HET MAGISCHE BOEK

Van Alice Hoffman verschenen onder meer

Magische praktijken

Magische regels

Magische lessen

Het magische boek

De verbintenis van tegenpolen

De wereld die we kenden

Het museum van zonderlinge zaken

Lessen om te overleven

Wil je op de hoogte blijven van de boeken van Uitgeverij Orlando? Meld je dan aan voor onze nieuwsbrief op www.uitgeverijorlando.nl, of volg ons op Facebook, Twitter, LinkedIn of Instagram.

ALICE HOFFMAN

Het magische boek

Vertaald uit het Engels door
Saskia Peterzon-Kotte

Voor het citaat van Shakespeare op pag. 53 is gebruikgemaakt van de vertaling van Peter Verstegen (Shakespeare, sonnet 154).

Voor de vertaling van de gedichten van Emily Dickinson is gebruikgemaakt van de vertaling van Peter Verstegen: Verzamelde gedichten, Uitgeverij Van Oorschot, Amsterdam 2011.

© 2021 Alice Hoffman

Oorspronkelijke titel The Book of Magic

Oorspronkelijke uitgever Simon & Schuster Inc., USA

© 2023 Nederlandse vertaling Uitgeverij Orlando bv,

Amsterdam en Saskia Peterzon-Kotte

Omslagontwerp Mariska Cock

© Omslagbeeld Shutterstock/Parfenish

© Foto auteur Alyssa Peek

Zetwerk Pre Press Media Groep

ISBN 978 90 832551 9 4

NUR 302

www.uitgeverijorlando.nl

Voor alle bibliothecarissen die mijn leven hebben veranderd

DEEL I

Het Boek der Schaduwen

1

Sommige verhalen beginnen bij het begin en andere beginnen bij het einde, maar de allerbeste verhalen beginnen in een bibliotheek. Dat was de plek waar Jet Owens haar lot zag in een spiegel achter de informatiebalie. Zelfs nu ze in de tachtig was, was Jet nog steeds mooi. Ze waste zich elke dag met de zwarte zeep die de familie in maart maakte tijdens de donkere fase van de maan, waarna elk stuk in knisperend cellofaan werd verpakt. Jet had geen kwaaltjes of pijntjes en was geen dag van haar leven ziek geweest, maar het lot is het lot en dat kan vaak zijn wat je er het minst van verwacht. Op deze dag, nu de narcissen net in bloei stonden, zag Jet dat ze nog zeven dagen te leven had.

Het doodskloppertje begon te roepen vanuit de muren van de Owens-bibliotheek, een geluid dat vaak onopgemerkt bleef tot het zo luid werd dat de persoon in kwestie niets anders meer kon horen. Als je tijd gekomen was, kwam de zwarte kever uit zijn schuilplaats tevoorschijn en volgde je overal, waar je ook ging. Zijn aanwezigheid betekende dat het verleden voorbij was en de toekomst niet langer bestond. Dit was het moment waarop aan het licht kwam hoe je op de wereld had rondgelopen, vriendelijk of bang, met een open of een gesloten hart. Zo lang had Jet erover gedaan om in te zien dat elk ogenblik een wonder was. Nu was alles wat ze zag verlicht. De zon die door de ramen van de bibliotheek scheen in felle bundels oranjekleurig licht. Een mot die tegen het raam tikte. De zwiepende takken van een van de laatste iepen in de hele staat, die het gazon van de bibliotheek van schaduw voorzag. Sommige mensen storten in of zoeken dekking als hun tijd gekomen is; ze vervloeken hun lot of verstoppen zich onder hun bed, maar Jet wist precies wat ze wilde doen tijdens de laatste dagen die haar gegund waren. Ze hoefde er niet over na te denken.

Lang geleden was de bibliotheek een gevangenis geweest, waar Maria Owens – die in 1680 de eerste vrouw van hun familie was geweest die voet in Massachusetts had gezet – vast had gezeten tot de rechters hadden verklaard dat ze moest worden opgehangen. Dat was in de tijd dat hekserij verboden was en vrouwen wreed werden gestraft als er werd geoordeeld dat ze gevaarlijke schepsels waren omdat ze te veel praatten, of boeken lazen, of hun best deden zichzelf te beschermen tegen onheil. Mensen zeiden dat Maria zichzelf in een kraai kon veranderen, dat ze het vermogen had om mannen te betoveren zonder ooit rechtstreeks met hen te praten en dat ze andere vrouwen kon dwingen te doen waar ze zin in hadden, zodat ze bereid waren hun eigen plaats in de samenleving en in hun eigen gezin op te geven. De rechtbank was eropuit om Maria te vernietigen, maar ze kon niet verdronken worden en liet zich niet klein krijgen. Ze gaf de liefde de schuld van haar rampspoed, want ze had de verkeerde man gekozen, met afgrijselijke gevolgen. Vlak voordat het touw dat een einde aan haar leven moest maken knapte en ze op miraculeuze wijze werd gered, riep Maria een vloek af over de liefde.

Pas op voor de liefde, had ze op de eerste bladzijde van haar dagboek geschreven, dat nu in de bibliotheek tentoon werd gesteld en waar moeders in het stadje hun tienerdochters vaak mee naartoe namen om het te bekijken voordat ze afspraakjes begonnen te maken. Pas op voor de liefde die oneerlijk en ontrouw was, de liefde die tegen je zou liegen en je zou misleiden, de liefde die je kon breken en je tot verdriet kon veroordelen, de liefde die nooit te vertrouwen was. Als Maria Owens minder onbezonnen was geweest, had ze zich misschien gerealiseerd dat je door een ander te vervloeken ook jezelf vervloekt. Vervloekingen zijn net knopen: hoe meer je worstelt om vrij te komen, des te strakker ze gaan zitten. Maria riep een betovering op om de volgende generaties te beschermen, voor de bestwil van haar dochters en achterkleindochters. Voor hun eigen veiligheid moesten ze de liefde mijden. Degenen die zich niet aan die regel hielden, zouden merken dat verlovingen tragisch zouden verlopen en dat huwelijken zouden uitlopen op begrafenissen. Door de jaren heen waren er in de familie Owens heel wat vrouwen geweest die een manier hadden gevonden om de vloek te slim af te zijn, wat altijd een ingewikkelde en riskante onderneming was. Niettemin kon iemand het lot om de tuin leiden als ze dat durfde, ze kon haar naam veranderen, nooit haar liefde toegeven, een wettige verbintenis omzeilen, uit het zicht verdwijnen of, voor degenen die zorgeloos en wild waren, gewoon in het diepe springen en er maar het beste van hopen, in het besef dat iedereen vroeg of laat zijn eigen lot onder ogen moest zien.

Maria’s dagboekpagina’s hingen al sinds mensenheugenis aan de muren van de bibliotheek. Ze hadden er in elk geval al gehangen toen Jet en haar zus Franny nog meisjes waren en hier op drukkende, bloedhete zomerdagen kwamen, wachtend tot hun leven zou beginnen, terwijl ze de waarheid over zichzelf achterhaalden uit de stadsarchieven en de verhalen van hun dierbare tante Isabelle. De familie kende een geschiedenis van hekserij, die overgeleverd was van generatie op generatie, en had de Naamloze Kunst beoefend. Ze waren erfheksen met een genetische aanleg voor magie en een stamboom van voorouders die dezelfde heilige gaven bezaten. Voor degenen die aan hun erfenis probeerden te ontsnappen werd algauw duidelijk dat ze niet konden weglopen voor wie ze waren. Een vrouw kon haar best doen om gewoon te zijn en zich aan te passen, maar het verleden viel niet te verloochenen, zelfs niet als het werd achtergehouden voor kinderen die te teergevoelig werden geacht om de waarheid te horen. Je koos niet voor magie, ze koos jou, ze bloeide in je op, in merg en bloed. En een vloek die eenmaal was uitgesproken, kon niet worden teruggedraaid. Niettemin was het lot dat wat je ervan maakte. Je kon er het beste van maken, of het kon het beste van jou maken. Op deze avond, toen ze de waarheid zag in de bibliotheek, besloot Jet Owens dat ze haar best zou doen om de lotsbestemming van haar familie te veranderen.

Het schemerde toen Jet en haar nichtje Sally van de bibliotheek naar huis liepen, zoals ze bijna elke avond deden. Sally was met haar man en dochters in het oude familiehuis getrokken toen het begon op te vallen dat haar tante een dagje ouder werd, en ze was met veel plezier op de plek gaan wonen die ze als meisje dolgraag had willen ontvluchten. Sally had twee fantastische dochters, Kylie en Antonia, maar die woonden nu allebei in een studentenhuis en haar zus Gillian woonde in Cambridge, vlak bij de meisjes, waar ze in een lab aan het Massachusetts Institute of Technology werkte, dus alleen Sally – nu weduwe – woonde nog steeds bij haar tante in dat grote, scheefgezakte huis met de zwarte luiken in Magnolia Street, met een stevig ijzeren hek en een enorme lap grond waar alle tuinmannen in het stadje jaloers op waren, want daar piepten altijd de eerste narcissen uit de aarde en er groeiden in maart al kruiden tussen de ijskristallen, een maand voordat ze op andere plekken opdoken. De braamstruiken langs het hek werden al groen en de seringen, die bloeiden in schakeringen van violet en dieppaars en wit hingen al vol met hun platte hartvormige blaadjes.

