Marieke Dijkzeul

Kwam je dan alleen

voor mama?

Verhalen uit het hart van een huisarts

Copyright © 2022 Marieke Dijkzeul

Eerste druk

Uitgever: Uitgeverij De Linde

Auteur: Marieke Dijkzeul

Illustraties: Nienke Buisman

Vormgeving: Lisette Verboom

Drukwerk: Printforce

Redacteur: Sanne Visch, Pen & Inkt

ISBN E-book: 9789083243726

ISBN oorspronkelijke uitgave: 9789083243719

NUR: 401

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar worden gemaakt door middel van druk, fotokopie, geluidsband, elektronisch of op welke wijze dan ook, zonder schriftelijke toestemming van de uitgever.

De medische informatie die in dit boek gedeeld wordt kan niet worden beschouwd als medisch advies.

Voorwoord

Tijdens de kaderopleiding palliatieve zorg kregen we onderwijs in het schrijven van een blog en dat was ook een van de opdrachten om te slagen. Deze aanvullende opleiding voor huisartsen en specialisten is gericht op palliatieve zorg: de zorg voor mensen die niet meer beter worden, die gaan sterven. Wat precies de achterliggende gedachte was van de opdracht voor het schrijven van een blog, weet ik nog steeds niet.

Wat ik wel weet, is dat ik tijdens de opleiding het eerste verhaal al aan het schrijven was. Ik wist meteen dat mijn blog over een bepaalde patiënte moest gaan. Het is het eerste verhaal in dit boek geworden. Vanaf dat moment borrelden er steeds meer verhalen naar boven.

Als huisarts kom je veel mensen tegen, veel bijzondere mensen in soms moeilijke, maar soms ook grappige situaties. Je mag deel uitmaken van een stukje van hun leven, je loopt als het ware even mee, en soms mag je behoorlijk dichtbij komen. Ik ervaar dat als iets heel bijzonders, ik ervaar deze mensen als heel bijzonder.

Ondanks dat ik al bijna twintig jaar huisarts ben, word ik nog regelmatig geraakt door mensen. Eigenlijk zelfs vaker dan in het begin. Ik denk dat ik gewoon zo’n dokter ben.

Hoe mooi is het als je van deze momenten een verhaal kunt schrijven dat door anderen gelezen mag worden?

Ook mijn kinderen zijn een bron van verhalen gebleken. Komt dat door mijn kinderen of door het spanningsveld werken-dokter-moeder?

Bij alle verhalen heb ik de betrokkenen om toestemming voor publicatie gevraagd en de ruimte gegeven om bepaalde dingen te wijzigen. Ook heb ik duidelijk aangegeven dat als ze niet wilden dat ik hun verhaal zou publiceren, ik dat vanzelfsprekend ook niet zou doen. Dat is niet één keer gebeurd.

Ik heb de verhalen vanuit mijn hart geschreven. Dit boek biedt geenszins een totaalplaatje van het werk van een huisarts. Het zijn verschillende verhalen verzameld door de jaren heen.

Marieke Dijkzeul

Kwam je dan alleen voor mama?

Hij stond nat voor me bij de douches van het zwembad. Ik was net bezig het haar van mijn dochter uit te spoelen na de zwemles.

‘Dokter Marieke?’ Hij kijkt me vragend aan. ‘Kwam je dan alleen voor mama?’

Bart is zes jaar en ik heb hem vier maanden niet gezien. Het is namelijk vier maanden geleden dat Evelien is overleden. Evelien was zijn moeder en maar twee jaar ouder dan ik. We waren tegelijk zwanger van ons jongste kind en hadden samen gelachen om het idee dat als zij zich zou inschrijven bij een andere praktijk, we dan tenminste samen wijn konden drinken na de zwangerschap, terwijl onze kinderen samen zouden spelen. Evelien had haar bruine haar altijd in een warrige knot en droeg vrolijk gekleurde kleding met een sjaaltje. De kamer leek op te lichten als zij binnenkwam met haar sprankelende lach. Ze voelde voor mij anders dan andere patiënten.

Maar zo ging het dus niet. Ze kreeg een postnatale depressie, ik zag haar vaak, we praatten veel en ze startte met antidepressiva. Haar depressie werd minder, maar ze was wel misselijk en ook wat afgevallen, bijwerkingen van de medicatie. Tot ze ineens geel was. Pancreascarcinoom (oftewel: alvleesklierkanker). Met kloppend hart stond ik voor haar in het ziekenhuis na de diagnose, ik had in al die tijd nooit naar haar buik gekeken.

‘Ach Marieke,’ zei ze, ‘dat kon jij toch niet weten?’

