DE GROTE GROENE

GRIEKS PROZA IV –
TA GRAMMATA (voorheen STYX)

redactie:

Hero Hokwerda

Evjenía Fakínou

DE GROTE GROENE

roman

Vertaling

Hero Hokwerda

UITGEVERIJ

TA GRAMMATA

GRONINGEN
2023

Oorspronkelijke titel H µεγάλη πράσινη

Copyright © 1987 Ekd. Kastaniotis en Evjenía Fakínou, Athene

Copyright © 1995 Vertaling: Hero Hokwerda

Copyright © 1995 STYX Publications, Groningen (in 2004 overgedragen aan Stichting Ta Grammata)

Omslag naar het schilderij ‘De droom van de zigeunerin’ (1903) van Henri Rousseau, alias ‘Le Douanier’ (1844–1910).

ISBN, e-book: 9789083234724

[ISBN boekversie STYX Publications 1995 (niet meer leverbaar) 90 72371 95 X]

De eerste uitgave is mede tot stand gekomen dankzij een subsidie van de Commissie van de Europese Gemeenschappen.

De vertaler ontving voor deze vertaling een werkbeurs van de Stichting Fonds voor de Letteren.

Opgedragen aan Michalis

Hoe Ioanna in het dorp Ayos Vlasis op de oosthelling van de Kísavos terecht was gekomen, is nog altijd een raadsel. Want de vorige middag was de lijnbus naar Lárisa gewoon om vijf uur weer vertrokken en er was geen enkele personen- of landbouwauto het dorp binnengekomen, afgezien van twee traktors.

Anders had ze misschien met een boot over zee kunnen komen, maar juist die avond was Psaritsa, het haventje van Ayos Vlasis, weer eens afgesloten geweest door de stormwinden die te wijten zijn aan de Apeliotes, de felle oostenwind van de Egeϊsche Zee.

Meletis was degene die als eerste het woord tot Ioanna had gericht. Niet die haar als eerste had opgemerkt, maar die als eerste het woord tot haar had gericht. De eerste die haar had opgemerkt bleek pope Manolis te zijn geweest, tegen vijven in de ochtend, toen hij naar de Ayi-Anárjyrikerk liep om de metten te zingen. Maar piekerend over zijn dochter, die huis en dorp wilde verlaten om in Athene voor ingenieur te gaan studeren, en beschutting zoekend voor de felle oostenwind die van de Egeϊsche Zee aan kwam waaien, had pope Manolis zich haastig door het zijdeurtje van de kerk naar binnen gerept.

Ook vrouw Noni, vroedvrouw en verpleegster van het dorp, dacht op de terugweg van Yorgoula’s huis nergens anders aan dan aan het feit dat ze nog juist drie uurtjes kon gaan liggen voordat ze er weer op uit moest voor de volgende injectie.

Zo kwam het dus dat Meletis, eigenaar van ouzerí ‘Het goede hart’, als eerste het woord tot Ioanna had gericht. Hij had zijn deur geopend en zou de houten luiken van de ramen weg gaan halen, toen hij haar daar in de hoek die door zijn zaak gevormd werd zag zitten - tot zijn grote verbazing. Want Meletis bedacht meteen dat er in de lijnbus van Lárisa, bij aankomst gistermiddag om vier uur, verder niemand had gezeten, alleen Yannis Fteris en tante Thodoroula met haar dochter, die op artsenbezoek waren geweest.

Meletis bedacht dus dat de vreemdelinge met iemand in de auto meegekomen moest zijn. Maar met wie dan?... En bovendien, hij sliep toch boven zijn zaak, maar hij had geen auto gehoord... Hij liep dus naar haar toe en vroeg: ‘Waar kom je vandaan?’, waarmee hij niet alleen bedoelde waar ze vandaan kwam, maar ook met wie ze meegekomen was, wie ze was, hoe ze heette en alle andere vragen die hij in gedachten had.

