VERANTWOORDING AAN EL GRECO

GRIEKS PROZA XI – TA GRAMMATA (voorheen STYX)

redactie:

Hero Hokwerda

Nikos Kazantzakis

VERANTWOORDING AAN EL GRECO

autobiografische roman

Vertaling

Jos Schoonen

UITGEVERIJ

TA GRAMMATA

GRONINGEN

2023

Oorspronkelijke titel Anaforá ston Greco, 1961

Copyright © 1962 Helen N. Kazantzakis

Copyright © 1997 Vertaling: Jos Schoonen, Venlo

Copyright © 1997 STYX Publications, Groningen

Omslagtekening Gerard Konings.

ISBN 978 90 832347 3 1

[ISBN boekversie STYX Publications 1995 (niet meer leverbaar) 90 5693 015 X]

NUR: 302

Uitgeverij Ta Grammata

Verlengde Oosterstraat 10

9711 EN Groningen

www.tagrammata.nl / info@tagrammata.nl

Deze uitgave is mede tot stand gekomen dankzij een subsidie van het Griekse Ministerie van Cultuur te Athene.

INHOUD

Eléni Kazantzaki: Hoe ik het schrijven van Verantwoording aan El Greco meebeleefde

Nikos Kazantzakis: Voorwoord

Proloog

1Mijn voorouders

2Mijn vader

3Mijn moeder

4De zoon

5De lagere school

6De dood van mijn grootvader

7De strijd tussen Kreta en Turkije

8Heiligenlevens

9Vluchtverlangens

10Bloedbad

11Naxos

12Vrijheid

13Puberteitsproblemen

14Het Ierse meisje

15Athene

16Terugkeer naar Kreta — Knossos

17Op bedevaart in Griekenland

18Italië

19Mijn vriend de dichter — De Heilige Berg Athos

20Jeruzalem

21De Sinaï-woestijn

22Kreta

23Parijs — Nietzsche, de grote martelaar

24Wenen — De ziekte

25Berlijn — Een jodin

26Rusland

27Kaukasus

28De terugkeer van de verloren zoon

29Zorbás

30Toen het zaad van de Odyssee in mij tot ontwikkeling kwam

31De Kretenzische Blik

Epiloog

Nawoord van de vertaler

Leven en werk van Nikos Kazantzakis - chronologisch overzicht

Noten bij de vertaling

DRIE ZIELEN, DRIE GEBEDEN:

AIK BEN EEN BOOG IN UW HANDEN, HEER;
SPAN MIJ, ANDERS ZAL IK WEGROTTEN.

BOVERSPAN MIJ NIET, HEER, IK ZAL BREKEN.

COVERSPAN MIJ, HEER, DAN BREEK IK MAAR!’

Hoe ik het schrijven van de ‘Verantwoording aan El Greco’ meebeleefde

Kazantzakis verzocht zijn God hem tien jaar te geven, tien jaar nog, om zijn Werk te voltooien, te zeggen wat hij te zeggen had, zich te ‘ledigen’, zodat, als de dood kwam, hij slechts een zak met botten mee zou kunnen nemen. Tien jaar zou genoeg zijn, dacht hij.

Maar Kazantzakis behoorde niet tot de types die zich ‘ledigen’. Ondanks zijn vierenzeventig jaar voelde hij zich geenszins oud en versleten. Zelfs na het laatste tragische avontuur, de vaccinatie, was hij, zoals hij ons zei, verjongd. En dat beaamden ook de twee grote specialisten van Freiburg, de hematoloog Heilmeyer en de chirurg Kraus.

‘Deze man is gezond, dat zeg ik jullie!’ riep professor Heilmeyer triomfantelijk de laatste maand na elk bezoek. ‘Zijn bloed is nu net als dat van mij!’

‘Wat ren je toch?!’ zo berispte ik hem, bang dat hij op de tegels uit zou glijden en iets zou breken.

‘Maak je niet bang, Lenotska, ik heb vleugels!’ antwoordde hij, en je voelde dat hij zijn lichaam en zijn ziel vertrouwde, die zich niet uit het veld lieten slaan.

‘Ach, kon ik je maar dicteren!’ zuchtte hij soms en hij pakte een potlood en probeerde met zijn linkerhand te schrijven.

‘Waarom heb je zo’n haast? wie jaagt je op? Het is spoedig voorbij, we hebben het ergste gehad... Over een paar dagen kun je weer schrijven, zoveel als je maar wilt!’

Hij draaide zijn hoofd, keek mij een ogenblik zwijgend aan en zuchtte.

‘Ik heb nog veel te zeggen. Er zijn weer drie grote thema’s die mij pijnigen, drie nieuwe romans. Maar ik moet eerst Greco afmaken.’

‘Je zult het afmaken.’

‘Ik wil het veranderen. Pak potlood en papier, we zullen zien of het mij lukt.’

Onze samenwerking duurde nog geen vijf minuten.

‘Onmogelijk! Ik kan niet dicteren. Alleen als ik een potlood vasthoud kan ik denken...’

Voorouders, ouders, Kreta, kinderjaren... Athene, Kreta, reizen... Sikelianós,¹ Wenen, Berlijn, Prevelákis,² Moskou...

Ik herinner me nu een ander kritiek ogenblik in ons leven. Een ander ziekenhuis, in Parijs. Nikos was ook toen zwaar ziek, 40 graden koorts, alle dokters in paniek, wanhopig, maar hij de rust zelf:

‘Pak het potlood, Lenotska...’

En met gebroken stem, nog verzonken in het visioen, dicteerde hij mij de franciscaanse haiku’s, die hij in de mond van de Heilige legde:

‘Ik zei tegen de amandelboom: “Broeder, vertel mij over God.” En de amandelboom bloeide.’

Nu, voordat wij naar China zouden vertrekken, had hij de Verantwoording achtergelaten in de handen van een jonge schilder, zijn ‘vroedvrouw’, zoals hij hem noemde, want hij kwam steeds bij het krieken van de dag, liep naar boven naar zijn studeerkamer en begon met de eindeloze vragen: waarvandaan, waarheen, tot wanneer, en over alle grote problemen, God, de mens, de kunst... En Nikos lachte, bewonderde de hartstocht en de vurige liefde van de jonge man voor zijn kunst en... ‘baarde’. Hij baarde ideeën en bevrijdde zich...

‘Misschien vliegt het huis wel in brand,’ zei hij tegen hem. ‘Ik heb liever dat jij dit manuscript bewaart. Als het verbrandt, zal ik nooit meer in staat zijn het opnieuw te schrijven... Jammer alleen dat ik het nog niet af heb...’

Maar hoe moest hij het afkrijgen! Wat had hij niet allemaal nog gedaan in de laatste maanden voor de reis!

Hij begon met de Verantwoording in de herfst van ‘56, toen wij uit Wenen terugkwamen. Als hij van de Verantwoording uitrustte, nam hij de vertaling van de Odyssee van Homerus ter hand, waaraan hij samen met Kakridís³ werkte.

‘Die moeten we nog af zien te krijgen, ik wil niet op één been⁴ naar de hel gaan,’ zei hij tegelijk spottend en angstig.

En in diezelfde tijd kwamen er ook steeds weer stukken binnen uit de Engelse vertaling van zijn eigen Odyssee.⁵ Bladzijden vol met moeilijk te vertalen woorden. Wat een tijd, wat een moeite nam ook die Odyssee in beslag! En dan nog alle andere uitgaven van zijn werk, in het Grieks. Teksten die gecorrigeerd of aangevuld moesten worden. Rusland, waarvan het manuscript zoekgeraakt was... En Pierre Sipriot van de Franse radio, die hem met zijn ‘Entretiens’ lastig viel... En de film... En een reis naar India, op uitnodiging van Pandit Nehru, die wij wel voorbereidden maar niet maakten, omdat wij de vele inentingen vreesden...

Ja, hij slaagde er niet in Verantwoording aan El Greco nog een keer geheel opnieuw te schrijven, zoals zijn gewoonte was. Wel slaagde hij erin het complete eerste hoofdstuk te herschrijven, en een van de laatste: ‘Toen het zaad van de Odyssee in mij tot ontwikkeling kwam’, dat hij nog tijdens zijn leven ter publicatie naar de Nea Estía zond. Verder slaagde hij er nog in zijn manuscript te herlezen en hier en daar met potlood correcties en aanvullingen aan te brengen.

Ik herbeleef nu in mijn eenzaamheid de herfstavond toen hij vlug als een kind naar beneden kwam met het eerste hoofdstuk.

‘Lees, mijn kind, lees opdat ik het kan horen!’

Ik verzamel mijn gereedschap: gezichtsvermogen, gehoor, smaak, reuk, gevoel, verstand. Het is avond geworden, de werkdag zit erop, ik keer als een mol naar mijn huis terug, in de aarde. Niet omdat ik moe ben van het werken, ik ben niet moe, maar de zon is ondergegaan...

Ik was niet in staat verder te gaan; er zat een brok in mijn keel. Voor de eerste keer sprak Nikos over de dood.

‘Waarom schrijf je alsof je op het punt staat dood te gaan?’ riep ik, werkelijk vertwijfeld. En in mijzelf: waarom aanvaardt hij vandaag de dood?

‘Nee, ik sta niet op het punt te sterven, metgezellin, zit daar maar niet over in. Ik zal nog tien jaar leven, hebben wij dat niet afgesproken?’ antwoordde hij mij zonder enige aarzeling. ‘Ik heb nog tien jaar nodig!’ zei hij met een zachtere stem, terwijl hij zijn hand uitstrekte en mijn knie beroerde. ‘Kom nu en lees, dan kunnen we eens zien wat ik geschreven heb!’

Tegenover mij ontkende hij het, maar misschien wist hij het inwendig. Want diezelfde avond deed hij in een envelop dit hoofdstuk van Greco en een brief aan zijn vriend Pandelís Prevelákis: Eléni wilde het niet voorlezen, ze begon te huilen, omdat ik over mijn dood spreek. Maar ze kan er beter maar aan gaan wennen. Ik moet er zelf ook aan gaan wennen...

Zijn innerlijke demon schijnt hem ertoe aangezet te hebbenFaust III,⁶ die hij zo graag wilde schrijven, los te laten en in plaats daarvan met zijn autobiografie te beginnen.

Waarheid en mythe met elkaar versmolten. Veel waarheid, een minimum aan fantasie. Enkele data die gewijzigd zijn. Als hij over anderen spreekt, altijd de waarheid, eerlijk, precies zoals hij het gehoord en gezien had. Als hij over zijn persoonlijke belevenissen spreekt, enkele kleine wijzigingen...

Maar één ding is zeker. Als hij de Verantwoording nog een keer zou schrijven, zou hij haar veranderen. Hoe ze er dan uit zou zien, weten we niet precies. Hij zou haar rijker maken. ledere dag herinnerde hij zich nieuwe belevenissen, die hij vergeten was. En hij zou haar — zo geloof ik — in de gietvormen van de werkelijkheid plaatsen. Want zijn werkelijke leven was vol essentie, menselijke zorgen, vreugde en verdriet — ‘menselijk’, om het in één woord te zeggen. Waarom zou hij het veranderen? Niet dat de moeilijke ogenblikken van zwakte, vlucht en smart ontbraken. Want juist deze moeilijke ogenblikken vormden voor Kazantzakis telkens een nieuwe trede om hoger te klimmen, de top te bereiken. Daar zou hij naartoe klimmen, zo had hij zichzelf beloofd, voordat hij zijn gereedschap los zou laten, omdat het avond begon te worden...

‘Beoordeel mij niet als mens,’ heeft een andere strijder mij eens verzocht. ‘Beoordeel mij niet naar mijn daden. Beoordeel mij als God, naar het geheime doel dat mijn daden hebben!’

Zo, zeg ik, moeten wij ook Kazantzakis beoordelen. Niet naar wat hij deed, en of dat wat hij deed al dan niet de hoogste waarde bezat. Maar naar dat wat hij wílde doen, en of dat wat hij wilde doen de hoogste waarde had voor hemzelf en voor ons, de anderen.

Ik denk dat het die had. Van de drieëndertig jaar aan zijn zijde herinner ik mij niet dat ik mij ooit heb geschaamd wegens een door hem verrichte slechte daad. Hij was eerlijk, oprecht, argeloos, mild ten opzichte van anderen, streng alleen ten opzichte van zichzelf. Hij trok zich terug in eenzaamheid, want hij voelde dat de strijd zwaar was en de uren geteld.

‘Soms zou ik graag doen wat Berenson⁷ zegt: “Op de hoek van de straat gaan staan, mijn hand uitstrekken en bij de voorbijgangers bedelen: een aalmoes, broeders! Een kwartiertje van ieder van jullie!” ‘ zei hij mij, en zijn ronde, in het halfduister gitzwarte oogjes vulden zich met tranen. ‘Ach, een beetje tijd, zodat ik in staat ben het Werk af te maken. Daarna is de Dood welkom!’

Vervloekt is hij! Hij kwam en maaide hem weg in de eerste bloei van zijn jeugd. Jazeker, lach niet, beste lezer, want hij was nu nog maar net begonnen met het dragen van bloemen en vruchten, hij van wie jij zoveel hield, hij die zoveel van jou hield, jouw Nikos Kazantzakis!

Eléni N. Kazantzaki
Genève, 15 juni 1961

VOORWOORD

Mijn Verantwoording aan El Greco is geen autobiografie. Mijn persoonlijk leven heeft alleen voor mijzelf een zekere, zeer betrekkelijke, waarde, voor niemand anders. De enige waarde die ik erin zie is deze: zijn strijd om trede voor trede omhoog te klimmen en de hoogste trede te bereiken waar zijn kracht en zijn doorzettingsvermogen het konden brengen — de top die ik eigenmachtig de Kretenzische Blik heb genoemd.

Je zult daarom, lezer, in deze bladzijden de rode lijn vinden die gemaakt is uit mijn bloeddruppels en die mijn tocht te midden van mensen, hartstochten en ideeën markeert. Iedere mens die het waard is zoon des mensen genoemd te worden, neemt zijn kruis op en beklimt zijn Golgotha. Velen, de meesten, bereiken de eerste, de tweede trede, snakken naar adem, zakken halverwege de tocht ineen en bereiken de top van Golgotha niet — anders gezegd de top van hun plicht — om gekruisigd te worden, te verrijzen en hun ziel te redden. Ze verliezen de moed, zijn bang gekruisigd te worden en weten niet dat de kruisiging de enige weg naar de verrijzenis is; een andere weg is er niet.

Vier treden bleken beslissend voor mijn weg omhoog en ze dragen alle vier een gewijde naam: Christus, Boeddha, Lenin, Odysseus. Mijn bloedige tocht van de ene grote ziel naar de andere probeer ik, nu de zon ondergaat, in dit Reisverslag weer te geven: een mens beklimt met zijn ziel op de lippen de onbegaanbare berg van zijn lot. Heel mijn ziel is één Schreeuw, en heel mijn Werk: het commentaar op deze Schreeuw.

Eén begrip heeft mij, gedurende mijn hele leven, voortdurend gekweld en gegeseld: het begrip weg omhoog. Deze weg omhoog zou ik hier met een mengeling van waarheid en fantasie willen laten zien, evenals de rode voetsporen die mijn weg omhoog achterliet. En ik haast me, voordat ik de ‘zwarte helm’ opzet en in de aarde afdaal, want deze bloedige lijn zal het enige spoor zijn dat mijn passage op aarde zal achterlaten. Alles wat ik schreef of deed is in water geschreven en gedaan en verdwenen.

Ik roep mijn geheugen op zich te herinneren, verzamel mijn leven dat verstrooid is door de wind, sta als een soldaat voor de generaal en breng mijn Verslag uit aan El Greco. Want hij is gekneed uit dezelfde Kretenzische aarde als ik en, beter dan alle andere strijders die leven of geleefd hebben, in staat mij te begrijpen. Liet ook hij niet dezelfde rode streep op de stenen achter?

Nikos Kazantzakis

PROLOOG

Ik verzamel mijn gereedschap: gezichtsvermogen, gehoor, smaak, reuk, gevoel, verstand. Het is avond geworden, de werkdag zit erop, ik keer als een mol naar mijn huis terug, in de aarde. Niet omdat ik moe ben van het werken, ik ben niet moe, maar de zon is ondergegaan.