Ze werd geopereerd, startte met aanvullende behandeling, maar ging snel achteruit. Ze namen filmpjes op zodat de kinderen zich haar later zouden herinneren. Ik kwam er veel. Ze sloot zich af, het raakte haar steeds minder dat zij haar kinderen niet groot zou zien worden. Terwijl ik me daar, misschien ook door de parallellen in ons leven, steeds pijnlijker van bewust werd. Ik vond het moeilijk om haar zo te zien. Het sprankelende werd mat, de warrige knot werd slordig en de kamer lichtte niet meer op. Haar glimlach werd eerst vermoeid en toen steeds zeldzamer.

In het verdriet van het gezin vond ik het moeilijk me een houding te geven. Het raakte me, maar er werd ook van me verwacht dat ik me professioneel opstelde. Ik voelde me verantwoordelijk voor het welbevinden van Evelien. Ik heb me hardop afgevraagd of ik wel goede zorg kon leveren, omdat ik me zo verwant voelde. Juist wel, was het antwoord.

Ze overleed thuis en werd daar ook opgebaard. De kinderen lieten me trots alle tekeningen zien die ze bij mama in de kist hadden gedaan.

‘Dat zou ze toch zeker wel mooi gevonden hebben?’ vroeg Bart terwijl hij mijn hand vasthield.

‘Zeker weten,’ verzekerde ik hem.

Bij de douche van het zwembad val ik stil. Wat moet ik zeggen? Dat er geen dag voorbijgegaan is dat ik niet aan hen gedacht heb? Dat ik hem ook erg gemist heb? Ik kijk hem aan. ‘Ik kwam om voor je mama te zorgen, Bart,’ zei ik. ‘Maar ik vond het ook heel fijn om bij jou te zijn.’

Moeder-dokter dilemma

‘Je dochter is echt lelijk met haar vinger tussen de wc-deur terechtgekomen, onder de nagel lijkt steeds meer bloed te zitten en het doet haar enorm veel pijn.’

Shit, shit, shit! Precies tijdens mijn spreekuur. Ik denk koortsachtig na, waarom nou net nu? Hè stom, het arme kind kan er ook niks aan doen. Hmm, mijn man is niet in de buurt, ouders en schoonouders op anderhalf uur afstand, we wonen hier net, nog niet echt iemand die ik hiermee kan opzadelen.

‘Ik kom eraan,’ zeg ik tegen de juf van mijn dochter en hang op. Ik heb een briljant idee. Als ik nu gewoon de nagel ontlast, dan is de pijn weg, verbandje erom, kusje erop. Dan kan zij op school blijven en ik weer aan het werk.

Snel pak ik het oogboortje mee. Zo’n kindernageltje, dat gaat vast handig werken. Ik zeg tegen mijn assistente dat ik even een spoedvisite moet rijden, zij licht de patiënten in en ik spoed me naar de school van mijn kinderen. Daar tref ik een zeer overstuur meisje van vier jaar en een juf die zegt dat ze er niet zo goed tegen kan en snel weggaat. Ik leg mijn dochter uit dat ik even een gaatje ga boren in haar nagel, dat ze daar echt, echt, echt helemaal niks van gaat voelen en dat dan de pijn weg is. Ze kijkt me aan alsof ik gestoord ben. Dit gaat zo niet lukken.

Gelukkig ben ik niet voor één gat te vangen. Ik laat haar oudere broer (zes jaar) uit de klas halen, die knuffelt haar (lees: houdt haar stevig vast) en zorgt dat ze niet kijkt zodat ik een gaatje kan boren. Dat gaat briljant, het bloed komt onder de nagel vandaan, de pijn is meteen minder. Ik verbind haar vinger en geef ze allebei een dikke knuffel.

In de auto terug naar de praktijk voel ik me echt superrot. Wat ben ik voor een moeder? Ze wil toch gewoon lekker thuis op de bank met ranja en een koekje en heel veel kusjes? Ze wil toch geen moeder die met een boormachine in haar nagel een gaatje boort? Ik bel mijn man en leg hem uit wat er gebeurd is en dat ik me zo rot voel dat ik haar heb achtergelaten. Gelukkig begrijpt hij meteen wat ik bedoel. Hij is makkelijker in staat om zijn werk af te zeggen en zal haar ophalen van school, zodat ze thuis lekker kunnen knuffelen.

Het valt soms gewoon niet mee, alle ballen in de lucht houden.

