Dit ebook is gebaseerd op de eerste druk (maart 2022).

© Ron Stoop

Ontwerp omslag & binnenwerk: Frank August

Productiebegeleiding: Tim Beijer

Drukkerij: Wilco, Amersfoort

NUR 320, 754

ISBN 978 90 832 0714 8

www.botuitgevers.nl

Inleiding

De Amerikaanse diplomaat Henry Laurens was in 1780 op weg naar Nederland. De Verenigde Staten, een land in wording, hadden hem op missie gestuurd naar Nederland om een lening veilig te stellen en een mogelijk handelsverdrag te bespreken. De Amerikanen zaten door de onafhankelijkheidsoorlog met Engeland om geld verlegen. Nederlandse handelaren hadden al een tijdje – al dan niet stiekem – goede relaties met de revolutionairen in Amerika. De prille Amerikaanse republiek was voor veel koopvaarders dan ook een buitenkansje om geld te verdienen.

Laurens zou Nederland uiteindelijk nooit bereiken. Vlak bij de kust van Newfoundland werd het schip staande gehouden en doorzocht door de Engelsen. Het probleem was echter dat Laurens in het bezit was van zeer gevoelige informatie, die zeker niet in Engelse handen terecht mocht komen. Met de moed der wanhoop gooide Laurens zijn bezittingen overboord, om zo de geheime documenten niet prijs te geven. De kist waarin de documenten zaten werd echter door de Engelsen uit het water gevist.

De inhoud van de documenten was explosief: er was een levendige correspondentie gaande tussen verschillende Nederlandse en Amerikaanse notabelen, waarbij niet zelden de steun voor het recent vrijgevochten land werd uitgesproken. Ook was er een geheim samenwerkingsverdrag getekend tussen de Amsterdamse koopman Jean de Neufville en de Amerikaanse diplomaat William Lee, iets wat voor de Engelsen natuurlijk uit den boze was.

Het incident stortte Nederland in de Vierde Nederlands-Engelse Oorlog. Het vierjarige conflict zou de nekslag voor de Nederlandse financiën betekenen, die door eerdere oorlogen al ernstig bezwaard waren. Van de glorieuze Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden van anderhalve eeuw eerder was nog weinig over. De dertig jaar na deze oorlog waren woelige en ontwrichtende tijden voor de Republiek. De Republiek sukkelde nog een paar jaar voort alvorens door een interventie van de Fransen te verworden tot de instabiele Bataafse republiek, om in 1806 opnieuw te beginnen als koninkrijk. Het zou nog tot 1810 duren totdat de staatsschulden door een grote herstructurering enigszins betaalbaar zouden worden. Hoe kon het zo gruwelijk misgaan in het eens zo rijke en succesvolle land?

Bewegende panelen

Periodes van instabiliteit zijn niet uniek. Ook nu leven we in onzekere tijden. Zittend in de bovenste verdieping van een NS-dubbeldekker kwam ik in het najaar van 2020 tot de conclusie dat onze economie eigenlijk geen kant op kan. Onze economie is ‘gegijzeld’. De huizenprijzen moeten blijven stijgen omdat de waarde van het onderpand regelmatig wordt gebruikt om nieuwe leningen af te sluiten of eerder afgesloten leningen mee af te lossen. Een daling van de huizenprijzen heeft dus grote gevolgen voor onze economie. En ook onze pensioenen zijn innig verstrengeld in het financiële systeem. Pensioenfondsen bezitten grote hoeveelheden aandelen, vastgoedinvesteringen en staatsschuld, die in korte tijd flink in waarde kunnen dalen. Zo daalde de waarde van het ABP-fonds aan het begin van de coronacrisis met ruim 46 miljard euro, en dat in een tijdsbestek van een paar weken. Als de pensioenfondsen grote verliezen moeten gaan afboeken is dat rampzalig voor veel kwetsbare Nederlanders.

En daarbij komt de immer toenemende inkomens- en vermogensongelijkheid in Nederland en de rest van de wereld, die de sociale cohesie onder druk zet. Om nog maar te zwijgen over de wereldwijde schulden – waarvan Nederland er ook behoorlijk veel heeft – die sinds de financiële crisis als een zwaard van Damocles boven ons hoofd hangen. Een beeld doemt op van een samenleving die zichzelf samen met veel andere landen ontzettend in een hoek aan het drijven is.

Beleidsmakers lijken hun best te doen, maar zijn vooral bezig met symptoombestrijding. Een extra leninkje hier, een potje daar, maar de grote zaken worden niet of mondjesmaat aangepakt. We lijken collectief te wachten op het moment dat het echt niet meer verder kan. Tot het moment dat onze economie daadwerkelijk ‘gegijzeld’ gaat worden en we geen kant meer op kunnen.

En er is genoeg reden tot zorgen: westerse economieën staan onder hoogspanning. Sinds november 2020 zijn de collectieve schulden in de wereld op hetzelfde niveau als direct na de Tweede Wereldoorlog. En dat zonder dat er een allesverwoestende oorlog heeft plaatsgevonden. Het beleid dat wel gevoerd wordt is niet afdoende. De schulden zijn te hoog, en een crisis zal verregaande gevolgen hebben.

De economische scheefgroei waarvan wij allen deelgenoot zijn heeft verregaande effecten op alle domeinen van de samenleving. Om te zien waar het mis kan gaan kunnen we dicht bij huis blijven. Onze eigen geschiedenis geeft een hoop handvaten om de crises die in het verschiet liggen beter te begrijpen.

Neem de wooncrisis, het onderwerp dat op ieders lippen ligt. De prijzen van vastgoed zijn de afgelopen jaren explosief gestegen. Voor veel Nederlanders is een koopwoning niet vanzelfsprekend meer. De oplettende burger zal het niet ontgaan zijn dat de wooncrisis voor een groot deel voortkomt uit politieke en financieel-economische keuzes. Het overlaten van de woningproductie aan de ‘markt’ en de gigantische leningen die er worden gegeven stimuleren potentiële kopers om zichzelf diep in de schulden te steken. Wat voor effecten dit kan hebben werd duidelijk in 2008, toen de huizenbubbel knapte.