De zon is ondergegaan, de bergen vervagen, de bergketens van mijn geest vangen nog een beetje licht op hun toppen, maar de heilige nacht verschijnt al, ze stijgt op uit de aarde en daalt neer uit de hemel. En het licht heeft gezworen zich niet over te geven, maar het weet dat er geen redding is. Het zal zich niet overgeven, het zal uitdoven.

Ik werp een laatste blik om mij heen. Van wie moet ik afscheid nemen? Van wat? De bergen, de zee, de rijk beladen wijnstok boven mijn balkon, de deugd, de zonde, het frisse water? Zinloos, zinloos; dat alles daalt met mij in de aarde af.

Aan wie moet ik mijn vreugde en mijn verdriet toevertrouwen, de geheime Don Quichot-achtige verlangens van de jeugd, de felle botsing later met God en met de mensen, en tenslotte de wilde trots van de ouderdom die brandt, maar die tót het moment van de dood weigert as te worden? Aan wie moet ik vertellen hoe vaak ik, bij het op handen en voeten beklimmen van de onbegaanbare steile weg van God, uitgleed en viel, en hoe vaak ik, onder het bloed, weer opstond om opnieuw te gaan klimmen? Waar kan ik een ziel vinden duizendmaal gewond en onbuigzaam, zoals mijn ziel, om bij haar te biechten?

Ik houd rustig en teder een kluit Kretenzische aarde in mijn hand. Deze aarde had ik altijd bij me, op al mijn omzwervingen, en in ogenblikken van hevige strijd kneep ik erin en kreeg ik kracht, een grote kracht, alsof ik in de hand van een geliefde vriend kneep. Maar wat moet ik met deze kracht, nu de zon onder is en de werkdag voorbij? Ik heb haar niet meer nodig. Ik houd deze aarde van Kreta vast en ik knijp erin met een onuitsprekelijke vreugde, tederheid en dankbaarheid, alsof ik in mijn hand de borst van een geliefde vrouw vasthoud om er afscheid van te nemen. Die aarde ben ik altijd geweest, die aarde zal ik altijd blijven; het ogenblik dat jij, woeste aarde van Kreta, in een wervelwind omhoog dwarrelde en een strijdende mens werd, is in een flits voorbijgegaan.

Wat een strijd, wat een zielensmart, wat een achtervolging door het mensenetende, onzichtbare monster, wat een gevaarlijke hemelse en duivelse krachten, deze handvol aarde! Ze werd vermengd met bloed, zweet en tranen, werd slijk, werd een mens, begon te klimmen, om te bereiken — om wat te bereiken? Deze mens beklom hijgend de duistere massa van God, strekte zijn handen uit, zocht, probeerde zoekend het gezicht van God te vinden.

En toen hij, in deze allerlaatste jaren, wanhopig geworden, inzag dat deze donkere massa geen gezicht had, begon er een nieuwe strijd. En wat voor één! Brutaal en vol vrees bewerkte hij de ruwe top om er toch een gezicht aan te geven — zijn gezicht!

Maar nu zit de werkdag erop en ik verzamel mijn gereedschap. -Laat andere aardkluiten komen om de strijd voort te zetten. Wij, de stervelingen, zijn het bataljon van de onsterfelijken; ons bloed is rode koraal en wij bouwen boven de afgrond een eiland.

God wórdt gebouwd; ook ík heb mijn kleine rode steentje bijgedragen, een druppel bloed, om hem te grondvesten en hem niet verloren te laten gaan, opdat hij mij grondvest en mij niet verloren laat gaan. Ik heb mijn plicht gedaan.⁸

Vaarwel!

Ik strek mijn hand uit, pak de klink van de aarde om de deur te openen en weg te gaan, maar ik blijf nog even staan op de verlichte drempel. Het is moeilijk, zeer moeilijk, de ogen, de oren en het hart los te maken van de stenen en het groen van de wereld. Je zegt: ‘Ik ben verzadigd, ik ben rustig, ik wil niets meer, ik heb mijn plicht gedaan en ik ga.’ Maar het hart klampt zich vast aan de stenen en het groen, verzet zich, smeekt: ‘Blijf nog!’

Ik probeer mijn hart te troosten, het ertoe te brengen in vrijheid ja te zeggen. Opdat wij de aarde niet verlaten als slaven, afgeranseld en in tranen, maar als koningen die gegeten en gedronken hebben, verzadigd zijn, niets meer willen en van tafel opstaan. Maar het hart klopt nog in de borst, verzet zich, roept: ‘Blijf nog!’

Ik blijf staan, werp een laatste blik op het licht dat, evenals het hart van de mens, vechtend weerstand biedt. Wolken hebben de hemel bedekt, op mijn lippen valt een lauwe motregen, de aarde geurt. Een zoete, verleidelijke stem stijgt uit de aarde op: ‘Kom... kom... kom...’

De regen wordt sterker; de eerste nachtvogel zucht en zijn smart rolt heel zoet over de donkere bladeren de vochtige lucht in. Rust, grote zoetheid, niemand thuis. En buiten drinken de dorstige velden dankbaar en met een stil welbehagen de eerste regen; als een baby richt de aarde zich naar de hemel om gezoogd te worden.

Ik sloot mijn ogen en viel in slaap met nog steeds de kluit aarde van Kreta in mijn hand. Ik viel in slaap en had een droom. Het was alsof de dag aanbrak, boven mij balanceerde de ochtendster. Sidderend dacht ik: direct valt ze naar beneden. En ik rende, ik rende helemaal alleen tussen de verlaten, onvruchtbare bergen. Ginds in het oosten kwam de zon op; het was de zon niet, het was een bronzen braadpan vol gloeiende kolen. De lucht kolkte. Af en toe vloog een asgrauwe steenpatrijs op van de rots, sloeg met zijn vleugels, kakelde, schaterde en bespotte mij. Bij een bocht vloog een raaf op toen hij mij zag. Hij had stellig op mij gewacht en achtervolgde mij schaterlachend. Ik werd boos, bukte mij en pakte een steen om die naar hem te gooien. Maar de raaf was van lichaam veranderd, hij was een oud mannetje geworden dat naar mij glimlachte.

Vrees overviel mij en ik begon weer te rennen. De bergen draaiden en ik draaide met hen mee; de cirkels werden steeds kleiner en kleiner, ik werd duizelig. De bergen dansten om mij heen; ik voelde plotseling dat het geen bergen waren, het waren gefossiliseerde, prediluviale hersenen. Een zwart reusachtig kruis was rechts van mij hoog op een rots vastgemaakt en daarop was een kolossale bronzen slang gekruisigd.

Een bliksemflits doorkliefde mijn geest, verlichtte de bergen rondom en ik zag dat ik in de vreselijke, kronkelende kloof terecht was gekomen waar duizenden jaren geleden, met Jahwe voorop, de joden doortrokken toen ze uit het rijke, welvarende land van de Farao vluchtten. Deze kloof was de gloeiende smidse waar hongerend, dorstend en vloekend het volk van Israël was gesmeed.

Vrees overviel mij, vrees en een grote vreugde. Ik leunde tegen een rots om het draaien van mijn geest tot bedaren te brengen, sloot mijn ogen, en plotseling was alles om mij heen verdwenen. Een Griekse baai strekte zich voor mij uit: donkerblauwe zee, rode rotsen en tussen de rotsen de lage ingang van een aardedonkere grot. Een hand verscheen plotseling in de lucht en drukte in mijn hand een brandende fakkel. Ik begreep het bevel, sloeg een kruis en kroop de grot in.

Ik dwaalde en dwaalde, waadde door zwart, ijskoud water. Boven mijn hoofd hingen vochtige, blauwe stalactieten, vanaf de grond verhieven zich reusachtige stenen fallussen die in het licht van de fakkel schitterden en lachten. Deze grot was de schede van een grote rivier die haar leeg had achtergelaten, omdat ze in de loop der eeuwen haar loop had verlegd...

De bronzen slang siste woedend. Ik opende mijn ogen en zag de bergen weer, de kloof, de afgronden; de duizeling was tot rust gekomen, alles stond nu stil en was verlicht. Ik begreep het: op dezelfde manier had Jahwe in de brandende bergketens rondom mij een doorgang gemaakt om te passeren. Ik was de vreselijke schede van God binnengegaan, volgde, trad in zijn voetsporen.

‘Dit is de weg,’ riep ik in mijn droom. ‘Dit is de weg van de mens. Een andere is er niet!’

En toen deze vermetele woorden over mijn lippen sprongen, omhulde mij een wervelwind, woeste vleugels tilden mij op en plotseling bevond ik mij op de top van de door God bezochte Sinaï. De lucht rook naar zwavel, mijn lippen tintelden, alsof ze door ontelbare, onzichtbare vonken geprikt werden. Ik sloeg mijn ogen op; nooit hebben mijn ogen, nooit heeft mijn binnenste genoten van een visioen zo onmenselijk en zo in harmonie met mijn hart, zonder water, zonder bomen, zonder mensen. Zonder hoop. Hier vindt de ziel van een wanhopig of trots mens het uiterste geluk.

Ik keek naar de rots waarop ik stond. Twee diepe uithollingen in het graniet; dat moesten de voetsporen zijn van de profeet met de hoorns die wachtte op het tevoorschijn komen van de hongerige Leeuw. Had hij, hier op de top van de Sinaï, hem niet het bevel gegeven te wachten? Hij wachtte.

Ik wachtte ook. Ik boog mij over de afgrond, luisterde. Plotseling hoorde ik in de verte, heel ver weg, het doffe dreunen van voetstappen. Iemand naderde en de bergen beefden. Mijn neusvleugels trilden; overal een lucht als van een bok die de kudde aanvoert. ‘Hij komt! Hij komt!’ fluisterde ik, en ik trok mijn riem strakker aan; ik maakte mij klaar voor de strijd.

O, wat had ik naar dit ogenblik uitgekeken! Het ogenblik dat ik, zonder dat de schaamteloze zichtbare wereld ertussen kwam en mij misleidde, van aangezicht tot aangezicht het hongerige wilde beest uit de jungle van de hemel zou ontmoeten. De Onzichtbare. De Onverzadigbare. De goede Vader die zijn kinderen verslindt en wiens lippen, baard en nagels druipen van het bloed.

Ik zal hem vrijmoedig toespreken, ik zal hem vertellen over de smart van de mens, de smart van de vogel, van de boom, en van de rots. Wij zijn allen vastbesloten, wij willen niet sterven. In mijn hand draag ik een petitie, ondertekend door alle bomen, vogels, beesten en mensen. Wij willen niet, Vader, dat je ons opeet! En ik zal niet bang zijn, ik zal hem deze petitie geven.

Ik sprak, ik smeekte en ik trok sidderend mijn riem aan.

En terwijl ik wachtte, was het alsof de stenen opnieuw beefden en ik hoorde een zware adem.

‘Kijk... kijk... daar is hij!’ fluisterde ik en ik draaide mij huiverend om.

Maar het was Jahwe niet, het was Jahwe niet, jij was het, Grootvader, uit de geliefde grond van Kreta, en je stond voor mij, een strenge heer, met je spierwitte spitse baardje, je droge samengeperste lippen, je extatische blik vol vlammen en vleugels, en met takjes tijm gevlochten in je haren.

Je keek mij aan, en toen je mij zo aankeek besefte ik dat deze wereld een wolk is vol bliksem en wind, dat ook de ziel van de mens een wolk is vol bliksem en wind, dat God daarboven blaast en dat er geen redding bestaat.

Ik hief mijn ogen op, keek je aan. Ik wilde je vragen: ‘Grootvader, is er werkelijk geen redding mogelijk?’ maar mijn tong plakte aan mijn gehemelte; ik wilde naar je toe komen, maar mijn knieën knikten.

Jij stak toen je hand uit, alsof ik verdronk en jij mij wilde redden.

Gretig greep ik je hand. Ze was besmeurd met verf in allerlei kleuren, het was alsof ze nog schilderde; ze gloeide. Ik raakte je hand aan, kreeg bezieling en kracht, kon praten.

‘Lieve Grootvader,’ zei ik, ‘geef mij een bevel.’

Je glimlachte, legde je hand op mijn hoofd. Het was geen hand, het was een veelkleurig vuur; de vlam drong tot in het diepst van mijn hersenen door.

‘Bereik dat wat je bereiken kunt, mijn kind...’

Je stem was zwaar en duister, alsof ze uit het diepe strottenhoofd van de aarde kwam.

Ze drong door tot in het diepst van mijn hersenen, maar mijn hart bleef onbewogen.

‘Grootvader,’ riep ik nu met luidere stem, ‘geef mij een opdracht die moeilijker is, meer in overeenstemming met Kreta.’

En plotseling, ik was nauwelijks uitgesproken, doorkliefde een vlam fluitend de lucht. De ontembare voorvader met de takjes tijm gevlochten in zijn haren verdween uit mijn ogen en op de top van de Sinaï stond nu alleen nog een stem, een al opdracht, en de lucht trilde:

‘Bereik dat wat je níet bereiken kunt!’

Ik schrok wakker. Het was al licht. Ik stond op, ging naar het venster en liep door naar het balkon met de rijk beladen wijnstok. De regen was opgehouden, de stenen straalden, lachten; de bladeren van de bomen waren beladen met tranen.

‘Bereik dat wat je níet bereiken kunt!’

Het was jouw stem. Niemand anders op de wereld zou zo ‘n mannelijk bevel kunnen geven, alleen jij, onverzadigbare Grootvader! Ben jij niet de onbuigzame aanvoerder zonder hoop van mijn strijdend geslacht? Zijn wij niet de gewonden, de hongerigen, de mannen met de harde koppen, de koppen van ijzer, die het aangename leven en de zekerheid achter zich hebben gelaten en die, met jou voorop, een aanval op de grenzen ondernemen om ze te doorbreken?

Het schitterendste aangezicht van de wanhoop, dat is God; het schitterendste aangezicht van de hoop, dat is God. Jij drijft mij, Grootvader, naar gene zijde van hoop en wanhoop, naar gene zijde van de oeroude grenzen. Waar drijf je mij naartoe ? Ik kijk om me heen, ik kijk ín mij. De deugd is dwaasheid geworden, de geometrie is dwaasheid geworden, de materie is dwaasheid geworden. De wetgevende Geest moet terugkomen om een nieuwe orde te vestigen, nieuwe wetten uit te vaardigen; de harmonie op de wereld moet groter, rijker worden.

Dat wil je, daar drijf je me naartoe, daar heb je me altijd naartoe gedreven; dag en nacht hoorde ik je bevel. Ik vocht, zo goed als ik kon, om te bereiken wat ik niet bereiken kon; dat zag ik als mijn taak. Of ik erin geslaagd ben of niet, dat zul jij mij vertellen. Ik sta voor je, rechtop, en ik wacht.

Mijn Generaal, de strijd loopt ten einde en ik breng mijn verslag uit: daar en daar heb ik gevochten, op die en die manier, ik ben gewond geraakt, bang geweest, maar ik ben niet gedeserteerd. Mijn tanden klapperden van angst, maar ik bond stevig een rode zakdoek om mijn voorhoofd, om het bloed te verbergen, en stormde erop los.

Eén voor één zal ik, voor jouw ogen, de veren van mijn ziel, die kraai, plukken, totdat ook daarvan een kluitje grond overblijft, doorkneed met bloed, zweet en tranen. Ik zal je over mijn strijd vertellen, om mijn hart te luchten. Ik zal de deugd, de schaamte, de waarheid van mij wegwerpen, om mijn hart te luchten. Zoals jij Toledo bij onweer hebt geschilderd, zó ziet mijn ziel er ook uit: met zware, zwarte wolken, omgeven door gele bliksems, wanhopig en onvermurwbaar vechtend met het licht en de duisternis. Je zult haar zien, je zult haar wegen tussen je priemende wenkbrauwen en haar beoordelen. Je kent die strenge zegswijze van ons, Kretenzers? ‘Gefaald? Keer nog een keer terug! Geslaagd? Maak dat je wegkomt.’ Als ik gefaald heb en er voor mij nog een uur om te leven rest, zal ik opnieuw aanvallen; als ik geslaagd ben, zal ik de aarde openen en naast je gaan liggen.