Ioanna hield vast aan haar besluit dat ze geen woord meer zou zeggen en gaf geen antwoord. Dat maakte Meletis kwaad en argwanend, want voor hem waren alle vrouwen-alleen verdacht. Hij deed alsof het niet tot hem doordrong, maar had intussen zijn volgende zetten al uitgedacht. Hij zou haar nu vragen of ze een glas thee wilde; dan zou ze wel in zijn zaak komen zitten en gaan praten, en dan zou hij alles te weten komen.

‘Kom toch binnen een glas thee drinken. Hierbuiten verkleum je maar. Het kan hier ’s ochtends knap kil zijn.’

In de zaak van Meletis hing een sterke baklucht. De laatste dagen was er een grote aanvoer van sardine in het dorp en Meletis kon er ’s avonds haast niet tegen bakken. Met een paar olijven en wat tomaat erbij waren sardientjes het vaste hapje voor bij de tsípouro.

Meletis was met zijn zaakje niet voor één gat te vangen en schonk ’s ochtends kamille- of saliethee voor de arbeiders die aan de hoofdweg werkten. ’s Middags had hij alleen in de zomer wat aanloop, als er toeristen waren. De rest van het jaar was er vrijwel alleen ’s avonds wat te doen, met de dorpelingen. Kopje koffie, glaasje tsípouro, zomaar de tijd een beetje doden, het journaal van negen uur zien en voor het avondeten weer op huis aan.

Achter in de zaak, aan een rond ijzeren tafeltje, zat een oude vrouw aan haar saliethee te nippen.

Tante Maria voelde meteen de heel andere lucht die Ioanna om zich heen had hangen. Oude vrouwen worden immers met het verstrijken van de jaren net kinderen; van dingen die voor iedereen de gewoonste zaak van de wereld lijken, voelen zij meteen aan dat er iets mee is.

Ze verschoof op haar stoel en hield de saliethee bij haar mond voor de warmte, want ze voelde de lucht die Ioanna om zich heen had tegen haar wangen. Ze sloeg een kruisje en fluisterde: ‘Jezus Christus overwint en verdrijft alle kwaad.’

Ze was enigszins gerustgesteld toen ze zag dat Ioanna niet voor haar voeten in as uiteenviel of als ijs van de hitte begon te smelten. Maar ze was er zeker van dat ze het bij het rechte eind had en dat deze vrouw hier passies met zich omdroeg en het dorp weleens in opschudding kon gaan brengen. Waarvoor was ze hier, zo’n jonge vrouw in haar eentje?... Hoe viel haar leeftijd te rijmen met haar uiterlijk?...

‘Een fantaste,’ besloot tante Maria, en voortaan hield ze steeds de amulet met het heilig hout, die ze heimelijk onder in de zak van haar vest bij zich droeg, in haar knuist geklemd.

Ioanna voelde al evenzeer de storm die ze bij het oudje teweeg had gebracht, maar ze was eraan gewend geraakt. Ze wist dat ze bevreemding bij de mensen wekte, maar ze was niet van zins daar iets aan te gaan doen. Met beide handen om het glas saliethee dat Meletis haar had gebracht, nam ze de ruimte in zich op. Vier ronde tafeltjes stonden er alles bij elkaar en een paar rieten stoelen.

De oude vrouw zat naast een kachel, gemaakt van een vat met een gat erin. Twee antieke reclame-affiches met la Vouyouklaki toen ze nog jong was, eentje voor FIX-bier en eentje voor ASSOS-sigaretten, brachten haar gedachten op Michalis, die affiches verzamelde.

‘Waarvoor ben je hier?’ vroeg tante Maria vriendelijk.

Ioanna was eigenlijk heel verheugd dat het oudje haar zo’n directe vraag stelde. Want zowel haar naam als waar ze vandaan kwam waren inderdaad maar secundaire vragen. De eerste en belangrijkste vraag was ‘waarvoor ben je hier?’

Natuurlijk, tante Maria had er haar redenen voor die vraag te stellen. Het uiterlijk van Ioanna, haar plotselinge komst, de vreemde lucht die om haar heen hing, hadden het godvrezende oudje op het meest onverwachte voorbereid. Konden de engelen soms niet elke gedaante aannemen die ze maar wilden?...