Toch geeft het te denken: het fenomeen van een vastgoedbubbel is niet nieuw. In de periode van de Nederlandse Republiek hadden we maar liefst drie huizenbubbels die uiteenspatten. De eerste was tijdens het ‘rampjaar’ in 1672, de tweede tijdens de Oostenrijkse Successieoorlog en de derde vond plaats toen ons land in de grip was van de Bataafse Revolutie in 1795. Elke keer spatte de vastgoedbubbel door een schok van buitenaf. De eerste keer was het de invasie van Nederland door Frankrijk en Engeland, de tweede keer de gigantische kosten van de mobilisatie van het leger in 1740, en de laatste keer sloeg een machtswisseling de vastgoedprijzen naar beneden. Ondanks onze historische ervaring lijkt het ons echter niet te lukken om zulke bubbels tijdig te voorkomen.

Ook de hoge schulden die Nederland heeft – zowel particulier als bij de overheid – is geen nieuw fenomeen. Aan het eind van de achttiende eeuw waren de staatsschulden van Holland ruim 200 procent van het Bruto Binnenlands Product (BBP). Ons land had in de loop der jaren gigantische schulden opgebouwd, die op een gegeven moment niet meer op te brengen waren.

Cultuur samenleving

Los van de puur economische gevolgen van de scheefgroei is er een andere, minstens net zo zorgelijke trend: de grote culturele impact van de ongelijkheid. En de radicalisering die zich manifesteert op het wereldwijde web. De oude scheidslijnen die de Nederlandse samenleving voorheen zo overzichtelijk maakten zijn grotendeels verdwenen en vervangen door een steeds veranderende samenstelling van digitale bubbels, waarvan de deelnemers vrij snel kunnen radicaliseren.

Een gapend gat is ontstaan tussen de praktisch en theoretisch geschoolden. Aan de ene kant de verliezers van de globalisering, de plaatsafhankelijken die bedrijvigheid zien wegtrekken en hun kans op het succesvol beklimmen van de sociaaleconomische ladder steeds kleiner zien worden. Zij zijn toeschouwers van grote veranderingen die niet altijd positief uitpakken voor de eigen positie in de samenleving. Aan de andere kant de theoretisch geschoolden, die met de nieuwe wereldorde een waaier aan kansen voor zich zagen openen. Een lang leven in weelde en in goede gezondheid, met nauwelijks obstakels voor reizen, werken en leven.

Deze ongemakken uiten zich in het culturele domein. Het is daarom van groot belang dat de druk van de ketel gehaald wordt, zodat we in ieder geval kunnen proberen de moeilijke gesprekken aan te gaan zonder elkaar in de haren te vliegen.

De crisis van de economie

Ook in de academische wereld is een richtingenstrijd gaande. De ‘modelleneconomie’ die vanaf het midden van de twintigste eeuw dominant was, heeft de financiële crisis niet kunnen voorspellen noch zien aankomen. De focus op wiskundige modellen, formules en grafieken heeft de economische discipline grotendeels ontdaan van de politieke machtsverhoudingen die onlosmakelijk verbonden zijn met de economische ontwikkelingen. Een meer complete visie is nodig, waarbij economie en politiek communicerende vaten zijn. De poging om politiek en economie van elkaar te scheiden is vruchteloos gebleken.

Het verbinden van politiek en economie is niets nieuws. Al sinds de zeventiende eeuw werd de economie beschreven vanuit een politieke lens. De vader van de moderne economische wetenschap, Adam Smith, gebruikte de term ‘politieke economie’ dan ook om het streven van de samenleving naar een zo hoog mogelijk welzijn te beschrijven. De politieke keuzes van een land hebben verstrekkende gevolgen voor de economische ontwikkeling. De staat heeft sinds jaar en dag een belangrijke rol gespeeld in de ontwikkeling van nieuwe productiemethoden, de opbouw van nationale industrieën en het verbeteren van het financiële systeem.

De kritische analyse van de invloed van macht op de politieke economie is verslapt. De nadruk ligt op het minimaliseren van regels en beperkingen, in een haast naïeve hoop dat zonder regels alle marktspelers zich netjes en vreedzaam aan de regels zullen houden. De grote paradox van de rechtsliberaal is dat hij op het gebied van de samenleving voor strenge regels en harde straffen is, maar in het economische domein een compleet andere visie heeft. Daar wordt geloofd dat minder regels leiden tot een paradijselijk evenwicht, waar iedereen de vruchten van kan plukken. De realiteit blijkt echter weerbarstig te zijn. Wanneer de economie ‘vrij’ wordt gelaten resulteert het vooral in grote machtsconcentraties en vermogensongelijkheid.

De wetten van de politiek gelden ook in de economie. Wanneer marktspelers een machtsvacuüm zien, zullen zij daarin springen. Denk aan bedrijven als Apple, Amazon of Microsoft. Met deze werkelijkheid in het achterhoofd is een politiek-economische analyse broodnodig.

De gevaren

En er staat genoeg op het spel. Een gegijzelde economie gaat meestal gepaard met veel geweld, onzekerheid en chaos. Zelfs in de eenentwintigste eeuw zijn wij niet immuun voor tribalisme, geweldsspiralen en armoede. Ook in 2022 kan er een externe schok zijn die de huizenbubbel uiteen laat spatten of de schulden onbetaalbaar zal maken. Zoals een valutacrisis, een beurskrach, de pandemie waar we nu in zitten of een probleem met de wereldwijde voedselvoorziening. De vraag is: willen we afwachten tot een gebeurtenis van buitenaf onze samenleving ontwricht? Of zouden we ons moeten gaan voorbereiden op economische schokken, en onze samenleving weerbaarder maken?

Als Nederland de fouten uit het verleden niet wil herhalen, is het zaak dieper te graven in de socio-politieke ontwikkelingen van de afgelopen vijfhonderd jaar. Als het ons lukt de juiste lering te trekken, kunnen we wellicht de Titanic die onze economie nu is nog enigszins bijsturen vóórdat de onvermijdelijke ijsschots opdoemt.

