemaal niet naar Frankfurt wilde, en Lilo zal dat ook begrijpen of tenminste doen alsof ze het begrijpt.

Zachtjes opent hij de deur. Aan de kapstok hangt een zalmroze kamerjas, in de badkamer slingeren kousen en handdoeken en de badkuip staat vol met groenachtig water. In het atelier zit Nöcke, de kater, tussen een paar kussens op de sofa genesteld. Verder is er niemand thuis.

Ufermann kijkt even op, alsof hij verwacht Lilo van achter het gebloemde gordijn tevoorschijn te zien springen. Vervolgens gaat hij naast de kater zitten en is hij erg moe. Er zit een gat in het gordijn, het patroon is ook veel te schreeuwerig en op de grond liggen sigarettenpeuken. Het kommetje melk is allicht voor Nöcke bestemd, maar Nöcke is te lui om ernaartoe te lopen, hij verroert zich überhaupt nog maar nauwelijks sinds Lilo hem heeft laten castreren. Hoe gruwelijk van haar. Nu is het dier niets anders meer dan een kussen, een zwart kussen met groene ogen.

Ufermann strekt zich uit op de sofa en steekt zijn voeten in een hoekje om de arme Nöcke niet te storen. Dan trekt hij de Schotse reisdeken naar zich toe, die hij Lilo voor haar verjaardag cadeau heeft gedaan. De stof ruikt naar haar opdringerig parfum. Waar zou ze uithangen? Al dat gevraag heeft geen zin, ze liegt toch de hele tijd. Zulke meisjes met spleetogen en natte negerlippen liegen. Maar als ze verder aardig, vriendelijk en gewillig zijn en een drukbezette en zorgelijke man niet ook nog met verantwoordelijkheid bezwaren, mag je niet al te veel van ze verlangen. Hoe had de kleine Lilo ook kunnen raden dat hij op een ochtend in haar koude en onopgeruimde atelier zou opduiken, vol verlangen naar een warme en tedere hand. Het is haar schuld niet dat ze nu niet thuis is, waarschijnlijk de hele nacht niet thuis geweest is, ze staat normaal gesproken niet zo vroeg op, ze dacht vast: als hij naar Frankfurt vliegt –

De hemel achter de bestofte, schuine ruiten is somber en bewolkt. Ufermann trekt ondanks Lilo’s opdringerige parfum de reisdeken over zijn hoofd. Nu mag hij slapen zonder de angstvisioenen van de voorbije nacht, niemand verwacht hem, niemand wil wat van hem, hij moet niet stipt op tijd opstaan, al zullen ze op de luchthaven in Frankfurt wel vreemd opkijken. Maar ook dat maakt nu niets meer uit.

Hij laat zich wegzakken in een doffe, onverschillige bewusteloosheid en zou wellicht nog lang in die toestand zijn gebleven als hij niet plotseling was gewekt door een waar trommelvuur. Op de schuine ruiten klettert de herfstregen. Nöcke zit voor zijn kommetje melk midden in de kamer. Het schemert al, het moet flink laat zijn geworden, Lilo komt vermoedelijk helemaal niet naar huis. Misschien vindt hij in haar keuken iets om te eten.

Een pot jam, geen brood, geen beschuit, twee eieren en een half beschimmelde tomaat. Is dat alles? Ufermann trekt de tafellade open, maar daar ligt alleen bestek (wat een oude blikken lepels heeft Lilo toch), daartussen een pennenhouder en achteraan in de hoek staat een potje inkt. Onder dat potje ligt geld. Vier briefjes van twintig mark. Wat een manier om je geld te bewaren. Die Lilo is echt onmogelijk slordig.

Nu blijft er wellicht niets anders over dan naar huis te gaan om iets fatsoenlijks te eten. En daarna het bed in, meteen het bed in, hij voelt zich ellendig, hongerig en verkleumd, zijn pak is smoezelig alsof hij niet op een sofa had gelegen maar op een bank in een park, al zijn ledematen voelen op de een of andere manier verbrokkeld aan en zo moet hij de regen in, een paraplu heeft hij ook niet, misschien laat hij toch maar een taxi komen, zo veel geld heeft hij vast nog, waar is zijn jas, en als hij dan toch naar huis rijdt...

Hij strekt zijn hand uit naar de hoorn. Net op dat moment rinkelt de telefoon.

‘Hallo!’

