Paul Schenderling

Er is leven na de groei

..

..

Hoe we onze toekomst realistisch veiligstellen

..

..

..

..

..

..

© Paul Schenderling

Postgroei Nederland & Bot Uitgevers, 2022

Ontwerp omslag: Frank August

Ontwerp binnenwerk: Michiel Niesen

..

ISBN 978 90 8325 645 0

..

..

www.botuitgevers.nl

www.postgroei.nl

Inleiding

Waarschijnlijk herken je het gevoel wel. Het gevoel dat onze economie op een dood spoor zit. We doelen concreet op het pad van oneindige economische groei dat we in Nederland hebben ingeslagen. De economie groeit, maar we worden niet gelukkiger. De economie groeit, maar stress en mentale problemen nemen steeds meer toe. De economie groeit, maar er zijn steeds minder betaalbare huizen. De economie groeit, maar de dreiging van de klimaatcrisis neemt onbevattelijke proporties aan.

Het is in de geschiedenis vaker voorgekomen dat er een breed gedeeld gevoel bestaat dat we op het verkeerde spoor zitten. Meestal gebeurt dit vlak vóórdat of vlak nadat een lang gekoesterde overtuiging in botsing komt met de realiteit. Zo hadden de meeste mensen tot 2007 of 2008 de overtuiging dat banken zo min mogelijk gereguleerd moeten worden. Deze overtuiging botste hard met de realiteit van een wereldwijde bankencrisis. Hoewel het de vraag is of banken momenteel voldoende gereguleerd worden, zijn er weinig mensen meer te vinden die pleiten voor deregulering.

Op dit moment zien we de wereld botsen met planetaire grenzen. Planetaire grenzen zijn grenzen aan wat de aarde fysiek aankan. Bijvoorbeeld de maximale hoeveelheid afvalstoffen die de aarde kan verwerken. Broeikasgassen zijn ook zo’n afvalstof. Er is een maximale hoeveelheid broeikasgassen die de bossen en de oceanen op kunnen nemen. Omdat we die botsing nú meemaken, lijkt het meer op een botsing in slow-motion, op een aardverschuiving die langzaam uitgroeit tot een aardbeving. Dag na dag, week na week, jaar na jaar stapelen de nieuwsfeiten en actuele prognoses over de klimaatcrisis en de biodiversiteitscrisis zich op. Gebieden rond de evenaar bevinden zich in de kreukelzone. Nu al sterven er elk jaar enkele miljoenen mensen vroegtijdig door de klimaatcrisis en raakt een nog groter aantal mensen jaarlijks ontheemd, omdat hun gebied te warm, te droog of juist te nat wordt om er te kunnen overleven.1

Groene groei: nieuwe wijn in oude zakken

Vandaar dat kiezers met heel verschillende politieke oriëntaties ervan overtuigd zijn dat het huidige beleid onvoldoende zoden aan de dijk zet en dat een omslag in het beleid nodig is. Ook een meerderheid van bijvoorbeeld VVD- en CDA-kiezers is het daarmee eens.2 Politici in binnen- en buitenland willen ons doen geloven dat er momenteel zo’n beleidsomslag plaatsvindt. Dat we onze economie stevig aan het vergroenen zijn. Maar de meeste mensen voelen wel aan dat er van een echte omslag geen sprake is. Het beleid van groene groei dat de meeste overheden in binnen- en buitenland voeren, is weinig nieuws en veel van hetzelfde. Bovendien is groei nog steeds duidelijk het belangrijkste doel waar de politiek en het bedrijfsleven naar streven.

Zoals de term groene groei laat zien is het een gerecyclede versie van een oud idee, namelijk duurzame (groene) ontwikkeling (groei). Dit concept dateert van 1987. In dat jaar werd het rapport Our Common Future gepubliceerd, waaraan veel regeringsleiders hebben meegewerkt, onder wie onze eigen toenmalig premier Lubbers. Het idee achter het rapport was om economische groei ‘selectiever’ te maken, dat wil zeggen: alleen groei van de economie toe te staan voor zover die hand in hand gaat met verduurzaming van de economie.1