Het verhaal van de gegijzelde economie begint in ons eigen land. Via een blik in ons eigen verleden kijken we hoe een samenleving kan opbloeien, maar ook kan desintegreren. Tijdens mijn zoektocht naar de economische wortels van onze geglobaliseerde samenleving kwam ik tot de ontdekking dat ons kleine landje een aanzienlijke rol heeft gespeeld in de start van de moderne tijd, met al haar lusten en onlusten. Een land dat van een regionaal stukje platteland opbloeide tot een economische wereldspeler en daarna verwelkte tot een aristocratische, schuldgedreven verzameling van provincies. We gaan op ontdekkingstocht om meer te leren over groei, innovatie, speculatie, politiek, handel en schulden van ons kleine kikkerlandje.

Vanuit daar schetsen we de contouren van de gegijzelde economie. Waar kunnen we gegijzelde economieën aan herkennen? En wat hebben ze met elkaar gemeen? Wat is de impact van een gegijzelde economie? We gluren over onze tijds- en landsgrenzen om te zien waar zich elders gegijzelde economieën hebben voltrokken. En we kijken naar de aanzienlijke risico’s die het met zich mee kan brengen.

Deel 1: Een land gegijzeld

1. De opkomst en neergang van Nederland

Het verhaal van de Nederlandse opkomst begint aan het eind van de late middeleeuwen. In de veertiende eeuw waren landbouw en samenleving doorgaans lokaal van aard. Boeren produceerden voor eigen consumptie, en maakten naast hun landbouwactiviteiten vaak hun eigen kleding en gereedschap. Er was relatief veel grond en weinig bevolking: een groot deel van de inwoners van Europa was gestorven aan de gevolgen van de pest. Het bevolkingspeil kwam pas rond het begin van de zestiende eeuw weer op het niveau van vóór de Zwarte Dood. De bevolkingsgroei en verstedelijking hadden een grote invloed op de samenstelling van de te verbouwen gewassen.

In gebieden met kleine percelen en minder rijke grond koos men er voor te specialiseren in arbeidsintensieve landbouw. Dit konden nijverheidsgewassen zijn zoals vlas, iets wat in Vlaanderen verbouwd werd. In Holland specialiseerde men zich in de productie van boter en kaas. Nederlandse boeren slaagden erin de soms arme grond op te waarderen met voor die tijd ingenieuze droogleggings- en waterafvoermethoden. Verschillende soorten mest- en bodemvermenging werden toegepast om de kwaliteit van de grond te verbeteren en de opbrengsten te verhogen.

In gebieden met grotere aaneengesloten stukken grond en betere bodem, zoals in Gelre, werd er op grote schaal graan verbouwd. Ook het aankopen en vetmesten van ossen en paarden was een lucratieve bezigheid voor hen die zich de initiële investering konden veroorloven. De combinatie van specialisatie en verstedelijking had als gevolg dat er een internationale markt begon te ontstaan. Producten werden naar de stad gebracht, die daar vervolgens verder verwerkt in de lokale industrie of verscheept naar het buitenland. Het noordelijke deel van de Nederlanden – het gebied waar later de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden gevormd zou worden – was door haar gunstige ligging een van de eerste gebieden die zich op grote schaal met deze Europese voedselhandel ging bezighouden.

Het fundament van de Nederlandse opkomst werd gelegd via de Baltische handelsroute. Deze ‘moedernegotie’ voorzag de Republiek van goedkoop graan en andere grondstoffen. Ook waren de Baltische gebieden een belangrijke afzetmarkt voor Nederlandse producten zoals haring, zout en textiel.

De maritieme handel in de Baltische zee werd aanvankelijk stevig in handen gehouden door de protectionistische Hanzesteden. Toegang tot deze markt moest eerst gewonnen worden: Nederland steunde Denemarken in hun oorlog tegen de Duitse Hanzesteden (1438-1441) en als dank hiervoor kregen zij toegang tot deze lucratieve handelsroutes. Nederland begon deze handel te domineren, en rond 1560 had zij ruim 70 procent van de totale Baltische handelsstromen in handen.

Van oudsher had het zwaartepunt van de handel van de lage landen in Antwerpen gelegen. Vooral in de eerste helft van de zestiende eeuw was deze stad het financieel centrum van het zuidelijke deel van de Nederlanden. Toen de stad echter in conflict kwam met de Spanjaarden werd het er steeds minder veilig. De Spaanse agressie jegens de stad nam toe en mondde uit in het beleg en de val van Antwerpen in 1585. Veel kooplui en ambachtslieden vluchtten naar het noordelijke deel van de Nederlanden. Het noordelijke deel van de Nederlanden besloot om in reactie op de overname van Antwerpen door de Spanjaarden de Schelde af te sluiten en de toegang te beperken. De handel die eerst plaatsvond in Antwerpen verplaatste zich nu naar steden als Amsterdam en Haarlem. Veel textielnijverheid kwam daarnaast terecht in steden als Leiden en Gouda.

Hoewel de overheersing van de Spanjaarden in Nederland allerminst werd gewaardeerd, was er desondanks een bloeiende handel tussen de twee landen. De schepen die vanuit Spanje aanmeerden in Amsterdam of Antwerpen bevatten vooral primaire goederen zoals wol, olijfolie en kleurstoffen. Nederland stuurde op haar beurt graan en afgewerkte producten naar Sevilla. De import van Baltisch graan en hout had belangrijke neveneffecten. De scheepsbouw kwam in een stroomversnelling terecht door de toenemende handel en betrouwbare en betaalbare aanvoer van hout. Mechanisatie en innovatie gingen hand in hand op de Noord-Nederlandse scheepswerven. Dit was het fundament waarop Nederland later haar maritieme macht kon bouwen.