‘Hallo! (O, dat is de stem van Lilo) Hallo, Harry, godzijdank ben je d’r. Ik kom er zo aan, wilde het gewoon even weten. Je hebt het nog niet gehoord. Hallo, Harry, ik sta te trillen op m’n benen, wacht effe, ik zet een stoel bij het toestel, mijn god, ik kan de hoorn nauwelijks vasthouden. Het is zo gruwelijk en zo verschrikkelijk. Hallo! Het is gewoon niet te geloven. Hallo! Je weet dus echt van niets. Stel je voor, Ufermann, je weet wel, die wilde vandaag naar Frankfurt vliegen, Ufermann, stel je voor, Ufermann is neergestort, met het vliegtuig natuurlijk, het hele vliegtuig is neergestort en uitgebrand. Ufermann is dood, joh, die is zo dood als een pier, die is zelfs geen lijk meer, alle inzittenden verkoold, staat in de kranten. Hallo! Harry, hoor je me nog?’

‘Ja.’

‘Nou, wat je zeg je me daarvan? Heb je zoiets al eens meegemaakt? En twee dagen geleden heb ik hem nog gezien, toen was-ie zoals altijd, geen mens had kunnen denken dat... Hallo! Ik zweer je, mijn tanden klapperen, dat jij maar nooit op zo’n vreselijk vliegtuig stapt. Ik kom er zo aan, ik heb tenslotte nog zoveel met je te bespreken, want het beste, Harry, het beste komt nog. Hallo!’

‘Hallo!’

‘Stel je voor, Harry, die man was rijk, veel en veel rijker danie ooit heeft toegegeven. Het is ongehoord. Z’n vrouw heeft een levensverzekering in dollars, miljoenen, Harry, miljoenen. Die is nu goed af. Wat zeg je? Hallo! Wat vind je dat ik nu moet doen, Harry? Ik denk dat ik Hennings eens probeer, je weet wel, Paul Hennings, z’n vennoot. Of wat anders. Het staat allemaal al in de kranten. Extra edities, natuurlijk. Ik breng ze voor je mee. En een foto van hem hebben ze ook. Ik snap niet hoe die lui zo snel - Hallo! Harry, Harry! Hallo!’

‘Het spijt me, juffrouw, u bent verkeerd verbonden.’

Ufermann hangt op. Hij staat aan de grond genageld. Nu is hij helemaal alleen op de wereld. Het atelier wordt een luchtledige doos die zich losmaakt en wegzweeft over de huizenzee van de stad, een donkere en oneindige ruimte in. Traag tast hij met zijn rechterhand naar zijn linkerarm, hij voelt zijn arm, hij voelt zichzelf, zijn adem, zijn bloed. Hoe wonderbaarlijk is dat. Hij is niet neergestort en hij is niet verbrand. Hij leeft.

De telefoon rinkelt opnieuw, rinkelt meermaals. Nee, lieve Lilo, hier is niemand thuis. Ik ben tenslotte dood, niet eens een lijk meer. Bel maar tot je Harry komt.

Hij loopt naar de deur, keert op zijn schreden terug, gaat naar de keuken, pakt de vier briefjes van twintig mark uit de lade (beter een dief dan een verkoold hoopje botten) en loopt vervolgens snel de krakende trap af. Bij de voordeur botst hij tegen een man op. Zou dat meneer Harry zijn?

***

Hij is nauwelijks de volgende hoek om, door regen en wind, of hij hoort het geschreeuw van de krantenjongens op straat al: ‘Verschrikkelijk ongeluk bij Höflingen! Het vliegtuig Berlijn-Frankfurt neergestort! Acht passagiers verkoold! Verschrikkelijk ongeluk –’

Ufermann rukt de eerste de beste verkoper de krant bijna uit de hand. ‘Verschrikkelijk ongeluk bij Höflingen! Tien pfennig, meneer! Het vliegtuig Berlijn-Frankfurt neergestort! Acht passagiers -’

De stem van de jonge knaap stokt. Maar vanaf de andere straathoek brult een basstem: ‘Vliegtuig verbrand! Vliegtuig verbrand!’

Die krantenverkopers hoeven heus niet zo druk te doen. Maar waarschijnlijk hoort het bij hun nering, die vandaag kennelijk niet zo goed loopt, de meeste voorbijgangers kijken maar heel even op en snellen dan verder. Hij kan zich maar beter onopvallend gedragen, Ufermann vouwt de krant onder de eerstvolgende lantaarn open.