Ongelukkigerwijs kon Sally de liefde niet vasthouden en dat wist iedereen. Ze was slachtoffer geworden van de familievloek, en niet eenmaal, maar twee keer. Ze was nog vrij jong geweest toen ze voor het eerst trouwde, een verboden daad die alleen maar slecht kon aflopen. Haar man Michael, een schoolvriend en de vader van haar dochters, was een jongen uit de buurt geweest en de eerste die haar mee uit had gevraagd; hij was verdoemd tot een voortijdige dood, slachtoffer van een slecht gesternte en slecht weer, getroffen door de bliksem. Sally praatte een jaar niet na zijn dood, maar ze probeerde het opnieuw met haar tweede man, Gary Hallet, een man op wie ze kon leunen tot hij slechts een paar jaar na hun huwelijk was overleden. Gary was behept met een aangeboren hartafwijking die hem uiteindelijk de das om had gedaan, maar Sally was ervan overtuigd dat zijn dood was veroorzaakt door de familievloek. Hij was uit Arizona gekomen om bij de plaatselijke politie te gaan werken, met een voorkeur voor een paard in plaats van een politiewagen, en hij en zijn grote, goedaardige vos Jack waren bekend en geliefd in het stadje. Gary wilde iemand liever een tweede kans geven dan arresteren, en de buurtkinderen smeekten of ze de oude Jack mochten opzoeken in de politiestallen aan de andere kant van Endicott Street, waar ze hem suikerklontjes en wortels brachten.

Hoe was het mogelijk dat een man als Gary Hallet zijn vrouw welterusten kuste, zijn ogen dichtdeed en nooit meer wakker werd? Zijn paard was twee dagen later gestorven van verdriet, liggend op de aarden vloer van de stal. Sally was verbijsterd en gebroken en sommige mensen zeiden dat ze een stuk van haar hart was kwijtgeraakt. Als ze haar buren gedag zei, wat zelden voorkwam, maakte ze heel duidelijk dat ze liever met rust gelaten wilde worden. Sally had weer een studie opgepakt, was aan de Simmons University afgestudeerd in de bibliotheekwetenschappen en nu, op haar vierenveertigste, was ze de directeur van de Owensbibliotheek. De enige andere werknemer was Sarah Hardwick, die al zestig jaar in de bibliotheek werkte en er nog steeds angstvallig voor zorgde dat ze elke dag stipt om vijf uur vertrok, zodat ze naar de Black Rabbit Inn kon om op haar vaste tijdstip een cocktail te drinken. Vaak kwam ze dan pas om tien uur ’s ochtends weer opdagen, vooral als ze meer dan één drankje op had. Sally misgunde het Miss Hardwick niet dat ze op haar leeftijd behoefte had om laat binnen te komen en vroeg te vertrekken, en het maakte haar ook niet uit dat ze tot laat in de avond in haar eentje in de bibliotheek aan het werk was. Ze deed haar best behulpzaam te zijn als ze boeken uitleende of leerlingen van de plaatselijke middelbare school hielp, maar iedereen wist dat Sally Owens verbitterd was, en nog afstandelijker dan ze als meisje was geweest.

De vloek had Sally’s leven verpest en ze had besloten het lot van de familie Owens niet aan haar dochters te onthullen. Ze wisten natuurlijk wel kleine beetjes en er hing een sluier van magie over het huis in Magnolia Street; de beroemde tuin, de gevaarlijke planten die achter slot en grendel in de kas stonden, de mus die hartje zomer aankwam. Maar toch werd het woord hekserij nooit hardop uitgesproken. Sally wist dat haar overgrootmoeder Susannah Owens de waarheid over hun erfenis ook had achtergehouden voor haar kinderen en dat ze een aantal regels had opgesteld om zich ervan te verzekeren dat ze magie uit de weg zouden gaan. Sally voelde een verwantschap met Susannah, en toen ze een oud dagboek vond waarin de regels van haar overgrootmoeder waren neergepend, maakte ze er gebruik van. Niet zwemmen, geen boeken over magie, geen kaarsen, niet op het dak zitten en naar de sterren kijken, geen zwart dragen, niet wandelen in de maneschijn. Sally was van mening dat een leven zonder magie de voorkeur had en ze had haar best gedaan om ervoor te zorgen dat haar dochters niet zouden leven met de donkere wolk van de vloek boven hun hoofd en gevaar zouden bespeuren in elke kus. Als het zover was dat een van de meisjes op de rand van verliefdheid balanceerde, greep Sally in en stak er een stokje voor, en ze zou willen dat ze dat ook had gedaan toen haar zus, Gillian, als een blok was gevallen voor de man wiens naam nooit hardop werd gezegd uit angst dat hij dan werd teruggeroepen uit de dood. Gelukkig leek Antonia noch Kylie enige romantische neigingen te hebben. Misschien zou de vloek nooit problemen voor hen opleveren en zouden ze toch veilig zijn. Kylie bracht al haar tijd door met haar beste vriend, Gideon Barnes, en Antonia was duidelijk een workaholic, zelfs nu ze zwanger was. Er was geen partner in beeld en als er werd gevraagd wie de vader van haar ongeboren kind was, haalde Antonia slechts haar schouders op en zei dat het een lang verhaal was, wat in werkelijkheid niet zo was. Ze had in haar middelbareschooltijd verkering gehad met Scott Morrison, maar ze had altijd de voorkeur gegeven aan vrouwen en ze had verschillende vriendinnetjes gehad, van wie er velen een gebroken hart hadden opgelopen zonder dat Antonia zelfs maar had geprobeerd om dat te bewerkstelligen. Antonia was een zelfverzekerde, rustige jonge vrouw van drieëntwintig met rood haar, die niet het vurige temperament van Franny had; echt zo iemand die je in de buurt zou willen hebben in geval van nood, en het verbaasde dan ook niemand toen ze verkondigde dat spoedeisende geneeskunde het specialisme was dat ze nastreefde. Telkens wanneer ze op straat een sirene hoorde, rende ze eropaf, klaar om de helpende hand te bieden, want ze was altijd al een natuurlijke genezeres geweest, en hoe urgenter het probleem, des te meer ze zich focuste op een behandeling.

Antonia snapte niet waarom mensen vonden dat ze geen gevoel had voor hartsaangelegenheden, terwijl ze zich gewoon meer bezighield met haar studie. Eerlijk gezegd wist ze niet eens of ze wel in de liefde geloofde, maar ze geloofde zeer zeker in kinderen, net als Scott, die twee jaar verder was dan zij met zijn studie geneeskunde en een langdurige relatie had met een andere arts, Joel McKenna. Ze waren het erover eens dat ze allemaal fantastische ouders zouden zijn, vooral als ze het kind samen zouden opvoeden.

Wat Sally betrof: die ging sinds de dood van haar man Gary in het zwart gekleed en had een kast gevuld met donkere, sobere jurken; katoen voor de lente en de zomer, wol voor de koudere seizoenen. Met haar zijdeachtige zwarte haar opgestoken en haar zwarte jas die achter haar aan wapperde, zag Sally eruit als een geest op de avonden waarop ze vanaf de Owens-bibliotheek met haar tante naar huis liep, terwijl er bergen jonge blaadjes van de bomen vielen als ze langsliep. Ze deed de luiken dicht op zonnige dagen en droeg graag een grote, donkere bril waardoor haar gezichtsuitdrukking niet te onderscheiden was. Als ze ’s avonds op de veranda bleef hangen omdat ze niet naar boven wilde, naar haar eenzame slaapkamer, zat ze in een oude rieten stoel op en neer te schommelen terwijl de schemering om haar heen inviel, zonder dat ze besefte dat ze de buurtkinderen de stuipen op het lijf joeg als ze haar in het donker zagen. De kinderen die op koude, tintelende avonden een glimp van Sally Owens opvingen, waren het erover eens dat ze een heks was die zichzelf in alles kon veranderen wat ze maar wilde – een kat, een kraai of een wolvin – en dat ze maar beter niet te veel konden praten of plezier maken als zij hen in de gaten hield. De meeste mensen in de stad beschouwden Sally als onvoorspelbaar en lichtgeraakt, en er waren er ook die beweerden dat je haar maar beter niet kon dwarszitten, want voor je het wist behekste ze je. Sally schonk er geen aandacht aan. De buren mochten roddelen wat ze wilden, ze mochten voor haar part de straat oversteken als ze haar zagen, het kon haar niks schelen. De Owens-vrouwen hadden er een handje van om te doen waar ze zin in hadden, ongeacht wat mensen daarvan zouden zeggen, en dat zou ze blijven doen ook.

Deze week, nu de lente eraan kwam, had Sally besloten het licht op de veranda uit te doen, al was dat driehonderd jaar lang aan geweest om vrouwen die hulp nodig hadden ervan te verzekeren dat ze welkom waren om langs te komen. Het was welletjes, naar Sally’s mening. Laat de buurtbewoners maar ergens anders naartoe gaan voor hun middeltjes. Kort daarna ging het hek op slot, werd de voordeur vergrendeld en haakten doornige ranken zich aan de rokken van iedereen die over het arduinstenen pad probeerde te lopen. Als er een middeltje nodig was, voor gezondheid of liefde of wraak, konden de klanten hooguit op de stoep voor het hek wachten in de hoop dat Franny Owens of, waarschijnlijker, die lieve Jet, zich naar buiten zou wagen op weg naar de markt of de kruidenier, en dat ze lang genoeg zou blijven staan om hun geweeklaag aan te horen. Als ze geluk hadden, kregen ze van een van de tantes een elixer dat werd bewaard in de provisiekast of de kas, ver uit het zicht van Sally. Vlindertulp om dromen te duiden, clintonia’s voor bescherming, knoflook, zout en rozemarijn om het kwaad te verdrijven, of – het meest gewilde middeltje – het Negende Liefdesdrankje, dat bestond uit anijs, rozemarijn, honing en kruidnagel, negen uur lang had staan pruttelen en altijd negen dollar negenennegentig kostte. Jet zou er nooit een cent meer dan dat voor vragen en ze zorgde dat de koper erop gewezen werd dat de betovering het beste werkte op het negende uur van de negende dag van de negende maand. Op sommige avonden stonden vrouwen uit de buurt in het donker voor het huis van de Owensen en klemden het ijzeren hek vast, met juwelen of geld in hun tas, op zoek naar hulp op het gebied van liefde, gezondheid of wraak. Vaak lagen de tantes al in bed, maar toch bleven de vrouwen daar, immer hoopvol, en er waren tijden dat Sally ’s ochtends op weg naar haar werk over hen heen moest stappen, want sommige echt wanhopige klanten vielen op de stoep in slaap, dromend over kuurtjes die ze nooit zouden krijgen.