Naast een scherpe handelsgeest had Nederland een aantal zeer inventieve scheepsbouwers in huis. De Hoornse koopman Pieter Janszoon Liorne ontwierp aan het eind van de zestiende eeuw een nieuw type schip: de fluit. Het schip was lang, had een brede romp en een smal dek. Het dek was smal gemaakt om zo min mogelijk tol te betalen, aangezien deze werd vastgesteld op basis van de breedte van het dek. De brede, bollende romp gaf echter veel ruimte om extra vracht te verschepen. Daarbij kwam dat de lange vorm het schip sneller maakte. De verbeterde snelheid en extra laadruimte gaven Nederland een voorsprong op schepen van een ander kaliber.

Een andere voorsprong op het gebied van productieve efficiëntie werd bereikt in de visserij, met name bij het vangen en zouten van haring. De oorsprong van deze ontwikkeling ligt in de uitvinding van de haringbuis, een vissersboot waarvan het ontwerp grotere wendbaarheid, zeewaardigheid en snelheid bood zonder grote verliezen te lijden op laadruimte. Een hieraan gelieerde innovatie was het feit dat de haring aan boord al geprepareerd werd, iets wat eerder op land gebeurde. Vissers kaakten de haring en pekelden ze door ze in tonnen op te slaan met zout. Vissers konden langere tijd op zee blijven, en waren dus minder tijd en geld kwijt aan transport. Een behoorlijk efficiëntievoordeel.

In de zestiende eeuw waren windmolens meer dan een pittoresk landschapselement. Zij vervulden een essentiële functie in de economische ontwikkeling van de Republiek. Cornelis Corneliszoon van Uitgeest bedacht dat de windmolens ook gebruikt konden worden om hout te zagen. In de Zaanse regio werd een indrukwekkend complex van industriële windmolens opgebouwd. De omzetting van windkracht naar mechanische bewegingen bood daarnaast uitkomst voor het verwerken van papier, het kneden van wol, het snijden van tabak, het slaan van olie en het verkrijgen van hennep- en vlasvezels. Deze vroeg industriële ontwikkelingen gaven Nederland ook op dit vlak een belangrijke voorsprong. In andere landen, waar veel van deze processen nog handmatig gedaan werden, kon men de snelheid van de Nederlandse productie moeilijk bijbenen.

De windmolens vervulden nog een andere sleutelrol: het droogpompen van grote stukken landbouwgrond. Het watermanagement werd ook ingezet om de kwaliteit van de grond te verbeteren. Tevens vond er schaalvergroting plaats. Boeren hadden gemiddeld gezien steeds grotere percelen. Toch was niet alles even makkelijk. Sommige grond was niet van de hoogste kwaliteit, en kon daarom slechts voor beperkte gewassen gebruikt worden. Van oudsher werd er in deze gebieden veel hop verbouwd, evenals vlas, hennep en kleurstoffen die uit verschillende planten gewonnen werden. Deze productie was uitermate geschikt voor de internationale handel, en vond haar weg dan ook naar de stapelmarkt in Amsterdam. Hop werd gebruikt voor het brouwen van bier, en deed in Engeland – waar men oorspronkelijk het hoploze ‘ale’ brouwde – zijn intrede. Vlas, hennep en de kleurstoffen waren op hun beurt weer uitermate geschikt voor de textielnijverheid in verschillende Nederlandse steden.

Andere aanverwante industrieën van de landbouwsector waren onder andere de productie van kaas, de textielproductie in Leiden en Gouda, alsmede de touwslagerijen en de productie van plantaardige oliën uit vlas en hennep. De productie en de internationale handel sloten hierbij naadloos op elkaar aan.

Stapelmarkt

Dat Amsterdam een centrale plek in het Europese commerciële leven innam, had naast de ontwikkeling van de handel ook andere voordelen. Drie elkaar versterkende tendensen maakten de stad tot een verzamelplaats voor goederen, kapitaal en kennis. De combinatie van een goederenmarkt, een scheepsvaartcentrum en de financiële markt had belangrijke implicaties voor de positie van de Republiek.

Handelaren uit alle hoeken van Europa en daarbuiten kwamen hier samen om hun waren te kopen of te verkopen. De opslag van graan en andere grondstoffen had daarbij ook een financiële functie. Het eigendom van graan kon bijvoorbeeld als onderpand gebruikt worden voor een lening. Dit geld kon weer geïnvesteerd worden in nieuwe handelsmissies. Dergelijke kruisbestuivingen trokken op hun beurt weer nieuwe handelaren en producten aan.

De status van Nederland als financieel centrum werd nog eens versterkt door de oprichting van de Amsterdamse Wisselbank in 1609. Bij dit instituut, gebaseerd op het model van andere banken in Italië, kon men een bankrekening openen door het storten van goud of zilver. Op basis van deze storting was het mogelijk om transacties te voldoen met andere rekeninghouders van de Wisselbank. Dit was een stuk makkelijker dan constant met grote hoeveelheden goud en zilver rondsjouwen. Bovendien werd het gezien als een betrouwbaar en stabiel instituut, iets wat onontbeerlijk is voor een goed functionerend financieel systeem. Koopvaarders van over de hele wereld openden een rekening bij de bank, waardoor het een functie kreeg als internationale handelsbank. Een rekeningtegoed van de Wisselbank werd gezien als een uiterst veilige manier om geld op te slaan of over te schrijven. In combinatie met de oprichting van de Vereenigde Oostindische Compagnie (VOC) in 1602 werd Nederland een wereldspeler op het gebied van commercie en handel. De stabiele situatie maakte Nederland het financiële centrum van de wereld. Dit was niet geheel uit de lucht komen vallen. In de decennia ervoor hadden een aantal belangrijke gebeurtenissen de Nederlandse staatsinrichting ingrijpend veranderd.

Het conflict met Spanje gaf de zeven Nederlandse Provinciën een krachtige motivatie om sneller te integreren. Er werden afspraken gemaakt over de inkomsten en uitgaven om de oorlog te financieren. Ook werd na het afzweren van de Habsburgse koning Filips de Tweede de Staten Generaal geïnstalleerd als hoogste beslissingsorgaan. Hoewel er hier nog geen sprake was van een centraal geleide staat – de provincies hadden nog steeds veel te zeggen – was er wel verregaande coördinatie op een aantal fundamentele zaken zoals buitenlandbeleid, financiën en oorlog.