Iemand kijkt mee over zijn schouder: ‘Ik mag toch wel even?’ En een ander trekt aan zijn mouw: ‘Een snelle blik maar, als u daar niets op tegen hebt.’ Een paar diepliggende ogen kijken hem aandachtig aan: ‘Is het echt waar dat acht passagiers –’ En een vrouwenstem lispelt: ‘De lijken kunnen helemaal niet geteld worden.’

Het hoopje mensen valt weer uit elkaar, want de man met de extra editie heeft zich losgerukt, rent er als een bezetene vandoor, met opgetrokken schouders en gebogen hoofd. Wat heeft die? Ongelooflijk. Niemand heeft ’m toch wat gedaan? Een mens mag toch nog wel om een gunst vragen. In tijden als deze heeft toch niet iedereen zomaar tien pfennig om aan het eerste het beste vliegtuigongeluk te besteden. Er gebeuren ook nog andere dingen in de wereld. Ergere dingen. Maar zo zijn de mensen nu eenmaal, geen greintje sociaal gevoel, iedereen klampt zich vast aan wat-ie heeft, zelfs al is dat niet meer dan een armzalige krant.

Ufermann drukt hem tegen zich aan, die krant, terwijl hij op de eerste de beste bus springt. Men zal hem toch niet al herkend hebben, nu zijn foto in de krant staat? Het oude besje tegenover hem met haar grote boodschappentas knikt hem toe als was hij een kennis. ‘Ja, ja, hebt u het ook al gelezen? Dat komt ervan, met die krankzinnige uitvindingen. Ze willen per se door de lucht vliegen, de mensen, kunnen niet eens meer op hun twee benen lopen. Ja, ja. Nu gaan ze d’r aan, allemaal. Zoals mijn man altijd zegt: “Berouw komt na de zonde.” Nu kunnen zelfs hun botten niet meer begraven worden. Allemaal rijkelui. Mensen als wij kunnen ons dat soort grapjes natuurlijk niet permitteren. Nu zijn ze d’r aan gegaan.’

Heeft de hele stad het dan over niets anders meer? Na een paar haltes stapt Ufermann uit, loopt geforceerd traag en met afgemeten passen naar een donker zijstraatje. Niemand mag aan hem zien dat het hem verboden is hier te lopen. Hoezo verboden trouwens? Hij kan toch te allen tijde voor het voetlicht treden en zeggen: Mijn naam is Ufermann. Ernst von Ufermann. Mag ik mij even voorstellen? Staat u mij toe dat ik nog leef. Jazeker, nog leef. Dat is namelijk mijn goed recht. De mensen zouden nogal staan te kijken. Niet acht passagiers maar slechts zeven? Ja, slechts zeven. Hoera, ik leef. Wat, u leeft?

En omdat hij vastbesloten is zich het leven niet te laten verbieden, en omdat hij bovendien zo hongerig is als een paard, loopt hij weer de stralend verlichte, brede straat op. Het is gestopt met regenen, op het natte asfalt drijven rode en blauwe weerspiegelingen. Vanuit de verte hoort hij: ‘Verschrikkelijk ongeluk –Berlijn –Frankfurt –vliegtuig –passagiers...’

Hij leunt tegen een uiterst fel verlichte etalage aan en leest nu eindelijk zijn krant, met een gezicht alsof hij de nieuwste wisselkoersen doorneemt.

Ja, daar staat het: het is afgelopen met hem, over en uit. Het is bijna om te lachen. Maar alle anderen zijn echt dood en echt verkoold. De directeur van I.G. Farben, de Belgische ingenieur, de twee oudere dames uit Philadelphia, de heer Kauder uit Frankfurt, een jongeman met een Slavische naam en een zekere juffrouw Melzel. Bij hen hoort hij en aan hen is hij ontsnapt.