Sally was zo gesloten geworden dat ze onlangs het vermogen was kwijtgeraakt om de kleur rood te zien, een neveneffect van het afsnijden van iemands emoties. Op een ochtend werd ze wakker en was die kleur domweg verdwenen uit het palet van haar gezichtsvermogen. Alles wat vroeger scharlaken-, karmozijn-, kersenof koraalrood was geweest, was nu ineens een vlekkerig grijs. Opgeruimd staat netjes, vond Sally. Het interesseerde haar geen biet dat het rood uit haar leven was verdwenen. Wie had er nou een kleur nodig die zo fel en opdringerig was als rood? Rode bloesem, rood hart, rode magie, rode liefde. Hoewel de lente was begonnen, was de maand maart voor Sally gedempt en wazig, een wereld van zwart en wit. Het maakte haar niet uit dat ze geen kardinalen meer in de bomen kon zien zitten of dat de rode tulpen in de kas, die geforceerd werden om vroeg te bloeien, de kleur van stof hadden. Sally voelde zich heel verstandig nu ze de wereld observeerde door een doffe sluier.

Ook al werkte Jet officieel niet in de bibliotheek, toch was ze de absolute lieveling van de jongste vaste bezoeker. Ze had het vermogen om te weten wat mensen dachten, en daardoor begreep ze dat jongens die ruw deden meestal bang waren en dat stille meisjes vaak heel veel te vertellen hadden. Ze kwam regelmatig langs om jonge mensen te helpen met het kiezen van boeken en leidde hen naar verhalen waar de beste magie in voorkwam, magische praktijken die waren verweven met het dagelijks leven, vertellingen waarin mensen op betoveringen stuitten, veelal terwijl ze in hun eigen woonplaats op straat liepen, of een kast binnengingen die een andere wereld bevatte, of op een trein wachtten die hen naar een plek zou brengen die ze voorheen nooit hadden kunnen bedenken.

‘Alles wat je nodig hebt is geduld,’ zei Jet tegen Sally als die haar handen in de lucht gooide als ze weer eens te maken kreeg met storend gedrag van bezoekers uit de onderbouw die in groepjes bijeenkwamen en bij de tafels rondhingen alsof ze in hun eigen huis waren.

Sally was een uitstekende moeder geweest, maar tegenwoordig was ze streng en lachte ze nauwelijks meer, en kinderen worden altijd afgeschrikt door starre lichtgeraaktheid. Haar eigen dochters hadden zich geërgerd aan de regels in huis, maar regels waren regels en daar viel wat Sally betrof niet aan te tornen. Ze had een geplastificeerde lijst bij de informatiebalie van de bibliotheek gehangen. Niet rennen, niet schreeuwen, geen groepsvorming, geen huisdieren, geen blote voeten, niet huilen als je niet het boek kreeg dat je het liefst wilde lezen. Ze nam het de kinderen niet kwalijk dat ze haar uit de weg gingen en liever Jet of Miss Hardwick hadden. Ze had zich afgekeerd van de wereld en het aardse leed, en het kwam weleens voor dat ze langs een spiegel liep en zou durven zweren dat ze daar haar tante Franny zag in plaats van zichzelf. Die kille, grijze ogen; die frons. Het leed geen twijfel dat ze de nuchtere houding van Frances Owens had geërfd; ze was kortaangebonden en kon dwazen niet uitstaan. Soms hoorde ze Franny’s stem in haar hoofd of, erger nog, hoorde ze zichzelf zinnen uitspreken die Franny lang geleden tegen haar had gebezigd, ongezouten raadgevingen waarbij niemand ontzien werd. Moedig of voorzichtig? Waarom zou je in hemelsnaam gewoon willen zijn? Wat is daar voor lol aan?

Toen Sally en Gillian na de dood van hun ouders naar het huis in Magnolia Street waren gekomen, waren ze allebei vreselijk bang geweest voor Franny, geïntimideerd door haar woeste haardos en haar rode laarzen en haar sproetjeshuid en haar afgemeten zinnen, stiekem hadden ze haar de gemene tante genoemd. Maar als Sally ’s nachts in bed lag te huilen, was Franny degene die naar boven kwam om naast haar te zitten. Ze kwam niet aanzetten met suffe, betekenisloze woorden van troost, maar streelde Sally’s lange, donkere haar en zei dat ze de volgende ochtend chocoladetaart bij het ontbijt zou krijgen, wat ook altijd zo was.

Hoewel Sally zichzelf beschouwde als een logisch denkende vrouw, wist ze dat er op de wereld meer was dan je met het blote oog kon zien. Al sinds haar kindertijd was ze ervan overtuigd dat haar een duister soort onheil op de hielen zat, een boze betovering die ze niet kon afzwakken, niet met salie of knoflook of zout. Die had het op haar gemunt, er was geen twijfel mogelijk. De Owens-vloek achtervolgde haar, al was ze nog zo vastbesloten om magie uit de weg te gaan. Ze had het wel geprobeerd, hoor, maar hoe gewoontjes haar leven ook mocht zijn, de vloek hield vol, alsof hij een vasthoudende hond was die weigerde zijn beet te verslappen, zelfs als ze probeerde hem af te schudden. Nu, terwijl ze met Jet door de stad liep, realiseerde Sally zich dat er inderdaad een hondje achter hen aan liep, alsof het haar gedachten had gelezen en haar theorie bekrachtigde dat een beheksing en een wilde hond even moeilijk waren om vanaf te komen. De hond die hen volgde was een verwaarloosd wit geval met schrandere zwarte ogen. Sally herkende hem als de zwerver die al een paar dagen rondscharrelde bij de vuilnisbakken achter de bibliotheek en die wel zo uitgekookt was om te ontsnappen zodra de dierenopvang erbij werd gehaald.

‘Ik krijg die hond maar niet te pakken,’ zei Sally. Nu haar dochters groot waren – Kylie tweedejaarsstudente, Antonia druk bezig met haar studie geneeskunde, allebei aan Harvard, terwijl Antonia zwanger was en zelf bijna moeder werd – bleef Sally vaak na sluitingstijd in de bibliotheek. Wat had het voor zin om weg te gaan? Ze had het liefst een broodje achter haar bureau gegeten en zou dan waarschijnlijk helemaal vergeten om naar huis te gaan en ervoor kiezen om de hele nacht door te werken, als Jet haar aan het einde van de dag niet was komen halen.

‘Ik denk dat het Daisy is,’ zei Jet peinzend terwijl ze de hond observeerde.

Als je eenmaal wist dat de dood naast je liep, werden de dingen scherpgesteld, zoals nu bij Jet het geval was. Met slechts zeven dagen te gaan kon ze maar beter aan elk detail aandacht besteden. Ze had al opgemerkt dat de lijnen van haar rechterhand – die lieten zien welk lot haar was gegeven – en die van haar linkerhand – het lot dat ze voor zichzelf had geschapen – precies hetzelfde waren, ze waren samengevallen, zoals altijd gebeurt aan het einde van een leven. Jets zienersgave was versterkt. Ze kon het hart van de hond zien kloppen onder zijn klitterige vacht, net zoals ze het trage openvouwen van zwarte blaadjes aan de laatst overgebleven iepen in Essex County zag. Dominee Willard had een hond gehad die op deze leek, voordat hij gedwongen werd om zijn intrek te nemen in het bejaardenhuis in Endicott Street. De Willards en de Owensen waren allemaal afstammelingen van een heksenjager en een heks, John Hathorne en Maria Owens aan de kant van de Owensen, en een kleindochter van Hathorne en een bloedverwant van John Proctor – die als een heks was opgehangen toen hij probeerde een onschuldige vrouw te verdedigen die voor het gerecht was gesleept – aan de kant van de Willards. Hoewel er eeuwenlang sprake was geweest van wantrouwen had Jet daar verandering in weten te brengen na de dood van haar geliefde Levi Willard, toen ze bij de dominee aanklopte en weigerde zich weg te laten sturen voordat hij de situatie had rechtgezet. De dominee had zijn honderdste verjaardag achter de rug en kon niet meer voor zichzelf zorgen, laat staan voor een hond, en er werd gezegd dat zijn kleine maltezer was weggelopen en nu door de stad zwierf, uit vuilnisbakken at, op veranda’s sliep en om eten bedelde bij kinderen die uit de schoolbus stapten. Behoedzaam dook de hond weg achter de bosjes, maar Jet bleef staan en zwaaide vrolijk. ‘Kom hier, Daisy!’ riep ze. ‘Ik denk dat ze van de dominee is.’

‘Je wilt geen hond,’ hielp Sally haar tante herinneren. ‘Je bent een kattenmens.’