Tante Maria was ook op het vreemdste antwoord voorbereid. Zelfs als de ander zou zeggen ‘voor jou ben ik hier gekomen’, zou het oudje het geloven en zich opmaken voor haar laatste reis.

Buiten was de felle oostenwind gaan liggen en was het begonnen te motregenen, zoals zo vaak in bergachtige gebieden. De plotselinge komst van een vreemdelinge, in een jaargetijde dat er in die contreien geen toeristen meer kwamen, was al tot de meeste huizen van het dorp doorgedrongen en had het trage, sleurachtige leventje van de inwoners totaal niet in opschudding gebracht. Iedereen ging ervan uit dat ze haar die avond wel zouden zien wanneer ze gewoontegetrouw, maar ook wel uit een verzwegen behoefte, bij de ouzerí van Meletis aangingen.

Op hetzelfde ogenblik dat tante Maria en Ioanna elkaar zo zaten op te nemen, vouwde pope Manolis zijn karmozijnrode stool op, sloeg er een kruis boven en drukte er een kus op. Zijn gedachten waren al niet meer bij kerk of godsdienst en vertoefden bij de gespannen atmosfeer bij hem thuis. Daar zou dat wicht dat zijn dochter was hem wel zitten op te wachten met alle banieren opgestoken omdat ze weg wilde. Hoe kun je een rivier die voortraast tot kalmte brengen, is dat mogelijk?... Dat is niet mogelijk. Hoe kun je een meisje dat weg wil tegenhouden?.. . Pope Manolis zou haar heus wel haar zin willen geven, als datgene wat zijn Eleni verlangde niet in strijd was met de gebruikelijke gang van zaken. Uit huis weggaan, uit haar ouderlijk huis, en naar vreemde oorden trekken — naar Athene — om voor ingenieur te gaan studeren!

Pope Manolis zat er erg over in. Hij trok zachtjes de deur van de kerk achter zich dicht en liep de regen in. Al voortlopend werd hij nat, zonder erbij stil te staan dat hij zijn paraplu over zijn linkerarm had hangen.

Ioanna zat op haar stoel en keek, in gedachten verzonken, door het raam naar buiten. De ruiten, sommige nog heel en andere van kleine stukken aan elkaar geplakt, zaten nog onder het stof van de zomer en waren wazig en vaal; door de zinken dakgoot bleven ze buiten het bereik van de regen. Desondanks kon Ioanna het peinzende hoofd van de pope vandaag voor de tweede keer ontwaren en opmerken dat de pope in de regen liep en nat werd, ondanks de paraplu die hij bij zich had.

Terwijl pope Manolis zo door de regen voortliep, slurpte vrouw Noni, vroedvrouw en verpleegster van het dorp, haar thee en telde op haar vingers na hoeveel injecties ze vandaag toe moest dienen. Ze haalde de spuit uit het vuur en keek het blik na of alle benodigdheden erin zaten. Lancet, kleine en grote, dunne en dikke naalden, een grote spuit en nog een als reserve. Eerst zou ze Yorgoula haar penicilline gaan brengen, dan meneer Thomás zijn insuline en vrouw Nitsa haar durabolin. Het kamertje van vrouw Noni, vroedvrouw en verpleegster van het dorp, was de properheid zelve, maar nog armoediger dan een gevangeniscel. Ze had nog niet eens een lapjeskleed op de harde betonnen vloer. En van de muren had hier en daar het pleisterwerk losgelaten, zodat de cementblokken te zien waren. Maar vrouw Noni had geen geld voor dat soort dingen. Ze moest elke dag twee of drie injecties toedienen om te kunnen leven, en vindt die maar eens het hele jaar door. Daar kwam nog bij dat de meesten tegenwoordig liever pillen namen. En bevallingen waren er ook steeds minder, nu de jongeren wegtrokken naar Lárisa of Athene. Het viel toch al niet mee voor vrouw Noni en het werd er alleen maar moeilijker op.