En omdat hij de enige passagier uit Berlijn is, een man in zijn beste jaren, chef van een oude en in hoog aanzien staande firma (of betwijfelt iemand dat de firma oud is, in hoog aanzien staat en daarom solide is, onwankelbaar zelfs), omdat hij niet betekenisloos is in de wereld van de financiën en ook in het maatschappelijke leven, krijgt hij een in memoriam van twee kolommen. Hij is weliswaar niet op 22 maar op 23 februari geboren, heeft ook niet in Heidelberg maar in Bonn gestudeerd, maar dat zijn kleinigheden. En zijn broer Gerhard is echt in Vlaanderen gesneuveld. Wat die journalisten allemaal weten en er nog bij flansen. Energiek, hoogbegaafd en doelbewust, een persoonlijkheid zoals de economie die tegenwoordig goed kan gebruiken enz. enz. Over Albert Ebel hebben ze heel anders geschreven, maar die was dan ook eerst ten onder gegaan. En de gebroken, jonge weduwe. Dat is dan waarschijnlijk Irmgard. De arme, kleine Alice Ebel werd helemaal geen weduwe. En die foto in de hoek rechts. Dat zal hij wel zijn. Als een valsemunter ziet hij eruit. En dan tot slot natuurlijk nog dat verhaal van die levensverzekering. In het lang en in het breed. Hè, wat, wat staat daar? ‘Met vooruitziende blik...’

Ufermann stopt de krant in zijn zak en kijkt in de etalage voor hem. Bontjassen.

Als hij nu naar huis gaat, zal Irmgard natuurlijk dolgelukkig zijn, ze kan tenslotte niet anders, ze zal zelfs niet reppen van de gestolen portefeuille, vandaag niet, misschien ook morgen niet. Maar over een week of over tien dagen stort de boel hoe dan ook in elkaar. Daar kunnen geen Hebenberth of Onze-Lieve-Heer iets aan doen. En Irmgards beste bontjas verliest ook al haren. Die grijze daar zou haar niet slecht staan, of nog beter, die bruine. Maar ze is natuurlijk in rouw, ze kan hooguit een zwarte dragen, die van astrakan daar links, die is vast onmetelijk duur, er staat zelfs geen prijs bij, maar dat maakt nu niks meer uit.

Irmgard in rouw. Is ze wel in rouw?

Hij heeft ooit erg van haar gehouden en hij houdt nog altijd van haar. Ze is zo teer, zo delicaat en zo meisjesachtig, en als ze koorts heeft, moet ze naar Davos – haar naar een etagewoning of erger nog, naar een achterhuis brengen, dat gaat niet. Over dat alles zou hij op z’n minst eerst bijtijds en heel rustig moeten nadenken, er met vooruitziende blik grondig over nadenken, hoewel dat niet zo gemakkelijk is als je rillend van de nattigheid op straat staat, de bontjassen hangen opeens allemaal scheef, de lantaarns wiebelen heen en weer, een voorbijganger werpt een verbaasde blik op de man die daar tegen de etalage aan leunt, en die herinnert zich net dat hij honger heeft.

***

In het eerstvolgende café bestelt hij biefstuk en gebakken aardappelen en rijst en compote en boter en kaas en bier. Op het vlekkerige tafelkleed ligt een gebroken tandenstoker, de klok tikt opvallend, er zijn nog niet veel gasten en het ijzeren kacheltje straalt een broeierige warmte uit. De eerste happen slikt hij meteen door, hij kauwt niet eens, met zo veel gulzigheid heeft hij nog nooit gegeten, zo’n gulzigheid bestaat gewoon niet op plekken waar het tafelkleed schoon is en het bestek van zilver, waar Katinka als vanzelfsprekend naar binnen komt getrippeld met volle schotels, waar hij nooit acht op heeft geslagen. Zou ze ook vanavond –

Ach wat, vanavond denkt in zijn huis niemand aan eten. God mag weten of er überhaupt is gekookt. Katinka heeft zijn bed ook niet opgemaakt, ze durft zijn kamer helemaal niet in, die is leeg als een grafkamer. Iedereen zorgt voor Irmgard en waarschijnlijk ook voor mama. Dokter Jaksch is er, de oude, trouwe familievriend, en Paul en nog een paar overbodige familieleden, net als vroeger, toen Gerhard was gesneuveld. Arme moeder. Ze heeft Gerhards dood tot op heden namelijk niet verwerkt, sindsdien heeft het leven voor haar geen betekenis meer, dat heeft ze vaak genoeg gezegd. Ze was haast beledigd toen haar andere zoon later heelhuids uit de oorlog terugkeerde. Gerhard was bovendien de oudste van de twee en veel, veel bekwamer, onder zijn leiding was de firma nooit te gronde gegaan, hij zou altijd oplossingen hebben gevonden, ondanks de crisis, de overproductie en de centrale economie, hij zou allang een rekening in Zwitserland hebben geopend en zou in het ergste geval de oude Hebenberth om zijn vinger hebben gewonden. Terwijl hij, de jongste zoon, de onbekwame, met ‘met vooruitziende blik’ op niets anders was gekomen dan die Amerikaanse levensverzekering af te sluiten, en ook dat alleen maar omdat Paul daar zo’n voorstander van was geweest. Die verzekering is overigens geen kleinigheid, zeker nu niet, nu zijn ze allemaal goed af om met Lilo te spreken, nu zitten ze allemaal in zijn mooie en behaaglijke villa te rouwen, nu hebben ze het allemaal gemakkelijk, buitengewoon gemakkelijk.