Dat was waar. In haar jongere jaren had Jet een aantal zwarte katten gehad waar ze dol op was geweest, allemaal met vogelnamen, waaronder Ekster en Gans en Kraai. Maar toen Daisy, als die het inderdaad was, naar haar toe kwam, voelde Jet iets in haar hart prikken. Ze bukte om de hond op te tillen en toen ze haar vasthield, voelde ze de gejaagde hartslag van het dier naast die van haarzelf. Ze herinnerde zich dat haar was verteld dat je een beschermdier niet uitkoos, maar dat het jou uitkoos. Eerlijk gezegd voelde Jet zich getroost door Daisy’s aanwezigheid. Alles wat leefde was prachtig. Dat zag ze nu wel in.

‘Weet je het zeker?’ mompelde Jet tegen de hond. Ze had per slot van rekening nog maar een paar dagen en kon niet beloven dat ze er in de toekomst voor Daisy zou zijn. Niettemin kroop de hond van de dominee tegen haar aan, duidelijk blij om te worden meegenomen, hoewel ze geen oogcontact maakte. Dat was opmerkelijk. Een beschermdier kon bij je naar binnen kijken. Op dat moment besefte Jet dat ze slechts een tijdelijke verzorgster was. Daisy was voor iemand anders bestemd.

‘Daar gaan we.’ Sally’s stem klonk duister. Ze had tegenwoordig nergens geduld voor. Al zag ze er veel jonger uit dan ze was, waarschijnlijk dankzij de miraculeuze zwarte zeep die de Owensen maakten volgens een familierecept dat dateerde uit de zeventiende eeuw, toen hij nuttig was gebleken bij de behandeling van mensen die de pest hadden opgelopen in een tijd dat doodgewoon handenwassen een wereld van verschil maakte, met ingrediënten die ontsmettend werkten, zoals rozemarijn, lavendel en munt. Maar Sally wantrouwde de wereld, een houding waardoor ze zich ouder gedroeg dan ze was. Dat kon geen zeep verhelpen. ‘Het één leidt tot het ander,’ zei Sally tegen haar tante. ‘En het eindresultaat is waarschijnlijk vlooien.’

Jet klopte de hond op zijn rug en ging er niet tegen in. Ze had altijd van de maand maart gehouden, al was die wild en onvoorspelbaar, want er werd hoop gewekt als de winterse bruine wereld begon te bloeien. Jet voelde zich extreem dankbaar omdat ze dit nog een laatste keer mocht meemaken. Alles begon groen te worden en de hagen hadden een frisse, peperige geur. Er hing een kilte in de blauwe lucht, maar er piepten narcissen op in de vochtige, zwarte aarde, en in de tuin van de Owensen bloeiden ze al. O, wat was dit toch een mooie, onverwachte wereld.

‘Bereid je maar voor. Franny gaat door het lint als je een hond mee naar huis neemt.’ Sally bleef haar tante maar waarschuwen terwijl ze verderliepen langs de Black Rabbit Inn. Vanavond was de dagschotel kippastei, maar de meeste stamgasten concentreerden zich op de whisky. Een vioolspeler was enthousiast aan het spelen in de bar. Het was echt zo’n opzwepend, woest lied dat Gary geweldig zou hebben gevonden. Toen hij eenmaal was verhuisd naar Massachusetts, miste hij de woestijn waar hij was opgegroeid en het onherbergzame landschap dat hij had gekend. Hij vond het heerlijk om samen met Sally buiten naar de sterren te staan kijken voordat ze naar bed gingen, zelfs hartje winter. Gary had nooit geloofd in vervloekingen of pech, en hij beschouwde sprookjes als kinderverhalen. Sally was dol geweest op zijn onverschrokken houding en het veilige gevoel dat hij haar gaf, ook al wist ze dat de wereld een gevaarlijke plek was en dat altijd was geweest. Alles wat verdorven was, groeide met de onstuimigheid van een braamstruik: als je die snoeide, groeide hij weer aan, met nog diepere wortels.

Nu, op weg naar huis, stak Sally haar arm door die van Jet. Ze werd altijd milder in aanwezigheid van haar tante Jet, die het goedhartigst van hen allemaal was. Gillian had wel honderd keer gezegd dat er een onregelmatigheid in het DNA van Jet moest zitten en dat er wat afwijkende genen waren die haar een groot hart hadden gegeven, wat bij de meesten van hen ontbrak. En Gillian kon het weten: ze werkte in een lab aan het MIT en bestudeerde genetica, een onderwerp waardoor ze geobsedeerd was geraakt. Ze was ervan overtuigd dat er ergens in het verleden een voorouder was geweest die net zo aardig was geweest als hun tante, misschien wel de persoon van wie Jet ook haar verbluffend knappe uiterlijk had geërfd.

Voor de rest van de week was er warmer weer voorspeld, en de zeven dagen van Jet vormden het startsein van een seizoen dat altijd een bron van verrukking was in Massachusetts. Gedurende de lange winter wachtten mensen de hele tijd op een teken van de eerste voorjaarsoprisping. De groene bast van een sering. Het gemurmel van een duif in de tuin. Terwijl er nog een laagje ijs op Leech Lake lag, werden de mensen toch bevangen door een voorjaarskoorts waardoor ze zich gedroegen alsof ze weer jong waren: ze namen risico’s, bleven tot laat buiten en werden onverwachts verliefd. Dit was de maand waarin softbalteams wedstrijdjes begonnen te spelen op het sportveld en er muziek uit openstaande ramen stroomde als kinderen toonladders oefenden op piano’s die de hele winter onaangeroerd waren gebleven. Er was een extra uur daglicht, zo heerlijk en zo gewenst na de vele maanden van duisternis.

Jet hoorde het gezoem van de eerste bijen van het seizoen toen ze in de buurt kwamen van het huis in Magnolia Street met de zwarte luiken en de scheve dakleien en de tientallen ramen die waren gemaakt van oud, onbestendig groen glas. Ze bleef staan toen ze een hoek waren omgeslagen, zich er terdege van bewust dat mensen heel lang hadden geloofd dat als er bijen om een huis heen zwermden, de bewoner vast en zeker zou sterven. Er cirkelden er nu honderden om de veranda in een gonzende gele werveling. Daar stond Franny zonder jas buiten in de kille schemering, met een bezem in haar hand haar best te doen om ze weg te meppen.

‘Straks word je nog gestoken!’ riep Sally naar haar lange, geduchte tante, die altijd straalde met een geheel eigen schoonheid. Franny Owens was in de tachtig, maar haar haar had een rode tint en hoewel de mensen fluisterden dat ze het liet verven in een salon in Boston of het grijs wegtoverde met een mengsel van bloed en krachtige kruiden, was het enige wat nodig was om de kleur te behouden zo nu en dan een spoeling van meekrap.

Jet zette de hond neer en liep rechtstreeks naar haar zus. ‘We hebben de bijen nodig,’ zei Jet op nuchtere toon. Ze wrikte de bezem uit Franny’s handen en liet hem op de grond vallen. ‘Franny, zo is het genoeg.’

De zussen keken elkaar in de ogen. Ze hadden altijd elkaars gedachten kunnen lezen, maar nu was Franny verbouwereerd door wat ze zag. Ze ving een glimp op van zichzelf in de toekomst, daar in de tuin in haar eentje, en toen, met versnelde adem, begreep ze het.

‘Nee,’ zei ze.

Zo gebeurde het, op een doodgewone avond toen Franny van plan was geweest om na het eten een boek te lezen – ze had De golven van Virginia Woolf op haar nachtkastje liggen – en dan vroeg te gaan slapen. Ze was ervan uitgegaan dat het leven zou blijven zoals het was en dat er niets zou veranderen, maar opeens was het een angstige avond geweest met bijen, met een waanzinnige zwerm om hen heen, met haar zus die al bij haar weg werd gerukt, starend naar het hiernamaals dat geschreven stond in de constellaties die boven hen ronddraaiden. Daar was de Winterdriehoek, die zou vervagen aan het einde van de maand, zoals altijd in deze tijd van het jaar. Franny begreep dat verlies op deze manier begon. Ze had het vaker meegemaakt, maar daarna was ze, net als iedereen, vergeten dat dit gebeurde, dat de dingen ophielden als je dat het minst verwachtte, dat je degenen van wie je hield niet kon beschermen tegen de natuur en het lot.

Sally was naast haar tantes komen staan. Ze zou waarschijnlijk de volgende ochtend de verdelger moeten bellen, want als bijen eenmaal in een huis trokken, konden ze zomaar besluiten om daar te blijven en dan zou de honing door het plafond en langs de muren druipen. In de tuin kwamen er al geurige wolken van de ontluikende kruiden af: marjolein, lavendel, rozemarijn. Er was altijd volop Spaanse knoflook, die traditioneel in overvloed werd geoogst. Er stond muur, en moederkruid, en jeneverbes waar de laatste bessen aan hingen. De hond snuffelde rond en deed alsof hij thuis was.

‘Zie je wat we onderweg naar huis hebben opgepikt?’ vroeg Sally aan Franny. Toen haar tante haar wezenloos aankeek, moest Sally lachen. Franny had de neiging om de mensen uit de stad te negeren, net als zijzelf, en ze had de hond waarschijnlijk nog niet eerder opgemerkt. ‘Daisy. De hond van de dominee.’

‘Laat de hond van de dominee de pest krijgen,’ zei Franny, die zich omdraaide en langs het vederachtige onkruid beende, op weg naar het achterste deel van de tuin, waar ze een bijenkast hielden. Die was leeg. Toen ze op de zijkanten tikten, rammelde hij en op dat moment wist Franny het. Hun eigen bijen kondigden de op handen zijnde dood aan. Het viel niet te ontkennen wat er zou gebeuren. Iemand uit hun familie. Iemand van hen.

