Over het boek

Nadat docent klassieke talen Adriaan zijn vrouw Aimée heeft verloren, trekt hij naar Italië, daar werkt hij verder aan een project waar hij al jaren mee bezig is: hij wil de laatste weken beschrijven van het leven van keizer Hadrianus – de periode die Marguerite Yourcenar in Mémoires d’Hadrien niet heeft verteld.

Hij treedt in de voetsporen van Hadrianus en verblijft in Rome, in Napels en ten slotte in Baia, de oude Romeinse badplaats waar de keizer volgens overlevering op de tiende juli van het jaar 138 stierf. Terwijl hij werkt aan de beschrijving van de laatste reis van de keizer dringen gedachten aan Aimée zich steeds sterker aan hem op en durft hij het eindelijk aan in haar nagelaten dagboeken te lezen.

Het einde van het lied is een verzengende tour de force over liefde, noodlot en aanvaarding, waarin Willem du Gardijn op geraffineerde wijze fictionele en historisch-biografische verhaallijnen verweeft.

Over de auteur

Willem du Gardijn (1964, voorheen Willem Jardin) studeerde in Utrecht en Berlijn. In 2008 publiceerde hij de roman Monografie van de mond. Daarmee werd hij genomineerd voor de Academica Literatuur Prijs. In 2011 verscheen zijn buitengewoon goed ontvangen verhalenbundel Negen raven. In 2016 volgde de roman Bevrijding. In de herfst van 2018 verscheen de verhalenbundel Het grote vakantiepark. Met deze verhalenbundel staat du Gardijn op de longlist van de Bookspot Literatuurprijs.

Dit ebook is gemaakt door Ferdinand Rusch van Formaat te Haarzuilens. De rechten van deze eWorkflow en de CSS berusten bij Ferdinand Rusch. Plagiaat is verboden, hulp vragen is toegestaan. Dit kader wordt niet gepubliceerd in het ebook. Het wordt op prijs gesteld om klachten of opmerkingen over het ebook door te geven. Dat kan naar studio@formaat.nl.

Titelpagina

Willem du Gardijn

Het einde van het lied

ROMAN

Colofon

De auteur ontving voor het schrijven van dit boek een projectsubsidie van het Nederlands Letterenfonds.

Copyright © 2021 Willem du Gardijn

Afbeelding omslag Geschilderde tuin, uit de Villa di Livia, Prima Porta, fresco, 30-20 v.Chr., Museo Nazionale Romano, Palazzo Massimo, Rome (fragment)

Verzorging e-book Ferdinand Rusch, Formaat

ISBN 978 90 832 3701 5

NUR 301

www.koppernik.nl

Dit e-book werd gemaakt op basis van de vijfde druk, 2022,

ISBN 978 90 830 8983 6

Animula vagula blandula

hospes comesque corporis

quae nunc abibis in loca

pallidula frigida nudula

nec ut soles dabis iocos

HADRIANUS

Mijn zieltje lief, mijn vlinderding,

gast en gezel van lijf en leden,

welk oord betreed je nu beneden?

Kleurloos en kaal, een kille kring,

je dartel spel wordt daar verleden.

vert. Patrick Lateur

Lied 1

Na een uur kwam ze beneden, Adriaan was er niet. Geen idee waar hij was, was haar zaak niet. Ze liep op dunne benen door de kamer, voelde zich een dief. Elk moment kon hij hier zijn om haar te betrappen in haar eigen woonkamer. Maar hij kwam niet. Ze kon haar gang gaan, er was veel te doen. Net als dieren moesten mensen altijd weer voor een slaapplaats zorgen. Onder één dak ging niet. Ze pakte kleren, ze pakte boeken. Ze verhuisde haar spullen, ze verhuisde haar geest. Onmogelijk aan oplossingen te denken, die waren er niet.

Ze liep met een volle tas de trap af. Hij was in huis, hij keek toe. Hij liet haar verhuizen. Hij droeg niets, hij had genoeg om te dragen. Hij ontruimde hun slaapkamer en kwam op zolder terecht. Dat werd zijn slaapplek. Ze ging niet kijken. Ze gooide een laken over de ovale passpiegel. De gordijnen van de slaapkamer werden gesloten. Het werd daar donker en koud, terwijl het buiten lente was. Bloeiende bloemen in de tuin.

Na een paar uur had ze van haar tuinhuis en praktijk een woonhuis gemaakt. De bank die daar stond was een slaapbank. Er was een klein toilet. Ze stond naast haar piano met de handen in het haar. Het stof ging liggen op haar spullen. Het stof bedekte haar piano en haar bladmuziek. Ze was buiten adem, haar tranen waren op. Ze merkte dat ze flauw en duizelig was, eten moest.

Na een halfuur verliet ze voor de eerste keer haar woning in de tuin. Stiekem liep ze de keuken in, die gehalveerd was als het ging om bezit. Ze keek in de kasten, luisterde of hij er was. Ze poogde hem te verdrijven, hij was er niet of hij was er wel. Waarschijnlijk was hij op zolder. Het was een bende in de keuken, schillen van aardappels, restanten van witlof. Ze maakte zo snel als ze kon eten klaar. Een gebakken eitje met een plakje ham. Soep was te veel, thee ging wel. Ze maakte een grote pot. Met die pot deed ze de hele avond. Hulp van de piano zocht ze niet. Ze zocht hulp van een slaappil in haar toilettas. Ze wikkelde zich in een laken op haar slaapbank. Ze had omspanning nodig, geen wig. Zo ging ze haar nacht in en die duurde lang.