Ondertussen loopt het muffe café vol en hangt de ongeduldige ober in zijn buurt rond. Je kunt niet eindeloos in zo’n café blijven zitten, ook andere gasten willen hier wat eten, het is weliswaar niet helemaal verboden om hier lang te vertoeven, maar omdat de man daar nu ook een krant uit zijn jaszak haalt waar misschien een foto in afgedrukt is –

Dus weer de donkere en druipende nattigheid in. Maar welke kant moet hij op? Het is immers compleet om het even of hij nu naar rechts gaat of naar links, de rijbaan oversteekt of om het pleintje heen slentert. En er zijn veel van die pleinen, vanwaar rondom kaarsrechte straten uitstralen, ze zien er allemaal identiek uit, die pleinen, die straten, zo verschrikkelijk identiek dat ze een jungle vormen waarin je kunt verdwalen, een geordende, geometrische jungle, zonder middelpunt en zonder doel. Waar is de man die zich vanochtend in een lauwe herfstzon op zachte banden door zijn chauffeur naar de miljoenenstad liet rijden, die diep in zijn auto weggezakt zat en thuis was in de maalstroom van onbegrensde mogelijkheden – de man die hier loopt, is een verstotene, een vreemdeling die de straatnaambordjes probeert te ontcijferen, alsof dat hem kan helpen zijn weg te vinden.

Is dit nu de Nolden - of de Neldenstraße? In ieder geval heeft hij die naam nog nooit gehoord. Opeens voelt hij een hand op zijn schouder.

‘Waar wilt u naartoe?’

Vast een politieagent. Vooral zijn gezicht niet laten zien.

‘Laat mij.’

‘Draai u zich eerst maar eens om.’

‘Laat mij.’

De hand drukt. Zo’n stevige, zware politiehand.

‘U hebt het recht niet mij lastig te vallen.’

‘Kalm aan, kalm aan. Draait u nou maar eindelijk ’ns uw edel gelaat naar mij om. Ik heb u al bij de hoek daar opgemerkt. En ik had meteen het gevoel dat u –’

Ufermann draait zich met een ruk om. Voor hem staat een magere man met vogelachtige ogen en erg rode lippen.

‘Wat wilt u van mij?’

‘Ik ben alleen, een eenzame flaneur zoals u. Dat hoeft niet in Berlijn. U bent nog niet lang in de stad met uw koffertje? Komt u misschien net van de trein?’

En de man kijkt naar het koffertje.

‘Als u wilt, kunt u een eindje met me oplopen. Ziet u dat groene lichtschijnsel daar, daar is een wijnbar, maar ze hebben daar ook nog andere dingen dan wijn.’

En de man vertrekt zijn rode lippen, nee maar, die zijn geschminkt, de tanden erachter staan door elkaar als donkere hekpalen, terwijl zijn wangen gepoederd lijken zoals bij een clown.

‘Voor het geval u momenteel in verlegenheid zou zijn gebracht, die dingen gebeuren, zeker in tijden als deze –’

Heeft iemand een meneer Von Ufermann al ooit op zo’n toon aangesproken? En dan waagt die kerel het ook nog om zijn spinnenhand vertrouwelijk op zijn arm te leggen. Het is een flikker, zoals er tegenwoordig duizenden rondlopen, op elke straathoek vinden ze een slachtoffer, je kent ze ook uit die bepaalde soort spelonken die je uit nieuwsgierigheid opzoekt, tussendoor, voor het plezier. Je weet dat ze er zijn maar met ze omgaan, doe je niet, contact laat je niet toe.

‘Mag ik u vragen waar de dichtstbijzijnde U-Bahn is?’