‘Ik zei toch dat ze er niet blij mee zou zijn.’ Sally keek onheilspellend naar de hond, maar Jet stond al niet meer naast haar. Ze was achter haar zus aangegaan, haar lieve Franny, die van haar verschilde als de dag van de nacht, maar van wie ze altijd redeloos veel had gehouden.

Op de eerste dag van haar laatste week op aarde ging Jet naar New York, met de trein vanaf het South Station in Boston. Omdat het een heerlijke middag was toen ze in Manhattan aankwam, ging ze lopend naar het chique deel van de stad, naar het Plaza Hotel op de hoek van Fifth Avenue en Fifty-Ninth Street. Ze had Daisy meegenomen, die in de trein in een schoudertas had gezeten en nu aan de lijn liep, terwijl ze vrolijk de geuren opsnoof die hen tegemoetkwamen toen ze Penn Station verlieten. Jet had dit tripje de afgelopen zestig jaar één keer per maand gemaakt en de oudere werknemers die in het hotel werkten herkenden haar altijd en begroetten haar verheugd. Toen ze hier voor het eerst kwam, had de Oak Room geweigerd vrouwen lunch te serveren, maar dat was allemaal veranderd in 1969, toen Betty Friedan en vijftien andere leden van de National Organization for Women besloten dat het welletjes was en weigerden te vertrekken. Nog jaren daarna bezocht Jet de Oak Bar en bleef er rondhangen tot het tijd was om naar boven te gaan voor die ene nacht waar ze de hele maand op wachtte.

Toen ze met de hond onder haar arm binnenkwam, stelde niemand achter de balie vragen. Dat deden ze nooit. Ze kwam altijd zonder koffer en had gewoon een nachthemd, wat ondergoed en schone kleren in haar tas. Deze keer had ze ook een boodschappentas met hondenvoer bij zich. Ze betaalde altijd contant.

Ruim zes decennia eerder was Jet een betoverend, donkerharig meisje geweest dat bij dit hotel had ingecheckt om zich van kant te maken. Ze was haar eerste liefde – Levi, de zoon van de dominee – verloren bij een auto-ongeluk dat leek te zijn veroorzaakt door de vloek, een afschuwelijke aanrijding waarbij ook haar ouders van het leven waren beroofd. Ze had geen reden gezien om verder te gaan en wist zeker dat de wereld niet langer een plek was waar zij wilde wonen.

Haar lot veranderde toen het een jonge piccolo opviel dat ze bij het Plaza incheckte zonder koffer. Bij mensen zonder bagage waren er vrijwel altijd twee mogelijkheden: een affaire of zelfmoord, hoewel er heel soms nog een derde was, als er een romanschrijver arriveerde die wanhopig op zoek was naar inspiratie en altijd om de goedkoopste kamer vroeg. Rafael Correa was de piccolo die Jet had opgemerkt. Hij had haar tegengehouden en haar gesmeekt haar plannen te heroverwegen en in plaats daarvan samen met hem roomservice te bestellen. Jet had hem van meet af aan verteld dat ze nooit de zijne zou worden; ze had het over een vloek gehad, maar hij was smoorverliefd geweest vanaf de eerste ontmoeting en ging er niet tegen in. Als je iemands leven redt, behoort die persoon jou toe, ongeacht wat hij of zij ervan zegt.

Deze keer had Jet een kamer voor twee nachten gereserveerd. Als ze deze week niet deed waar ze zin in had, wanneer dan wel? Het enige goede aan haar op handen zijnde dood was dat de vloek de man van wie ze hield niet langer kon opeisen. Ze had een suite geboekt, het interesseerde haar geen moer wat hij kostte, en ze konden twee dagen en nachten net doen alsof ze samenwoonden, of misschien was het helemaal niet doen alsof, misschien was dit wel de waarachtigste tijd die ze ooit had beleefd.

Rafael was directeur geweest van een middelbare school in Queens, en sinds zijn pensioen gaf hij Engels als tweede taal aan leerlingen bij hem uit de buurt. Hij had een grote sociale kring, maar ging elke avond alleen naar huis. Hoewel zijn vrienden zich zorgen maakten vanwege zijn vrijgezelle leven, was Rafael nooit getrouwd. Hij had meer gewild, maar dat kon niet, en in vele opzichten hadden ze meer geluk dan de meeste mensen. Ze hadden nooit ruzie en hun meningsverschillen waren van korte duur; ze wilden het beste maken van de tijd die ze samen hadden en die verstandig besteden. Maar toen Rafael in het Plaza aankwam, zei zijn onderbuikgevoel – een overblijfsel van zijn jaren als schooldirecteur – dat er slecht nieuws op komst was. Om te beginnen had Jet een zwerfhond meegenomen, een witte verfomfaaide pup die bij Rafaels voeten ging zitten toen hij zijn schoenen uittrok en die hem in zijn ogen staarde alsof ze vrienden waren die elkaar lang geleden uit het oog waren verloren.

‘Zij vrolijkt je wel op,’ zei Jet.

‘Ik hoef alleen maar jou,’ zei Rafael, die voelde dat er iets niet in de haak was.

Jet ging naast hem zitten en pakte zijn hand. Al die jaren had ze Rafael beschermd door steeds te beweren dat ze niet van hem hield, maar nu vertelde Jet hem de waarheid. Ze had van hem gehouden, en alleen van hem.

‘Dat weet ik,’ verzekerde Rafael haar.

‘En daarom is Daisy hier. Dan wordt zij je maatje.’

Op dat moment wist hij dat hun iets verschrikkelijks en onherroepelijks te wachten stond. Ze overwogen om die middag te trouwen omdat de vloek hun geen kwaad meer kon doen, maar uiteindelijk besloten ze dat ze geen getuigen nodig hadden voor hun liefde. In plaats daarvan deden ze dingen die elk stel zou kunnen doen op een doodgewone dag. Dat wilde Jet het allerliefst. Gewoon een doorsnee stel zijn in de straten van New York. O, ze wist heus wel dat dat niet echt mogelijk was, dat was nooit zo geweest, maar tijdens deze laatste periode die ze samen doorbrachten, wilden ze dat ze mensen waren die niet bang waren voor de liefde, en die geloofden dat de toekomst aan hen toebehoorde.

De volgende ochtend wandelden ze door Central Park naar Belvedere Castle, terwijl Daisy aan haar riem trok. Vanaf de grillige rand van het kasteel keken ze naar het groene bladerdek in de diepte. De lucht kreeg de kleur van citroenen en ze schuilden in het kasteel tijdens een snelle regenbui. Daarna liepen ze arm in arm naar het Boathouse voor een brunch, waar de hond verstopt zat in Jets tas en stukjes toast gevoerd kreeg. Jet ging zelfs zo ver dat ze Rafael in het openbaar kuste, laat die vloek de pest maar krijgen. Daarna namen ze de metro naar Queens, zodat Jet de school in Forest Hills kon zien, waar Rafael gewerkt had. Hij had een leven zonder haar gehad, hij had zijn eigen wereld gecreëerd als leraar en als man, maar in de trein terug naar Manhattan zag ze hoe eenzaam hij zou zijn als zij er niet meer was.

’s Avonds lieten ze de hond achter in het hotel en namen een taxi naar Waverly Place, waar ze hand in hand in het beste Italiaanse restaurant in de Village gingen zitten. Toen ze niks meer konden eten en drinken deden ze dat toch, en ze bestelden de beroemde olijfolietaart met gelato. De lucht was makreelkleurig en bezaaid met wolken toen ze Greenwich Avenue afliepen naar nummer 44, het kleine rijtjeshuis waar Jet met Franny en hun zo geliefde broer Vincent had gewoond toen ze jong waren en alles nog mogelijk leek. De literair agent die daar kantoor had gehouden nadat ze verhuisd waren, was er helaas niet meer, maar er stonden nog wel verwaarloosde seringen in het piepkleine tuintje. Jet deed haar ogen dicht en herinnerde zich alles. Haar kamer op de tweede verdieping waar ze zoveel romans las, waaronder Woeste hoogten, dat ze drie keer verslonden had; Franny die aan de keukentafel zat te peinzen hoe ze de rekeningen moest betalen toen ze nog maar negentien was; Vincent die gitaar speelde in zijn kamer, met zijn schrille stem die door het huis weergalmde.

Toen Jet en Rafael elkaar in bed aankeken, zagen ze elkaar zoals ze waren geweest toen ze nog jong en mooi waren, allebei met donker haar en een gezonde, olijfkleurige huid. Misschien was dat de reden dat ze nog steeds voor elkaar in vuur en vlam stonden. Of misschien kwam het omdat de laatste keer mooi en melancholiek is, als je eindelijk begrijpt dat elk ogenblik telt.

Altijd wanneer ze samen waren, dacht Jet aan hun eerste keer, toen ze zeker wist dat ze alles was kwijtgeraakt en dat het leven niet de moeite waard was. Telkens wanneer Jet jonge vrouwen zag huilen in de bibliotheek, of op de veranda van het huis in Magnolia Street, ervan overtuigd dat het geen zin meer had om verder te gaan, zei ze tegen hen dat je nooit wist wie er door de deur zou komen. Zo werkte het lot. Een deel van wat er komen zou stond vast, dat was waar, zoals te zien was in de lijnen van je rechterhand. Maar de lijnen van je linkerhand veranderden, dag na dag, want dat was het lot dat je zelf schiep.