Elke ochtend zette ze ramen open om te luchten. Elke ochtend verwijderde ze alles wat aan een nachtelijk verblijf deed denken. Een cliënt mocht geen leeg wijnglas of een opengeslagen slaapbank zien staan. Ze had een groot deel van haar garderobe in dozen naar het tuinhuis gebracht. Daarna twee vuilniszakken met schoenen. Schoenen had ze allemachtig veel. Ook die mochten cliënten niet zien, geen enkele onregelmatigheid. Natuurlijk waren die dozen en plastic zakken wel te zien. Een tuinhuis was geen villa. Dus legde ze er een sprei over. Haar leven was zogenaamd normaal.

Ze was in shock een paar dagen. Ze begon en eindigde de dag met een pil. Sliep slecht, droomde over Yves, samen aan de piano. Ineens deden de toetsen het niet meer, er zat beton onder. Ze had moeite haar gezicht in het gareel te houden. Er mocht niets te zien zijn, veel make-up. Wie kon een goed therapeutisch gesprek hebben met iemand die aan lagerwal was geraakt? De gesprekken gingen door, de hoeveelheid cliënten drong ze terug. Er stonden veel afspraken in haar agenda waar ze niet omheen kon. Ze ging naar de kapper op de Beethovenstraat. Ze zag zichzelf in een kale spiegel. Alle haat is zelfhaat, dacht ze. Een volkomen normaal gesprek had ze met haar kapster, dat was fijn.

Ze probeerde zichzelf te overtuigen dat het meeviel. Daar was ze goed in. Het valt mee! Komt goed! Ze ging zwemmen op het tijdstip dat ze anders gingen tennissen. Van hun vieren was Yves de meest sportieve. Ze deed oefeningen op haar matje. Maakte als ze tijd had lange wandelingen door de stad. Dronk koffie of een glas wijn in cafés die ze nooit vanbinnen had gezien, probeerde dan niet aan Yves te denken. Zou ze ooit nog een keer naar een optreden gaan van het orkest waarin hij speelde?

Zij wilde niet praten, Adriaan wel. Hij kwam de tuin in als ze in de tuin was. Of als ze terugkwam van een wandeling. Hij sprak haar aan als ze in het woonhuis was. Hij benaderde haar voorzichtig. Ze konden in de keuken zitten. Een gesprek hoefde niet lang te duren. Hij wilde weten hoe het met haar ging. Ze moest hem teleurstellen. Ze had de moed niet om te praten. Een maaltijd samen leek haar te veel van iets wat ze niet wilde en niet verdiende. Ze had rust nodig, bleef ze zeggen. En als ze dan een keer goed boos werd in de keuken omdat hij haar niet alleen liet, dan kon hij zeggen, zomaar, eerlijk en rechtstreeks, want hij was geen slechte man: Aimée, je weet dat ik er voor je ben, ondanks alles, ik ben er kapot van. Vertel me, hoe gaat het? Ik wil erover praten, rustig, zonder ruzie. O dank je! Dank je voor de belangstelling, zei ze. Zijn vraag beantwoordde ze als ze in haar huisje was. Als ze een glas ingeschonken had en niets proefde van de wijn omdat ze zich eenzaam en schuldig voelde. Zij wist niet hoe het verder moest, Adriaan dacht het te weten. Dat bleef hij maar zeggen. Hij wist een weg om het goed te maken, praten. Stukje bij beetje vergeten, samen zijn, langzaam verder gaan. Ze wilde niet. Hij vroeg wat hij moest doen om in gesprek te komen. Tenminste een gesprek, dat was toch niet zoveel? Liever dan praten met hem schreef ze in haar schrift. Ik ben mezelf kwijt. Even maar hoor, wees niet ongerust. Over een uur hoop ik terug te rennen naar waar ik mezelf ben kwijtgeraakt. Ik zet daar altijd een stokje in de grond met een vlaggetje. Zodat ik me niet vergissen kan.

Ze hadden een eigen uurtje in de keuken. Op het prikbord boven de koelkast hing een rooster. De koelkast was in tweeën gesplitst, de verdiepingen waren verdeeld. Ze hadden hun eigen borden en bestek, hun eigen kommetjes, glazen, handdoeken en theedoeken. De afwas diende onmiddellijk gedaan te worden. Ze waste haar kleren als hij er niet was. Boodschappen waren er niet veel omdat ze niet veel nodig had. Ze moesten vermijden elkaar tegen te komen in de supermarkt. Ze had een elektrisch kookplaatje, daarop maakte ze soep. Ze at niet veel, ze at te weinig. Ze deed gymnastiekoefeningen op een matje terwijl ze naar klassieke muziek luisterde. Dezelfde muziekstukken die ze speelde, Ravel, Mompou, Debussy, Beethoven, Liszt, Satie, Chopin, Field, Bach, de liederen van Mahler. Ze had een canon.