Luister dus, Generaal, naar mijn verslag en vel een oordeel. Luister, Grootvader, naar het verslag van mijn leven. En als ik samen met jou gevochten heb, als ik gewond ben geraakt zonder iemand te laten merken dat ik pijn leed, als ik nooit mijn rug aan de vijand heb getoond:

geef mij dan je zegen!

1 Mijn voorouders

Ik buig mij over mijn innerlijk en huiver. Mijn voorouders van vaderskant: bloeddorstige piraten op zee, krijgsheren op het land, zonder vrees voor mens of God. Van moederskant: kleurloze, goedhartige boeren, die zich de hele dag vol vertrouwen over de aarde bogen, zaaiden, in alle gemoedsrust op regen en zonneschijn wachtten, oogstten en ’s avonds op het stenen bankje voor het huis gingen zitten, de armen kruisten en het verder aan God overlieten.

Vuur en aarde, hoe moest ik deze twee in mij vechtende voorouders verenigen?

Ik voelde dat dát mijn plicht was, mijn enige: de onverzoenbaren met elkaar te verzoenen, de diepe duisternis van mijn voorouders uit mijn lendenen te trekken en, zoveel mogelijk, in licht om te zetten. Is dat niet de werkwijze van God? Hebben ook wij niet de plicht om, zijn sporen volgend, deze methode toe te passen? Ons leven is kort als een bliksemflits, maar het is voldoende.

Het hele universum volgt, zonder het te weten, deze methode. Elk levend wezen is een werkplaats waarin God in het verborgene de modder bewerkt en transformeert. Daarom bloeien de bomen en dragen ze vruchten, daarom planten de dieren zich voort en daarom kon de aap zijn lot overstijgen en zich op twee benen oprichten. En nu, voor het eerst sinds het ontstaan van het heelal, werd de mens waardig geacht de werkplaats van God te betreden en met hem samen te werken. En hoe meer vlees hij transformeert in liefde, in dapperheid en vrijheid, des te meer wordt hij Zoon van God.

Het is een zware, onverzadigbare plicht. Heel mijn leven heb ik geworsteld en ik worstel nog steeds, maar steeds blijft er in mijn hart een laagje duisternis over en telkens begint de strijd weer opnieuw. De oeroude voorouders van mijn vaders kant roeren zich diep in mij verborgen, en in de diepe duisternis kost het mij veel moeite hun gezichten te onderscheiden. Naarmate ik verder ik door de buitenste lagen van mijn ziel heendring — het individu, het volk, het menselijk geslacht — om de eerste geduchte Voorouder in mij te vinden, word ik meer en meer bevangen door een heilige huivering. In het begin is het voor mij alsof het de gezichten zijn van een broer, een vader. Daarna, naarmate ik dichter bij de wortels kom, springt een behaarde voorouder met zware kaken uit mijn lendenen op, een voorouder die honger en dorst heeft, brult en wiens ogen bloeddoorlopen zijn. Deze voorouder is het logge, onbehouwen beest dat mij gegeven is om er een mens van te maken en, als ik het kan, als ik het haal, zelfs nog boven de mens uit te tillen... Wat een duizelingwekkende klimpartij van aap naar mens, van mens naar God!

Op een nacht liep ik met een vriend over een hoge, met sneeuw bedekte berg. We waren verdwaald en werden verrast door de nacht. Boven ons de maan, zwijgend, kogelrond, een onbewolkte hemel, en van de bergpas waar wij ons bevonden tot de vlakte beneden glinsterde de sneeuw met een blauwe glans. Een massieve, verontrustende, ondraaglijke stilte. Zo moeten de maannachten er uitgezien hebben, duizenden jaren lang, voordat God — omdat ook hij deze stilte niet meer kon verdragen — modder pakte om de mensen te scheppen.

Ik liep een paar passen vóór mijn vriend. Een eigenaardige duizeling overviel me, ik bewoog me voort met wankelende passen, alsof ik dronken was. Het leek alsof ik op de maan liep, of in een oeroud, onbewoond land, vóór het ontstaan van de mens, maar toch zeer bekend. Plotseling ontdekte ik, ver weg bij een bocht in de bergketen, diep in het dal, enkele bleke lichtjes; dat moest een of ander gehucht zijn, waar de mensen nog wakker waren. En toen overkwam mij iets buitengewoons; nu ik eraan denk, huiver ik nog. Ik bleef staan, balde mijn vuist en riep woedend, met mijn vuist in de richting van het dorp:

‘Ik zal jullie allemaal vermoorden!’

Het was een rauwe stem, niet die van mij. En toen ik deze stem hoorde, schrok ik; mijn hele lichaam begon te trillen. Mijn vriend rende ongerust naar me toe, pakte me bij de arm.

‘Wat is er?’ vroeg hij. ‘Wie ga je vermoorden?’

Mijn knieën knikten; ik voelde plotseling een onzegbare moeheid, maar toen ik mijn vriend zag, kwam ik weer bij zinnen.

‘Dat was ik niet,’ mompelde ik. ‘Dat was ik niet, het was iemand anders.’

Het was iemand anders. Wie? Nog nooit was mijn binnenste zo diep, zo onthullend open gegaan. Ik vermoedde het al jaren, maar vanaf die nacht was ik er zeker van. Er zijn in ons veel duistere lagen, rauwe kreten, harige, hongerige beesten. Sterft er dus niets? Kan er niets op deze wereld sterven? Zolang wij leven zullen al de voormenselijke nachten, al de voormenselijke manen, de oerhonger, dorst en smart samen met ons leven, honger hebben, dorst hebben en gekweld worden. Schrik overvalt mij als ik in mijn binnenste de huiveringwekkende last die ik in mij draag, hoor brullen. Zal ik nooit verlost worden, zal mijn binnenste nooit zuiver zijn? Heel af en toe hoor ik een zoete stem in het diepst van mijn hart: ‘Wees niet bang, ik zal wetten maken, ik zal orde scheppen, ik ben God, heb vertrouwen.’ Maar onmiddellijk stijgt een luid gebrul uit mijn lendenen op en de zoete stem verstomt: ‘Bluf niet zo. Ik zal jouw wetten buiten werking stellen, jouw orde vernielen, jou vernietigen. Ik ben de chaos!’

Soms, zegt men, stopt de zon op haar weg om naar een meisje te luisteren dat zingt. Was het maar waar! Kon de Noodzaak maar een andere weg nemen, betoverd door een ziel beneden op aarde die zingt! Konden wij maar door te wenen, te lachen en te zingen een wet scheppen die orde in de chaos brengt! Kon de zoete stem in ons het gebrul maar overstemmen.

Als ik gedronken heb of woedend ben, of als ik de vrouw streel waar ik van houd, of als het onrecht mij kwelt en ik opstandig mijn kop opsteek tegen God of tegen de Duivel of tegen de vertegenwoordigers van God of van de Duivel op aarde, hoor ik deze monsters brullen in mij en op het luik afstormen om het open te breken, weer in het licht te treden en opnieuw de wapens te pakken. Ik ben namelijk de laatste kleinzoon. Een andere hoop dan mij, een andere toevlucht, hebben ze niet. Hun enige mogelijkheid om zich nog te wreken, te verheugen of te lijden, is in mij gelegen. Als ik verdwijn, verdwijnen zij ook samen met mij. Een leger behaarde monsters en bedroefde mensen zal met mij het graf intuimelen. Misschien kwellen ze mij daarom zozeer en zijn ze daarom zo ongeduldig; misschien was mijn jeugd daarom zo ongeduldig, weerspannig en verdrietig.

Zij doodden en werden gedood, zonder respect voor de ziel, van henzelf of van anderen. Ze beminden en verachtten met dezelfde verkwistende zorgeloosheid het leven en de dood. Ze aten als draken, dronken als stieren, bezondigden zich niet aan vrouwen als ze op het punt stonden oorlog te voeren. Hun bovenlichaam was naakt in de zomer en gehuld in schapenvacht in de winter. Ze stonken, zomer en winter, als bronstige beesten.

Ik voel dat mijn overgrootvader nog volop leeft in mijn bloed, ik denk dat hij de meest levende van allemaal is in mijn bloed. Hij was kaal geschoren boven zijn voorhoofd en droeg een lange vlecht. Vergezeld door Algerijnse piraten schuimde hij de zee af. Zij hadden hun schuilplaatsen ingericht op de onbewoonde eilandjes van Graboúsa bij de westelijke punt van Kreta. Vandaar voeren ze uit, de zwarte zeilen hijsend, om passerende schepen te overvallen. Sommige van deze schepen waren op weg naar Mekka, met islamitische pelgrims; andere naar het Heilig Graf, met christenen die hadji’s⁹ wilden worden. De piraten slaakten wilde kreten, wierpen hun enterhaken, sprongen met hun bijlen op het dek van het schip en spaarden christen noch moslim. Ze vermoordden de oude mannen, maakten slaven van de jongere, legden de vrouwen op hun rug en trokken zich met hun knevels vol bloed en vrouwenluchtjes weer terug naar Graboúsa. Als de gelegenheid zich voordeed, stortten ze zich ook op rijke schoeners die beladen met specerijen uit het Oosten terugkeerden. De grijsaards herinnerden zich nog dat ze ooit gehoord hadden, dat het op Kreta een keer overal naar kaneel en nootmuskaat rook. Mijn voorvader, die met de vlecht, had toen een schip overvallen dat beladen was met specerijen. Hij wist niet wat hij met al die specerijen doen moest en stuurde ze als cadeau naar alle dorpen, naar al zijn peetverwanten.

Toen ik, enkele jaren geleden, dit voorval van een honderdjarige Kretenzer vernam, was ik onthutst. Op al mijn reizen, en vóór mij, op de tafel waaraan ik schrijf, heb ik altijd graag, en ik wist niet waarom, een staaf kaneel en twee muskaatnoten bij me.

Al die keren dat ik niet mijn verstand volgde, dat snel buiten adem raakt en dan blijft staan, maar luisterend naar de heimelijke stemmen in mij erin slaagde mijn bloed te volgen, bereikte ik, met mystieke zekerheid, de verst verwijderde oorsprong van mijn voorouders. Later, met het verstrijken der jaren, werd deze mystieke zekerheid versterkt door tastbare tekens in het dagelijks leven. Aanvankelijk dacht ik dat het toeval was en schonk ik er geen aandacht aan. Maar tenslotte was ik, door het koppelen van de stem van de zichtbare wereld aan de mystieke stemmen in mij, in staat de oerduisternis onder mijn verstand te doordringen, het luik op te lichten en te kijken.

En vanaf het moment waarop ik zag, werd mijn ziel stabieler. Ze stroomde niet meer grillig als water. Rondom een stralende kern nam een gezicht vaste vormen aan, het gezicht van mijn ziel. Ik sloeg niet langer, weifelend, nu eens linksaf, dan weer rechtsaf, op mijn zoektocht naar het beest waar ik van afstamde. Ik ging nu recht op mijn doel af, want ik kende mijn ware gezicht en mijn enige taak: dit gezicht, met zoveel geduld, liefde en bekwaamheid als ik maar kan, bewerken. Wat betekent dat, het bewerken? Het in een vlam veranderen, en zo mogelijk, voordat de dood komt, deze vlam in licht veranderen; opdat de Dood niets meer van mij aantreft om mee te nemen. Want dat is mijn grootste ambitie: niets voor de Dood achterlaten om mee te nemen — alleen een paar botten.

Om deze zekerheid te bereiken, heeft mij op de allereerste plaats de grond geholpen waarop mijn voorouders van vaderskant geboren en getogen zijn. Het geslacht van mijn vader stamt uit een dorp op twee uur gaans van Megalo Kastro,¹⁰ dat Várvari genoemd wordt. Toen de Byzantijnse keizer Nikifóros Fokás in de tiende eeuw Kreta op de Arabieren heroverde, dreef hij alle Arabieren die het bloedbad overleefd hadden bijeen in enkele dorpen, en deze dorpen kregen de naam Várvari. In zo’n dorp hebben mijn voorouders van vaders kant hun wortels, en ze hebben allemaal Arabische karaktertrekken: ze zijn trots, koppig, gesloten, matig, eenzelvig; jarenlang kroppen ze hun woede of liefde op en zwijgen, en plotseling maakt een demon zich van hen meester en komt het tot een heftige uitbarsting. Niet het leven, maar de hartstocht is voor hen het hoogste goed. Ze zijn niet goed, ze zijn niet inschikkelijk, zwaar drukt hun schaduw, niet op anderen maar op henzelf. Een demon in henzelf wurgt hen tot stikkens toe. Ze gaan op strooptocht op zee, of bedrinken zich en steken met een mes in hun arm om het bloed te laten stromen en verlichting te vinden; of ze doden de vrouw waar ze van houden, om geen slaaf te zijn. Of ze worstelen, zoals ik, zo’n nakomertje, om de duistere last te transformeren, er geest van te maken. Wat betekent dat, mijn barbaarse voorouders in geest omzetten? Dat betekent dat ik ze vernietig door ze te onderwerpen aan de hoogste vuurproef.

Maar ook andere stemmen wijzen mij heimelijk de weg naar mijn voorouders. Als ik een dadelpalm zie, springt mijn hart op van vreugde, alsof het naar het vaderland terugkeert, naar het met stof bedekte, waterarme bedoeïenendorp, waarvan de enige en kostbare versiering de dadelpalm is. En toen ik eens, gezeten op een kameel, de Arabische woestijn inging en op de eindeloze, troosteloze zandvlakte neerkeek, die zich — geel, rozerood en violet tegen de avond — golvend voor mij uitstrekte zonder een spoor van de mens, overviel mij een zonderlinge roes; mijn hart slaakte een kreet als een haviksvrouwtje dat, na jaren, na duizenden jaren, op haar nest terugkeert.

En dan dit nog: eens woonde ik helemaal alleen in een afgelegen hut op enige afstand van een Grieks dorp en weidde de winden, zoals een Byzantijns asceet het zegt. Met andere woorden: ik schreef gedichten. Dat huisje lag verborgen tussen olijfbomen en dennen, en tussen de takken kon je, beneden in de diepte, diepblauw, eindeloos, de Egeïsche zee zien liggen. Alleen Floros, een goedhartige herder met een blonde baard en vettige kleren, kwam met zijn schapen iedere morgen voorbij, bracht een fles melk, acht gekookte eieren en brood, en ging weer. Hij zag mij schrijven gebogen over het papier en schudde zijn hoofd:

‘Mijn God, mijn God, wat wil je toch met al die brieven, heer? Heb je er nog geen genoeg van?’ en hij barstte in lachen uit.

Op een dag kwam hij gehaast en woedend voorbij, zelfs een goedendag kon er niet af.

‘Wat is er, Floros?’ riep ik.

Hij zwaaide met zijn grote hand.

‘Ach, schei toch uit, heer. Ik heb heel de nacht geen oog dicht gedaan. Maar jij, heb jij dan niets gehoord, heb jij geen oren? Heb jij de herder op de berg hier tegenover niet gehoord? Dat de duivel hem hale! Hij heeft de bellen van zijn kudde niet goed op elkaar af gestemd, en hoe kan ik dan slapen! Ik ga!’

‘Waar ga je naartoe, Floros?’

‘Naar hem natuurlijk, om ze te stemmen, zodat ik weer rust krijg.’

En op een middag, toen ik opstond om het zoutvaatje voor de eieren uit de kast te pakken, morste ik een beetje zout op de grond. Mijn hart kromp ineen. Ik ging vlug op de grond liggen en begon het korreltje voor korreltje op te rapen... Tot ik plotseling zag wat ik deed en schrok. Waarom zoveel drukte om een beetje zout dat op de grond valt? Wat voor waarde heeft het dan? Geen enkele.

Later ontdekte ik ook andere sporen in het zand die mij, als ik ze volgde, bij mijn voorouders zouden kunnen brengen: het vuur en het water.

Als ik zie dat vuur nodeloos brandt, spring ik onrustig op, ik kan niet aanzien dat het verkwist wordt. En als ik zie dat een kraan openstaat en er geen kruik is die gevuld moet worden, geen mens die moet drinken of geen tuin die besproeid moet worden, draai ik hem zo snel mogelijk dicht.