Onveilig thuis

‘Ik wil graag hulp in mijn relatie, zeker als het gaat om het vrijen. Dat gaat niet zo goed. Ik denk dat dat komt omdat ik door mijn ouders op mijn dertiende de prostitutie in ben gegaan.’ Voor me zit een prachtige jonge vrouw van begin twintig die me vriendelijk aankijkt. Ik voel een intens verdriet en een gevoel van ‘gemist hebben’ naar boven borrelen. De tranen springen in mijn ogen.

Haar hele familie is patiënt bij mij in de praktijk. Al jaren. Toen zij dertien was, was ik ook al haar huisarts. Ik kijk haar aan en weet gewoon niet wat ik moet zeggen. Ik blijf stil en worstel met mijn emoties.

Ze ziet dat ik geraakt ben en zegt dan: ‘Maar dokter Dijkzeul, dat hoeft u zich niet aan te trekken, hoor. U kon het echt niet weten, ik heb het nooit willen vertellen.’

Toch vraag ik me af hoe het mogelijk is dat ik dit gemist heb. Heb ik signalen gekregen, waar ik onvoldoende bij heb stilgestaan? Dit meisje heeft vanaf haar dertiende geen kind meer kunnen zijn. De mensen die haar hadden moeten beschermen en veilig hadden moeten houden, hebben haar op een heel ernstige manier in de steek gelaten. En terugdenkend? Ik weet het niet, ik zie het niet, ik heb het niet gezien. Altijd vriendelijk, vrolijk, een open blik met mooie bruine ogen. Geen gekke dingen, geen vaginale klachten, geen soa’s, niet zwanger op de tienerleeftijd, wat in mijn wijk toch echt regelmatig voorkomt. Geen ruzies thuis of tekenen van mishandeling. En ik heb altijd het gevoel gehad goed in contact met haar geweest te zijn.

Huisartsen missen heel vaak tekenen van huiselijk geweld en seksueel misbruik. Voor een deel geloofde ik dat, ook omdat je je niet kunt voorstellen dat die aardige meneer of mevrouw zoiets zou doen bij zijn of haar kind. Toch zei voorheen een stemmetje in me dat als je een goede relatie had met je patiënten, er misschien voldoende vertrouwen zou zijn zodat die kinderen dan toch bij je zouden komen. Misschien met een smoesje, een klacht, waardoor je eraan zou denken en ze zou kunnen helpen.

In twee zinnen was dat hele beeld aan gort geslagen. Het voelde alsof ik enorm tekortgeschoten was in de zorg naar haar toe, dat ik haar in de steek had gelaten. Het lukte me niet om dat gevoel van me af te schudden. Dus sprak ik het uit: ‘Ik had je daar zo graag mee willen helpen, er voor je willen zijn.’

Dat wist ze wel, maar ze had zelf besloten het niet te bespreken. En ook nu wilde ze niet dat ik haar ouders erop zou aanspreken, dat regelde ze allemaal zelf wel. Ze vroeg zich af of ik iemand kende die haar kon helpen met intimiteit in een normale relatie.

Ja, ik kon haar wel met iemand in contact brengen. Met een grote glimlach bedankte ze me, drukte mijn hand en herhaalde nogmaals dat ik me niet druk moest maken.

Ontredderd bleef ik achter, een beetje dom starend naar de dichte deur.

Mijn eerste euthanasie (1)

Het gevoel van de afgelopen weken – onrustig, nerveus, het gevoel van naderend onheil – nam toe tot iets wat ik misschien met paniek zou kunnen vergelijken, toen ze datgene zei waar ik al weken bang voor was: ‘Zo gaat het niet meer, dokter. Het is meer dan ik kan verdragen. Ik wil nu echt verder met de euthanasieprocedure.’

In haar ogen lag een vastberaden blik, vermengd met vermoeidheid en ook iets smekends. Ze was zichtbaar vermagerd. Als ze praatte, hoorde je dat haar gebit te groot was geworden. Ze lag half overeind in haar bed in de woonkamer voor het tuinraam. Al weken zag ze hoe het langzaam voorjaar werd: de voorjaarsbloemen in de tuin zagen er vrolijk uit en de vele vogeltjes kwamen haar regelmatig bezoeken. Meer en meer was zij echter aan bed gekluisterd en lichamelijk verzwakt geraakt. Een grote tumor in haar maag had zich een weg gebaand richting luchtpijp en daar zat een open verbinding. Eten en drinken was daardoor al heel lang niet mogelijk. Ze had nog een tijd sondevoeding gehad en dat had haar nog wel wat kracht gegeven, maar ze had nu al maandenlang continu honger. Samen met de achteruitgang in krachten werd dat ondraaglijk.