‘Vanzelfsprekend. Ik toon u graag de weg.’

En met slepende tred loopt het magere heerschap naast Ufermann op. ‘Als een vreemde man je aanspreekt, moet je hem nooit volgen.’ Hoelang is het geleden dat ze dat tegen hem zeiden? ‘Nooit ofte nimmer. Wat hij je ook belooft.’ Zouden de gouvernantes dit bedoeld hebben, toen ze in het verzorgde park pasten op het knaapje dat hij was? God weet wat deze vreemde man in zijn schild voert, waar hij hem nu heen wil brengen –

‘Nou, nou, jongen, ren toch niet zo.’

De magere man steunt op zijn stok en kijkt de wegvluchtende man na. Wat een sufferd. Vast een provinciaal. Wel aantrekkelijk anders. Vlotte verschijning. Met pit. Niet te geloven wat voor mannen d’r tegenwoordig rondlopen. Lapzwansen zijn het, allemaal!

***

Daar licht inderdaad de blauwe U van de U-Bahn op. Snel de eerstvolgende metro in. Na de geometrische jungle van straten en pleinen is het aangenaam licht tussen de dampende jassen, paraplu’s, aktetassen en de bijhorende onverschillige gezichten. Niemand heeft hier tijd voor de ander, iedereen denkt alleen aan zichzelf, hoe hij het beste nog een plaatsje kan bemachtigen.

Dat is mijn voet, meneer... excuseer... goeie genade, ik moet eruit. Kunnen jullie mij niet doorlaten... rustig aan... een schande... niet dringen... wat wilt u van mij. Ik heb net zo goed voor de rit betaald als u...

Eigenlijk zijn ze allemaal boos op elkaar omdat ze haast hebben, afgejakkerd en moe zijn, naar huis willen, overwerkt of bezorgd dat ze de volgende ochtend misschien geen werk hebben. Ze gunnen elkaar nauwelijks lucht om te ademen. Je mag ze niet ergeren en zolang je geen aandacht trekt –

‘Excuseer (iemand trekt aan Ufermanns mouw), kom ik zo naar station Friedrichstraße?’

‘Dat weet ik niet.’

‘Met uw welnemen – u weet niet waar u heen rijdt?’

Opeens zijn veel blikken op hem gericht.

‘Ik rijd naar Zehlendorf.’

‘Maar dan bent u helemaal fout opgestapt. Hoort u, fout opgestapt, hoort u, zo rijdt u helemaal fout. U moet er in het volgende station uit, en dan de trap op rechts. Meneer hier rijdt juist, deze metro gaat naar station Friedrichstraße, meneer kan blijven, maar u moet eruit. U rijdt fout, kijkt u toch uit... Deze metro kómt uit Zehlendorf. U moet eruit, de trap rechts...’

Iedereen praat nu door elkaar, ze zijn bezorgd om hem, ze bedoelen het niet slecht, zeker, hij licht zijn hoed, dankt en maakt een buiging, zo goed en zo kwaad als dat kan in de drukte. De duivel mag ze allemaal halen, hij kent ze niet, en als hij hier tussen hen was doodgebloed, hadden ze er waarschijnlijk nauwelijks wat van gemerkt. Maar dat hij in de foute richting rijdt, dat houdt ze bezig, omdat dat nu eenmaal niet in orde is, daar bemoeien ze zich mee, vanwege de orde, en ze duwen hem van zijn laatste veilige, warme plek, want waar moet hij nu heen? Ach, daar zal niemand naar vragen.

Hij staat op het perron, de metro rijdt door en een van de achterblijvers krijgt nu zijn lege plaats.

Geen recht op die plaats, hij is immers dood, verkoold en neergestort, niet eens een lijk meer, niet eens een nog zo zielig hoopje botten meer. Hij heeft geen recht meer op zijn comfortabele bed, dat onaangeroerd in zijn kamer staat als in een grafkamer. Hij heeft geen recht meer op zijn huis, zijn thuis, wat heeft het voor zin daar nog gedachten aan te wijden, geen recht op zijn vrouw en op zichzelf. Als een indringer dwaalt hij rond in een stad die hem plotseling vreemd voorkomt, als iemand die hier niets te zoeken heeft. Weg met jou, verdwijn, we hebben je niet nodig.