De gymnastiek ging over in meditatie. Of ze ging spelen. Ze wilde in verbinding staan met een groter geheel. Er was een groter geheel dat uitsteeg boven mensenverdriet. Iedereen die dat wist, was sterk. Ze maakte uitgebreide aantekeningen op de computer over haar cliënten. Ze was opgelucht als haar werkdag voorbij was. Het onderscheid tussen haar en haar cliënten werd kleiner. Ze schreef in haar dagboek: hoe kan ik van een ander een juist beeld hebben als ik er zeker van ben dat ik dat van mezelf niet heb? Mijn praktijk is een zandkasteel. Ze probeerde nuchter te spelen, niet emotioneel. Emoties bedierven het pianospel. Emoties putten je uit. De vraag die door haar hoofd spookte was of ze Yves wilde zien. Of ze hem kón zien. Hoe zou het met hem gaan? Dacht hij aan haar? Hoe vaak dacht ze aan hem? De vraag wie begonnen was, was niet te beantwoorden. Ze speelde alleen op studiestand, geen galm. Bang gehoord te worden. Ze had het idee dat er oren waren die dichterbij kwamen. Het antwoord op de vraag of ze Yves wilde zien was: nee! Kon niet! Kon te zijner tijd, maar nu niet! En als ze hem wilde zien, hoe dan? In het geheim, of met z’n vieren? Met Karin en Adriaan erbij? Uitpraten, het bijleggen, vergeving, verzoening? Praten was belangrijk. Praten was herbeleven, herbeleven was heilzaam én pijnlijk. Bij herbeleving werd alles eerst erger, wet van Meden en Perzen, eerste wet. Liever was ze alleen, ze wilde ascese, minimaal leven na een uitspatting die maximaal was. Dromen was het gemakkelijkste, dat ging automatisch overdag en ’s nachts. De duistere meisjes kwamen vertellen wat ze moest doen. Ze kleineerden haar, vernederden haar met hun stemmen. Ga weg! De wereld buiten was niet vriendelijk. Gordijnen dicht, oppassen. Vermeden moest worden dat ze tegelijkertijd hun gordijnen sloten. Technisch gesproken konden ze elkaar zien. Hij bij de dakkapel, zij bij de openslaande deuren van het tuinhuis. Zwaaien zouden ze niet, dat was te eenzaam. Hun slaapkamer was verlaten. Gordijnen bleven dicht, bed strak opgemaakt, geen kreukje in de sprei, geen afdruk van een hoofd in het kussen. Nog een enkele keer stonden ze in de ochtend in de kou voor de kledingkasten om te bepalen wat ze die dag aan zouden trekken. Aan dat ongemak kwam definitief een einde. Ze haalde de laatste spullen uit haar kledingkast. Haalde haar nachtkastje leeg. Trok de stekkers van de lampen uit het stopcontact. Je kon een kamer verbannen. Het gekke was dat verbannen kamers mooi waren. Daar lag ze over na te denken op haar bedbank in het tuinhuis. Ze vroeg zich af of er een muziekstuk was dat Verbannen kamer heette. Ze improviseerde. Inspiratie was een vorm van zorg. Zorg goed voor jezelf, vooral als het minder gaat. Ze hoorde hoe ze dat tegen Lieke zei, en die anderen, Maasje, Connie, Chantal, Wilhelmine. Lieve meiden. Zorg goed voor jezelf. Neem je zorgen niet te serieus, denk na over wat je eet, zoek de buitenlucht op, schrijf je boosheid van je af en onthoud goed dat het niet erg is om boos te zijn. Je mag boos zijn! Als je boos bent én je zorgt goed voor jezelf wordt je boosheid vanzelf minder.

In de ochtend bereidde ze gesprekken voor. Ze creëerde een structuur voor elk gesprek, mocht dat gesprek zich niet spontaan ontwikkelen. Natuurlijk ging ze de piano inzetten. Ze speelde stukken voor, improviseerde met haar cliënt, drie handen, vier handen. Ze legde uit wat het verschil was tussen een consonant en dissonant, en dat dit onderscheid alleen maar mogelijk was als er meerdere tonen waren. Een klank of toon op zich kon nooit een consonant of dissonant zijn. Een klank of toon was een relationeel gegeven en daarom een metafoor voor processen tussen mensen. Meestal gaf ze zelf voorbeelden met akkoorden en melodieën. Vervolgens liet ze haar cliënt zoeken naar consonanten en dissonanten. Ze vroeg of haar cliënt er woorden bij hoorde, zich gezichten of gebeurtenissen herinnerde. Dit leidde vaak tot emoties.

De piano inzetten als therapeutisch instrument werkte bij Lieke erg goed. Ze demonstreerde een mooie staccatoaanslag met hoge zelfverzekerde vingers waarbij haar lichaam meebewoog. Ze gebruikte een groot stuk van het klavier. Soms sprong ze met haar handen over haar handen heen om lage dissonante tonen aan te slaan en daarna terug te keren bij het intieme kleinere slagwerk van de korte snaren. Het klonk mooi en lelijk tegelijkertijd, dat was precies wat ze wilde: mooi én lelijk. Het ging niet over techniek of muzikale prestaties. Het ging over vibraties, klanken en tonen. Muziek was een andere manier van zeggen. Een piano leende je een stem. Je kon praten, je kon tekenen, maar je kon ook spontaan tonen aanslaan. Muzikale expressie, van wat voor orde dan ook, was een verwijzing. Iedereen wist dat de hoge tonen van een klavier rechts zaten, de lage links, dissonanten waren overal, maar konden altijd oplossen in een consonant.