Ik had haar leren kennen als een sterke onafhankelijke vrouw, die zorgzaam en betrokken was naar de mensen om haar heen. De afgelopen maanden waren veel onderwerpen de revue gepasseerd, niet alleen haar ziekte en hoe zij over de dood dacht. Ze had ook interesse in mij als persoon, hoe ik het als dokter allemaal deed, met jonge kinderen en dit soort moeilijke problemen. In een informele sfeer voerden we vele gesprekken, ik voelde me thuis bij haar.

Haar vraag was zo invoelbaar, dus gingen we verder met de euthanasieprocedure. Ik belde voor het eerst in mijn leven een SCEN-arts en moest mijn tranen bedwingen toen bleek dat dat een dierbare naaste collega was. Die ging akkoord. De rest was in een paar dagen geregeld en zo stond ik op haar stoep, met mijn tasje met de euthanatica in mijn hand. Met bonzend hart probeerde ik mijn emoties te bedwingen. Ze ontving me met vreugde in haar ogen. Ze had uitgekeken naar mijn komst en haar dochter nog een kleinigheidje voor mijn kinderen laten kopen waarmee ze paaseieren konden verven.

Nog geen tien minuten later was het voorbij, in alle rust. Zij met een glimlach, de dochter en ik met tranen. Ik ben daar nog even blijven zitten, in die stoel, waar ik al zoveel uren had doorgebracht.

Mijn eerste euthanasie (2)

Dat was het dan. Ik heb net iemand doodgemaakt. Ik sta op de stoep. Het is prachtig weer en de zon schijnt, maar ik voel het niet. Het had beter kunnen regenen, zo’n grijze druilerige dag had beter gepast. Waarom kijkt die mevrouw in die blauwe jas zo naar me? Zou ze weten wat ik zojuist gedaan heb? O nee, natuurlijk, ik sta midden op de stoep. Dan loop ik toch maar naar de auto.

Ik heb zojuist iemand doodgemaakt. En niet zomaar iemand. Een heel bijzonder iemand, een prachtige vrouw, warm, open, liefdevol. En het was ook goed, hoor. Ik stond er honderd procent achter, misschien wel tweehonderd. Het kon zo niet langer, ik kon haar op geen enkele andere manier helpen. Maar ja… ik heb haar doodgemaakt. En ik kan ook niet net doen of het toevallig zo was, want ja, ik spoot het in het infuusnaaldje en ze was meteen dood, meteen. En ik was zo zenuwachtig. Waarom eigenlijk? Wat had er mis kunnen gaan? Had ze misschien níét dood kunnen gaan of zou het er naar uitzien? Want dat zou erg zijn, voor de familie. Maar dat was helemaal niet zo geweest. Ze zakte gewoon weg en dat was het dan.

Ik voel me zo verdrietig. Ons contact was zo bijzonder en intensief geworden. Anders had ik het ook niet gekund. Ik zag dat ze ondraaglijk leed, daarom wilde ik haar ook helpen. Tijdens het begeleiden van een sterfbed leer je iemand goed kennen. En als diegene dan zo bijzonder is en vervolgens overlijdt, dan ben ik ook verdrietig. Ze is echter niet mijn moeder, niet mijn familie, dus hoe rouw ik dan? Mag dat wel als dokter? Of is dat niet professioneel?

Ondertussen sta ik nog steeds naast mijn auto. Wat ga ik nu doen? Ik kan niet naar de Albert Heijn, ik heb net iemand doodgemaakt. Ik kan niet naar huis, waar ik mama moet zijn, terwijl ik me nog zo verdrietig voel. Ik weet het gewoon niet zo goed. Waar moet ik naartoe? Ik heb iemand verloren die me dierbaar was, ik heb haar zelf geholpen het laatste stapje naar de andere zijde te zetten en ik voel me zo rot. En toch, het is ook goed zo.

Boef

Hij is een boef. Een erg grote boef. Volgens de krant dan. Gewelddadig. Leider van een misdaadsyndicaat en nog veel meer foute dingen. Niks van waar natuurlijk, is allemaal verzonnen. Hij kijkt me met intens blauwe ogen onschuldig aan. Ik weet toch wel dat ze allemaal de pik op hem hebben? Het was weer eens helemaal misgegaan, iemand had iets aan de politie verteld en toen hadden ze hem weer midden in de nacht met geweld uit zijn bed gelicht. Dat is toch niet normaal? Hij komt zijn verwondingen laten zien, die ik allemaal geduldig bekijk en opschrijf, terwijl ik instemmend hum. Zijn verontwaardiging is oprecht.

‘Ja kijk,’ zegt hij dan, ‘ik ben natuurlijk geen lieverdje en als ze aan me komen, dan gaat ’t weleens mis. Die agent van vannacht was er ook niet best aan toe.’