Het belastingbeleid van de Republiek was echter niet gecentraliseerd: de belasting werd in Nederland tot aan het eind van de achttiende eeuw geïnd door belastingpachters en niet door de centrale overheid. De provincies hadden geen toestemming gegeven aan de Staten Generaal om een nationaal belastingsysteem op te zetten. Desondanks lukte het om de belastinginkomsten te laten toenemen. En hoe: tussen 1580 en 1650 vertienvoudigde de totale belastinginkomsten. Dit geld was dan ook hard nodig om de oorlog tegen Spanje voort te zetten.

Door de ontwikkelingen in haar buurlanden had Nederland de wind mee. Aan het eind van de zestiende en het begin van de zeventiende eeuw waren er stevige interne conflicten in de rest van Europa. Zo woedde de verwoestende religieuze Dertigjarige Oorlog door Duitsland en Centraal Europa tussen 1618 en 1648. In Engeland lagen de katholieken en protestanten met elkaar overhoop. Ook in Frankrijk waren er verschillende religieuze oorlogen en haar conflict met Spanje, die een groot deel van de aandacht en beschikbare middelen opeisten.

Nederland was in deze periode zoals gezegd ook in oorlog met Spanje, maar gelukkig bleef de handel op zee grotendeels doorgaan. Dit gaf Nederland de gelegenheid om haar eigen handelsbeleid naar believen vorm te geven, zonder daarbij dwarsgezeten te worden door de buurlanden. Om de oorlog tegen Spanje te financieren moest er geld opgehaald worden. Dit gebeurde op twee manieren: via leningen en belastingen. De sterke financiële positie van Nederland maakte dat het relatief goedkoop was om geld te lenen. Geldschieters hadden er vertrouwen in dat het geld terug zou keren, en dus waren de rentes lager dan voor sommige andere landen.

Het andere deel werd bekostigd via een aantal belastingen. Met name accijnzen op basisproducten speelden een belangrijke rol. Het effect van deze belasting was dat de lastendruk vooral bij de lagere- en middenklasse kwam te liggen. Toch waren er ook belastingen op luxegoederen, en in het midden van de zeventiende eeuw kwam daar een onroerendezaakbelasting bij in de vorm van een ‘verponding’, die betaald moest worden op basis van de bezittingen van de eigenaar. Handel en buitenlandse ondernemingen die handel dreven in de Republiek werden grotendeels buiten schot gehouden. De doorbraak van Nederland als vooraanstaande economische speler is te danken aan een combinatie van verschillende gunstige omstandigheden. Het land optimaliseerde de mogelijkheden die het voorindustriële tijdperk bood. Grootschalig gebruik van mechanische processen gekoppeld aan de grote handelsvolumes resulteerde in een efficiëntie die de omringende landen aanvankelijk niet konden evenaren.

Geografisch gezien had Nederland het ook goed getroffen: de ligging tussen drie belangrijke economische centra – Engeland, Frankrijk en de Duitse regio – maakte het een knooppunt voor veel bedrijvigheid. De interne politieke beslommeringen van de buurlanden gaven Nederland bovendien carte blanche om hun marktpositie te verbeteren. De baten van deze groei sloegen relatief breed neer. Er begon zich een bescheiden middenklasse af te tekenen. De binnenlandse vraag naar betere producten nam toe: grootschalig geproduceerde bakstenen, gestoken turf, hoogwaardige kledij en professioneel gebrouwen bier vonden gretig aftrek.

De eerste groeiperiode werd gekenmerkt door relatief lage staatsschulden. De staatsschuld van Holland bedroeg in 1574 ongeveer 1,4 miljoen gulden. Toen de oorlog met Spanje aanving liep dit bedrag uiteraard op. De belastingdruk voor de gemiddelde arbeider was ook laag, zeker in vergelijking met latere perioden. Er wordt geschat dat in 1588 een ongeschoolde arbeider ongeveer 21,8 procent van zijn inkomen kwijt was aan directe en indirecte belastingen. De eerste periode kenmerkte zich door een toename van handel en productie, verdere integratie van de provinciën en belangrijke innovaties, die de Nederlandse samenleving tot een wereldmacht maakte.

2. Hoogtij en competitie

Na enkele decennia van economische expansie hadden steeds meer Nederlanders wat extra geld te besteden. De investeringen gedaan door het rijkste deel van de samenleving, zoals VOC-aandelen en vastgoed, waren voor de middenklasse niet bereikbaar. Zij zochten naar andere alternatieven. Bij gebrek aan andere opties werden tulpen- en hyacintenbollen onderwerp van manische speculatie.

Tulpen waren duurzame planten: nadat ze uitkwamen, ontstond er automatisch een nieuwe tulpenbol aan de wortel. Bovendien was het buiten de bloeiperiode mogelijk ze uit de grond te halen en elders te herplanten. Ze waren dus draagbaar en houdbaar, twee elementen die tulpenbollen buitengewoon geschikt maakten als handelswaar. Omdat de periode waarin ze verplaatst konden worden altijd constant was, ontstond er een futures-markt. Dit hield in dat er al contracten gemaakt werden voor toekomstige leveringen. Een handelaar kon bij wijze van spreken een contract in januari afsluiten om de tulpenbol pas in juli te ontvangen. Gecombineerd met hoge prijsfluctuaties gingen deze futures een eigen leven leiden. Men kon een handelaar in tulpenbollen zijn zonder er ooit zelf een in handen te krijgen. En zo raakte de handel steeds verder losgezongen van het onderliggende goed, in dit geval de tulpenbollen zelf. Het kopen van de futures ging steeds vaker om het maken van snelle winsten als gevolg van prijsstijgingen, in plaats van om de tulpenbollen zelf. Dit liet de waarde van de tulpenbollen stijgen tot absurde bedragen, waarbij er door sommigen zelfs gesproken werd over gehele grachtenpanden die werden aangeboden in ruil voor de meest gewilde exemplaren.