Toen Lieke weg was, speelde ze Ravel. Ze dacht aan Yves, hoe hij Ravel speelde. Het ging niet geweldig, ze vergiste zich in de vingerzetting. Een tiende van een seconde was genoeg om de magie van een reeks klanken op te breken en dan kon je opnieuw beginnen. Proberen dat kleine gat in de muzikale tijd te vergeten, een nieuwe stroom van klankbeleving op te bouwen die niet eindigde in een breuk, maar in een consonant die langdurige stilte toestond, rust, ademhaling en stille hoog gehouden handen die klaar waren met de beroering van het klavier.

Ze eindigde met Chopin. Ging beter, gepaste melancholie die ze beheerst opriep, een strakke lijn in de bas, een luchtige kronkelende, vloeiende, opklimmende en weer inzakkende rechterhand. Vitaler en mooier klonk het dan ze zichzelf voelde, zodat ze jaloers was op de muziek die onder haar vingers ontstond. Natuurlijk was die jaloezie niet nodig want zíj was de muziek als ze speelde. Deze schoonheid was háár schoonheid. Yves had dat gezegd. Hij kwam de piano stemmen en na het stemmen ging het stemmen door. Ze speelden quatre-mains. Erg tevreden was hij over haar Schimmel. Het was niet waar dat hij in het tuinhuis te vochtig stond, zoals Adriaan beweerde. Haar Schimmel stond hier goed. Ze speelde beter dan in de woonkamer. De verhuizing van de piano naar haar praktijk was belangrijk geweest. Yves was het die haar ertoe had aangezet om klanken en tonen therapeutisch te gebruiken. Ze had hem nodig gehad om dat te durven.

Ze was op de logeerkamer toen het mis was gegaan. Ze had die dag twee cliënten gehad. Beiden in de ochtend. Veel mooie piano. Adriaan kwam vroeg van school. Vóór vier uur. Er was een les uitgevallen. Hij had geen vergaderingen. Hij ging koken die dag. Ze kookten om de beurt. Hij was in de keuken bezig met de voorbereidingen. Witlof zouden ze eten. Over de gekookte witlof een plakje ham, kaas erover, de oven in.

De deur van de logeerkamer stond open. Ze hoorde de telefoon overgaan. In de woonkamer voerde hij een gesprek. Met wie was niet duidelijk. Na het gesprek stond hij onder aan de trap, hij riep haar. Hij vroeg haar naar beneden te komen, niet omdat het eten klaar was. Ze liep naar beneden, de woonkamer in, ging op de bank zitten. Ik heb de oven uitgezet, zei hij. Voorlopig hoeven we niet te eten. Ik heb met Karin gesproken. Ze zei dat ze ons cadeautje terug gaat geven. Waarom? Waarom! Dat weet jij beter dan ik.

Hij was de keuken in gelopen, ging naar buiten, kwam naar binnen, smeet met de keukendeur, beende de woonkamer in en vroeg om uitleg. Ze stond in de erker, verschool zich tussen de krakende bladeren van de subtropische kamerplanten en was begonnen aan iets wat door moest gaan voor een uitleg of verklaring. Haar woorden waren staccato, niet vloeiend, problematisch en ongearticuleerd uitgesproken, zodat hij er geen donder van begreep. Hij was gekomen om de piano te stemmen. Dat was een paar keer zo gegaan. En toen waren er dingen gebeurd die niet hadden mogen gebeuren. Maar ze waren gebeurd en wat gebeurd was, was gebeurd. En toen gebeurde het nog een keer. En nog een keer. Hij ging verder met zijn vragen, zij ging verder met haar ontoereikende verklaringen, want verklaringen waren nooit toereikend in dit soort omstandigheden. Daarna was de verhuizing op gang gekomen. Tassen pakken, spullen verplaatsen. Onder één dak ging niet meer.

Drie keer per week een uur in de badkamer. Ook daar was een rooster voor. In bad of douchen, wassen, onderdompelingen, adem inhouden, föhnen, benen scheren, wenkbrauwen epileren, make-up en natuurlijk oliën. Perenbloesem, munt met citroen of munt met lavendel. Ze vond het fijn als ze de olie op haar huid een tijdje bleef ruiken. Lekker ruiken gaf zelfvertrouwen. Haar bad was van gietijzer met email, antiek, vrijstaand. Het had verroeste leeuwenpootjes, ze had het geërfd van tante Stof uit Haarlem. Was een hele geschiedenis. Veel moeite om het bad in hun huis aan de Apollolaan te krijgen. Bouwvakkers waren er een paar dagen mee bezig. De hele dag de radio aan. Er was een vrachtauto met hijskraan aan te pas gekomen om het ding binnen te krijgen door het raam op de eerste. Als kind had ze erin gelegen als ze bij tante logeerde. Liggend in het warme water onder een dikke laag schuim hoorde ze het carillon van de Bavo. Ze voelde zich een prinses, ze voelde zich mooi.