Toen het tijd werd om te vertrekken, kon Jet zich er niet toe zetten om Rafael wakker te maken. Ze wilde dat ze de hele week kon blijven, maar als ze te lang bij hem bleef, zou haar hart breken; het brak nu al. Ze keek enkele ogenblikken hoe hij lag te slapen, dankbaar dat ze liefde had gekend, ondanks de vloek. Ze was niet normaal, dat zou ze nooit kunnen zijn, maar Rafael leek het niet erg te vinden. Ze liet een briefje achter op het nachtkastje, een citaat van haar lievelingsdichteres. Rafael zou het wel begrijpen. Hij had het altijd begrepen. Ze zouden nooit gescheiden zijn.

Geliefden blijven eeuwig leven

Want liefde is onsterfelijk.

In de trein terug naar Boston zat Daisy bij Jet op schoot uit het raam te staren, terwijl ze langs de lichtgroene moerassen van Connecticut reden. ‘Hulphond,’ zei Jet tegen de conducteur, en wie zou er nu in discussie gaat met zo’n lieve oude dame, die zwarte tranen leek te huilen; de tranen die heksen huilen, ook al hebben ze volgens de overlevering geen hart en zijn ze niet in staat om lief te hebben. Er zaten visarendnesten op de hoogste elektriciteitspalen, en een enorme vogel met een spanwijdte van anderhalve meter maakte een duikvlucht boven het afgaande tij. In de beekjes groeide hoog, taankleurig gras, en de wolken werden weerspiegeld in het water. Was er ooit zo’n mooi moeras geweest? Alles wat je voor de laatste keer deed was mooi, hoe gewoontjes ook. Jet had naast Rafael gestaan toen hij zijn tanden poetste, ze had samen met hem de metro naar Queens genomen, ze had gezien hoe hij naar haar keek, alsof al het andere onbelangrijk was. Hun echte leven had er zo uit kunnen zien als ze niet had moeten waken voor de vloek.

‘Je hoeft je geen zorgen meer te maken over de vloek,’ had ze geruststellend tegen hem gezegd terwijl ze langs het landschap van hun verleden liepen, waardoor het bijna leek alsof ze weer jong waren en alle tijd van de wereld hadden.

‘Ik heb me nooit zorgen gemaakt,’ zei Rafael tegen haar. ‘Ik heb geluk gehad, en dat weet ik.’

Franny kwam vanuit de tuin naar binnen met een mand vol verse peterselie en munt. Ze bleef staan toen ze zag dat haar zus terug was. Ze zag een asgrauwe schaduw om Jet heen, die alleen zichtbaar was als je wist hoe de dood eruitzag; als je in een zwarte spiegel durfde te kijken om de toekomst te zien van degenen die je het dierbaarst waren. Het was de avond van de tweede dag en morgen zou de kleur van de schaduw meer inktkleurig dan asgrauw zijn.

‘Eindelijk terug,’ zei Franny monter. Haar hart brak, maar wat had het voor zin om dat te laten zien?

‘Hier ben ik,’ antwoordde Jet. ‘De komende vijf dagen ben ik er voor jou.’

Alleen voor mij, dacht Franny. Mooie, lieve, dierbare zus. ‘Dan moeten we een avondmaal bereiden,’ zei ze. We moeten van elke minuut die we hebben het beste maken.

Ze brachten de dagen daarna vrijwel elk moment samen door, verbonden in gedachten en daden, zoals zo vaak het geval is bij zussen. Wie kun je beter vertrouwen dan je zus? Wie kent je levensverhaal beter dan zij? Als je een van de Owens-zussen bij de supermarkt zag, stond de ander vlak naast haar. Als een van hen in de tuin werkte en zorgde dat de rijen kruiden werden gewied, was haar zus er ook, met een mand om paardenbloemblaadjes in te doen. Toen Jet dominee Willard ging opzoeken in het bejaardenhuis, ging Franny mee, al was ze het minst sociale dier van de stad en had ze daar nog nooit eerder iemand een bezoek gebracht. Daisy was bij hen en niemand in het bejaardenhuis piekerde erover om ze een strobreed in de weg te leggen vanwege dat hondenbezoek, want ze wisten dat ze dan met Franny te maken zouden krijgen, die al een overheersingsbezwering over de entreehal had uitgesproken om te zorgen dat de mensen daar zouden buigen voor haar wil.

De dominee had de huwelijksceremonie voor Franny en haar geliefde Haylin Walker voltrokken, kort nadat Haylin de diagnose kanker had gekregen, en vanwege die goedheid had Franny een oogje toegeknepen voor de manier waarop hij Jet had behandeld toen ze klein was, wat eigenlijk onvergeeflijk was geweest. Maar vergiffenis was één ding, een sociaal bezoekje was een heel ander verhaal, en Franny kon het gewoonweg niet aan om een vrolijk gesprek te voeren te midden van de alarmen die afgingen omdat er bewoners kwijt waren en de moeizame ademhaling van dominee Willard, die in het voorjaar altijd last kreeg van zijn astma. Franny bleef op de drempel staan, terwijl Jet bij het bed van de dominee ging zitten. Socialer dan dat werd Franny niet. Ze tuitte haar lippen toen ze naar dominee Willard keek. Het zag er niet goed uit voor de oude man, en hij was al een tijdje zwaarmoedig. Als je eenmaal ouder dan honderd bent, stop je met het tellen van de dagen. Als je eenmaal je zoon hebt verloren, zie je de dood overal. Toch liet de dominee een kreetje horen toen Daisy op het bed sprong.

‘Daar is mijn meisje.’ Hij klopte de hond op haar rug, helemaal in beslag genomen, en wendde zich pas tot Jet toen die beleefd kuchte. ‘En mijn andere meisje!’

‘Ze is een volwassen vrouw,’ bracht Franny de dominee in herinnering terwijl ze zich nog steeds niet voorbij de drempel waagde. ‘En nog een oude ook.’ Een die kostbare tijd verspilde met een man die haar lang geleden het leven zuur had gemaakt, maar dat was duidelijk verleden tijd voor iedereen behalve Franny. De dominee had niet gewild dat zijn zoon met een meisje van Owens omging vanwege haar familie, maar hij had ingezien dat hij bekrompen was geweest en na al die jaren was hij Jet als een dochter gaan beschouwen. Vandaag zag ze er treuriger uit dan gewoonlijk.

‘Ga ik dood?’ vroeg hij. Ze hadden van dezelfde persoon gehouden, dat was hun blijvende band.

‘Nog niet,’ zei Jet. ‘Deze keer ben ik het.’

‘Dus je komt niet meer op bezoek?’ De dominee werd bevangen door emoties, en hij kreeg tranen in zijn ogen en een loopneus.

‘Nee.’ Jet lachte teder naar hem. ‘Dat doet Franny vanaf nu.’

‘Wat?’ vroeg Franny scherp. Ze had maar half geluisterd, maar was weer een en al oor toen ze de opmerking van haar zus hoorde. ‘Ik niet, hoor. Ik ben niet van de sociale bezoekjes.’

‘Dan komt een van mijn achternichtjes,’ verzekerde Jet de dominee. ‘Kylie of Antonia. Er komt altijd iemand bij je kijken. En maak je geen zorgen om Daisy. Ik heb het ideale thuis voor haar gevonden.’

Toen Jet aanstalten maakte om te vertrekken, pakte dominee Willard haar hand. ‘Zorg dat het niet je zus is.’ Hij zei het zachtjes, met een blik op de geduchte figuur bij de deur die Jet gebaarde dat ze moest opschieten. Jet negeerde Franny, die haar wilde opjagen, en nam de tijd. En waarom niet? Ze was gaan houden van deze man die, als het lot een andere route had genomen, haar schoonvader zou zijn geweest.

‘Die zal het niet zijn,’ beloofde ze.

‘Wie het ook is, ze kan nooit zo goed zijn als jij.’

Franny haakte haar arm door die van haar zus en ze liepen weg. De wereld was nog steeds mooi en ze bleven in de voortuin van het bejaardenhuis staan, terwijl Daisy rondsnuffelde. Er zaten oude mensen op houten bankjes naar de roze gekleurde lucht te kijken. ‘Had je ooit kunnen denken dat je hem zou vergeven?’ vroeg Franny, die zich nog goed herinnerde dat de dominee het leven van Jet en Levi ondraaglijk had gemaakt door zijn zoon doodleuk te verbieden haar te zien.

‘Ik kan het mezelf nog niet vergeven.’ Levi had haar liefgehad en ze had de vloek naar hem toe gebracht. ‘Vergiffenis is het allermoeilijkst om te schenken.’

‘Ik heb jou vergeven dat je de betere zus bent,’ zei Franny plompverloren.

‘Onzin,’ zei Jet, en omdat ze niet alle tijd van de wereld had, sloeg ze haar armen om haar zus heen, ook al voelde Franny zich altijd ongemakkelijk in een omhelzing. ‘Lieve zus, dat was jij juist altijd.’

Op de vierde dag gingen Jet en Franny naar de kas om de grimoire te lezen, het dikke boek waarin een schat aan magische kennis van de familie verzameld was. Hun dierbare grimoire was in Essex, Engeland, gemaakt door Maria Owens’ adoptiemoeder, Hannah, die het als verjaardagsgeschenk aan Maria had gegeven toen die tien werd, oud genoeg om magie te leren. Het omslag was gemaakt van een vreemd koel, groenzwart leer waarvan werd gezegd dat het paddenhuid was, een materiaal dat zowel teer als sterk was. Op deze bladzijdes waren Maria’s oorspronkelijke middeltjes en bezweringen te vinden, die ze had geleerd in Engeland en op Curaçao, en dit was ook het boek waarin de oorspronkelijke vloek was opgeschreven, jaren nadat die was afgeroepen toen Maria op het schavot stond omdat de man van wie ze dacht dat ze hield had geoordeeld dat ze een heks was. Er waren ook verschillende bladzijdes geschreven door Maria’s dochter, Faith, die haar moeder had geholpen bij het openen van de bibliotheek en een hoog aangeschreven meisjesschool, mogelijk gemaakt door de zeer loyale rijke beschermheer, Thomas Brattle, de penningmeester van Harvard College, die had geholpen de heksenprocessen te verijdelen door zich openlijk uit te spreken tegen Cotton Mathers niet te bewijzen overtuigingen van spectrale bewijslast en door het hele gebeuren een waanidee te noemen; een man die volgens de geruchten ook de vader was van Faiths twee dochtertjes, Avis en Violet.