Kleine handelaren, herbergiers en andere burgerij raakten in de ban van deze verslavende bezigheid. De handel in tulpenbollen was niet gereguleerd, en op een gegeven moment werden er vooral papiertjes met beloftes van levering – ook wel spottend windhandel genoemd – doorverkocht. Hoewel de precieze impact van de tulpenmanie in academische kringen nog altijd stevig bediscussieerd wordt, is het een van de eerste voorbeelden van een speculatieve bubbel.

Het overtollige kapitaal werd ook in het buitenland ingezet. Toen de Zweedse koning Gustavus Adolphus zijn lening van 400.000 rijksdaalders niet meer kon terugbetalen, vertrok de industrialist Louis de Geer in 1618 naar Zweden om hier een hoogoven op te zetten. In ruil voor het kwijtschelden van de schuld kreeg hij het recht om de ijzermijnen van Finspong te exploiteren. Door de Dertigjarige Oorlog in Duitsland waren gietijzeren kanonnen zeer gewild, en het industrieel complex van De Geer voorzag in deze behoefte.

Een ongelukkige wending

Aan de overkant van de Noordzee keek men met argusogen naar de bloei van de Republiek. De Engelsen, die zelf ook een aardige vloot hadden, konden niet tippen aan de scheepsbouw en maakindustrie van Nederland. Het was hun wens om de nijverheid en handel steviger in eigen hand te houden. Ondanks de burgeroorlog die er woedde, slaagde het Engelse parlement erin om hier hun beleid op te richten. In 1651 werd de eerste Navigation Act ingevoerd. Schepen die goederen van buiten Europa naar Engeland importeerden moesten onder Engelse vlag varen, Engels eigendom zijn en voor minstens de helft uit Engelse bemanning bestaan. Alleen Europese schepen die binnenlands vervaardigde producten naar Engeland kwamen brengen werden toegelaten.

Maar daar hield het niet bij op: ook gezouten vis van buitenlandse schepen was vanaf nu niet meer welkom. Bovendien wilde Engeland haar eigen scheepsbouwindustrie verder uitbreiden. Schepen van Nederlandse makelij moesten dus zo veel mogelijk van de Engelse markt geweerd worden. Al deze nieuwe wetten waren behoorlijk schadelijk voor de Nederlandse handelspositie. Niet alle regels werden even streng nageleefd, maar het was de eerste deuk in de maritieme dominantie van de Republiek.

Ten zuiden van de Republiek heerste een gelijksoortig sentiment. Ook de Fransen waren ontevreden over hun afhankelijkheid van de stapelmarkt in Amsterdam. De baten van productie en handel moesten zo veel mogelijk ten goede komen aan Frankrijk zelf. De andere wind die ging waaien werd in grote mate vormgegeven door Jean-Baptiste Colbert, die in 1661 aantrad als Eerste Minister van Staat onder koning Lodewijk XIV. Zijn politiek-economische doctrine, ook wel het colbertisme genoemd, had een blijvende impact op de Franse samenleving. Colbert voorzag een Franse samenleving met een sterke nationale maakindustrie en een eigen vloot. Het belastingsysteem werd gecentraliseerd en hervormd. Veel van zijn nieuwe wetten hadden een directe impact op de Nederlandse handelspositie. Zo waren zijn beruchte tarieven van 1664 en 1667 een flinke klap in het gezicht van Nederlandse exporteurs. Veel producten van Nederlandse bodem, of geïmporteerd via Amsterdam, werden geweerd van de Franse markt, via tarieven of restricties. Vooral de textielsector leed zwaar onder deze beslissing van de Franse minister.

Nederland was uiterst kwetsbaar voor het beleid van de haar omringende landen. De welvaart van de Republiek was in grote mate afhankelijk van haar import, export en de stapelmarktfunctie die het had in de vroegmoderne economie. Door het nieuwe beleid van opkomende machten als Frankrijk en Engeland was dit model niet meer houdbaar. Bovendien begonnen eerdergenoemde landen Nederland ook voorbij te streven op het gebied van bevolking en staatscentralisatie. De marktmacht en slagkracht die zij konden uitoefenen bleek niet te stuiten. Op termijn moest Nederland deze steeds sterker wordende concurrentie naast zich dulden.

De ontwikkelen waren onderdeel van de grotere beweging in West-Europa naar het mercantilisme. Het mercantilisme was een doctrine die er kort gezegd naar streefde om zo veel mogelijk te exporteren en zo min mogelijk afhankelijk te zijn van import uit andere landen. Zo waren het onder andere Frankrijk en Engeland die op grote schaal de economie in de gewenste richting stuurden. Maar ook andere landen als Noorwegen en Zweden pasten een zelfde tactiek toe om haar markten te beschermen.

Het voeren van oorlog was een kenmerkend – en kostbaar – onderdeel van de Europese handelspolitiek. Handelsroutes kwamen niet zelden met groot wapengekletter tot stand. De VOC was half bedrijf, half oorlogsmachine. De bekostiging van oorlogen kwam direct of indirect op het bordje van de belastingplichtigen. Enerzijds werden de oorlogen direct uit de staatsinkomsten gefinancierd. Anderzijds werd er geld bijgeleend, veelal van vermogende inwoners. De rentebetalingen op deze leningen werden daarna wederom opgehaald via de verschillende belastingen, met name via accijnzen.

Tussen 1621 en 1647 leende de Republiek ruim 115 miljoen gulden voor verschillende oorlogsdoelen. Deze schulden werden een steeds groter onderdeel van de rijksbegroting. De aflossingskosten waren in 1640 bijvoorbeeld 6,5 miljoen gulden: 60 procent van de totale overheidsinkomsten.