Wat ze per se niet wilde was dat ze in bad lag als hij thuiskwam. Aanwezigheid van hem zou ze niet dulden. Ze had in de tuin gezegd: Als je eerder klaar bent op school en ik heb mijn baduren, dan ga je maar in een café zitten. Tijdens het baden wil ik niet gestoord worden. Hij respecteerde dat. Ze hoefde nooit door te vragen. Hij respecteerde bijna alles zonder tegenwerpingen. Zij was het die nee zei. Hij wilde praten, dat bleef hij maar zeggen. Hij wilde er met z’n tweeën uitkomen. Dat kon, dat was mogelijk, en ja eerst moest er afstand zijn, hij begreep dat, maar op een bepaald moment moest je elkaar tegenkomen en dat gebeurde niet. Omdat zij het tegenhield.

Na het baden was haar hoofd kalmer vanbinnen en ging het gemakkelijker aantekeningen te maken. Soms deed ze dat in bad, meestal later in het tuinhuis aan haar werktafel of op een stoel op de veranda aan de achterzijde van het tuinhuis als het mooi weer was. Ze maakte aantekeningen die depressiever waren dan ze zich voelde. Haar schrift kaatste terug wat ze dacht zodat ze de afstand ten opzichte van zichzelf kon vergroten. Hoe heilzaam! Geen mens ontkomt aan Groot Verdriet. Vervuld zijn met liefde voor iets wat er niet is. Vijftien jaar van mijn leven heb ik met hem gedeeld. Wat is daarvan overgebleven? Ik ben de moordenaar van het leven dat niet ontstaan is. Door geen toekomst te hebben, heb ik alles wat ik wel had ook vernietigd. Ik heb hem verraden. Met mijn wanhoop, mijn kinderloosheid en met Yves. Ik zie het niet meer zitten, mijn leven is voorbij.

Het was koud in het tuinhuis, ondanks de junidagen. Ze ontstak de houtkachel. De warmte deed haar goed. Ze had een portable televisie gekocht, afgeleverd door mannen die hem met veel kabaal installeerden. Ze keek naar het journaal. Veel ellende in de wereld. Televisie uit. Soms was er een goede documentaire. Die avond niet. Ze deed de klep van de Schimmel omhoog, ging zitten op de kruk, bekeek het klavier, pakte een pianoboek van Mompou, Henle Verlag, vouwde het open, haalde diep adem en speelde Pajaro triste, dat ze met hem had gespeeld. De piano klonk zuiverder dan ooit, dat had een negatief effect. Ze blokkeerde de deur met een stoel. Ze was doodsbang dat Adriaan binnen zou lopen. Hij mocht haar spel niet verwoesten. Tranen liepen over haar wangen.

Een paar uur later was het stikdonker. Ze ging op bed liggen, haar benen tintelden. Ze had twee pillen genomen. Luidruchtig viel de regen op het dak, pajaro triste, trieste vogel, lluvia triste, trieste regen. Pillen hielpen niet, gek werd ze van die regen. Na lang aarzelen ging ze eruit. Plassen. Ze deed een lampje aan, liep op haar sloffen naar het toilet, ging zitten. Er kwam niets. Een paar minuten bleef ze zitten. Met haar handen masseerde ze haar buik. Eindelijk kwam er een straaltje. Ze schonk wijn in. Ze moest oppassen met wijn en slaappillen. Mocht eigenlijk niet. Ze schreef een paar zinnen. Niet veel, ze was niet langer dan vijf minuten bezig. Ik ben onvruchtbaar. Ik ben schriel, schraal, dor, dat is het ergste.