Ik beleefde al deze vreemde dingen, maar bracht ze in mijn geest niet met elkaar in verband om hun mystieke eenheid te ontdekken. Mijn hart verdroeg de verkwisting van water, vuur en zout niet; ik juichte als ik een dadelpalm zag; als ik de woestijn inging wilde ik niet meer weg. Mijn geest trok er, jarenlang, geen conclusie uit. Maar in de duistere werkplaats in mij bleef de bekommernis blijkbaar werken, in het geheim gingen al deze onverklaarbare dingen een verbintenis aan en heel langzaam kregen ze, door hun onderling contact, betekenis. En plotseling op een dag, zonder dat eraan dacht en terwijl ik door een grote stad liep en om mij heen keek, zag ik het! Zout, vuur en water, dat zijn de drie kostbaarste zaken in de woestijn! Het was dus beslist een of andere voorouder in mij, een bedoeïen, die opsprong als hij zag dat zout, vuur of water verkwist werd en zich haastte het te redden.

Ik herinner mij dat het zachtjes regende die dag in de grote stad. Een meisje had haar toevlucht gezocht in een portiek en verkocht er boeketjes kletsnatte viooltjes. Ik bleef staan en keek naar haar, maar mijn geest zwierf elders, opgelucht nu, heel erg blij, heel ver weg, in de woestijn.

Misschien is dit alles slechts fantasie en autosuggestie, een romantisch verlangen naar het exotische en het verre, misschien zijn al die bijzondere dingen die ik heb opgesomd, helemaal niet zo bijzonder, of hebben ze niet de betekenis die ik eraan gaf. Misschien. Maar de invloed van de systematische vergissing — als het een vergissing is — dat er twee soorten bloed door mijn aders stromen, het Griekse bloed van mijn moeder en het Arabische van mijn vader, is positief en vruchtbaar. Hij geeft mij kracht, vreugde en rijkdom. En mijn worsteling om die twee tegenstrijdige drijfveren met elkaar te combineren, geeft doel en eenheid aan mijn leven. Vanaf het ogenblik dat het vage voorgevoel in mij zekerheid werd, werd ook de zichtbare wereld om mij heen op orde gebracht, en mijn innerlijk en uiterlijk leven verzoenden zich met elkaar, omdat ze de dubbele wortel van mijn voorouders gevonden hadden. En zo kon, na vele jaren, de heimelijke haat die ik jegens mijn vader koesterde, na zijn dood, veranderen in liefde.

2 MIJN VADER

Mijn vader sprak zelden, lachte nooit, schold nooit. Hij knarste alleen af en toe met zijn tanden of balde zijn vuist en als hij toevallig een amandel in zijn hand had, kneep hij hem tussen zijn vingers tot moes. Op een keer toen hij zag dat een aga een christen zadelde en hem belaadde als een ezel, werd hij zo kwaad dat hij zich op de Turk stortte. Hij wilde hem een scheldwoord toeslingeren, maar zijn tong zat in de knoop; hij kon geen menselijk woord uitbrengen en begon te hinniken als een paard. Ik stond erbij, een kind nog, keek naar hem en schrok. En op een middag toen hij naar huis kwam om te eten, hoorde hij in een smal straatje waar hij doorheen liep vrouwen gillen en deuren slaan. Een dronken Turk had zijn kromzwaard getrokken en maakte jacht op de christenen. Toen hij mijn vader zag, stortte hij zich op hem. Het was heet, mijn vader was moe van het werken en had geen zin in een vechtpartij. Even overwoog hij zich om te draaien en het straatje uit te vluchten, niemand had hem gezien; maar hij schaamde zich. Hij deed de voorschoot af die hij droeg, wikkelde hem om zijn vuist en op het moment dat de Turk het kromzwaard boven zijn hoofd hief, gaf hij hem een stomp in zijn buik en vloerde hem. Hij bukte zich, trok hem het kromzwaard uit de vuist en liep door naar huis. Mijn moeder haalde een hemd voor hem om zich te verschonen. Hij was drijfnat van het zweet en ik — ik moet toen ongeveer drie jaar zijn geweest — zat op de bank naar hem te kijken. Zijn bovenlichaam was een en al haar en dampte. En zodra hij zich verschoond en verfrist had, wierp hij het kromzwaard naast mij op de bank en richtte zich tot zijn vrouw:

‘Als je zoon groot is en naar school gaat,’ zei hij tegen haar, ‘geef dat ding dan aan hem om zijn potlood te slijpen.’

Ik herinner mij niet dat hij ooit iets vriendelijks tegen mij gezegd heeft, behalve één keer, toen wij tijdens de opstand op Náxos¹¹ waren. Ik zat toen op de katholieke school bij de paters. We hadden examen gedaan en ik had nogal wat prijzen gekregen, dikke boeken met goud op snee. Ik kon ze niet alleen dragen, mijn vader nam de helft over en zo gingen we naar huis. De hele weg deed hij zijn mond niet open. Hij probeerde zijn vreugde te verbergen over een zoon die hem niet tot schande was. Pas toen wij ons huis binnengingen, zei hij met een zekere tederheid en zonder mij aan te kijken:

‘Kreta hoeft zich voor jou niet te schamen.’

Maar direct was hij kwaad op zichzelf, omdat hij zich had laten kennen en zijn ontroering had laten zien, en heel de avond meed hij mijn blik en was hij uit zijn humeur.

Hij droeg een zware schaduw met zich mee. Als we eens visite hadden, familie of buren, en er gebabbeld en gelachen werd, maar plotseling de deur openging en hij naar binnen kwam, viel zijn schaduw over het huis en verstomde het gepraat en gelach. Hij mompelde binnensmonds een groet, ging op zijn vaste plaats in de hoek van de bank zitten, naast het venster naar de binnenplaats, sloeg zijn ogen neer, opende zijn tabaksdoos en rolde zwijgend een sigaret. De bezoekers kuchten, keken elkaar onrustig en met een verstolen blik aan, stonden kort daarna tactvol op en gingen er op hun tenen vandoor.

Hij haatte de popes; als hij er onderweg een tegenkwam, sloeg hij een kruis om de ongeluk brengende ontmoeting te bezweren, en als de pope hem angstig begroette met: ‘Dag, kapitein Michalis!’ antwoordde hij: ‘Jouw vloek wil ik hebben!’ Hij ging nooit naar de mis, om de popes niet te hoeven zien. Maar iedere zondag bezocht hij na de mis, als iedereen naar huis ging, de kerk en stak een kaars aan bij de wonderdadige icoon van de Heilige Minás. Meer dan alle Christussen en alle Madonna’s vereerde hij de Heilige Minás, want die was de kapitein van Megalo Kastro.

Zijn hart was zwaar, loodzwaar. Waarom? Hij was gezond, zijn zaken gingen goed, hij had niet te klagen over zijn vrouw of zijn kinderen en de mensen respecteerden hem. Enkelen, de eenvoudigsten, stonden op en bogen als hij voorbij kwam, ze legden hun hand op de borst en spraken hem aan met ‘kapitein Michalis’. En met Pasen nodigde de Metropoliet hem samen met de notabelen uit in het bisschoppelijk paleis, na de dienst waarin de verrijzenis van Christus herdacht werd, en trakteerde hem op koffie en een paaskrans met een rood gekleurd ei. En bij het feest van de Heilige Minás, op 11 november, als de processie langs zijn huis trok, bleef hij staan en bad.

Zijn hart werd echter nooit van die drukkende last bevrijd.

‘Waarom heb jij nooit een glimlach op je lippen, kapitein Michalis?’ waagde op een dag kapitein Eliás uit Mesará hem te vragen.

‘Waarom is een raaf zwart, kapitein Eliás?’ antwoordde mijn vader, en hij spuugde het sigarettenpeukje uit, dat hij tussen zijn tanden klemde.

En bij een andere gelegenheid hoorde ik hem tegen de koster van de Heilige Minás zeggen:

‘Mijn vader had je moeten zien, mijn vader, niet mij. Dat was pas een beer van een vent. Wat ben ik tegenover hem? Een zak lucht.’

Op hoge ouderdom en blind greep hij bij de opstand van 1878 nog naar de wapens en ging hij de bergen in om te vechten. Maar de Turken omsingelden hem, vingen hem met een lasso en vermoordden hem voor de deur van het Savathianá-klooster. De monniken bewaarden zijn schedel in het sanctuarium, en op een dag zag ik hem door het venstertje, glanzend, ingesmeerd met heilige olie van de eeuwige lamp, vol diepe kerven van de zwaardhouwen.

‘Op wie leek mijn grootvader?’ vroeg ik aan mijn moeder.

‘Op je vader,’ antwoordde ze, ‘maar dan donkerder.’

‘Wat deed hij?’

‘Hij voerde oorlog.’

‘En als er geen oorlog was?’

‘Dan rookte hij een lange pijp en keek naar de bergen.’

En ik, die als kind erg vroom was, vroeg ook nog:

‘Ging hij naar de kerk?’

‘Nee, maar iedere eerste van de maand haalde hij een pope in huis en die moest bidden dat Kreta de wapens weer op zou nemen. Je grootvader verveelde zich namelijk als hij niets te doen had. ‘Ben je niet bang voor de dood, vader?’ vroeg ik hem eens toen hij weer zijn wapens omgordde. Maar hij gaf geen antwoord; hij keek niet eens om.’

Toen ik groter was, wilde ik ook nog aan mijn moeder vragen of hij van de vrouwen hield, maar ik durfde het niet en ben er dus nooit achter gekomen. Maar hij moet zeker van ze gehouden hebben, want toen na zijn dood zijn hutkoffer geopend werd, vond men een kussen vol met zwarte en bruine vlechten.

3 MIJN MOEDER

Mijn moeder was een heilige vrouw. Hoe kon ze gedurende vijftig jaar, zonder dat haar hart brak, naast zich de adem en de geur van de leeuw verdragen? Zij bezat het geduld, het uithoudingsvermogen en de lieflijkheid van de aarde. Al mijn voorouders van moederskant waren boeren. Gebogen over de aarde, vastgeplakt aan de aarde, hun voeten, hun handen en hun geest gevuld met aarde. Ze hielden van de aarde en vestigden er al hun hoop op. In de loop van de generaties waren ze één met haar geworden. Bij droogte zagen ook zij reikhalzend naar regen uit, en als de eerste regen viel, kraakten hun botten en zwollen ze als rietstengels. En als ze met de ploeg diepe voren in haar schoot trokken, beleefden ze in hun borst en in hun dijen opnieuw de eerste nacht waarin ze met hun vrouw sliepen.

Twee keer per jaar, met Pasen en met Kerstmis, vertrok mijn grootvader uit het veraf gelegen dorp en kwam hij naar Megalo Kastro om zijn kleinkinderen en zijn dochter te bezoeken. Hij regelde het altijd zo dat hij aanklopte op een moment waarvan hij wist dat het beest, zijn schoonzoon, niet thuis was. Grootvader was een krasse, oude man met witte haren die nooit geknipt werden, lachende, blauwe ogen en grote werkhanden vol eelt; als hij me daarmee streelde, werd ik bijna gevild. Hij droeg zijn donkerblauwe, zondagse Kretenzer pofbroek, zwarte laarzen en een witte hoofddoek met blauwe stippen. Hij bracht altijd hetzelfde geschenk mee: een in de oven gebraden speenvarken, gewikkeld in citroenbladeren; als hij het lachend uitpakte rook het hele huis ernaar. Vanaf die tijd is mijn grootvader zo gekoppeld aan, zo één geworden met het gebraden speenvarken en de citroenbladeren, dat ik geen gebraden varkensvlees meer kan ruiken of een tuin met citroenbomen betreden, zonder dat mijn grootvader weer in mijn geest opstaat, lachend en onsterfelijk, met het gebraden speenvarken in zijn handen. En ik ben blij, want zolang ik leef zal ook hij in mij blijven leven — niemand anders op de wereld herinnert zich hem nog — en wij zullen samen sterven. Deze grootvader was de eerste die mij ertoe bracht niet te willen sterven, om mijn doden niet mét mij te laten sterven. Sindsdien zijn velen van wie ik hield en die stierven, niet in de aarde afgedaald maar in mijn herinnering, en ik weet dat zij zullen leven zolang ik leef.

Wanneer ik aan hem denk, wordt mijn hart gesterkt, want het voelt dat het de dood kan overwinnen. Nooit heb ik een mens ontmoet wiens gelaat omgeven was door zo’n stralende glans, rustig, goedig, als het licht van een olielamp. De eerste keer dat ik hem het huis binnen zag komen, slaakte ik een kreet. Met zijn grote pofbroek, zijn rode gordel, zijn stralende en lachende gezicht leek hij op een vriendelijke watergeest, of een aardgeest die geurend naar natte kruiden net uit de tuin kwam.

Hij haalde van onder zijn hemd een leren tabakszak tevoorschijn, rolde een sigaret, pakte vuursteen en tondel, stak de sigaret aan, rookte en keek met een gelukkig gezicht naar zijn dochter, zijn kleinkinderen en het huis. Zo nu en dan opende hij zijn mond, vertelde over zijn merrie die een veulen gekregen had, over regen en hagel, over de konijnen die een plaag geworden waren en zijn moestuin ruïneerden. En zittend op zijn knieën legde ik mijn arm om zijn hals en luisterde naar hem. Een onbekende wereld ontvouwde zich voor mijn geest, akkers, regenbuien, konijnen; ik werd ook een konijn, ging stiekem naar de tuin van mijn grootvader en at zijn groente op.

Mijn moeder vroeg over deze en gene in het dorp: ‘Hoe gaat het ermee? Leeft hij nog?’ En grootvader antwoordde nu eens met: ‘Die leeft en maakt het goed, hij heeft een gezin,’ dan weer met: ‘Die is dood, al weer een, moge God je een lang leven schenken.’ Hij sprak over de dood zoals hij ook over de geboorte sprak, kalm en met dezelfde stem als waarmee hij over groente en konijnen sprak. ‘Hij is er niet meer, mijn dochter,’ zei hij, ‘we hebben hem begraven. We hebben een sinaasappel in zijn hand gestopt, voor Charon, en hem ook boodschappen meegegeven voor onze verwanten in de Hades. Alles is volgens de regels verlopen, God zij geloofd.’ Hij rookte, blies de rook uit zijn neusgaten en glimlachte.

Zijn vrouw was al jaren dood, en iedere keer als mijn grootvader bij ons kwam bracht hij het gesprek op haar en dan schoten zijn ogen vol tranen. Hij hield van haar nog meer dan van zijn akkers, dan van zijn merrie, en vereerde haar. Hij was arm toen hij trouwde, maar ging er niet onder gebukt. ‘Armoede en gebrek,’ zei hij, ‘doen er niet toe, als je maar een goede vrouw hebt.’ In de dorpen op Kreta bestond toen nog het oude gebruik dat, als de man ’s avonds van de akkers terugkwam, zijn vrouw lauw water voor hem klaar had staan, zich bukte en zijn voeten waste. Op een avond keerde mijn grootvader uitgeput van het werk terug en ging op de binnenplaats zitten; zijn vrouw kwam met een grote kom lauw water, knielde voor hem neer en wilde zijn met stof bedekte voeten gaan wassen. Mijn grootvader keek met medelijden naar haar, zag haar handen die ruw waren geworden door het dagelijkse werk in huis, zag haar haren die grijs werden. Ze is oud aan het worden, de arme ziel, dacht hij, haar haren worden grijs onder mijn handen. Hij had met haar te doen, tilde zijn voet op en schopte de kom met water om.

‘Van nu af aan, vrouw, was je mijn voeten niet meer,’ zei hij. ‘Je bent toch mijn slavin niet. Mijn vrouw ben je, mijn vrouwe.’

Op een dag hoorde ik hem zeggen:

‘Moge God medelijden hebben met haar ziel. Nooit stelde ze mij teleur. Behalve één keer...’

Hij zweeg, zuchtte en vervolgde:

‘Iedere avond stond ze bij de deuropening op mij te wachten als ik terugkeerde van de akkers. Ze liep mij tegemoet, pakte het gereedschap van mijn schouder om mij te helpen en samen gingen we het huis binnen... Maar op een avond vergat ze het, ze kwam mij niet tegemoet, en mijn hart brak...’