Nederland was een geduchte tegenstander op het gebied van maritieme oorlogsvoering. Regelmatig lagen zij in de clinch met andere Europese mogendheden. Zo streed zij in het begin van de zeventiende eeuw tegen Portugal om bezit van verschillende Zuidoost-Aziatische vaarroutes en handelsposten. De oorlogen waren aanvankelijk redelijk succesvol. Toch werd de situatie in de loop van de zeventiende eeuw lastiger: Engeland tekende zich af als een ambitieuze en agressieve tegenstrever. Tot vier maal toe kruisten de Republiek en Engeland de degens, met wisselend succes voor Nederland. Daar hing echter een prijskaartje aan. De staatsfinanciën kwamen langzaam maar zeker steeds meer onder druk te staan. Andere conflicten, zoals de Spaanse Successieoorlog (1701-1704) hadden eveneens een verwoestende uitwerking op de Nederlandse economie. Tijdens de twaalf jaren van felle strijd tussen Frankrijk en Spanje tegen de Grand Alliance van onder andere Engeland en de Republiek, stond de internationale handel op een laag pitje. Samen met de explosieve kosten van het oorlogsvoeren zelf was het een periode die Nederland ernstig verzwakte.

Voorbijlandvaart

De handel waarmee Nederland zichzelf op de kaart zette, begon vanaf het tweede deel van de zeventiende eeuw af te vlakken. De haringexport ondervond nieuwe competitie van landen als Noorwegen en Schotland, die bovendien hun haring liever afleverden in Hamburg, en daarmee Amsterdam passeerden als stapelmarkt. In de achttiende eeuw nam het protectionisme in verschillende landen nogmaals toe, iets wat de Nederlandse exportgoederen ook niet ten goede kwam. Het overslaan van de Nederlandse havens werd in de volksmond voorbijlandvaart genoemd, verwijzend naar de schepen die niet meer naar de Amsterdamse stapelmarkt kwamen. De economische kruisbestuivingen die Amsterdam een wereldstad maakten, vonden hierdoor ook steeds minder plaats.

Het goedkope hout uit Noorwegen dat de basis vormde voor de scheepsbouw in de eerste helft van de zeventiende eeuw vond zijn weg steeds minder vaak naar de Nederlandse havens. Engeland begon een groter deel van de aanvoer op te eisen. Dit had meerdere redenen. Allereerst was de huizenmarkt in Holland ingestort, en dus was hout minder nodig. Daartegenover stond dat de grote stadsbrand van Londen in 1666 de vraag naar hout een gigantische impuls gaf. In de daaropvolgende decennia probeerden veel landen vanuit protectionistisch oogpunt hun export van hout te beperken en ook de import van afgewerkte houtproducten aan banden te leggen. Zo nam de scheepsbouw in Zaanse regio in de periode 1690-1730 aanzienlijk af: het aantal scheepswerven in de regio daalde van veertig naar zevenentwintig.

Ook de textielsector kreeg het zwaar te verduren. Allereerst verplaatste een deel van de productie zich van eerdere centra als Haarlem en Leiden naar regio’s landinwaarts. Met name in Twente ontstond er een concentratie van textielnijverheid. De productie en stapelmarkt kwamen verder uit elkaar te liggen, hetgeen de link tussen productie en distributie verzwakte. Nederland ging steeds meer leunen op de textielproducten die via de voc uit Azië kwamen, en Engeland en Frankrijk hadden inmiddels een binnenlandse textielindustrie opgezet.

Het losweken van de verbinding tussen productie en distributie verzwakte de positie van Amsterdam. Omdat het steeds meer om doorvoer ging was het niet meer strikt noodzakelijk om de Nederlandse haven aan te doen. Men kon ook doorvaren naar Hamburg, of eerder afslaan en in Antwerpen aanmeren. Binnenlandse producten werden vervangen door import. Amsterdam kon zich door zijn sterke financiële markt desondanks nog langer handhaven als belangrijke haven: handelaren die een voorschot nodig hadden op hun handelswaar konden in Nederland relatief goedkoop geld lenen. Toch was haar positie als entrepot één van de velen geworden, met stevige competitie van omringende landen.

De situatie voor Nederlandse investeerders was ingrijpend veranderd. Het was minder makkelijk geworden om overtollig kapitaal in het buitenland te investeren. De vrijheid van de eerste helft van de zeventiende eeuw, toen Louis de Geer een complete industrie in het buitenland opzette, was definitief voorbij. Zeker na het instorten van de huizenmarkt in 1672 was het investeren in vastgoed ook niet altijd de meest voor de hand liggende optie. Dit leidde tot grotere investeringen in staatsschulden. De beschikbaarheid van binnenlands kapitaal maakte het voor de Republiek draagbaarder om veel schulden te maken. Veel investeerders kozen er dan ook voor om het verdiende geld te lenen aan de staat om zo rentebetalingen te ontvangen.

De dynamiek zoals hierboven beschreven leidde tot het ontstaan van een zogeheten rentenierseconomie. Een steeds grotere groep van de bovenlaag begon te leven op basis van rentebetalingen vanuit Nederlandse of buitenlandse overheden. De consumptie van luxeproducten en speculatie namen toe. Ook de import en consumptie van wijn nam vanaf het eind van de zeventiende eeuw flink toe, en de aandelen van de voc fluctueerden heviger dan voorheen.

Tekenend voor de tanende invloed van Nederland was de totale dominantie van de Fransen en de Engelsen tegen de legers van de Republiek in het rampjaar 1672. Hoewel de Republiek ook kleine successen boekte in deze oorlog, was er geen sprake meer van een dominante positie op het wereldtoneel. Nederland was op haar plek in Europa gewezen.

3. Stagnatie en de weg naar een gegijzelde economie

Aan het begin van de achttiende eeuw probeerde de Republiek nog mee te komen met de grotere spelers in het machtspolitieke spel. Toch waren haar financiën hier niet op berust: de oplopende schulden en de moeite van de besluitvorming hielden een deel van de machthebbers bezig. Discussies over de te nemen maatregelen waren legio. Een sterk voorvechter voor meer zeggenschap op nationaal niveau was Simon van Slingelandt.