Ze brandde bijna haar vingers aan het aluminium blik met haar gerei toen ze het voorzichtig in haar tas borg. Maar zo kreeg ze tenminste nog een beetje warmte, die ze door het goedkope plastic van de tas heen tegen haar linker zij voelde. Met een lekke paraplu in haar rechter hand liep vrouw Noni haastig voor Meletis’ ouzerí langs en ze sloeg de weg naar beneden in, naar het huis van Yorgoula.

Ioanna zag vrouw Noni met kleine snelle stappen voor de zaak langslopen en het viel haar op hoe blond haar haar nog was. Dat had ze de eerste keer ’s ochtends vroeg nog niet opgemerkt. Het was mooi, vol haar, in een knoetje.

Al die tijd zat tante Maria erop te broeden hoe ze Ioanna aan het praten zou krijgen, om er eindelijk eens achter te komen waar ze op uit was. Want door niet op haar vraag te antwoorden, zo luidde begrijpelijkerwijs de gevolgtrekking van de bejaarde vrouw, gaf de vreemdelinge te kennen dat ze iets te verbergen had. Ze wilde blijkbaar niet onthullen voor wie ze gekomen was, wiens uur geslagen had. Want dat ze van God gezonden was, een engel van Hem was, dat stond voor tante Maria buiten kijf. En als ze hier gekomen was om iemands ziel te halen, waarom deed ze dat dan niet? Dan kon ze weer verdwijnen... Waren de zonden van de ten dode opgeschrevene zo zwaar dat hij eerst gekweld moest worden?... Was Ioanna soms de wraakengel waar pope Manolis het altijd over had?...

Tante Maria kon haar gedachten niet vervolgen, want op dat ogenblik ging de deur open en traden drie jagers binnen.

Ioanna was nogal geschokt bij hun aanblik. Elke keer maakten de jagers en het geweld dat om hen heen hing haar weer misselijk. Hun speciale, half-militaire uitdossing, de zware tred van commando-troepers, de wapens, de netten, maar vooral ook hun gezichten bezorgden Ioanna eenzelfde inwendige trilling als die zij gevoeld had vlak voordat zij geopereerd zou worden of die avond van het Polytechnío.¹ Ze vroeg zich altijd af of jagers bloeddorstige gezichten hebben omdat het jagers zijn, of dat zij jagers worden omdat zij bloeddorstige gezichten hebben.

Tante Maria, daarentegen, was niet in het minst geschokt geraakt. In de eerste plaats omdat ze nooit over de gezichten van jagers had nagedacht. Ze waren voor haar de gewoonste zaak van de wereld. En verder omdat ze, sinds het Ministerie van Landbouw even boven hun dorp die wildfarm had opgericht, aan jagers gewend was geraakt en hun aanwezigheid haar zoon Meletis zeker geen windeieren had gelegd.

De drie jagers trokken hun doorweekte uniformjassen uit, zetten hun petten met neergeslagen oorkleppen af en namen zwaar en mannelijk plaats op drie stoelen bij de kachel.

Ioanna vroeg zich af waarom ze eigenlijk bij de kachel gingen zitten, want die brandde immers niet.

De beide gedode reeёn hadden ze — quasi onverschillig — op een tafeltje neergesmeten, dat kraakte onder de plotselinge last.

Ioanna probeerde onbeweeglijk op haar stoel te blijven zitten. Twee dingen brachten haar sinds enkele minuten bijzonder van streek. Uit een gaatje in de hals van een van de reeёn liep bloed. Het liep langzaam naar beneden, vormde een druppel aan het uiteinde van het haar, dat tot een fijn Japans schilderspenseel was geworden, aarzelde daar, zwol op totdat er geen houden meer aan was en viel dan op de koude betonnen vloer. De druppels vielen met een zekere kracht, want beneden vormden zij een minuscule vlek met kanten contouren. En doordat de ene druppel naast de andere viel, begon zich een klein meertje te vormen.