Wetenschappers zijn het erover eens dat dit beleid in de afgelopen 35 jaar anders heeft uitgepakt dan beoogd. Terwijl de economie bleef groeien, verslechterde de toestand van de aarde drastisch, op vele fronten. Het landgebruik, watergebruik, energieverbruik en de uitstoot van broeikasgassen ten behoeve van menselijke consumptie: allemaal zijn ze wereldwijd gestegen, in gelijke tred met de groei van de wereldeconomie. De reden hiervoor is dat economische groei telkens een deel van de milieuwinst ongedaan maakt. Proberen om tegelijk te vergroenen en te groeien is dweilen met de kraan open. Dit wordt ook wel de Jevons-paradox genoemd.3 De Jevons-paradox verklaart waarom het enthousiasme over nieuwe vergroeningstechnieken – ‘Hoera, we worden circulair!’ – steeds snel bekoelt. Als alle bedrijven met deze nieuwe techniek hun bedrijfsprocessen vergroenen maar de consumptie blijft stijgen, dan wordt een groot deel van de milieuwinst verderop in de keten, of in een heel andere keten, weer ongedaan gemaakt.

Let op de kleine lettertjes…

In 2018 verscheen het bekende Amerikaanse boek Drawdown, met als ondertitel: ‘Het meest veelomvattende plan OOIT om klimaatontwrichting te keren.’4 Het boek staat vol met fantastische, innovatieve vergroeningstechnieken en is een wereldwijde bestseller die met veel gejuich is ontvangen. Op de laatste bladzijde van het boek lezen we echter in de kleine lettertjes een disclaimer die een stevige domper is op de feestvreugde. De disclaimer gaat over de Jevons-paradox, in het boek het ‘rebound effect’ genoemd: ‘Als de prijs van een product of dienst omlaaggaat, dan koopt of gebruikt men er meer van, wat de efficiëntiewinst tenietdoet.’ De techniek gaat ons blijkbaar toch niet redden: ‘It’s the economy, stupid!’ In het vervolg van het boek komen we uitgebreid op de Jevons-paradox terug.

Als gevolg van de Jevons-paradox zijn ook rijke landen, die sinds 1987 vele miljarden hebben uitgegeven aan milieubeleid, er niet in geslaagd om vergroening succesvol te combineren met groei. Zo heeft Nederland in de afgelopen 35 jaar zo’n 265 miljard euro uitgegeven aan milieubeleid.5 In diezelfde periode zijn de milieuproblemen die we veroorzaken fors toegenomen. Het grootste deel van die toename zien we echter niet, omdat in dezelfde periode de wereldeconomie in rap tempo is geglobaliseerd. De globalisering van de economie betekent dat een steeds groter deel van wat wij kopen elders in de wereld is geproduceerd. Een groot deel van de productie is verplaatst naar verre landen.

Om in beeld te brengen hoeveel van wat wij kopen uit het buitenland komt het volgende gedachtenexperiment: Stel je eens voor dat er elk jaar bij elk huishouden – dus ook bij jou thuis – twee zeecontainers met bulkgoederen worden afgeleverd. Dat is namelijk wat er in verre landen aan spullen, grondstoffen en voedsel onttrokken is voor consumptie in Nederland, water niet meegerekend.6 Dat is een aanzienlijk grotere hoeveelheid dan de hoeveelheid spullen, grondstoffen en voedsel voor onze consumptie die uit Nederland zelf komt. Die goederen komen uit de hele wereld. En overal laat de productie van deze materialen een grote voetafdruk na, in termen van landgebruik, watergebruik, energieverbruik en uitstoot van broeikasgassen.

We begrijpen de impact van onze almaar stijgende consumptie nog beter als we naar de sectoren kijken die juist niet verplaatst zijn naar verre landen.2 Voorbeelden hiervan zijn Tata Steel in IJmuiden, de intensieve veehouderij en de luchthaven Schiphol. De groeiende overlast van deze sectoren legt een enorme druk op mensen en op de natuurlijke omgeving. Denk aan de stikstofcrisis, maar ook aan luchtvervuiling en geluidsoverlast. Maar dit is dus feitelijk slechts het topje van de ijsberg! De negatieve impact van de sectoren die we verplaatst hebben naar het buitenland, zoals de kledingindustrie en de elektronica-industrie en vele andere industrieën, is nog vele malen groter.

Het grootste beleidsexperiment uit de geschiedenis

Groei van de economie gaat dus niet samen met betere uitkomsten voor het milieu. En we komen er ook achter dat groei evenmin leidt tot betere sociale uitkomsten, bijvoorbeeld minder ongelijkheid of een betere gezondheid. In hun veelbesproken boek Fantoomgroei laten Sander Heijne en Hendrik Noten zien dat de Nederlandse economie al jarenlang vrijwel continu groeit, maar dat gecorrigeerd voor inflatie de inkomens van de meeste mensen al decennia stagneren.