Slingelandt begon zijn politieke carrière als secretaris van de Raad van State, een oud adviesorgaan dat tot op heden nog steeds bestaat. Door zijn functie stond hij veel in contact met de machthebbers van de Republiek. Hij schreef vele stukken over de problemen die Nederland plaagden, zowel op economisch als politiek vlak, en was groot voorstander van verdere centralisatie. Slingelandt was van mening dat de overheidsfinanciën ‘tot zinken toe bezwaard’ waren door alle dure oorlogen waar de Republiek zich aan gecommitteerd had. Zijn angsten werden in 1713 bewaarheid: de Republiek staakte de rentebetaling voor een periode van negen maanden. Ook daarna werd het rentepercentage dat betaald werd aan de financierders van de Nederlandse staatsschuld blijvend verlaagd.

In 1716 werden alle vertegenwoordigers van de Staten Generaal in de Trêveszaal in Den Haag uitgenodigd om het nieuwe hervormingspakket door te spreken. Van Slingelandt bracht verschillende voorstellen ter tafel om de besluitvorming een nationaal karakter te geven. Alle voorstellen werden afgewezen. De provinciale elites waren wars van autoriteit: zij hadden in de tachtigjarige oorlog immers het juk van Filips de Tweede afgeworpen. Zij zouden zich nu niet laten inkapselen in een nationaal keurslijf. Slingelandts pogingen om de macht van de Republiek te centraliseren werden hem niet in dank afgenomen. Toen een nieuwe raadspensionaris aangesteld moest worden, werd Slingelandt aanvankelijk niet gekozen. Desondanks mocht hij zeven jaar later het hoogste ambt bekleden, op voorwaarde dat hij geen grote veranderingen zou doorvoeren.

Het politieke systeem van Nederland was ondertussen behoorlijk achterhaald. De verschillende lagen waarop de besluiten moesten worden goedgekeurd maakten de Republiek politiek vleugellam. Elk voorstel in de Staten Generaal moest worden voorgelegd aan de Provinciale Staten, die het weer moesten voorleggen aan de vertegenwoordigers van de steden, die vervolgens ook nog goedkeuring moesten krijgen van de burgemeester en wethouders. Na maandenlange woordenwisselingen vonden de besluiten hun weg langzaam door de bestuurslagen weer naar boven.

De trage besluitvorming in de Republiek werd niet gewaardeerd door haar bondgenoten. Zo viel het voor dat Engeland om steun vroeg in een conflict. Het besluitvormingsproces was echter zo traag, dat op het moment dat de beslissing uiteindelijk viel om te helpen het conflict in kwestie al afgelopen was.

De nieuwe papieren wereld

De steeds verdere inburgering van schuldpapier en het internationale karakter van financiële markten brachten een nieuwe trend op gang: de zogenaamde debt-for-equity swap. Landen die diep in de schulden zaten kwamen op het idee om de houders van het staatspapier de mogelijkheid te geven om hun schuldenclaims om te zetten in een aandeel in een nog op te richten bedrijf. Een persoon die staatsschuld bezat kon er dan voor kiezen om een aandeel te verkrijgen in een van deze nieuwe ondernemingen. De staat gaf speciale rechten aan de nieuwe ondernemingen, waarvan verwacht werd dat ze op termijn winstgevend konden worden. Dit was een manier om de schulden van een land te verlagen.

Engeland was pionier op dit gebied, en zette in 1711 de South Sea Company op. Een monopolie op de slavenhandel tussen Afrika en Zuid-Amerika werd uitgevaardigd. Engeland had op dat moment echter geen significante bezittingen meer in het gebied. Dit weerhield investeerders er echter niet van om massaal een stukje van het eigenaarschap te kopen. Ook Nederlandse investeerders participeerden in het nieuwe Engelse bedrijf.

De nieuwe ondernemingen in Engeland en Frankrijk waren vaak aanleiding tot ernstige belangenverstrengelingen. Zij die op de hoogte waren van de toekomstige oprichting van een bedrijf, hadden nog snel veel staatsschuld tegen een lagere prijs gekocht. Zodra bekend werd dat het schuldpapier gebruikt kon worden om deels eigenaar te worden van het nieuwe bedrijf, schoot de waarde omhoog. Zij die zich eerder hadden ingekocht waren spekkoper en maakten winst op basis van hun voorkennis.

Ook in de Republiek begonnen opportunistische promotors, zij het in mindere mate, gelijksoortige constructies op te zetten.In Frankrijk maakte de beruchte Schot John Law – die was verbannen van zijn thuisland – zich meester van de debt-for-equity swap. Hij kreeg de Franse overheid zover om een nog grotere schuldtransformatie op te zetten onder de vlag van de kakelverse Mississippi Company. Frankrijk had geen brandschone reputatie als het ging om het terugbetalen van schulden, dus waren investeerders maar wát blij om het Franse schuldpapier om te zetten in een stukje van dit nieuwe avontuur.

Uiteindelijk bleken de nieuwe bedrijven vooral gebakken lucht. De voorgestelde winsten konden niet waargemaakt worden en de meeste bedrijven gingen vrij snel failliet. De globalisering en innovaties op het gebied van geld en schuld hadden een nieuw soort fenomeen gecreëerd: de internationale speculatieve bubbel.

De steeds grotere hoeveelheden geld die in het buitenland geïnvesteerd werden, maakten de Nederlandse bestuurlijke elite afhankelijk van goede relaties met buitenlandse mogendheden. De wens om de militaire uitgaven te verkleinen samen met deze afhankelijkheid deed de Republiek besluiten dat zij het beste een beleid van politieke neutraliteit konden nastreven.

Dit was minder makkelijk dan eerder gedacht: Nederland had verschillende verdragen getekend waarmee het zich had gecommitteerd aan het helpen van andere landen in tijden van oorlog. Zo lag er een alliantie met Engeland. Ook had de Republiek beloofd om de Habsburgse keizerin Maria Theresa te erkennen als soeverein wanneer haar voorganger zou komen te overlijden. Toen dit daadwerkelijk gebeurde koos Pruisen er echter voor om Maria Theresa niet te erkennen en viel het Habsburgse rijk binnen bij Silezië. Engeland koos direct de zijde van Maria Theresa en wees de Republiek op haar verplichtingen. Nederland werd tegen wil en dank de Oostenrijkse Successieoorlog (1740-1748) ingetrokken.