Ioanna deed haar uiterste best haar blik van het bloed af te wenden. Ze had een gruwel van bloed en was er bang voor. Het betekende altijd een snelle ontwikkeling, misschien wel eentje waar je geen enkele invloed op uit kon oefenen.

Het druppelende bloed was dus één ding dat Ioanna van streek bracht. Het andere waren de ogen van de ree; hun onvoorstelbare starheid rijmde niet met de beweging van het bloed, maar de indruk die zij opriepen was al even intens. De ogen van de ree, vochtig en bedroefd zoals alleen de ogen van hertachtigen kunnen zijn, keken Ioanna aan en in hun wimpers verward was er nog de kreet om hulp. In de warme donkerbruine ogen van de ree zag Ioanna heel de tragische achtervolging tussen de olmen en kastanjebomen. De waanzinnige jacht achter de vruchtloze wilgen en de verraderlijke beweging van de varens. Ze zag de zinloze opoffering van de prachtige mannetjesree. Zinloos, omdat zijn vrouwtje, geschrokken van het schot en in tragische vertwijfeling door zijn dood, niet wegrende om zich roerloos te verbergen achter de laurier- en aardbeibomen, maar zich rechtstreeks op de jagers stortte. Zo onverwachts, dat zelfs hun honden ervan schrokken.

De vulgaire gesprekken van de jagers en de gulzigheid waarmee zij gebakken eieren, boerensalade, worst en Spaanse pepers naar binnen werkten, maakten dat Ioanna maar liever in de kilte van het afdakje buiten ging zitten.

Rinoula, oudste kind van Meletis’ dochter Vaso en dus achterkleinkind van tante Maria, was zoals gebruikelijk aan het spelen in de hoek die gevormd werd door de zaak van haar grootvader, de plaats waar ook Ioanna die ochtend haar toevlucht gezocht had.

Rinoula had haar ‘goeie’ speelgoed van plastic keurig bij de poten van haar bed staan en ging liever spelen met takken en bladeren en met cipresse- en stekelige platane-nootjes.

Toen Ioanna naar buiten kwam en in de hoek ging zitten, serveerde Rinoula juist platanebladeren en takjes aan koning Lachnooit, en daar zou ze voor geen goud van de wereld mee ophouden. Het was voor heel het Rijk van de Rozen van de grootste betekenis, als hun geliefde koning Lachnooit ook maar een kleín hapje eten tot zich zou nemen. Maar voor de zoveelste keer wendde de koning zijn gezicht van het eten af.

‘Hoe moet dat nou met jou,’ zei Rinoula huilend tot de koning. ‘Alle gerechten van de wereld heb ik al voor je gemaakt. Nergens neem je iets van. Straks ga je nog dood, weet je dat wel?... En wat gaat er dan met míj gebeuren, heb je daar wel eens aan gedacht?... Dan komt die lelijke koning Vis van beneden, uit Visdorp,² en neemt me mee naar zee. En dan raak ik mijn benen kwijt en krijg ik een vissestaart en worden mijn ogen rond en lelijk. En ik zal het maar bar vervelend vinden de hele tijd onder water te zitten.’

Rinoula’s stem had de waarachtige vertwijfeling die alleen de stemmen van kinderen en verliefde vrouwen kunnen hebben. De tranen biggelden over haar wangen, haar lippen trilden en ze verfrommelde haar jurk tussen haar vingers.

Ioanna, die veel van kleine prinsessen met hun linnen schoenen en afgezakte kousen hield en ze heel goed begreep, strekte aarzelend haar hand naar het meisje uit en wiste, toen het niet achteruit week, haar tranen.

Het meisje, net als eerder al de oude vrouw, begreep dat deze vrouw iets vreemds over zich had. Maar als tante Maria in Ioanna haar wraakengel zag, het meisje was ervan overtuigd dat deze vrouw haar goede fee was.

1 Polytechnische Hogeschool, plaats van studentenopstand tegen de kolonelsdictatuur op 17 november 1973.

2 Het eerder genoemde Psaritsa (van psari, vis).

Die avond was de sfeer in de ouzerí van Meletis om te snijden en voelde iedereen, elk om zijn eigen redenen, een gevaarlijke spanning.