Maar mensen ervaren het ook aan den lijve. Zo kent vrijwel iedereen iemand die als gevolg van hoge werkdruk te maken heeft gehad met een burn-out of andere mentale en fysieke problemen. En waarom wordt de werkdruk steeds hoger? Inderdaad, omdat groei van de productiviteit per gewerkt uur de voornaamste manier is om de economie te laten groeien. Anders gezegd: per gewerkt uur moeten we steeds meer presteren.

Kortom, het concept duurzame ontwikkeling oftewel groene groei is te zwak gebleken om de benodigde verandering te bewerkstelligen. Een mogelijke tegenwerping is uiteraard dat het concept wel sterk is, maar dat het nooit goed is uitgevoerd. Hoewel het nogal een makkelijk argument is dat zich moeilijk laat rijmen met al die miljarden die we uitgeven aan milieubeleid, is deze tegenwerping een reële mogelijkheid. Het zou immers kunnen dat het opschalen van het groenegroeibeleid in het komende decennium ineens wél tot spectaculaire resultaten leidt.

Door topwetenschappers is grondig onderzocht hoe waarschijnlijk dit is. Uit hun modellen blijkt dat het onwaarschijnlijk is dat de klimaatdoelen van Parijs behaald kunnen worden met groenegroeibeleid. Ook blijkt daaruit dat zelfs in het gunstigste (lees: onwaarschijnlijkste) groenegroeiscenario de totale CO2-uitstoot in de komende decennia tientallen procenten hoger zou liggen dan in een scenario zonder groei.7 Gelet op de gevarenzone waarin het mondiale klimaat zich momenteel bevindt, levert die extra uitstoot enorme risico’s op. Groene groei kan daarom met recht het grootste beleidsexperiment uit de geschiedenis genoemd worden. Het is namelijk een beleidsexperiment waarbij het welzijn van de hele mensheid én toekomstige generaties op het spel staat.

Een andere veelgehoorde tegenwerping is dat we groei nodig hebben om de kosten voor de energietransitie en klimaatadaptatie te betalen. Dit argument is moeilijk te volgen. Blijven inzetten op groei levert inderdaad extra middelen op, maar leidt dus tegelijkertijd tot een grotere CO2-uitstoot dan een scenario zonder groei. Om deze extra uitstoot te compenseren, moet op de extra beschikbare middelen een positieve milieu-impact gerealiseerd worden die vele malen hoger ligt dan in het verleden ooit is behaald.8 Bovendien moeten we er rekening mee houden dat een verder uit de hand lopende klimaatcrisis op termijn de economie serieus zal schaden, waardoor we op de lange termijn hoogstwaarschijnlijk een groter probleem hebben en juist minder middelen.

Het is een beetje zoals iemand met burn-outverschijnselen die zegt: laat ik de komende tijd nog wat harder werken, zodat ik straks mijn therapie kan betalen. Juist door er nu voor te kiezen om onze economie en samenleving minder afhankelijk te maken van groei kunnen we op termijn de veerkracht behouden om toekomstige uitdagingen het hoofd te bieden. Voorkomen is immers beter dan genezen.

Een gedachtenexperiment om ons voorstellingsvermogen te prikkelen

Dit brengt ons bij een belangrijk punt. Hoewel iedereen het gezegde ‘voorkomen is beter dan genezen’ kent, is het buitengewoon moeilijk voor te stellen hoevéél beter voorkomen is dan genezen. De rampen die we met verstandig beleid voorkomen, doen zich immers in dat geval niet voor. Ook is het in onze huidige samenleving moeilijk voor te stellen welke positieve gevolgen stoppen met groei kan hebben. We zijn immers gewend geraakt aan voortdurende groei en de negatieve effecten ervan (althans, het deel ervan dat we waarnemen). Een gedachtenexperiment kan helpen om ons voorstellingsvermogen te prikkelen.

Stel, we gaan terug naar 1972, het jaar waarin de Club van Rome het gezaghebbende en invloedrijke rapport Grenzen aan de groei uitbracht. De wereld werd voor het eerst wakker geschud over de nadelige consequenties van groei. Nederlandse politici van vrijwel alle belangrijke politieke partijen namen de boodschap uiterst serieus. En stel, politici hadden het toen voor elkaar gekregen om een nieuwe weg in te slaan die recht deed aan het rapport, gesteund door een meerderheid van de kiezers. Hoe had Nederland er dan anno nu uit kunnen zien?