Hij sloeg een kruis.

‘God is groot,’ mompelde hij. ‘Ik vertrouw op hem, hij zal het haar vergeven.’

Zijn ogen waren weer vochtig geworden, hij keek naar mijn moeder en glimlachte.

‘Vind je het niet zielig, grootvader,’ vroeg ik hem bij een andere gelegenheid, ‘vind je het niet zielig om de speenvarkens dood te maken en ze op te eten?’

‘Ik vind het zielig, mijn kind, ik vind het zielig, God weet het, maar ze zijn zo lekker, die rakkers...’ antwoordde hij schaterend.

Iedere keer als ik aan die oude man met zijn rode wangen denk, groeit mijn vertrouwen in de aarde en in de inspanningen van de mens op deze aarde. Hij was een van die zuilen die de wereld op hun schouders torsen, waardoor ze niet valt.

Alleen mijn vader moest niets van hem hebben. Hij had niet graag dat mijn grootvader in zijn huis kwam en met zijn zoon sprak. Het was alsof hij vreesde dat ik besmet zou worden. En als met Kerstmis of met Pasen de tafel gedekt was, raakte hij het gebraden speenvarken niet aan, zelfs de geur stond hem tegen. Hij stond zo snel mogelijk van tafel op en ging roken om de stank te verdrijven. Hij zei niets; behalve één keer, toen grootvader al weg was. Hij fronste zijn wenkbrauwen en mompelde minachtend:

‘Pff, die blauwoog!’

Later vernam ik dat mijn vader niets op de wereld zo verafschuwde als blauwe ogen: ‘De duivel,’ zei hij, ‘heeft blauwe ogen en rode haren.’

Wat een rust als mijn vader niet thuis was, wat gingen de uren snel en vol geluk voorbij in het omheinde tuintje van onze binnenplaats. De wingerd boven de put, in de hoek van de binnenplaats een grote geurende mimosa, rondom de potten met basilicum, goudsbloemen en Arabische jasmijn, en mijn moeder zat onder het venster, breide kousen, maakte groente schoon, kamde de haren van mijn kleine zusje of leerde haar lopen ... En gehurkt op een bankje keek ik naar haar, luisterde naar de voetgangers die buiten de gesloten poort voorbij liepen en ademde de geur van jasmijn en vochtige aarde in, en de wereld drong mijn lichaam binnen, de botten van mijn hoofd kraakten en schoven uit elkaar om ruimte te maken.

De uren die ik samen met mijn moeder doorbracht waren vol mysterie. We zaten tegenover elkaar — zij op een stoel naast het venster, ik op een bankje — en ik voelde hoe, in de stilte, mijn borst zich vulde en zich verzadigde, alsof de lucht tussen ons uit melk bestond en ik gezoogd werd.

Boven ons de mimosa; als hij in bloei stond, geurde heel de binnenplaats. Ik hield veel van zijn geurige, gele bloemen. Mijn moeder deed ze in dekenkisten, tussen het ondergoed en de lakens; heel mijn jeugd geurde naar mimosa.

Wij hadden veel ongedwongen gesprekken met elkaar; nu eens vertelde mijn moeder over haar vader en over het dorp waar ze geboren was, dan weer vertelde ik over de heiligenlevens die ik gelezen had en die ik met mijn fantasie verfraaide. Voor mij waren hun martelingen niet voldoende, ik deed er nog een schepje bovenop, tot mijn moeder begon te huilen. Dan kreeg ik medelijden met haar, kroop op haar schoot, streelde haar haren en troostte haar:

‘Die zijn nu in het paradijs, moeder, maak je niet ongerust, ze wandelen onder bloeiende bomen, praten met de engelen en zijn hun folteringen vergeten. En elke zondag trekken ze gouden kleren aan, zetten rode petten met kwastjes op en gaan dan bij God op visite.’

En mijn moeder droogde haar tranen, keek mij aan alsof ze zeggen wilde: ‘Is dat echt waar?’ en glimlachte.

En de kanarie, in zijn kooi, luisterde naar ons, stak zijn snavel in de lucht en zong, dronken van geluk, alsof hij uit het paradijs was neergedaald, alsof hij voor een ogenblik de heiligen verlaten had en naar de aarde gekomen was om de mensen een hart onder de riem te steken.

Mijn moeder, de mimosa en de kanarie horen in mijn herinnering onafscheidelijk en voor eeuwig bij elkaar. Ik kan geen mimosa meer ruiken, geen kanarie horen, zonder dat mijn moeder uit haar graf — uit mijn binnenste — opstaat om zich met die geur en de zang van de kanarie te verenigen.

Ik heb mijn moeder nooit zien lachen; ze glimlachte slechts, en met haar diep liggende zwarte ogen keek ze de mensen geduldig en vol goedheid aan. Ze liep als een goede geest in huis heen en weer en kreeg alles moeiteloos en geruisloos voor elkaar. Het was alsof haar handen een weldadige, magische kracht hadden, die vol goedheid voorzag in de dagelijkse behoeften. Misschien is ze wel een fee, dacht ik, terwijl ik in stilte naar haar keek, de fee uit de sprookjes. En in mijn kindergeest begon de fantasie te werken: op een nacht had mijn vader, toen hij langs de rivier liep, haar in de maneschijn zien dansen. Hij stortte zich op haar, pakte haar sluier af, nam haar mee naar huis en maakte haar tot zijn vrouw. En heel de dag loopt mijn moeder nu in het huis op en neer op zoek naar haar sluier om die weer om te doen, weer fee te worden en te vertrekken. Ik zag haar heen en weer lopen, kasten en kisten openen, deksels van potten afhalen, bukken om onder de bedden te kijken, en rilde bij de gedachte dat ze haar magische sluier zou vinden en weer onzichtbaar zou worden. Deze vrees duurde jaren en sloeg diepe wonden in mijn kinderziel. En ook nu nog, maar minder uitgesproken, houdt deze vrees zich in mij staande: ik observeer elk geliefd persoon, elk geliefd idee met angst, want ik weet dat ze hun sluier zoeken om te verdwijnen.

Slechts één keer herinner ik mij mijn moeder met ongewoon stralende ogen, lachend en genietend, zoals ze dat gedaan moet hebben voor haar huwelijk, of toen ze nog verloofd was. Het was de eerste dag van mei, wij waren naar Fódele gegaan, een dorp rijk aan water en sinaasappelboomgaarden; mijn vader zou peter zijn bij een doop. Plotseling barstte er een hevig onweer los. De hemel was een en al water en loosde het op de aarde, en die opende zich klokkend en ontving het mannelijke water diep in haar schoot. De notabelen van het dorp waren met hun vrouwen en hun dochters in de grote kamer van het huis van het petekind bij elkaar gekomen. Regen en weerlicht drongen via kieren bij de deur en de vensters naar binnen, de lucht rook naar sinaasappels en aarde. Dienbladen gingen rond, met wijn, raki en lekkere hapjes. De avond begon te vallen en de lampen werden aangestoken. De mannen kwamen los, de anders zo ingetogen vrouwen sloegen hun ogen op en begonnen te kakelen als patrijzen. Buiten brulde God nog steeds, de donderslagen volgden elkaar steeds sneller op. De smalle straatjes van het dorp waren rivieren geworden, stenen buitelden wild lachend mee, God was een wolkbreuk geworden en hij omarmde, drenkte, bevruchtte de aarde.

Vader wendde zich tot mijn moeder. Voor de eerste keer zag ik hem met tederheid naar haar kijken, en zijn stem klonk voor de eerste keer zacht en liefdevol:

‘Maryí’ zei hij tegen haar, ‘zing.’

Hij gaf haar, in het bijzijn van zoveel mannen, verlof om te zingen. Verward sprong ik op. Ik weet niet waarom, maar ik was boos. Ik wilde naar mijn moeder rennen om haar te beschermen, maar mijn vader liet mij met een tik op mijn schouder weten dat ik weer moest gaan zitten. Mijn moeder kende ik niet meer terug, haar gezicht straalde alsof het door de regen en de bliksem omarmd werd. Ze rekte haar hals. Ik herinner mij dat ze haar lange ravenzwarte haren plotseling losgooide, ze bedekten haar rug en reikten tot aan haar heupen. Ze begon ... En met wat voor een stem: diep, zacht, een beetje hees, een en al hartstocht. Ze keek naar mijn vader met half gesloten ogen en zong een mandinada¹². Deze mandinada zal ik nooit vergeten. Toen begreep ik niet waarom ze hem zong en voor wie; later, toen ik ouder werd, begreep ik het. Ze zong met haar zachte stem, vol ingehouden hartstocht, en keek naar mijn vader:

Als jij hier door de straten loopt, hoe gaan ze dan niet bloeien,
hoe word jij dan geen adelaar die goudgevleugeld opwiekt!

Ik wendde mijn ogen af; ik wilde mijn vader niet zien, ik wilde mijn moeder niet zien, ik ging naar het venster, drukte mijn voorhoofd tegen het glas en zag de regen vallen en de aarde omwoelen.

De zondvloed hield heel de dag aan. De nacht was gevallen, buiten was het donker geworden, hemel en aarde hadden zich met elkaar verenigd, waren beide in modder overgegaan. Nog meer lampen werden aangestoken, allen verhuisden in de richting van de muren, de tafels en de stoelen werden opzijgeschoven om ruimte te maken voor jong en oud om te dansen. De lyra-speler¹³ installeerde zich op een hoge kruk, in het midden van de kamer. Hij greep de strijkstok als een zwaard vast, mompelde van onder zijn snor zachtjes een mandinada en begon te spelen. Voeten begonnen te kriebelen, lichamen kregen vleugels, mannen en vrouwen keken elkaar aan en sprongen op. Een bleke, slanke vrouw van ongeveer veertig jaar ging voorop. Haar lippen waren oranje, want ze had ze ingewreven met notenbladeren, en haar ravenzwarte haren glansden van de laurierolie. Ik draaide mij om, zag haar en schrok; want rondom haar ogen waren twee donkere blauwe kringen en daarbinnen straalden, nee straalden niet, brandden twee pikzwarte ogen. Een ogenblik leek het alsof ze naar mij keek. Ik klampte mij aan de schort van mijn moeder vast, het was alsof deze vrouw mij wilde grijpen, mij mee wilde nemen...

‘Bravo, Sourmelína!’ riep een robuuste oude man met een sik als een bok. Hij sprong naar haar toe, deed zijn zwarte hoofddoek af, gaf de ene punt aan de vrouw, pakte zelf de andere en zo stortten ze zich beiden, in vervoering, met opgeheven hoofd en kaarsrechte rug, in de dans.

De vrouw droeg houten klompschoentjes, ze stampte ermee op de houten vloer, stootte ze met kracht tegen elkaar en heel het huis schudde. Haar witte halsdoek sprong los, de gouden munten die haar hals sierden werden zichtbaar. Haar neusvleugels trilden, ze speurden de lucht af, snoven de geur van mannen rondom. Ze boog, wervelde, deed alsof ze in de armen van de man voor haar wilde vallen, maar met een plotselinge beweging van haar heupen was ze weer weg. De oude danser hinnikte als een paard, pakte haar uit de lucht, hield haar stevig vast, maar ze ontglipte hem weer. Ze speelden, joegen elkaar na, donder en regen verdwenen, de wereld zonk weg, en boven de chaos bleef slechts deze vrouw over, de dansende Sourmelía. De lyra-speler was niet meer in staat op zijn kruk te blijven zitten en sprong op. De strijkstok raakte buiten zinnen; hij had niet langer de leiding, volgde slechts de voeten van Sourmelína en kreunde en brulde als een mens.

Het gezicht van de oude man was grimmig geworden, purper. Hij keek naar de vrouw, zijn lippen trilden, het was alsof hij op het punt stond zich op haar te storten en haar in stukken te scheuren. De lyra-speler moet dit hebben gevoeld, en plotseling stopte de strijkstok. De dans stokte, en de twee dansers stonden daar, met één been in de lucht, roerloos. Het zweet gutste omlaag. De mannen snelden toe, pakten de oude en wreven hem in met raki, en de vrouwen omringden Sourmelína, om haar af te schermen voor de blikken van de mannen. Ik wrong mij tussen hen in, ik was immers nog geen man, en ze lieten me begaan. Ze maakten het bovenste gedeelte van haar japon los, besprenkelden haar hals, oksels en slapen met sinaasappelbloesemwater. En zij had haar ogen gesloten en glimlachte.

Sindsdien zijn de dans, Sourmeílna en de schrik — de dans, de vrouw en de dood — in mij met elkaar versmolten, één geworden. Veertig jaar later in Tiflis, op het hoge dakterras van het hotel ‘Oriënt’, stond een Indische op om te dansen. Boven haar straalden de sterren. Het terras was niet verlicht, rondom zaten ongeveer tien mannen, en je zag slechts de kleine rode lichtjes van hun sigaretten. Behangen met armbanden, oorhangers, edelstenen en gouden enkelbanden, danste de vrouw langzaam, met een mysterieuze vrees, alsof ze aan de rand van de afgrond, of van God, danste, en met hem speelde, ze naderde, verwijderde zich, daagde hem uit en trilde over heel haar lichaam, uit angst te vallen. Soms stond ze stil, en als twee slangen rolden slechts haar armen over elkaar, ontrolden zich weer, verenigden zich erotisch met elkaar in de lucht. De rode lichtjes doofden, in heel de oneindigheid van de nacht bleef slechts deze dansende vrouw over met boven haar de sterren. Die dansten ook samen met haar, onbeweeglijk. Wij hielden allemaal de adem in. En plotseling schrok ik, dit was geen vrouw die aan de rand van de afgrond danste, het was onze eigen ziel die flirtte en speelde met de dood.

4 DE ZOON

Alle ervaringen van mijn kinderjaren nam ik zo gulzig in mij op en ze lieten zo’n diepe indruk achter dat ik zelfs nu, op mijn oude dag, er niet genoeg van kan krijgen ze boven te halen en opnieuw te beleven. Ik herinner mij met onfeilbare precisie mijn allereerste kennismaking met de zee, met het vuur, met de vrouw en met de geuren van de wereld.

De eerste herinnering in mijn leven is deze: ik kroop op handen en voeten over de drempel. Ik kon nog niet staan en stak verlangend en angstig mijn tere hoofd naar buiten, in de vrije lucht van de binnenplaats. Tot dan toe had ik door het vensterglas gekeken, maar niets gezien. Nu keek ik niet alleen, ik zag voor de eerste keer de wereld. Een verpletterend schouwspel! Het kleine tuintje op de binnenplaats leek eindeloos. Duizenden bijen zoemden onzichtbaar, een bedwelmende geur, de warme zon stroperig als honing, de lucht schitterde alsof ze met zwaarden bewapend was, en tussen de zwaarden kwamen insecten naar mij toe met veelkleurige, roerloze vleugels, rechtop, als engelen. Ik schrok, slaakte een kreet, mijn ogen vulden zich met tranen en de wereld verdween.

Op een andere dag, zo herinner ik me, nam een man met een stekelige baard mij op zijn arm en droeg mij naar de haven. Toen we dichterbij kwamen hoorde ik een monster brullen en zuchten, alsof het dreigde, of alsof het gewond was. Ik was bang en spartelde tussen de armen van de man, ik wilde vluchten en krijste als een vogel. Plotseling was daar de scherpe geur van de peulen van de Johannesbroodboom, teer en rotte citrusvruchten. Mijn binnenste opende zich krakend om hem binnen te laten. Ik spartelde tussen de behaarde armen die mij droegen. En toen, bij een bocht in de weg, wat een monster was dat, wat een frisheid, wat een eindeloze zucht. De hele zee, donkerblauw, bruisend, vol stemmen en geuren stortte zich schuimend in mij naar binnen. Mijn tere slapen openden zich en mijn hoofd werd gevuld met gelach, zeelucht en vrees.