Alleen de doden, de vogelvrijen, de voortvluchtigen die ooit, in lang vervlogen tijden van land naar land werden gejaagd, kunnen zo eenzaam zijn. Voor hen was er af en toe nog een kloosterpoort, een asiel. Terwijl hij langs donkere voordeuren loopt in straten waar hij nog nooit is geweest, waarvan hij de naam niet kent, hij weet niet eens hoe het metrostation heette waar hij gedwongen werd uit te stappen. Hij weet alleen dat het weer begint te regenen en dat hij een dak boven zijn hoofd moet vinden. En omdat hij een moderne mens is (voor zover hij überhaupt nog een mens is), een kind van de twintigste eeuw, van het tijdperk van de techniek en de beschaving, gaat hij in zijn verlangen naar een donkere, beschermende schuilplaats de eerste de beste bioscoop binnen.

***

Natuurlijk loopt de vertoning al en stoort hij. Bovendien kan hij zijn plaats niet vinden. En stoot hij met zijn tas tegen een gevoelige knie.

‘Kunt u nou eens gaan zitten... zo interessant is uw rug niet... dat de mensen ook nooit op tijd komen... zo onbeschoft.’

Een smalle hand (een kinderhand?) trekt hem naar zich toe. ‘Hier naast mij... man, wat ben jij onhandig...’

Eindelijk iemand die zich om hem bekommert. Een vrouw, een meisje, een kind? Op het witte doek een stralende zon, moet vermoedelijk een zuidelijke zon voorstellen, op een winderig strand draaien halfnaakte, kostbare vrouwenlijven zich om en om. Het meisje naast hem heeft blond haar en ruikt naar pepermunt en zeep. ‘Wil je d’r ook een?’ Ze houdt een zakje snoepjes onder zijn neus, terwijl de heldin van de film, eveneens blond maar zeker anders ruikend, in een luxeauto tussen wolkenkrabbers door rijdt. Een kleine schoen drukt tegen zijn been. De auto stopt voor een bankpaleis. De gefortuneerde heer zal wel de vader van de heldin zijn. Fronst de wenkbrauwen (close-up), kijkt bedrukt. Hij is het niet eens met zijn dochter, die voor hem op de schrijftafel zit en haar benen laat bungelen, prachtig lange benen. Maar verder heeft hij vast geen zorgen, zijn bank is solide, zijn firma, zijn huis, misschien is het wel een verzekeringsmaatschappij, de verzekeringsmaatschappij die –

Een blond hoofd vlijt zich tegen zijn schouder: ‘Dat wordt spannend, denk je niet?’ Hij aait dat hoofd, zoals het hoort hier in deze kleine, smoezelige bioscoop, waar arme meisjes samen met rijke mannen wegdromen en ondertussen naar een cavalier zoeken, waar in het muffe donker af en toe een zucht klinkt of onderdrukt gegiechel. Terwijl de gefortuneerde heer, de Amerikaan, met zijn dochter tegen de prachtige balustrade van een operaloge geleund staat en het niet de moeite waard vindt om zelfs maar een blik te werpen op het podium. Zijn haar glanst alsof het met een stalen borstel is gekamd, hij heeft brede en zelfgenoegzame schouders, hij hoeft zich niet te verstoppen, zijn huis is solide, zijn verzekeringsmaatschappij, dagelijks stromen nieuwe premies binnen, krankzinnige premies, wie die premies kan blijven betalen, mag verder leven, maar wie zijn verplichtingen niet langer kan nakomen, tegenover zijn vrouw, zijn gezin, zijn schuldeisers, zijn firma, die moet er met zijn leven voor boeten, die moet het afstaan. Dan krijgen de anderen zelfs nog wat, miljoenen, dat is bepaald niet weinig, een slachtrijpe os is goedkoper –

‘Zeg, slaap je of zo?’ Het meisje heeft hem een stomp gegeven, haar adem strijkt over zijn gezicht. ‘Man, wat ben jij suf.’

Heeft iemand een meneer Von Ufermann ooit op zo’n toon aangesproken? Wat wil dat hoertje van hem? O, ze weet heel goed wat ze wil, waar ze heen wil, ze neemt hem mee als de film afgelopen is, de straat op, ze haakt bij hem in. Hij vindt het best, want hij weet niet waar hij naartoe wil. En het regent.

‘Ik heet Hede. En jij? ...Kom op, een naam zul je toch nog wel hebben.’