Ze droomde, was bang. Ze voelde zich naar, raar en duizelig. Nam een extra pil met wijn. Ze kreeg een vlaag van paranoia, liep midden in de nacht de tuin in om de mannen die haar wilden aanvallen zelf aan te vallen. Ze had een mes bij zich. Liep op blote voeten door het natte gras in haar nachthemd. Even later was ze weggeraakt. Ze wist niet waar ze was, wie ze was en schrok zich dood toen ze zijn gezicht boven zich zag. Zijn gezicht kon het gezicht zijn van die ene of die andere man. Een van de twee. Ze zag het onderscheid niet. Ze kreeg zachte klappen in haar gezicht. Het gezicht vroeg of ze flauw was gevallen. Ze wist het niet. Ze had het idee dat ze door iemand was meegenomen. Iemand die lief voor haar was, maar uiteindelijk kwaad was gebleken. Waar was ze? De man nam haar in zijn armen. Geen kwade man. De man zei de hele tijd: het komt goed schat, ik ben er voor je, ik ben het. Hij legde haar op een groot bed in een grote slaapkamer. Het was voldoende zo, zei hij. Hij had dat besloten. Hij was niet alleen. Er stond nog een man in die grote slaapkamer die ze herkende als haar oude slaapkamer en toen herkende ze hem, en ook die andere man, want hij zei dat hij de dokter was. Ze was met twee mannen in de verbannen slaapkamer. Wat zochten zij daar? Ze moest wakker worden, omdat ze dacht dat het een droom was. Maar het was geen droom, er waren twee mannen in haar slaapkamer. Een was Yves, de andere was de dokter. Nee, het was Adriaan. Yves was er niet. Er was Adriaan en er was de dokter. Ze kende die man, ja, de dokter. Zijn naam wist ze niet. Hij woonde niet ver bij hen vandaan. Hij moest te voet zijn gekomen. Midden in de nacht. Had ze hem gebeld en was ze dat vergeten? Dit was haar slaapkamer. Waarom hadden die mannen donkere kleren aan. Het was midden in de nacht. Ze wilde naar de tuin kijken, de gordijnen waren dicht. Wat wil je, schat? Wat zie je? Op een nachtkastje brandde een lichtje. Yves’ nachtkastje? In het tuinhuis was geen nachtkastje. Yves had een nachtkastje met een laatje. Er brandde een kaars. De dokter vroeg of ze iets wilde drinken. Hij had een glas in zijn hand. Ze herkende hem, het was dokter Pallandt. Die woonde niet ver weg. Zij had hem niet gebeld. Dokter Pallandt vroeg waar ze was. Ze wist het niet, ze verontschuldigde zich, ze was zijn adres vergeten, maar hij woonde vlakbij. Dokter Pallandt was met dt, dat zei ze. Toen had die man moeten lachen. Die ene, maar die andere ook. Ze dronk de pillen die ze van de dokter met dt kreeg. Het ging langzamerhand beter. Ook door de warmte onder de dekens. In het tuinhuis had ze het koud gehad. Dat was zo’n smal bed. Van alle kanten kwam die kou. Die kou, dat was toch in haar tuinhuis? Waar haar piano stond? Plotseling een aanval van bezorgdheid. De Schimmel staat daar te vochtig, zei ze. Ze probeerde rechtop te gaan zitten. Regent het nog? Er zitten gaten in het dak. Hij troostte haar. Hij stelde haar gerust. De piano stond goed. Er zaten geen gaten in het dak. Die verschrikkelijke regen zou niet lang meer duren. Bijna voorbij. Daarna was dat fijne gevoel gekomen. Dat rustige gevoel van warm water dat haar omringde alsof ze in een bad lag en daar altijd mocht blijven liggen. Ze had de perfecte temperatuur. Dit was het moment dat het gebeuren moest. Ten slotte had de verbannen kamer geen wanden meer, de mannen waren verdwenen.

De volgende dag was er gelegenheid om rustig over wat dingen te praten. Toen hij op de fiets stapte om naar school te gaan was er veel werk gedaan. Vanuit de erker met de subtropische planten zag ze hem de straat uit fietsen. Donkerblauw zomerjasje aan, zwarte tas aan het stuur. Wat een geweldige man, eenvoudig, maar geweldig. Ze moest onbedaarlijk huilen.

Ze liep de kamer uit toen ze haar emoties bedwongen had. Ze was goed in het herpakken van zichzelf. Even een steen wegduwen in het zand. Ze ging de trap op, betrad de slaapkamer. Hij had gezegd dat de ovale spiegel tijdelijk weg was. Vond ze goed. Dat ding kwam uit Wenen, was altijd al verdacht. Bovendien was het onvergetelijk van wie ze dat jugendstilgeval had gehad. Ze zag nooit alleen zichzelf, ook haar moeder! Sowieso had ze er te veel in gekeken, ze had te veel jurkjes gepast, aan en uit, naar voren lopen en naar achteren, over de linker- en over de rechterschouder kijken, kin omhoog, kin omlaag, totdat ze een compromis bereikte waarin ze zichzelf kon dulden. Dat was me een opgave! Schoenen konden het weer helemaal verpesten. Het werd altijd iets met blauw, niet donkerblauw, maar blauw met een tintje, blauw met licht en diepte, Henle-blauw. Ze keek naar haar spullen, ze had veel mooie spullen, spullen met een herinnering. Spullen die goed pasten in het laatje van een nachtkastje. Veel tripjes hadden ze samen gemaakt. Op hotelkamers konden ze echt heel verliefd zijn. In een vreemde stad kocht ze altijd een kleine tastbare herinnering, souvenir. Door de ramen van de slaapkamer kon ze het tuinhuis zien, de gordijnen waren dicht. Ze kon zich niet herinneren dat zij de gordijnen had gesloten. Prachtig stond het huisje erbij tussen de bloeiende struiken en groene bomen, een appel en een peer. Jammer van die nattigheid. Bloesem werd er dik en kleverig van. Dat was slecht voor de bestuiving. Insecten konden hun werk niet goed doen.

Ze opende een raam, zoog frisse lucht naar binnen, daarna ging ze op bed liggen. Op haar rug keek ze langdurig rond, ze mompelde: op mijn rug zoals nu, mooi, vredig, geheel levend, bewust van alle kleuren en patronen. Een enkele vogel buiten. Alsof het haar laatste pose was. Haar onderrug was zwaar, daar zat de verkleving. Ik ben dichtbij. Ze sloot haar ogen, viel weg, strepen tegen een donkere achtergrond, zweven, minder ballast, lichter. Herinneringen aan het ziekenhuis, kunstmatige bevruchting, wachten op het moment, zwaar, vernederend. Tijd, tijd, tijd, het komt goed, hoorde ze hem zeggen. Als het om geruststellen ging was hij groots. Voorzichtige herhaling van de diagnose, voorzichtige herhaling van gesprekken die ze vele malen gevoerd hadden, op weg naar het ziekenhuis, in het ziekenhuis, terug van het ziekenhuis, in de woonkamer, op de slaapkamer. Nooit waren ze een steek verder gekomen. Ze kende alle woorden.