Verder herinner ik mij een vrouw, onze buurvrouw Anníka; een jonge moeder, blank en mollig, pas getrouwd, met lange, blonde haren en grote ogen. Ik moet ongeveer drie jaar geweest zijn en speelde die avond op de binnenplaats. Het tuintje rook naar de zomer. De vrouw bukte, pakte mij op, zette mij op haar schoot en omhelsde mij. Ik sloot mijn ogen, leunde tegen haar open boezem en rook haar lichaam. Een warme, sterke geur, een zure lucht van melk en zweet dampte van het lichaam van de jonge bruid, en hangend tegen haar boezem ademde ik verward deze geur in. Plotseling werd ik duizelig, ik viel in zwijm. De buurvrouw schrok, pakte mij op en zette mij met een vuurrood gezicht tussen twee potten met basilicum. Sindsdien zette ze mij nooit meer op haar schoot; ze keek alleen nog naar me met haar grote ogen, heel teder, en glimlachte.

Op een zomeravond zat ik weer op onze binnenplaats, op mijn bankje. Ik herinner mij dat ik naar boven keek en voor de eerste keer de sterren zag. Ik sprong op en riep geschrokken: ‘Vonken! Vonken!’ De hemel leek voor mij op een onmetelijke vuurzee, en mijn kleine lichaampje gloeide.

Dat waren mijn eerste contacten met de aarde, met de zee, met de vrouw, met de sterrenhemel. Ook nu nog, in de meest intense ogenblikken in mijn leven, beleef ik deze vier ontzagwekkende elementen met precies dezelfde hartstocht als toen ik nog klein was. En ik voel, ook nu nog, dat ik deze vier elementen dan slechts diep beleef — zo diep als mijn ziel en mijn lichaam maar kunnen — als ik er in slaag dezelfde verbazing, schrik en vreugde te beleven die ze mij gaven toen ik nog klein was. En omdat het de eerste krachten waren die mijn ziel in bezit namen, terwijl ik mij dat bewust was, hebben zij zich met z’n vieren in mij onafscheidbaar met elkaar verenigd, zijn ze één geworden. Het is alsof ze een en hetzelfde gezicht zijn met telkens een ander masker. Als ik naar de sterrenhemel kijk, lijkt hij voor mij nu eens op een bloeiende tuin, dan weer op een donkere gevaarlijke zee, dan weer op een zwijgend gezicht vol met tranen.

En verder is iedere ontroering van mij, ieder idee, zelfs het meest abstracte, opgebouwd uit deze vier primaire elementen. Zelfs het meest metafysische probleem krijgt in mij een warm, fysiek lichaam, dat naar zee, aarde en mensenzweet ruikt. Het Woord moet, om mij te raken, warm vlees worden. Ik begrijp slechts als ik kan ruiken, zien en aanraken.

Behalve door deze eerste vier contacten werd mijn ziel ook sterk beïnvloed door een toevallige gebeurtenis. Toevallig? De angstige geest, bang dat hij onzin uitkraamt waardoor zijn gevoel van eigenwaarde aangetast zou kunnen worden, geeft deze laffe, voorzichtige en vage term aan alles wat hij niet kan ontwarren. Ik moet vier jaar geweest zijn toen mijn vader mij als nieuwjaarsgeschenk — ‘de goede hand’ zeggen wij op Kreta — een draaiende wereldbol en een kanarie cadeau gaf. Ik sloot de ramen en de deuren van mijn kamer, opende de kooi en liet de kanarie vrij rond vliegen. En die nam de gewoonte aan om boven op de wereldbol te gaan zitten zingen; uren aan een stuk. En ik, ik hield mijn adem in en luisterde.

Dit zeer simpele voorval heeft, naar ik denk, mijn leven meer beïnvloed dan alle boeken en alle mensen die ik later leerde kennen. De jaren dat ik onverzadigbaar over de wereld zwierf, alles begroetend en van alles afscheid nemend, voelde ik dat mijn hoofd de wereldbol was en dat boven op mijn hersenen een zingende kanarie zat.

Ik vertel uitvoerig over mijn kinderjaren, niet omdat de betovering van de eerste herinneringen zo groot is, maar omdat op die leeftijd, net als in dromen, een schijnbaar onbetekenend voorval zonder opsmuk het ware gezicht van de ziel laat zien, beter dan een of andere psychoanalyse later. Omdat de middelen tot expressie zowel in de kinderjaren als bij dromen erg eenvoudig zijn, wordt zelfs de meest ingewikkelde inwendige rijkdom bevrijd van al het overbodige en blijft slechts de essentie over.

De hersenen van een kind zijn zacht, zijn vlees is teer. Zon, maan, regen, wind, stilte, alles valt boven op hem en als luchtig deeg wordt hij gekneed. Het kind neemt de wereld onverzadigbaar in zich op, ontvangt haar in zijn binnenste, assimileert haar en verandert haar in kind.

Ik herinner mij dat ik vaak op de drempel van ons huis zat. De zon straalde, de lucht brandde, bij een groot huis in de buurt trad men de druiven, de wereld rook naar most. Ik sloot vol geluk mijn ogen, stak mijn handen uit en wachtte. En God kwam. Zolang ik kind was, heeft hij mij nooit teleurgesteld. Hij kwam, kind net als ik, en stopte in mijn handen zijn speelgoed — de zon, de maan, de wind. ‘Dit is voor jou,’ zei hij tegen mij. ‘Dit is voor jou, speel er maar mee, ik heb nog meer.’ Ik opende mijn ogen. God was verdwenen, maar in mijn handen was zijn speelgoed achtergebleven.

Ik bezat zonder het te weten — ik wist het niet omdat ik het beleefde — de almacht van God. Ik schiep de wereld zoals ik haar hebben wilde. Ik was zacht deeg, zij was ook zacht deeg. Ik herinner mij dat ik, toen ik nog klein was, meer dan van alle andere vruchten van kersen hield. Ik wierp ze in een emmer water, bukte en zag vol bewondering hoe die dikke, zwarte of rode kersen groter werden zodra ze in het water terechtkwamen. Maar als ik ze er uithaalde, zag ik tot mijn grote teleurstelling dat ze weer klein werden. Ik sloot dus mijn ogen, om niet te zien dat ze klein werden, en stopte ze, zo reusachtig als ze mij leken, in mijn mond.

Dit onbeduidende voorval openbaart mijn manier om de werkelijkheid te benaderen, ook nu nog, nu ik oud ben. Ik herschep haar, stralender, beter, meer in harmonie met mijn doelstellingen. Het verstand roept, verklaart, bewijst, protesteert. Maar in mij verheft zich een stem: ‘Zwijg, verstand, laten wij naar het hart luisteren,’ roept ze tegen hem. Welk hart? De essentie van het leven, de waanzin. En het hart begint te zingen als een vogel.

‘Wij kunnen de werkelijkheid niet veranderen,’ zegt een mij dierbaar Byzantijns mysticus. ‘Laten wij daarom de blik veranderen waarmee wij naar de werkelijkheid kijken.’ Dat deed ik toen ik kind was; dat doe ik ook nu nog, op de momenten in mijn leven waarop ik het meest creatief ben.

Werkelijk, wat een wonderen zijn de ogen, de oren en het verstand van een kind, hoe nemen ze onverzadigbaar de wereld in zich op om zich ermee te vullen! De wereld is een vogel met rode, groene en gele veren. En hoe jaagt het kind hem na om hem te vangen!

Waarachtig, niets lijkt méér op het oog van God dan het oog van een kind, dat, voor de eerste keer, de wereld ziet en vorm geeft. Voor die tijd was de wereld een chaos. Alle schepsels, dieren, bomen, mensen, stenen, stroomden ongeordend voor het oog van het kind voorbij, nee, niet vóór hem, ín hem; alles, vormen, kleuren, stemmen, geuren, bliksems, en hij was niet in staat ze vast te houden, orde te scheppen. De wereld van het kind is niet gemaakt uit modder die weerstand biedt, ze bestaat uit wolken; een fris windje waait langs zijn slapen en de wereld verdicht zich, lost op, verdwijnt. Op dezelfde manier moet, vóór de schepping, de chaos aan het oog van God voorbij getrokken zijn.

Toen ik kind was, werd ik één met alles wat ik zag en aanraakte; met de lucht, met het insect, met de zee, met de wind. De wind had toen een borst, hij had handen en hij streelde mij. Soms was hij boos, verzette zich en belemmerde mij bij het lopen; soms, zo herinner ik mij, gooide hij mij zelfs om. Hij plukte de bladeren van de wingerd, gooide mijn haren in de war, die mijn moeder zo netjes gekamd had, rukte de doek van het hoofd van onze buurman mijnheer Dimitrós en tilde de rok van zijn vrouw Pinelópi omhoog.

Ik was nog niet gescheiden van de wereld, maar langzaam maakte ik mij van haar los. Aan de éne kant stond nu de wereld, aan de andere kant stond ik, en de strijd begon.

En op een dag, terwijl het kind op de drempel van de deur zit en de waterval van de wereld, troebel en dicht, ondergaat, ziet hij plotseling. De vijf zintuigen hebben een vaste vorm gekregen, ieder heeft zijn eigen weg gevonden en ze hebben onder elkaar het koninkrijk van de wereld verdeeld. Ik herinner mij dat de geur als allereerste in mij een vaste vorm aannam, hij begon als eerste orde in de chaos te scheppen.

Toen ik twee, drie jaar was, had ieder mens zijn eigen geur. Voordat ik mijn ogen opsloeg om hem aan te kijken, herkende ik hem al aan de geur die hij verspreidde. Mijn moeder rook anders dan mijn vader, elke oom rook anders, iedere buurvrouw. En naar gelang de geur mocht ik degene die mij in zijn armen nam of verzette ik mij en wilde niets van hem weten. Na verloop van tijd verzwakte dit vermogen van mij; de geuren verenigden zich met elkaar, alle mensen hulden zich in dezelfde stank — de stank van zweet, rook en benzine.

Onfeilbaar herkende ik boven alles het verschil in geur tussen een christen en een Turk. Tegenover ons huis woonde een vriendelijke Turkse familie. Als de vrouw bij ons op bezoek kwam, maakte de geur die zij verspreidde mij misselijk en ik plukte een takje basilicum om eraan te ruiken, of stak in elk neusgat een mimosabloem. Maar deze vrouw, Fatoumé, had een dochtertje van ongeveer vier jaar, ik moet drie geweest zijn. Dit dochtertje, Eminé, verspreidde een buitengewone geur, Turks noch Grieks, die ik zeer aangenaam vond. Eminé was wit, mollig, ze had hele kleine vlechtjes in haar haren en aan elk vlechtje hing een schelpje of een blauw steentje om haar te beschermen tegen het boze oog, haar handpalmen en voetzolen waren met kina geverfd; ze rook naar nootmuskaat.

Ik wist wanneer haar moeder niet thuis was, ging dan naar de buitendeur en zag haar mastiek¹⁴ kauwend op de drempel zitten. Ik gaf haar een teken dat ik er aankwam. Maar tot aan de drempel waar zij zat, moest ik eerst drie treden op, die mij buitengewoon hoog leken. Hoe moest ik die beklimmen? Zwetend en zwoegend klom ik met veel moeite op de eerste, en daarna volgde een nieuwe strijd om de tweede te beklimmen. Ik stopte een ogenblik om op adem te komen, sloeg mijn ogen op en keek haar aan. Ze zat onverschillig op de drempel en stak geen hand uit om mij te helpen; ze keek mij roerloos aan en wachtte. Het was alsof ze wilde zeggen: ‘Als je de hindernissen kunt overwinnen, best, dan zul je mij bereiken en zullen wij met elkaar spelen. Maar als je het niet kunt, ga dan maar terug!’ Na veel inspanning zegevierde ik tenslotte en bereikte de drempel waar ze op zat. Dan stond ze op, pakte mij bij de hand en nam me mee naar binnen. Haar moeder was de hele morgen weg, ze was werkster. Direct trokken wij onze sokken uit, gingen op onze rug op de grond liggen en plaatsten onze naakte voeten tegen elkaar. Wij zeiden niets. Ik sloot mijn ogen en voelde dat de warmte van Eminé van haar voeten naar mijn voeten stroomde, langzaam tot aan mijn knieën steeg, mijn buik, mijn borst, en mij vulde. Ik voelde een zo groot genot dat ik dacht dat ik zou bezwijmen... Nooit, in mijn hele leven, heeft een vrouw mij een prikkelender vreugde gegeven. Nooit heb ik zo diep het geheim van de warmte van een vrouwenlichaam gevoeld. Zelfs nu nog, zeventig jaar later, voel ik als ik mijn ogen sluit de warmte van Eminé vanaf mijn voetzolen opstijgen en zich door mijn hele lichaam, mijn hele ziel verspreiden.

Geleidelijk verloor ik mijn angst voor het lopen en het klimmen. Ik ging de nabij gelegen huizen binnen en speelde met de kinderen uit de buurt. De wereld werd groter.

Toen ik vijf jaar werd, bracht men mij naar een halfbakken onderwijzeres die mij moest leren hoe ik op een lei strepen kon trekken en cirkels kon maken, om mijn hand te oefenen, opdat ik later, als ik groter was, de letters van het alfabet zou kunnen schrijven. Het was een vriendelijk vrouwtje, een beetje gebocheld, klein, mollig, een pukkel rechts op de kin; mevrouw Aretí was haar naam. Ze leidde mijn hand — haar adem rook naar koffie — en deed mij voor hoe ik de griffel vast moest houden en mijn vingers moest sturen.

In het begin moest ik haar niet, haar adem en haar bochel stonden mij tegen. Maar langzaam, ik weet niet hoe, begon ze voor mijn ogen van gedaante te veranderen: de pukkel verdween, haar rug werd rechter, haar slappe lichaam werd slanker en mooier. Na een aantal weken was ze een ranke engel geworden, in een sneeuwwit kleed, die een reusachtige bronzen trompet vasthield. Ik moet deze engel op een of andere icoon in de kerk van de Heilige Minás gezien hebben, en het oog van het kind deed weer zijn wonder, engel en mevrouw de onderwijzeres werden één.

Jaren verstreken. Ik ging naar het buitenland, keerde weer op Kreta terug en ik kwam voorbij het huis van mijn onderwijzeres. Op de drempel zat een oud vrouwtje zich te warmen in de zon. Ik herkende haar aan de pukkel op haar kin. Ik ging naar haar toe en vertelde wie ik was, ze begon van vreugde te huilen. Ik bracht als geschenk koffie en suiker en een doos Turks fruit mee. Een ogenblik aarzelde ik; ik durfde het eigenlijk niet te vragen, maar het beeld van de engel met de trompet had zich zo stevig in mij vastgezet, dat ik mij niet meer kon bedwingen.

‘Mevrouw Aretí,’ zei ik tegen haar, ‘heeft u ooit een wit kleed gedragen en een grote bronzen trompet vastgehouden?’

‘Heer ontferm u over mij,’ riep het arme vrouwtje uit, en ze sloeg een kruis. ‘Ik in een wit kleed, mijn kind? Ik met een trompet? God beware me! Ik een prima-donna?’ En de tranen rolden uit haar ogen.

In mijn tere kinderhersenen werd alles magisch hervormd, aan gene zijde van de logica, zeer dicht bij de waanzin. Maar deze waanzin is de korrel zout die ervoor zorgt dat het gezond verstand niet bederft. Ik leefde, sprak en wandelde in een sprookje, dat ik ieder moment zelf schiep en waarin ik wegen opende om verder te gaan. Ik zag hetzelfde voorwerp nooit twee keer, want iedere keer gaf ik het een ander gezicht waardoor het onherkenbaar werd. Ieder ogenblik vernieuwde zich voor mij de maagdelijkheid van de wereld.

Enkele vruchten in het bijzonder oefenden een onverklaarbare aantrekkingskracht op mij uit, met name vijgen en kersen. En bij vijgen niet alleen de vruchten, maar ook de bladeren en hun geur. Ik sloot mijn ogen, rook ze en werd bleek door het prikkelende, lijfelijke geluk, nee niet het geluk maar de onrust, vrees en huivering, alsof ik een donker, gevaarlijk bos in ging.