Ze houdt halt onder een lantaarn en kijkt hem aandachtig aan. Hij doet zijn best om te glimlachen. Ze zal hem nu toch niet in de steek laten, ze is dan wel veel kleiner dan hij – ze komt nauwelijks tot aan zijn schouder en haar schalkse kindergezicht zou er treurig uitzien als ze niet zo nieuwsgierig keek – maar ze is thuis in deze buurt, ze kent de weg in deze wildernis van donkere en vijandige straten. En omdat hij tegenover haar zijn naam toch niet kan onthullen (heeft hij eigenlijk nog wel een naam?), legt hij zijn arm om haar heen en vraagt bijna teder: ‘Waarom wil je dat weten? Ben je soms bang?’

‘Ik? Maar nee, joh. Maar jij, wat heb jij uitgevreten?’

‘Uitgevreten?’

‘Geef nou maar toe. Dat zie je meteen. Hoe je je kop tussen je schouders steekt. En in de bios heb je helemaal niet naar de film gekeken. Waar kom je vandaan? En wat voor chique handschoenen heb je daar.’

Ze pakt de handschoenen vast en strijkt er met haar hand over.

‘Je lokt toch geen smerissen naar mijn kamertje, hè? Dat zou er nog aan ontbreken. Kun je zweren dat...’

Wat moet hij dan zweren?

‘Goed, voor mijn part, kom. Maar ik verzeker je, als ze je dan bij mij betrappen...’

Ze rilt in haar armzalige jasje, de wind geselt namelijk een heuse regengolf in hun gezicht, ze loopt voorop en zoekt naar haar huissleutel. Godzijdank.

De kamer die hem beschutting moet bieden, ruikt naar schimmel. Op het bed ligt een gele, kanten deken en in de glazen schotel op het buffet glimt een grote nepdruiventros. Hij laat zich in een van de rode, pluchen stoelen vallen en kijkt naar de reusachtige foto aan de muur tegenover hem: een jongeman met starre blik en een ingedeukte neus.

‘Dat is mijn verloofde,’ zegt Hede, terwijl ze het koffertje opendoet en er totaal ongegeneerd in begint te wroeten. ‘Hoho, dat zijn prima overhemden. En ik kan het weten, heb ooit eens in de confectie gewerkt tot ze me eruit gooiden. Wie kan tegenwoordig ook z’n baan houden. En dat scheerapparaat. Alle duivels! En die zeep mag er ook wezen. Die doe je me cadeau. Als ik je erom vraag. Je hebt toch geld?’

Ze loert van opzij naar hem. Hij legt een briefje van tien mark op de tafel.

Ze heeft haar pullover al over haar hoofd getrokken en op de dichtstbijzijnde stoel gegooid. Haar dunne, roze hemdje schemert blauw onder haar oksels. Nu valt ook nog haar rok –

‘Ik wil eigenlijk gewoon slapen.’

‘Ja zeg, waarom ga je dan niet meteen naar een hotel? Of ben je soms een van die angsthazen? Ik ben gezond. Of kun je niet? Stelt toch niks voor.’

Ze slaat de gele kanten deken open.

‘Ik zou liever op de ottomane –’

‘Zeg, wil je soms de hele nacht hier blijven? Dat gaat niet. Over een uur komt mijn verloofde. (Ze wijst naar de foto aan de muur.) Ken je hem niet? Nog nooit van hem gehoord? De grote bokser. Kijk maar naar z’n neus. Die smijt je d’r uit.’

Die smijt hem eruit, die smijt meneer Von Ufermann er gewoon uit. Allemachtig nog aan toe, kan hij dan nergens blijven, niet eens bij dit bleekzuchtige straatmadeliefje, niet eens voor deze ene korte nacht? Daarna zal alles wel loslopen, daarna kan hij de nodige besluiten nemen, alleen nu niet meteen, op dit ogenblik, maar hoe moet hij dat uitleggen –

Hede heeft inmiddels het tientje gepakt en strijkt het peinzend glad. ‘Blijkbaar zit je flink in de stront. Ik wil je niet meteen op straat zetten. Ga voorlopig maar op de ottomane liggen. Als mijn verloofde komt, weet die misschien raad.’

En ze gooit hem een van haar kussens toe, waar al zo veel andere hoofden op hebben gelegen.

‘Weet je ook zeker dat ze je hier bij mij niet zullen komen zoeken?’

‘Wie moet mij dan zoeken?’

‘De smerissen. Zweer je mij –’