Ze kwam van het bed, had het warm, deed haar broek en onderbroek uit, deed rek- en strekoefeningen op haar matje, smeerde muntlavendelolie op haar benen, rook lekker, ging stil liggen, handen op haar buik, handen van aanvaarding, handen van vrede. Onderbroek en broek weer aan. Er zaten stoppels op haar onderbenen, kon ze niet tolereren. Scheren met olie op de huid was geen goed idee. Te vet.

Ze zette de Impresiones íntimas van Mompou op, gaf de planten water in de woonkamer. Water geven deed haar goed. Bewondering voor het stille leven van planten. Water, aarde, muziek en groene bladeren. Krasje op de plaat. Ruis, storing. Ze dronk koffie in de keuken, at koekjes uit een trommel, voelde ruimte in haar hoofd die ze lang niet gevoeld had. Ze ging achter de piano zitten. Adriaan had die in de woonkamer geplaatst. Ze speelde niet. Ze miste muziek. Er waren mannen geweest die haar tuinhuis in waren gegaan. Veel kabaal. Een man had in de tuin geplast, naast de peer. Had ze gezien. Door de openslaande deuren op een karretje met vier wielen was haar Schimmel het tuinhuis uit gereden. De mannen waren zo weer weg. Zand in de woonkamer. Hadden zij die partituren meegenomen? Je hoorde vaker dat mannen die verhuizingen deden dingen meenamen. Sowieso was verhuizen slecht voor een instrument. Als je verhuisde moest je stemmen, grote schokken kon het instrument niet aan. Voor het stemmen had Adriaan gezorgd, zij hoefde geen initiatief te nemen. Hij was op school. Straks was hij weer thuis. Een aantal dagen was er iemand bij haar gebleven. Ook was ze twee of meer dagen weggeweest, ze wist niet waarnaartoe. Maar er was een auto geweest en daarin zaten zoals altijd het geval was: mannen. Ze stapte in, Adriaan ook. Maar dat was allemaal van korte duur. Dokter Pallandt en een andere dokter die een Indische naam had, waren tevreden over haar. Dat kreeg ze van hem te horen, later, aan de rand van het bed, aan de rand van een slaap terwijl hij haar hand vasthield en lieve woorden sprak. Er was een toekomst, alles zou beter worden. Ze konden delen, ze hadden iets samen, een leven, ja, dacht ze, gelijk had hij. Delen was de beste manier om die stemmen kwijt te raken. Ze moest die stemmen met hem neutraliseren. Hij mocht als hij wilde in haar dagboek lezen, geen probleem. Het tuinhuis had haar geen goed gedaan, helemaal niet. De jonge jaren waren voorbij. Het was onmogelijk niet te zeggen dat dat het ergste was. Misschien was het niet erg om geen kinderen te hebben. Misschien was het goed zoals het was. Leven zonder iets te wensen, genoegen nemen met wat ze hadden. Ze hadden geen kinderen, ze hadden elkaar en dat kon genoeg zijn. Zelfs als het niet goed kwam, kwam het goed, had hij gezegd. Langzamerhand begon ze te begrijpen dat dat bijzonder diepzinnig was. Haar dagelijkse ritme diende ze te bewaken. Dagritme was nooit door iemand overschat. Op tijd opstaan, wassen, verzorgen, je benen scheren, je teennagels knippen. Jezelf in de spiegel toelachen in plaats van bekritiseren. Jezelf en elkaar elke dag een goede dag toewensen. Als je tegen de dag opzag jezelf en elkaar aanmoedigen. Met woorden die bewust werden uitgesproken, luid en duidelijk, net zo lang tot ze geloofwaardig werden en je er zelf in geloofde. Je kunt het, je gaat voor deze mooie dag. Deze dag is een prachtige dag, hup Aimée, hup. Je bent goed, je bent minstens net zo goed als de gemiddelde persoon op deze wereld. Ga zo door! Uiteindelijk werd de gemiddelde persoon de maatstaf. Prima, geen probleem, heel goed juist. Het beste was zo gemiddeld mogelijk te zijn. Hij een eenvoudige man, zij een eenvoudige vrouw.

Ze schoof de kruk strak tegen de piano, daar kon geen been tussenkomen. Ze wilde niet spelen. De bladmuziek die haar aan het huilen bracht was gestolen. Ze wist het zeker. Ze vroeg zich af of die vrouw ermee te maken had die er soms was. Of toch die verhuismannen? Wie was die vrouw? Ze was jonger dan zij, straalde ontzettend veel zelfvertrouwen uit. Dat mens met al dat zelfvertrouwen had een eigen sleutel, belde niet eens aan. Ze voerde in de keuken telefoongesprekken. Het was wel duidelijk dat ze kinderen had. Ze sprak met meerdere mannen. Al die mensen om haar heen!