Op een dag nam mijn moeder mij mee naar een afgelegen strand buiten Megalo Kastro, waar de vrouwen baadden. Mijn hoofd vulde zich met de eindeloze, bruisende zee. Te midden van al dat gloeiende blauw verschenen zeer bleke, zwakke, vreemde lichamen, zo leek het mij, alsof ze ziek waren. Ze slaakten schrille kreten en gooiden water naar elkaar. De meesten zag ik maar tot aan hun middel, de rest was bedekt door de zee. Vanaf hun middel naar beneden moeten dat vissen zijn, fantaseerde ik. Dat moeten wat men noemt zeemeerminnen zijn. Ik herinnerde mij het sprookje dat mijn grootmoeder mij vertelde over een zeemeermin, de zuster van Alexander de Grote. Op zoek naar haar broer zwerft ze over de zeeën en vraagt aan de schepen die voorbij varen: ‘Leeft koning Alexander nog?’ En de schipper leunt over de reling en roept naar haar: ‘Hij leeft, mevrouw, hij leeft en heerst!’ Wee als hij tegen haar zegt dat hij dood is, want dan slaat ze met haar staart op de zee, een zware storm steekt op en de schepen vergaan.

Een van deze zeemeerminnen die voor mij zwommen, verhief zich uit de golven en wenkte mij. Ze riep iets, maar het lawaai van de zee was zo groot dat ik haar niet verstond. Met mijn gedachten bij het sprookje meende ik dat ze naar haar broer vroeg en geschrokken riep ik: ‘Hij leeft, hij leeft en heerst!’ Plotseling begonnen al de zeemeerminnen te lachen, en ik schaamde mij en rende boos weg. ‘Dat de duivel ze hale,’ mompelde ik, ‘het zijn vrouwen, geen zeemeerminnen.’ Ik ging diep beschaamd op een rots zitten, met mijn rug naar de zee.

Ik dank God dat deze frisse kijk van het kind nog steeds veelkleurig en in allerlei toonaarden in mij leeft. Zij verhindert dat mijn geest door slijtage aangetast wordt, voorkomt dat hij wegkwijnt en uitdroogt. Het is de heilige druppel levenswater die voorkomt dat ik sterf. Als ik al schrijvende over de zee wil vertellen, over de vrouw, over God, buig ik mij over mijn borst en luister met gespitste oren naar wat het kind in mij te zeggen heeft; het dicteert mij de woorden. En als ik er enigszins in slaag met woorden deze grote krachten — de zee, de vrouw, God — te benaderen en te omschrijven, heb ik dat te danken aan het kind dat nog steeds in mij leeft. Ik word opnieuw kind om, telkens weer voor de eerste keer, met een maagdelijke blik de wereld te kunnen aanschouwen.

Mijn ouders circuleren beiden in mijn bloed. De één grimmig, hard en somber; de ander, mijn moeder, teder, vriendelijk, heilig. Heel mijn leven draag ik ze met mij mee, geen van beiden zijn ze gestorven. Zolang ik leef, zullen ook zij in mij leven en vechten — ieder in een andere richting — om mijn gedachten en daden te beheersen. En heel mijn leven is dit mijn gevecht: ze met elkaar verzoenen, ervoor zorgen dat de een mij zijn kracht, de ander mij haar tederheid geeft, dat de twist tussen hen, die continu in mij uitbreekt, in het hart van hun zoon wordt omgezet in harmonie.

En dan is er nog dit ongelooflijke: de aanwezigheid van mijn ouders komt bijzonder duidelijk tot uitdrukking in mijn handen; mijn rechterhand is erg sterk, zonder veel gevoel, uiterst mannelijk; mijn linkerhand is overdreven, pathologisch gevoelig. Als ik terugdenk aan de borst van een vrouw waar ik van hield, voel ik een lichte tinteling en pijn in mijn linkerhand, ze staat op het punt blauw te worden van de pijn, bijna is er een wond zichtbaar. Als ik alleen ben en naar een vogel kijk die door de lucht vliegt, voel ik in mijn linkerhand de warmte van zijn buik. In mijn handen, alleen in mijn handen hebben mijn ouders zich van elkaar geïsoleerd; apart van elkaar legden ze er beslag op, mijn vader op mijn rechter- en mijn moeder op mijn linkerhand.

Eén voorval moet ik hier nog vertellen, dat van grote invloed op mijn leven is geweest: het was de eerste wond die mijn ziel opliep. Nu ik oud ben is ze nog steeds niet genezen.

Ik moet vier jaar oud zijn geweest en een oom van mij had me bij de hand gepakt en me meegenomen naar het kleine kerkhof van de Heilige Matteüs dat midden in de stad lag om, zoals hij zei, een buurvrouw te bezoeken.

Het was voor jaar, het kerkhof was overdekt met kamille, een rozenstruik in een hoek zat vol met kleine aprilroosjes. Het moet middag geweest zijn, de zon had de aarde verwarmd en het groen geurde. De deur van de kerk stond open. De pope had wierook in het wierookvat gedaan en zijn stola omgeslagen, hij stapte over de drempel en liep in de richting van de graven.

‘Waarom zwaait hij met een wierookvat?’ vroeg ik aan mijn oom en ademde diep de geur van wierook en aarde in.

Het was een warme geur, die een beetje misselijk leek te maken; ze herinnerde mij aan de geur van het Turkse bad, waar mijn moeder mij de zaterdag van tevoren mee naartoe genomen had.

‘Waarom zwaait hij met een wierookvat?’ vroeg ik weer aan mijn oom, die zwijgend tussen de graven voortliep.

‘Stil, direct zul je het zien, kom mee.’

We kwamen achter de kerk, hoorden mensen praten. Vijf à zes in het zwart geklede vrouwen stonden rondom een graf. Twee mannen tilden de grafsteen op, daarna stapte een van hen in het graf en begon te graven. Wij kwamen dichterbij en bleven voor het open graf staan.

‘Wat doen ze?’ vroeg ik.

‘Ze halen de botten uit de grond.’

‘Welke botten?’

‘Dat zul je zo wel zien.’

De pope was bij het graf blijven staan, zwaaide met het wierookvat op en neer en mompelde gebeden tussen zijn snor en zijn baard. Ik boog mij over de vers uitgegraven aarde: schimmel, een geur van bederf. Vol walging kneep ik mijn neus dicht, maar ik ging niet weg, ik wachtte. De botten, welke botten? vroeg ik mijzelf af en wachtte.

Plotseling ging de man die voorovergebogen aan het graven was rechtop staan, de bovenste helft van zijn lichaam verscheen boven het graf en in zijn handen hield hij een schedel. Hij ontdeed hem van de aarde, haalde met zijn vinger de modder uit de gaten voor de ogen, legde hem op de rand van het graf, bukte zich en begon opnieuw te graven.

‘Wat is dat?’ vroeg ik angstig aan mijn oom.

‘Zie je dat niet? Het hoofd van een dode, een schedel.’

‘Van wie?’

‘Herinner je je haar niet? Van onze buurvrouw Anníka.’

‘Van Anníka!’

Tranen sprongen tevoorschijn, ik begon te brullen.

‘Van Anníka!’ gilde ik. ‘Van Anníka!’ Ik wierp mij op de grond, pakte alle stenen die ik kon vinden en begon ze naar de doodgraver te gooien.

Ik jammerde, riep hoe mooi ze was, hoe lekker ze rook. Als ze bij ons kwam zette ze mij op haar schoot, haalde de kam uit haar haren en kamde mij. Ze kietelde mij onder mijn armen en ik giechelde, piepte als een vogel. Mijn oom nam me in zijn armen, trok me opzij en zei boos:

‘Waarom huil je? Wat wou je dan? Ze is dood. We gaan allemaal dood.’

Maar ik dacht aan haar blonde haren, aan haar rode lippen die mij kusten, aan haar grote ogen, en nu...

‘En haar haren,’ riep ik, ‘haar lippen, haar ogen...?’

‘Weg, weg... De aarde heeft ze opgegeten.’

‘Waarom? Waarom? Dat wil ik niet!’ Mijn oom haalde zijn schouders op:

‘Als je groot bent kom je er wel achter!’

Nog steeds weet ik het niet. Ik ben groot geworden, ik ben oud geworden, maar nog steeds weet ik het niet.

5 DE LAGERE SCHOOL

Met mijn ogen zoals altijd vol magie, een gonzend hoofd vol honing en bijen, een rode wollen muts op het hoofd en schoentjes met rode kwastjes aan de voeten, ging ik op een morgen op weg, half blij en half angstig, terwijl mijn vader mij bij de hand vasthield. Mijn moeder had mij een takje basilicum meegegeven — ik moest er maar aan ruiken om moed te verzamelen — en om mijn hals had ze het gouden doopkruisje gehangen.

‘Met de zegen van God en met mijn zegen. . .’ mompelde ze, terwijl ze mij vol bewondering aankeek.

Ik was net een uitbundig versierd offerdier en ik voelde inwendig zowel trots als vrees. Maar mijn hand zat stevig vastgeklemd in de hand van mijn vader en dat gaf mij kracht. Wij liepen en liepen, door de smalle straatjes, bereikten de kerk van de Heilige Minás, sloegen af en gingen een oud gebouw binnen, met in de hoeken vier grote lokalen, en een grote binnenplaats, met een stoffige plataan in het midden. Schichtig bleef ik even staan, mijn hand begon in de grote warme hand te trillen.

Mijn vader bukte, raakte mijn haren aan, streelde mij. Ik schrok terug; hij had, voor zover ik het mij kon herinneren, mij nog nooit gestreeld. Ik sloeg mijn ogen op en keek hem angstig aan. Hij zag dat ik schrok en trok zijn hand terug.

‘Hier zul je leren lezen en schrijven,’ zei hij. ‘Hier word je een mens; sla maar een kruis.’

De meester verscheen in de deuropening. Hij had een lange stok vast en met zijn grote tanden zag hij er uit als een wild beest. Ik richtte mijn blik op de top van zijn schedel om te zien of hij ook hoorns had, maar ik zag niets, doordat hij een hoed droeg.

‘Dit is mijn zoon,’ zei mijn vader.

Hij maakte mijn hand van de zijne los en droeg mij aan de meester over.

‘Het vlees is voor jou, de botten zijn voor mij,’ zei hij tegen hem. ‘Spaar hem niet, sla hem, maak er een mens van.’

‘Maak je geen zorgen, kapitein Michalis. Ik heb hier het instrument waarmee mensen gemaakt worden,’ zei de meester en toonde zijn stok.

Van de lagere school herinner ik mij nog een hoop kinderhoofdjes, aan elkaar geplakt, als schedels; de meeste zullen al wel schedels geworden zijn. Maar uitstekend boven deze hoofden leven, onsterfelijk, de vier onderwijzers in mijn herinnering voort.

Paterópoulos in de eerste klas; een kleine, gedrongen, oude man met een norse blik, een hangsnor, de stok altijd in zijn hand. Hij joeg ons op, dreef ons bijeen en zette ons in een rij alsof wij eenden waren die hij op de markt ging verkopen. ‘Het vlees is voor jou, de botten zijn voor mij, meester,’ zei iedere vader tegen hem als hij hem zijn wilde geit, zijn kind overhandigde. ‘Sla hem, sla hem tot hij een mens geworden is.’ Hij sloeg ons meedogenloos. En wij, meester en leerlingen, wachtten allemaal op het moment waarop wij, dankzij de vele stokslagen, mensen zouden worden. Toen ik ouder werd en menslievende ideeën mijn geest op een dwaalspoor zetten, noemde ik deze methode van mijn eerste onderwijzer barbaars. Maar nu ik de aard van de mens nog beter heb leren kennen, zegen ik de heilige roede van Paterópoulos. Zij leerde ons dat smart de beste gids is op de steile weg die van het dier naar de mens leidt.

Títyros zwaaide de scepter in de tweede klas. Hij zwaaide de scepter, de ongelukkige, maar hij regeerde niet. Bleek, met een brilletje, een gesteven overhemd, spitse scheef gelopen lakschoenen, een grote behaarde neus, slanke vingers, geel van het roken. Hij heette niet Títyros maar Papadákis. Op een dag bracht zijn vader, de pope van het dorp, als geschenk een grote bol kaas voor hem mee. ‘Ti tyros¹⁵ (wat voor een kaas) is dat, vader?’ vroeg de zoon. Dat hoorde een buurvrouw die toevallig bij hem was en ze vertelde het door. De arme onderwijzer werd ermee voor de gek gehouden en zo kwam hij aan zijn bijnaam. Títyros sloeg ons niet, hij smeekte. Hij las ons voor uit Robinson, legde elk woord uit en keek ons daarna teder en angstig aan, alsof hij ons smeekte het te begrijpen. Maar wij bladerden door Robinson en keken opgewonden naar de slecht gedrukte afbeeldingen, tropische bossen, bomen met grote dikke bladeren, Robinson met zijn grote strooien hoed en rondom de zee die zich naar alle kanten uitstrekte, uitgestorven. En de arme Títyros haalde zijn tabakszak tevoorschijn, rolde een sigaret die hij in de pauze wilde roken, keek ons smekend aan en wachtte.

Op een dag toen we ons met de bijbelse geschiedenis bezig hielden, kwamen we bij Esau die aan Jakob voor een bord linzensoep zijn eerstgeboorterecht verkocht. Toen ik ’s middags thuiskwam, vroeg ik aan mijn vader wat dat betekende, eerstgeboorterecht. Hij kuchte, krabde op zijn hoofd.

‘Ga oom Nikolákis maar halen,’ zei hij.

Deze oom had de lagere school doorlopen. Hij was de geleerdste van de familie en een broer van mijn moeder. Groot als Klein Duimpje, kaal, met grote angstige ogen en reusachtige, behaarde handen. Hij was boven zijn stand getrouwd met een ziekelijke, gif spuwende vrouw die hem verachtte en jaloers was. Iedere avond bond ze zijn voet met een touw aan een poot van het bed vast, opdat hij ’s nachts niet op kon staan om naar beneden te gaan, waar hun mollige dienstmeid met de grote borsten sliep; ’s morgens maakte ze hem weer los. Vijf jaar duurde die marteling van mijn arme oom, maar God zorgde ervoor — daarom wordt hij de Algoede genoemd — dat die gifslang stierf, en mijn oom trouwde toen met een struise boerendochter, grof in de mond maar met een goed hart, die hem niet vastbond. Stralend kwam hij naar ons huis om mijn moeder te bezoeken.

‘En, hoe gaat het met je nieuwe vrouw, Nikolákis?’ vroeg ze hem.

‘Ik kan je niet vertellen hoe gelukkig ik ben, Maryí,’ antwoordde mijn oom. ‘Ze bindt me niet vast.’

Voor mijn vader was hij bang, hij sloeg zijn ogen niet op om hem aan te kijken, maar keek voortdurend naar de buitendeur en wreef zijn behaarde handen over elkaar. Toen hij die dag hoorde dat mijn vader naar hem vroeg, sprong hij met zijn mond nog vol eten van tafel op en rende naar ons huis.

‘Wat zou dat monster nu weer van mij willen,’ dacht hij en slikte nerveus de laatste hap door. ‘Hoe houdt mijn arme zuster het bij hem uit!’ Hij herinnerde zich zijn eerste vrouw en glimlachte tevreden. ‘Zelf,’ mompelde hij, ‘ben ik, God zij dank, gered.’

‘Kom eens hier,’ zei mijn vader tegen hem toen hij hem zag. ‘Jij hebt doorgeleerd, wat betekent dit!’

Ze bogen zich samen over het boek en begonnen te overleggen.

‘Eerstgeboorterecht, dat betekent jachtkleding,’ zei mijn vader na enige tijd.

Mijn oom schudde zijn hoofd.

‘Ik denk dat het geweer betekent,’ wierp hij tegen, maar zijn stem trilde.

‘Jachtkleding,’ bulderde mijn vader.

Hij fronste zijn wenkbrauwen, en mijn oom zei niets meer.

De volgende dag vroeg de meester:

‘Wat betekent eerstgeboorterecht?’

Ik sprong op:

‘Jachtkleding!’

‘Wat is dat voor onzin? Welke stommerik heeft je dat verteld?’

‘Mijn vader!’

De meester schrok zichtbaar. Ook hij was bang voor mijn vader en durfde hem niet tegen te spreken!

‘Ja,’ zei hij stotterend. ‘Zeker, soms, maar heel zelden, betekent het jachtkleding, maar hier. . .’