De vrouwen van de generaties die volgden hadden de familiekennis uitgebreid, zoals hun geliefde tante Isabelle, die Franny en Jet had uitgenodigd in Magnolia Street, toen zij nog geen idee hadden wie ze waren. Ze waren in het ongewisse gelaten door hun moeder, Susannah, die de familie en hun geschiedenis de rug had toegekeerd toen ze nog maar een meisje was. De meest recente bladzijdes van de grimoire waren in de loop van een periode van vijftig jaar geschreven door Franny en Jet, en er stonden ook remedies en spreuken in die Gillian had toegevoegd, al had Gillian altijd minder talent voor magie gehad dan de anderen en had ze zich vreselijk geschaamd voor haar gebrek aan vaardigheden. Ze was ronduit jaloers omdat de magie Sally zo natuurlijk was afgegaan, terwijl Sally duidelijk geen zin had in die dingen en dolgraag gewoon wilde zijn. Sally had nooit een woord in de grimoire geschreven. ‘Het interesseert me niet,’ zei ze altijd als het onderwerp magie ter sprake kwam. ‘Ik heb wel wat beters te doen.’

Naast het boek werd de zwarte spiegel bewaard die Jet en Franny te zien hadden gekregen tijdens hun eerste zomer in Magnolia Street. In die spiegel kon je de toekomst zien, als je durfde. Je wist of je de gave van helderziendheid had als de spiegel je werd aangeboden: dan zag je stukjes en beetjes van je toekomst en begon je je levensverhaal te ontrafelen. Maar verhalen veranderen, afhankelijk van degene die ze vertelt, en verhalen zijn niets als je niemand hebt om ze aan te vertellen. Gelukkig hadden ze elkaar. Nadat ze het boek hadden weggelegd, hielden ze elkaars handen vast en luisterden naar het uitbundige vogelgekwetter in de bomen. Wat een geluk om een zus te hebben.

Ze hadden ook een broer, een van wie ze zielsveel hielden; het lievelingetje van de familie, wild en getalenteerd, het soort man dat geen kwaad kon doen en verliefd durfde te worden terwijl iedereen in hun geschiedenis zei dat hij daar niet aan moest beginnen. Die avond schreef Jet een brief aan Vincent, die was verdwenen nadat hij was opgeroepen om in Vietnam te gaan vechten. Hij had de vloek weten te vermijden door een geënsceneerde dood, waardoor hij het lot om de tuin had geleid en ervandoor kon gaan met zijn geliefde William, naar een leven dat hij niet met zijn familie kon delen. Jet bewaarde een foto van Vincent in de la van haar nachtkastje, samen met haar gekoesterde pak brieven van Rafael. Ze pakte haar mooiste briefpapier en een pen met rode inkt, waardoor het witte papier een blos kreeg in de kleur van rozen.

Lieve jongen, begon Jet, we missen je elke dag. Kom naar huis zodra je kunt.

Ze adresseerde de brief aan Vincents goede vriendin Agnes Durant in Parijs en stopte de sleutel van het huis in Magnolia Street in de envelop. Franny en zij liepen door de stormachtige avond naar het postkantoor, waar de brief in de brievenbus verdween.

‘Onwaarschijnlijk dat hij die brief krijgt,’ merkte Franny op. Ze had Vincent meermaals geschreven, maar nooit een woord teruggekregen, hoewel ze elk jaar een kaartje van Agnes kreeg met een vrolijke groet – Alles gaat goed hier in Frankrijk – en dan ging ze er maar van uit dat daar ook Vincent mee werd bedoeld.

‘Dat weet ik nog zo net niet,’ antwoordde Jet. ‘Hij kon altijd alles vinden. Dat talent had hij.’

‘Als hij het wilde gebruiken,’ snoof Franny. Haar broers afwezigheid deed nog steeds pijn. ‘Hij heeft ons anders nooit gevonden.’

‘Dat kon hij niet, lieverd,’ zei Jet. ‘Die vloek was er. Hij moest aan William denken.’

Op de vijfde dag, nadat Sally naar de bibliotheek was gegaan, deed Jet het licht op de veranda aan en zwaaide de deur open. Zodra het nieuws rondging dat Jet beschikbaar was voor haar buren, ontstond er een rij op het pad en door de straat. Mensen wilden middeltjes tegen uitslag en indigestie, bezweringen voor weggelopen dochters en voor zoons die op het verkeerde pad terecht waren gekomen, tincturen voor vergeetachtigheid en kwaadaardige echtgenoten, en zoals altijd kwamen ze voor de liefde. Jet had het zo druk dat ze Franny inschakelde, die mopperend de ingrediënten uit de tuin ging halen: blaadjes van hun ginkgoboom – een van de oudste variëteiten die er bestonden – tegen angst; kurkuma als ontstekingsremmer; teunisbloem, waarvan de essence in een olie werd geperst om de huid en het humeur te verbeteren; echinacea, dat het beste werkte tegen gewone verkoudheid; lavendel om verdwaalde kinderen thuis te brengen. In hoge glazen potten in de voorraadkast zaten alruinwortel, belladonna, allerlei soorten paddenstoelen, clintonia-bessen, zwarte veren, appelpitten, de holle botjes van vogels en duivenharten. De drukte duurde tot vijf uur en tegen de tijd dat ze klaar waren, waren de meeste narcissen vertrapt door mensen die er zeker van wilden zijn dat ze aan de beurt kwamen om hun problemen aan Jet voor te leggen. Voordat Sally thuiskwam en hen zou uitfoeteren omdat ze magie hadden bedreven, joeg Franny de laatste bezoekers van het pad en toen ze weg waren, deed ze het licht uit. Ze was het met Sally eens: laat het verandalicht eeuwig uit blijven.

Jet zat uitgeput aan tafel en had zelf dringend een kop Moed Thee nodig.

‘Ik hoop dat je blij bent,’ zei Franny. ‘De halve buurt was hier vandaag.’

Jet glimlachte en schonk nog wat thee in. Ze was inderdaad blij, en omdat Franny daar niks tegen in kon brengen, nam ze zelf ook een kop thee, want ze konden momenteel allebei wel wat moed gebruiken.

Op de zesde dag vielen de tantes stil, in een roes van ongeloof. De toekomst begon over nog geen achtenveertig uur. Maar goed, niemand had hen ooit kunnen betichten van luiheid en ze gebruikten hun tijd goed door het huis schoon te maken, wat eerlijk gezegd al een tijdje niet was gebeurd, waardoor het houtwerk en de gordijnen stoffig waren en de tapijten naar de veranda gebracht moesten worden om te worden uitgeklopt met een bezem. Het was traditie om dat na een overlijden te doen, om klaar te zijn voor de rouwenden en alles weg te halen wat de overledene privé zou willen houden, maar nu ze wisten wat zij wisten, kregen ze de kans om de taak nog voor de begrafenis te volbrengen. Ze dekten de spiegels af en zetten de ramen open om frisse lucht binnen te laten. Er nestelden mussen in de heesters, en er zaten knoppen in de magnolia’s die de straat omzoomden. De zussen pakten Jets kleren en haar boekenverzameling in, samen met de stapel brieven die Levi haar had gestuurd toen ze nog een meisje was en waarin vooral werd gesproken over hoe ze elkaar zouden kunnen ontmoeten zonder dat de dominee het in de gaten zou hebben. Er was nog een correspondentie die Jet koesterde: brieven die met een blauw lint bijeengebonden waren. Die waren van Rafael. Ze keek ernaar en kon haar tranen nauwelijks bedwingen.

‘Van hem?’ vroeg Franny. Ze had Jet nooit naar haar liefdesleven gevraagd. Toch was ze nieuwsgierig geweest.

Jet knikte. Ze dacht aan wat er gebeurd zou zijn als Rafael in zijn studententijd geen parttimebaan als piccolo had aangenomen. ‘Het leven is geluk hebben.’

‘Dat is zo,’ beaamde Franny.

Toen ze klaar waren met het huis en al het houtwerk glom en de spinnenwebben met een bezem waren weggehaald, genoten ze van een picknicklunch, waarbij ze zich tegoed deden aan al hun lievelingsgerechten uit hun jeugd, die nu te overdadig voor hen waren: jamsandwiches, scones met lavendelhoning, kaas-bieslookcrackers, appelpartjes met room. Later liepen ze naar het kerkhof, waar Jet een cheque uitschreef, de laatste betaling voor de plek naast Levi Willard, die ze had liefgehad toen ze nog zo jong was en geen idee had wat liefde betekende. Daarna gingen ze boodschappen doen om de ingrediënten te halen die ze nodig hadden. ’s Ochtends, toen Sally de keuken binnenkwam, waren haar tantes een Dronken Chocolade Taart aan het bakken; al sinds de tijd van Maria Owens een familietraditie voor verjaardagen, bruiloften en begrafenissen.

‘Weet je wel hoeveel calorieën daarin zitten?’ vroeg Sally. Niettemin ging ze aan tafel zitten en lepelde het restje beslag op. ‘Wat vieren we?’ vroeg ze.