Meletis was begrijpelijkerwijs geϊrriteerd geraakt door de voortdurende aanwezigheid van de vreemdelinge. Zeker, ze zat buiten, in de hoek bij zijn zaak, en was niemand tot last. Hij kon niet tegen haar zeggen: ‘Vooruit, wegwezen, loop me niet zo voor de voeten,’ maar de irritatie die ze bij hem opwekte was onverdraaglijk. Daarbij werkte ook zijn moeder hem nog op de zenuwen; zodra ze de vreemdelinge had gezien, was ze aan het bidden en weeklagen geslagen. Ze had zelfs een godslampje aangestoken in de zaak.

Meletis wilde altijd graag de dingen onder controle hebben. Dat alles zijn gewone loop had. Van iets onverwachts raakte hij van zijn stuk en in paniek. Hij was ervan uitgegaan dat de vreemdelinge, al thee drinkend die ochtend, wel het een en ander over zichzelf zou hebben losgelaten. Dat ze verteld zou hebben voor wie ze was gekomen in het dorp en waar ze zou verblijven. Of dat ze, als ze toeriste was, met de middagbus naar Lárisa was vertrokken. Maar nee hoor. Ze zat daar maar in de hoek bij zijn zaak en keek. Wáár ze naar keek, waarheen ze keek, naar wie ze keek?... Onbekend.

Alleen voor zijn kleindochtertje, Rinoula, leek de vreemdelinge de gewoonste zaak van de wereld te zijn. Op een gegeven ogenblik had ze haar zelfs bij de hand genomen en waren ze ergens heengegaan. Meletis had er geen acht op geslagen, want hij dacht dat de vreemde vrouw wel naar iemands huis gevraagd zou hebben en dat Rinoula het haar ging wijzen. Toen hij haar na een tijdje weer in haar hoek zag zitten, was hij van zijn stuk geraakt. Dat betekende dat ze niet van plan was weg te gaan. Dat ze de nacht in het dorp wilde gaan dooorbrengen. Niet dat ze misschien uit stelen zou gaan, maar het was toch zeker niet normaal? En dan zo alleen... Waar was ze naar op weg helemaal in haar eentje?...

Meletis was een nuchter en weldenkend mens en geloofde niet in feeёn en nog veel minder in wraakengelen; daarom zocht hij naar een logische verklaring voor de aanwezigheid van de vreemdelinge in het dorp. Maar een logische verklaring was er niet, omdat Ioanna’s verschijning in het dorp Ayos Vlasis op de oosthelling van de Kísavos zich nu eenmaal aan elke logica onttrok.

Ioanna was op een dinsdag uit haar huis in Kypseli ³ weggegaan. Dat van die dinsdag stond vast, want ze was zojuist teruggekeerd van de markt en had het fruit en de groenten op de mozaϊekvloer van haar keuken laten ploffen. Ze bedacht dat ze nu een zeer logische ordening moest gaan aanbrengen, om alles in haar kleine koelkast kwijt te kunnen. Kennelijk had die procedure van ordening, orde, logica, kleine koelkast en kleine keuken de toch al breekbare weerstand van Ioanna gebroken en een grotere druk op haar uitgeoefend dan zij in die tijd kon verdragen.

Want haar hele leven lang was er immers al druk op Ioanna uitgeoefend.

Als kind was ze een rustig en dromerig meisje geweest, dat urenlang in zichzelf kon praten; ze bedacht hele verhalen, waar ze zelf in optrad en helemaal in op kon gaan. De koele, onverbiddelijke logica van haar moeder, evenwel, bracht haar altijd weer in de werkelijkheid terug.