Bijbelse geschiedenis was het vak waar ik het meest van hield. Een wonderlijk sprookje, ingewikkeld, duister, met sprekende slangen, zondvloeden en regenbogen, dieven en moordenaars, een broer doodt een andere broer, een vader wil zijn enige zoon offeren, elk ogenblik grijpt God in, ook hij doodt, mensen trekken door zeeën zonder dat hun voeten nat worden. . . Wij begrepen het niet en vroegen het aan de meester, en die stak de stok omhoog, kuchte, werd boos.

‘Brutale rakkers,’ riep hij, ‘hoe vaak moet ik het nog zeggen? Ik wil geen vragen!’

‘Maar we begrijpen het niet, meester,’ zeurden wij.

‘Dit is een zaak van God,’ antwoordde de meester. ‘Wij hoeven het niet te begrijpen, dat is zonde!’

Dat is zonde! Als wij dat vreselijke woord hoorden, schrokken we terug. Het was geen woord, het was een slang, de slang die Eva verleid had en die nu van de lessenaar naar beneden gleed en haar bek opende om ons op te eten. Wij deinsden terug in onze bankjes en zeiden geen woord meer.

Een ander woord dat mij vrees inboezemde toen ik het voor de eerste keer hoorde, was het woord Abraham. De laatste twee a’s echoden in mij alsof ze van heel ver kwamen, uit een diepe, duistere en gevaarlijke put. Als ik in stilte bij mezelf ‘Abraham, Abraham’ mompelde, hoorde ik voetstappen en gehijg achter mij. Iemand op grote, blote voeten zat mij achterna. En toen ik hoorde dat hij op een dag zijn zoon had meegenomen om hem te offeren, werd ik doodsbang. Hij was ongetwijfeld degene die kinderen slacht, en ik verstopte me achter mijn bank, opdat hij mij niet zou zien en mee zou nemen. En toen de meester ons vertelde dat iemand die de geboden van God opvolgt naar de schoot van Abraham gaat, zwoer ik dat ik al die geboden zou overtreden om die schoot te ontgaan.

Dezelfde onrust voelde ik toen ik, in dezelfde les, voor de eerste keer het woord Habakuk hoorde. Dat was voor mij ook erg duister. Habakuk was een boeman die op de binnenplaats van ons huis loerde, iedere keer als het donker werd. Ik wist waar hij zich verstopte: achter de put. En op een keer toen ik de moed had ’s nachts alleen naar buiten, naar de binnenplaats te gaan, sprong hij van achter de put tevoorschijn, strekte zijn hand uit en riep tegen mij: ‘Habakuk!’ Met andere woorden: ‘Blijf staan, dan eet ik je op!’

De klank van sommige woorden veroorzaakte bij mij een grote onrust, geen vreugde, heel vaak vrees. In het bijzonder Hebreeuwse woorden, want ik had van mijn grootmoeder gehoord dat de joden op Goede Vrijdag de christenkinderen oppakken, ze in een kuip met spijkers gooien en hun bloed drinken. Vaak leek een Hebreeuws woord uit het Oude Testament — speciaal het woord Jahwe — voor mij op zo’n kuip met spijkers waar men mij in wilde gooien.

In de derde klas hadden we Períandros Krasákis. Welke harteloze peter had de naam van de grimmige tiran van Korinthe aan dit miezerige mannetje gegeven? Met een hoge stijve boord om de gezwellen in zijn hals te verbergen, magere sprinkhaanbeentjes en een wit zakdoekje altijd voor zijn mond om erin te spugen, te spugen alsof hij zijn laatste adem uitblies. Hij had een manie voor properheid; iedere dag inspecteerde hij onze handen, onze oren, neus, tanden, nagels. Hij sloeg niet, hij smeekte niet, maar schudde zijn dikke hoofd, vol puisten.

‘Beesten,’ riep hij naar ons, ‘varkens, als jullie je niet elke dag met zeep wassen, zullen jullie nooit mensen worden. Wat is dat, een mens? Iemand die zich met zeep wast! Hersenen zijn niet voldoende, arme drommels, zeep is ook nodig. Hoe kunnen jullie voor God verschijnen met zulke handen? Ga naar buiten, naar het plein om ze te wassen.’

Urenlang herhaalde hij tot vervelens toe welke klinkers lang en welke klinkers kort waren en wat voor een accent erop geplaatst moest worden: een acutus of een circumflexus. En wij hoorden de stemmen van de straat, de groenteboeren, de koulouriverkopers,¹⁶ de ezeltjes die balkten en de buurvrouwen die lachten, en we wachtten vol ongeduld op het luiden van de bel om ervandoor te kunnen gaan. Wij zagen dat de meester achter zijn lessenaar transpireerde bij het steeds weer opnieuw herhalen van de grammatica die hij in onze hersenen wilde stampen. Maar onze gedachten waren buiten bij de zon, bij het oorlogje spelen met stenen, want wij hielden van dit spel en kwamen vaak met bebloede koppen de school binnen.

Op een goddelijke voorjaarsdag stonden de vensters open en de geur van een bloeiende mandarijnboom bij het huis aan de overkant drong naar binnen. Onze geest was ook een bloeiende mandarijnboom geworden en wij konden het gepraat over acutus en circumflexus niet meer aanhoren. Precies op dat moment streek een vogel neer op de plataan op het schoolplein en hij begon te zingen. Toen kon een bleke, roodharige leerling die dat jaar vanuit een dorp bij ons op school was gekomen — Nikoliós heette hij — zich niet meer inhouden. Hij stak zijn vinger op:

‘Stil, meester,’ riep hij, ‘stil, meester, dan kunnen we die vogel horen!’

Arme Períandros Krasákis! Op een dag hebben we hem begraven. Hij had rustig zijn hoofd op de lessenaar gelegd, maakte een stuiptrekking als een vis en gaf de geest. Geschrokken door de aanblik van de dood zo vlak voor ons, renden we schreeuwend naar buiten, het plein op. De volgende dag trokken we onze zondagse kleren aan, wasten zorgvuldig onze handen — om hem op dat punt niet teleur te stellen — en brachten hem naar het oude kerkhof, vlakbij de zee. Het was voorjaar, de hemel lachte en de aarde rook naar kamille. De kist was open. Het gezicht van de dode was groen en geel en vol puisten die opengesprongen waren. En toen zijn leerlingen zich een voor een bukten om de dode te kussen, rook het voorjaar niet meer naar kamille, maar naar rottend vlees.

In de vierde klas heerste en regeerde het hoofd van de lagere school. Klein en dik, een spits baardje, grijze altijd boze ogen, kromme benen. ‘Zeg, heb je zijn benen al gezien?’ zeiden wij zachtjes tegen elkaar opdat hij het niet zou horen, ‘heb je al gezien hoe zijn benen in de knoop raken? En hoe hij hoest? Die komt vast niet van Kreta!’ Hij was na zijn studie in Athene naar ons toegekomen en had, zo werd gezegd, de Nieuwe Pedagogie meegebracht. Wij dachten dat het een jonge vrouw was die Pedagogie¹⁷ heette. Maar toen we hem de eerste keer zagen, was hij helemaal alleen. Pedagogie was er niet bij, die was vast thuis gebleven. Hij hield een kleine gevlochten zweep vast, zette ons in een rij en begon met een toespraak. Alles wat wij leerden, zei hij, moesten wij zien en aanraken of tekenen op stippeltjespapier. En wij moesten oppassen. Hij duldde geen wanorde, geen geschreeuw en geen gelach in de pauze, en wij moesten met onze armen over elkaar zitten. En als wij op straat een pope tegenkwamen, moesten wij hem de hand kussen.

‘Pas op, lummels, want anders. . . kijk maar eens hier!’ zei hij en hij toonde ons de zweep. ‘Ik gebruik geen woorden, daden zullen jullie zien!’

En die hebben wij gezien. Als wij iets deden wat niet in de haak was, of als hij een slechte bui had, maakte hij de knopen van onze broek los, trok haar omlaag en sloeg met de zweep op de blote huid. En als het losknopen hem te veel tijd kostte, sloeg hij met de zweep op onze oren, tot bloedens toe.

Op een dag verzamelde ik al mijn moed en stak mijn vinger op:

‘Meester,’ vroeg ik, ‘waar is mevrouw Pedagogie? Waarom komt ze niet naar school?’

Hij sprong van achter zijn lessenaar op en pakte de zweep van de muur.

‘Kom hier, onbeschaamde vlegel,’ riep hij. ‘Maak je broek los.’

Het was hem te veel werk om het zelf te doen.

‘Hier, hier, hier,’ brulde hij terwijl hij sloeg.

Toen hij zich in het zweet gewerkt had, stopte hij.

‘Dat was mevrouw Pedagogie,’ zei hij, ‘en de volgende keer hou je je bek!’

Maar het was ook een slimme vogel, deze echtgenoot van mevrouw Pedagogie. Op een dag zei hij:

‘Morgen zal ik over Christoffel Columbus vertellen, hoe hij Amerika ontdekte. Maar om het beter te kunnen begrijpen, moeten jullie allemaal een ei meebrengen. En wie geen ei heeft, brengt boter mee!’

Hij had ook een dochter op huwbare leeftijd, Terpsichóri heette ze; klein, maar zeer aantrekkelijk. Velen hadden haar hand gevraagd, maar hij wilde niet dat ze trouwde.

‘Zulke schanddaden,’ zei hij, ‘duld ik niet in mijn huis.’

En als in januari de katers miauwend op de daken verschenen, pakte hij een ladder, klom het dak op en joeg ze weg.

‘Vervloekt zij de natuur,’ mompelde hij. ‘Vervloekt zij de natuur, ze kent geen moraal!’

Op Goede Vrijdag nam hij ons mee naar de kerk om de Gekruisigde te aanbidden. Daarna ging hij met ons terug naar school om uit te leggen wat wij gezien hadden, wie wij hadden aanbeden en wat Kruisiging betekent. Wij gingen weer in onze bankjes zitten, vermoeid en lusteloos, want we hadden die dag slechts een zure citroen gegeten en azijn gedronken om iets van de smart van Christus te ervaren. De man van mevrouw Pedagogie begon met een zware, plechtige stem uit te leggen dat God op de wereld was neergedaald en Christus geworden was, en geleden had en gekruisigd was om ons van de zonde te verlossen. Van welke zonde? Dat begrepen wij niet zo best, maar wij begrepen wel dat hij twaalf leerlingen had en dat een van hen hem verraadde, Judas.

‘En Judas, waar leek die op? Op wie?’

De meester stond van achter zijn lessenaar op, begon langzaam en dreigend van bankje naar bankje te lopen en keek ons daarbij een voor een aan.

‘Judas leek op. . . op. . .’

Hij had zijn wijsvinger uitgestoken en wees daarmee van de een naar de ander, zoekend naar degene die op Judas leek. En wij doken trillend van angst in elkaar bij het vooruitzicht dat die angstaanjagende vinger boven ons stil zou blijven staan. En plotseling slaakte de meester een kreet en zijn vinger stopte bij een bleek, armoedig gekleed jongetje met mooie roodblonde haren. Het was Nikoliós, die het jaar tevoren, in de derde klas, geroepen had: ‘Stil meester, dan kunnen we die vogel horen.’

‘Op Nikoliós!’ riep de meester. ‘Sprekend. Even bleek, op dezelfde manier gekleed en hij had ook rode haren, vuurrood, als de vlammen van de hel!’

Toen de arme Nikoliós dat hoorde, barstte hij in tranen uit. Ontsnapt aan het gevaar keken wij hem allemaal boos en vol haat aan en spraken heimelijk af, van bank tot bank, om zodra wij buiten waren deze verrader van Christus een flink pak slaag te geven.

De meester liet ons gaan. Hij was tevreden, omdat hij ons zo tastbaar — zoals de Nieuwe Pedagogie dat wil — had laten zien wie Judas was. En wij sloten Nikoliós in, en zodra we op straat waren begonnen we hem te slaan en naar hem te spugen. Hij ging er huilend vandoor, maar wij achtervolgden hem met stenen, joelend ‘Judas! Judas!’ tot hij zijn huis bereikte en naar binnen glipte.

Nikoliós verscheen niet meer in de klas, hij kwam niet meer op school. Toen ik dertig jaar later na een verblijf in Europa naar het ouderlijk huis teruggekeerd was, werd er op Paaszaterdag op de deur geklopt. Voor de drempel stond een bleke, magere man met rode haren en een rode baard. Hij bracht, gewikkeld in een kleurige doek, de nieuwe schoenen die mijn vader voor ons voor Pasen besteld had. Schuchter bleef hij voor de drempel staan, keek mij aan en schudde zijn hoofd.

‘Herken je mij niet meer?’ zei hij. ‘Herinner je je mij niet meer?’

En nauwelijks had hij het gezegd of ik herkende hem.

‘Nikoliós!’ riep ik en ik sloot hem in mijn armen.

‘Judas. . .’ zei hij met een bittere glimlach.

Vaak denk ik met een huivering terug aan de mannen en de vrouwen uit onze buurt. De meesten waren een beetje gek, gedroegen zich zonderling en ik liep snel langs hun deuren, omdat ik bang was. Hun geest was beschadigd, misschien omdat ze het hele jaar door achter de vier muren van hun huis opgesloten zaten en voortdurend in hetzelfde kringetje ronddraaiden; misschien ook door de angst voor de Turken en de zorgen voor hun leven, hun eer en hun bezittingen die elke dag gevaar liepen. Zij hoorden bovendien de ouden over bloedbaden en oorlogen vertellen, over de martelingen van de christenen en hun haren rezen te berge. Als er iemand voorbijkwam en voor hun deur bleef staan, sprongen ze in paniek op En ’s nachts konden ze nauwelijks slapen. Met open ogen en gespitste oren wachtten ze op het fatale moment dat beslist zou komen.

Ik huiver werkelijk, als ik aan de mannen en vrouwen uit onze buurt denk. Zo woonde bijvoorbeeld mevrouw Victόria niet zo ver van ons vandaan. Nu eens groette ze je aardig met onstuitbare, overdreven vriendelijke kletspraat, dan weer sloeg ze de deur voor je neus dicht en begon van achter de deur te schelden.

Tegenover haar woonde mevrouw Pinelópi, dik, vet en al wat ouder. Ze kauwde altijd op kruidnagels om, zoals ze zei, haar adem lekker te laten ruiken, en ze lachte voortdurend alsof ze gekieteld werd. Haar man, mijnheer Dimitrós, een zwijgzame hypochonder, pakte van tijd tot tijd zijn paraplu en trok de bergen in. Na twee, drie maanden keerde hij in lompen terug, met een zwabberende broek, stervend van de honger en met een opgestoken paraplu. Als mevrouw Pinelópi hem in de verte aan zag komen, barstte ze in lachen uit. ‘Hij komt zijn broek weer vullen,’ riep ze naar haar buurvrouwen en die lachten zich bijna dood.

Een eindje verderop woonde mijnheer Manoúsos, een serieuze zakenman, maar een beetje een zonderling. Telkens wanneer hij ’s morgens zijn huis verliet, had hij een stuk krijt bij zich en tekende daarmee een kruis op zijn deur. En ’s middags als hij, steeds op hetzelfde tijdstip, terugkeerde om te eten, sloeg hij zijn zuster. Als wij haar geschreeuw hoorden, wisten we dat het etenstijd was en gingen we aan tafel. Mijnheer Manoúsos deed nooit zijn mond open om je goede dag te zeggen. Hij keek je slechts nijdig en vreesachtig aan.

Aan de andere kant, aan het begin van de straat, woonde in een groot huis mijnheer Andreas Paspatoúlis, rijk, pokdalig, dikke neus met grote neusgaten als bij een kalf. Iedere keer als hij de deur sloot, bleef hij staan en stond hij haar nog een uur te betasten om te controleren of ze niet toevallig toch nog open was, en mompelde bezweringsformules om dieven, brand en ziekte te verjagen. Tot slot sloeg hij drie keer een kruis en ging op weg, voortdurend achterom kijkend. De kinderen uit de buurt was het opgevallen dat hij steeds op dezelfde stenen liep, en om hem te plagen deponeerden ze op die stenen modder of paardenvijgen; maar hij schoof ze met zijn stokje opzij en liep zoals altijd.