Sally zag er uitgeput uit, met donkere, blauwige kringen onder haar ogen. Ze werkte te hard en ze had haar haar al in geen tijden verzorgd, maar toch was ze mooi en in de ogen van de tantes nog steeds hun kleine meid.

‘Als je geen chocoladetaart als ontbijt mag eten, wat heeft het leven dan voor zin?’ vroeg Franny.

Op de ochtend van de zevende dag, toen de asgrauwe kring rondom Jet zich sloot zodat ze werd omringd door een zwart aura en de tijd opraakte, deden ze precies dat. Om redenen die Sally nooit aan zichzelf kon uitleggen, noch kon begrijpen, ging ze bij haar tantes aan de ontbijttafel zitten, en in plaats van haar gebruikelijke yoghurt met bosbessen at ze het allergrootste stuk.

Jet stond erop dat ze die avond met zijn allen zouden dineren in de gelagkamer van de Black Rabbit Inn. Ze had Gillian al gebeld, die Kylie en Antonia zou ophalen en samen met hen met de auto vanuit Cambridge zou komen. Jet had de tafel achterin gereserveerd, ver weg van de violist die daar na zessen kwam spelen en wiens moeder vaak naar hen toe was gekomen voor een succeselixer voor haar zoon, hoewel het vanwege het niveau van zijn talent nooit iets zou worden met hem.

‘Weet je zeker dat je ze allemaal hier wilt hebben op de zevende dag?’ vroeg Franny bezorgd.

‘Ze moeten er toch zijn op de achtste dag, nietwaar? Ik wil niet dat je alles alleen moet afhandelen.’

Franny had weinig andere keus dan ermee instemmen. Ze kon zich er nog niet toe zetten om aan de achtste dag te denken, aan een wereld zonder Jet. Misschien zou ze voor deze ene keer wel hulp nodig hebben om te kunnen omgaan met wat er komen ging. Hoewel de Black Rabbit Inn absoluut niet haar eigen keus zou zijn voor een laatste avondmaal; ze kon de vrolijke eetzaal niet verdragen, met die roodgeblokte tafelkleedjes en een menukaart vol tweederangsgerechten uit New England: gekookte aardappelen, gebakken kabeljauw, macaroni met kaas die altijd verbrand was bovenop, salades waar alleen maar reepjes ijsbergsla in zaten en allerlei soorten pudding als toetje, met als specialiteit de zogenaamde omgekeerde kwarktaart die al meer dan honderd jaar geserveerd werd en waar de meningen over verdeeld waren.

Aan het einde van de middag, voordat de anderen arriveerden, pakte Jet haar lentejas en ging op weg naar de bibliotheek.

‘Waar denk jij naartoe te gaan?’ wilde Franny weten. Eerlijk gezegd wilde ze haar zus niet uit het oog verliezen. Het doodskloppertje had zich in de linnenkast op de eerste verdieping geïnstalleerd en klakte steeds harder. Franny had al insectenspray gebruikt en vallen met suiker geprobeerd, maar zonder succes. Als puntje bij paaltje kwam, wist ze heus wel dat dit een insect was waar je niet van af kon komen.

‘Ik wil het allerliefst dat dit een doodgewone dag is,’ legde Jet uit. ‘En op een doodgewone dag zou ik Sally gaan halen om er zeker van te zijn dat ze op een fatsoenlijk tijdstip uit de bibliotheek vertrekt.’

‘Prima. Maar zorg dat je om vijf uur bij de Inn bent. Ik neem de meisjes mee. Laat me daar niet zitten.’

Tijd was alles, en daar was nog maar zo weinig van. Jet nam de lange route en ging langs het kerkhof om Levi Willard een bezoek te brengen met een bosje narcissen uit de tuin; geel met in het midden oranje, bezaaid met inktzwarte stipjes. Ze ging naast zijn grafsteen in het gras liggen en keek omhoog naar de wolkenlucht. Ze begon afscheid te nemen van de wereld, van alle dingen waar ze van hield, het gras en de lucht, de lanen in het stadje die zo lommerrijk en groen waren, de bibliotheek waar ze tijdens hun eerste zomer in de stad op benauwde dagen naartoe was gegaan met Franny en Vincent. Toen ze aankwam, was Sally nog aan het werk, al was het bijna vijf uur, en ze wilden Franny niet laten wachten in de Inn.

‘Ik heb een kwartiertje nodig om af te sluiten,’ riep Sally toen Jet door de deur kwam. Sally had haast, zoals altijd, maar er was iets waardoor ze even bleef staan en in Jets ogen keek. Ze leken donkerder dan anders, er zaten zwarte vlekjes in het lichte grijs. Die lieve Jet, altijd vol liefde en goedhartigheid, zag er tamelijk uitgeput uit. ‘Gaat het wel met je?’ Sally streek haar tantes haar glad. ‘Heb je nou modder op je schoenen?’

‘Ik heb een wandelingetje naar het kerkhof gemaakt.’ Op Jets laatste avond op aarde zag ze alles met een heldere blik, ook haar dierbare nichtje. Ze zag hoe aardig Sally was. Hoe kwetsbaar onder al die praatjes. Sally was degene die het telefoonnummer van de tantes in het adresboekje van hun moeder had gevonden, en die naar de andere kant van het land had gebeld om te zeggen dat Gillian en zij kwamen logeren. Sindsdien hadden de tantes onmetelijk veel van hen gehouden.

Sally kneep haar ogen toe en vroeg zich af of Jet haar voor de gek hield. Ze was altijd op haar hoede geweest en wist zeker dat Jet niet precies was wie ze leek te zijn. Eén keer, in het jaar dat ze dertien werd, was Sally zelfs zover gegaan dat ze Jet naar Manhattan was gevolgd en het op een hollen had gezet om haar vlak buiten Penn Station in te halen. Tot haar grote verbazing was Jet woedend geweest.

‘Ik wil één dag per maand voor mezelf hebben,’ had Jet gezegd toen ze op Eighth Avenue stonden, bijna doof door het geraas van het verkeer. ‘Als ik naar een museum wil of in Central Park wil wandelen, gaat dat niemand iets aan behalve mijzelf.’

Sally had zich geschaamd en snel haar verontschuldigingen aangeboden. Ze waren naar een cafeetje gegaan, waar Sally was getrakteerd op een sorbet, en daarna had ze de trein naar huis genomen en Jet achtergelaten om te doen wat ze wilde. Maar Sally had het zienersoog en wist dat er meer aan de hand was, toen en nu. Ze gebruikte haar familietalent zo zelden dat het inzicht in kleine vonkjes naar haar toe kwam, bijna alsof ze een elektrisch schokje kreeg. Ze knipperde met haar ogen en deed een stapje naar haar tante toe. Er hing een rookgeur en het plafond boven hen werd overschaduwd door een zwarte veeg. Zou het kunnen dat de ruimte een nieuw verfje nodig had? Maar dat hadden ze toch nog geen twee jaar geleden laten doen door de gebroeders Merrill?

‘Je houdt iets voor me achter,’ zei Sally peinzend.

‘Gillian en de meisjes houden ons vanavond gezelschap,’ legde Jet uit. ‘Is dat geen leuke verrassing?’

‘Waarom heb je dat vanochtend niet gezegd? Ik heb niks in huis voor het avondeten, alleen soep in blik!’ Antonia was zo’n kieskeurige eter nu ze zwanger was, en Kylie was vegetariër, en Sally en de tantes hadden de laatste tijd voornamelijk pasta en tomatensoep gegeten, snelle maaltijden die geen zorg of aandacht vergden.

‘We gaan bij de Inn eten; Franny komt daar ook naartoe.’

‘Franny vindt de Inn vreselijk,’ zei Sally, nog achterdochtiger.

‘We willen dat het een bijzondere avond wordt,’ vertelde Jet. ‘Met z’n allen bij elkaar.’

‘Nou, goed, naar de Inn dan maar,’ zei Sally instemmend.

Terwijl Sally haar werkzaamheden afrondde, ging Jet zitten en keek de zaal rond. Ze nam alles in zich op wat ze normaal gesproken genegeerd zou hebben: het gescharrel van muizen onder de vloerplanken, de klok die de seconden wegtikte, de wind die tegen de beslagen ramen sloeg. Er zaten vingerafdrukken op de glazen vitrines van de zeldzame boeken, en de plafondventilator draaide in een scheve cirkel rond. Het viel haar op dat de zoom van de gordijnen, die nog steeds dezelfde waren die oorspronkelijk bij de bibliotheek hoorden, waren versierd met een ingewikkeld patroon van de maan in allerlei fasen. Grappig dat ze dat nooit eerder had gezien; ze had nooit laag genoeg gekeken. Jet keek het vertrek rond en vroeg zich af wat ze nog meer nooit had opgemerkt, en daar zag ze het. De bakstenen vlak onder Maria’s ingelijste dagboek pasten niet goed. De mortel was donkerrood. Jet liep de zaal door en legde haar hand op de muur. Er kan een mensenleven verstrijken zonder dat je weet wat er vlak voor je neus ligt. Zien heeft maar weinig te maken met je ogen opendoen: het gaat om wat je vanbinnen voelt, wat je weet zonder dat iemand het je vertelt.

Achter de bakstenen klonk er een gestaag ritme, de hartslag van een boek dat daar al meer dan driehonderd jaar verborgen lag. Jet maakte een van de bakstenen los door met een pen langs de mortel te schrapen. Ze wrikte de steen heen en weer tot hij vrijkwam en kon worden losgemaakt. De ruimte achter de muur was klam en ijzig koud. Hij leek leeg, tot Jet haar hand erin stak. Er ging een rilling door haar lijf toen ze een klein zwart boekje tevoorschijn haalde, Het boek van de raaf.