Haar moeder bereidde haar dochter voor op een leven dat er net zo uitzag als haar eigen leven, waarin droom en utopie begraven raakten onder wat nuttig en zinvol was. Haar moeders manie was de onafhankelijkheid van een goed beroep. Realistisch en door het leven gekweld als ze zelf was, wilde ze voor haar dochter een zekere toekomst. En die zekerheid krijg je niet door een huwelijk. Want liefde maakt blind en is een slecht leidsman; als je geen beroep en geen onafhankelijkheid hebt, hoe kom je dan van een waardeloze echtgenoot af?... Zo had ze, met enkele sleutelzinnen, de kleine Ioanna verzekerd dat er misschien wel liefde bestaat, maar dan altijd op het tweede plan.

Het kleine meisje was natuurlijk niet geϊnteresseerd in de liefde — hoewel ze zich in een permanente staat van verliefdheid voelde —, noch ook in de zekerheid van een beroep. Het enige wat haar kon schelen was de angst dat ze de liefde van haar moeder zou verliezen, dat ze haar moeder zou teleurstellen. Zo’n val uit de ereplaats in haar moeders hart was voor Ioanna de grote nachtmerrie. Een vader was er niet, en ook geen broers of zussen, die het verloren paradijs zouden kunnen compenseren.

Ioanna werd een bijzonder logisch en gehoorzaam kind, niet door haar temperament, maar uit angst. Uit angst en liefde. Uit angst voor het verlies van de liefde. Waardoor de liefde tot angst werd.

Die dinsdag dat Ioanna haar huis verliet had ze niets te vrezen. Ze was alles al kwijt. Haar moeder was al jaren dood en vormde geen bedreiging meer voor haar.

Haar moeders theorieёn over liefde, echtgenoten en beroepen waren allemaal uitgekomen. En ze waren uitgekomen doordat Ioanna daar nu juist op voorbereid was. Nimmer liet ze toe dat de werkelijkheid een zetje kreeg van de droom. Nimmer liet ze zich uitdagen eens iets buiten de gangbare patronen te doen. Ze was een gehoorzaam kind dat een evenwichtige vrouw was geworden. Ze onderdrukte haar hartstochten en begroef haar dromen diep in haar hart. Maar hartstochten en dromen nemen altijd wraak.

Tegen Ioanna’s verlangen kunstschilder te worden bracht haar moeder een reeks onomstotelijke argumenten in het veld. Waartoe al die zorgen van een kunstenaar?... Wat voor toekomst kon Ioanna hebben als schilder? En als er eens iets mis ging in haar leven, wat voor zekerheid kon ze dan aan dat beroep ontlenen?... Iedereen wist toch dat kunstschilders arm als kerkratten aan hun eind komen...

Gehoorzaam als Ioanna was, stemde ze in met een surrogaat voor de droom. Ze ging in de leer en werd een goede copiiste van byzantijnse iconen. De kunst in dienst van de commercie.

Ze was een goed en gewetensvol copiiste. Het eentonige maar profijtelijke werk stond borg voor een zeker heden en een veilige toekomst. Maar dromen nemen altijd wraak. Nu eens gewelddadig en revolutionair, dan weer onderaards en sluipend. Ioanna begon, zonder er zelf erg in te hebben, eigenmachtig te worden. Eigen details aan de iconen toe te voegen. Kleuren te wijzigen, veranderingen — heel bescheiden maar, natuurlijk — aan te brengen in de compositie van de afbeeldingen. Maar een goede copiist copieert, en schept niet zelf. Zo begonnen de bestellingen geleidelijk aan terug te lopen, tot er ten slotte zelden meer een kwam.

Die dinsdag moest Ioanna haar laatste bestelling afleveren, een ‘Wijngaard des Heren’. Ze was klaar met het prikken met de naald en maakte de icoon gereed voor het opbrengen van de goudlaag. Ze had de onderlaag aangebracht en berekend dat ze onder het drogen mooi even naar de markt kon om boodschappen te doen.

Toen ze van het boodschappen doen thuiskwam — er stond ook een droge noordenwind — was de onderlaag inderdaad gedroogd. Maar het vergulden van de ‘Wijngaard’ zou er nooit meer van komen, want die dag verliet Ioanna haar huis.

3Woonwijk van Athene