Dingen verdwenen. Er werden meer dingen gestolen dan alleen partituren. Pennen bijvoorbeeld. Er waren ook scharen weg. Ze moest haar spullen op de tafel in de slaapkamer bewaken. Dat vrouwmens mocht niet in de verbannen kamer komen. Ze ging naar de verbannen kamer omdat ze een vreemd geluid hoorde. Het raam bleek open te staan. De wind speelde met het raam. Ze rolde haar matje uit, ze wilde haar benen zien, dat kon niet in de woonkamer, hier wel. Neus op de knieën, handen aan de voeten. Op de rug, benen recht omhoog. Hij op school, zij hier op haar matje. Was geweldig overzichtelijk. Wat wilde je meer? En ze kon bellen. Liever een noodnummer dan een vrouw in huis met kinderen. Omdraaien, op je buik, steunen op je ellebogen, hoofd omhoog, trekken aan die onderbuik. Niet aan een extra pilletje denken. Er niet aan denken dat ze over een paar dagen hém weer zien zou. Dat ging gebeuren, o hemel! Adriaan had haar uitgelegd waarom dat ging gebeuren. Veel aandacht had hij ervoor. Zinnen die hij telkens herhaalde. Het zou niet lang duren, dat was het belangrijkste. Even praten, daarna afscheid nemen en verder gaan. Zo voorbij! Karin wilde afscheid nemen, zo snel mogelijk. En Yves ook. Hij had bekend en wilde verder. Zonder iets los te laten kon je niet verder. Tot die conclusie waren ze gekomen, allemaal. Het ging maar door, hij leek er uren over te kunnen praten. Wat wilde hij bereiken?

Nog iets had hij waarom die ontmoeting door moest gaan: ze droomde over Yves, ze riep naar hem in de nacht. Dat was voor hem niet fijn, en zij was altijd drijfnat, en in de war, zei hij. Terwijl ze dat zelf niet doorhad. Drijfnat! Taferelen in de slaapkamer, altijd ’s nachts. Meestal ging het doosje open en moest ze slikken. Lang niet gek, lang niet verkeerd, ze werd er beter van. Haar slaap was aangenaam rustig en haar geest kon goed vliegen. Geen muren die haar tegenhielden, klein verschil tussen afgrond en hemel.

Ze deed langzaam boodschappen. Hoe langer binnen hoe beter. Hoe langer de rij bij de kassa hoe beter. In de rij voor de kassa had ze een gedachte. De ovale spiegel zou in het tuinhuis kunnen staan. Op de plek waar de piano had gestaan. Daar zat een zekere logica in. Piano en spiegel waren vergelijkbare instrumenten.

Thuis wandelde ze de tuin in om uit te zoeken wat die logica waard was. Ze wilde de deur van het tuinhuis openen, dat ging niet, was op slot. Hing de sleutel op de spijker waar hij altijd hing? Nee. Kennelijk niet de bedoeling in het tuinhuis te komen. Gordijnen potdicht.

Ze liep terug naar het huis, ging de keuken in, ruimde haar tas uit. Ze zette thee, dronk die in de woonkamer. Weer de keuken in, koken voor hem, langzaam. Groente, pasta, pastasaus, twee stevig gekruide gehaktballen op een bedje van gebakken ui en reepjes paprika. Tegen zessen was hij terug. Later dan verwacht. Hij vertelde over zijn lessen. In de bovenbouw was hij bezig met Euripides. In de ene klas Bacchanten, in de andere Medea. Ze vond het niet handig om twee toneelstukken te doen. Ze meende dat dat extra werk opleverde. Was zo.

Zijn tas was dikker dan die ochtend. Er zat nakijkwerk in. Nakijkwerk nam een leraar in beslag. Er kwam geen einde aan die stapels. Als je blij was met hoge cijfers, was je niet blij met lage cijfers. Beter om afgestompt te zijn. Hij liep naar zijn werkkamer. Ze maakte een fles wit open. Ze mocht maar één glas had dokter Pallandt gezegd. Ze hield zich daar netjes aan. Hij was aangenaam verrast door de gehaktballen. Hij prikte met een vork in de grootste van de twee. Ze dacht: iedere man heeft op zijn tijd een gehaktbal nodig. Glaasje drinken. Verdiend! Hij omhelsde haar, gaf haar een compliment, kus in haar hals. Niet duidelijk of dat complimentje voor haar jurk was of voor de maaltijd die ze klaar had gemaakt. Misschien voor beide! Aan de keukentafel tijdens het eten hield ze niet op met glimlachen.

De volgende dag leek op alle andere dagen. Ze ontbeten niet samen. Hij vertrok. Ze deed in de verbannen kamer haar oefeningen, gordijnen open, raam open. Heerlijk die frisse wind langs haar benen. Ze ademde diep in en uit. Bovenbeens kippenvel, haartjes rechtop. Ze maakte zichzelf lang en kort. Ze boog, strekte en boog. Ten slotte bleef ze liggen met haar handen op haar buik. Vitrage en gordijnen klapten tegen de sponningen. Alsof ze iets wilden zeggen. Iets dramatisch.

Tijdens het ontbijt las ze in haar aantekeningen. Dagen van traagheid. Vorige schrift er ook bij. Pen in de hand. Je overwint een dagboek als je erin durft te lezen. Ze zette een streepje in de kantlijn bij gedachten die haar raakten. De bedoeling van een mens is te zeggen: ik hou van mezelf. Als dat lukt kan er veel moois uit voortkomen. Ze citeerde vier vrouwelijke schrijfsters. Vrouwen verdienden een streepje, vond ze. Sylvia Plath, schep op over mijn eigen moed, maar de angst is terug. Je las een tekst anders als je wist dat iemand zich van het leven had beroofd. A woman without children is the best preserver of furniture, gelezen in Persuasion