Een van de eerste dingen die ons was opgevallen, is dat er een stuk minder opzichtige luxe te zien was. Er waren vormen van nieuwe luxe ontstaan: hoogwaardige, handgemaakte spullen, bijvoorbeeld, en concertbezoeken en etentjes in hippe groene restaurants. We kwamen er in de jaren zeventig namelijk al snel achter dat we alleen grenzen konden stellen aan de groei als dat op een eerlijke manier gebeurde. Daarom werd er voor individuele consumenten een heffing op consumptie ingevoerd die steeg als mensen veel verbruikten. Dit werd een eerlijke heffing op consumptie genoemd. Tegelijk werd de belasting op arbeid fors verlaagd, zodat de mensen met een bescheidener inkomen er niet in welvaart op achteruit zijn gegaan. Dat verklaart waarom de nieuwe luxe van mensen veel vakwerk vergt en minder materialen.

Ook merkten mensen al snel dat de heffing sommige keuzes voordeliger maakte en andere keuzes onvoordeliger. Ze begonnen zich af te vragen: is het eigenlijk wel nodig om op een gehaaste doordeweekse avond vlees te eten, of zal ik alleen een stukje vlees kopen voor in het weekend, als ik er echt van kan genieten? En al snel kregen ondernemers door dat als gevolg van de heffing de vraag naar kwalitatief betere producten met een lange levensduur enorm steeg. Ze speelden daarop in en wedijverden met elkaar om wie de meeste waarde kon bieden met de minste milieu-impact. En ze bedachten allerlei nieuwe concepten waarbij de uiterst waardevol geworden materialen hergebruikt konden worden.

Die veranderingen werden zichtbaar in het straatbeeld. Winkels met kwalitatief belabberde kleding en goederen verdwenen. In plaats daarvan zie je nu veel nieuwe, creatieve kringloop-, repair- en ombouwshops. Neem bijvoorbeeld de kledingbibliotheek, waar je een abonnement kunt nemen op een bepaald aantal kledingstukken die je telkens mag omwisselen: duurzamer én leuker. Ook voor andere producten kwamen er slimme leaseconstructies. De duizenden prullenbakken die voorheen op iedere hoek van de straat te zien waren, zijn verdwenen. Desondanks zag je vrijwel nergens zwerfafval. De meeste producten worden namelijk ofwel verpakkingsvrij geleverd ofwel met statiegeldverpakkingen.

Niet alleen consumenten en commerciële ondernemers sprongen gretig in de nieuwe markten, maar ook allerlei maatschappelijke organisaties die samen de ‘nieuwe coöperatieve beweging’ vormden. Mensen kwamen er namelijk achter dat de impact van de eerlijke milieuheffing kleiner was, en hun welzijn groter, als ze bepaalde voorzieningen samen organiseerden. Zo was er in de loop der jaren een breed scala aan nieuwe coöperaties ontstaan: mobiliteitscoöperaties, energiecoöperaties, zorgcoöperaties, landbouwcoöperaties, enzovoorts. Daardoor ontstond er meer onderlinge verbondenheid en meer vertrouwen in elkaar en in de democratie.

De opmars van de nieuwe coöperatieve beweging kon je ook terugzien in je leefomgeving, zowel in de stad als op het platteland. In woonwijken tref je tegenwoordig naast een basisschool, een supermarkt en een huisartsenpraktijk ook een wijkdepot, van waaruit coöperaties het delen van allerhande spullen coördineren. Bijvoorbeeld klusspullen, kinderspullen, vrijetijdsspullen, tuingereedschap en elektrische apparaten. Rondom de woonwijken zie je in plaats van monoculturen, grasland en megastallen overal langjarige gewassen, meng- en strokenteelt en voedselbossen, die beheerd worden door goedbetaalde boeren die vaak rechtstreeks smaakvolle producten leveren aan de mensen in hun omgeving.

De transitie naar een economie zonder groei bleek trouwens ook een aantal nieuwe problemen met zich mee te brengen. Zo bleek met de afname van de groei ook de werkgelegenheid langzaam te stabiliseren. Verder bleek dat door het wegvallen van de groei de overheidsinkomsten stagneerden, terwijl de meeste overheidsuitgaven bleven stijgen. In de beginjaren werd dit gecompenseerd door extra inkomsten uit de heffing op consumptie, maar na verloop van tijd liepen de overheidstekorten op.

Gelukkig bleken die problemen tijdelijk te zijn. De overheid liet onderzoek doen naar de achterliggende oorzaken van hardnekkige maatschappelijke problemen, zoals de toename van arbeidsongeschiktheid en de stijgende zorgkosten. De conclusie was dat de helft van alle ziekten in Nederland te karakteriseren is als vermijdbare (welvaarts)ziekte.9 Ook bleek dat zowel de toename van arbeidsongeschiktheid als de toename van welvaartsziekten samenhangen met de toegenomen stress en werkdruk. Door het verkorten van de werkweek van 38 naar 32 uur en door het stimuleren van de nieuwe coöperaties slaagde de overheid erin om de werkgelegenheid te herstellen en de kosten voor zorg en arbeidsongeschiktheid te beteugelen. Mensen kregen daardoor meer vrije tijd, ervoeren minder stress en werden minder vaak ziek. Ze besteedden hun vrije tijd aan activiteiten waar ze gelukkiger van werden.

Ook in andere domeinen hielp de overheid om de transitie in goede banen te leiden. In het economische domein wist de overheid de concurrentiepositie van exporterende Nederlandse bedrijven overeind te houden en zelfs te versterken. Dit was enerzijds het gevolg van de ingevoerde lagere belasting op arbeid, anderzijds het gevolg van de voorsprong die Nederlandse bedrijven namen bij het leveren van veel toegevoegde waarde tegen een onwaarschijnlijk lage milieu-impact. De vrees die veel economen en andere verstokte groeidenkers in eerste instantie hadden geuit, namelijk dat stoppen met groei zou leiden tot een algehele verarming van Nederland, bleek ongegrond. In het fysieke domein investeerde de overheid onder andere in een uitgebreid lightrailnet, als aanvulling op het hoofdrailnet, en in de grootschalige isolatie van de gebouwde omgeving. Met succes: in de Randstad heeft lightrail de auto grotendeels verdrongen en vijfennegentig procent van de gebouwen, inclusief monumenten, is inmiddels energieneutraal. Zowel de uitstoot van broeikasgassen als het materiaalverbruik hadden een dalende trend ingezet, wat goed was voor het klimaat en de biodiversiteit.

Kortom, al had de transitie van iedereen veel gevergd, Nederland was na 1972 een gidsland geworden. Er kwamen internationale delegaties op bezoek om het Nederlandse ‘polderpostgroeimodel’ te bestuderen. En hoewel we een nuchter volkje zijn gebleven, hielp de internationale aandacht wel om koersvast te blijven en ons nieuwe samenlevingsmodel uit te bouwen en te perfectioneren.

Hoe bereiken we dit en hoe haalbaar is dit?

De belangrijkste les die we uit het gedachtenexperiment kunnen trekken, is: Het zijn niet de grenzen aan de groei die mensen motiveren om anders samen te leven, maar het perspectief na de groei. Het zijn de intrinsieke waarden die we kunnen realiseren als we onze focus verleggen van kwantitatieve groei (meer spullen) naar kwalitatieve groei: meer kwaliteit en smaak, meer vrije tijd en minder stress, meer gezondheid, en bovenal: meer geluk, meer verbondenheid, en meer rechtvaardigheid, in sociaal en ecologisch opzicht. Dit door-en-door waardengedreven verhaal spreekt veel mensen aan. Als we goed om ons heen kijken, dan zien we al de eerste initiatieven van onderop die passen in deze richting.

Toch is het er na 1972 niet van gekomen om deze weg in te slaan. De behoudende krachten in de politiek en het bedrijfsleven bleken te sterk. In onze tijd is de urgentie om te stoppen met groei weliswaar veel groter geworden, maar de behoudende krachten zijn er nog steeds. Daarom roept het gedachtenexperiment de vraag op: hoe bereiken we dit en hoe haalbaar is dit? Deze wat ons betreft zeer terechte vraag is in dit boek de hamvraag.

Het goede nieuws is dat er de laatste jaren steeds meer mensen zijn die bepleiten om te stoppen met groei. Je treft de oproep in het slot van het eerdergenoemde boek Fantoomgroei, in het succesvolle pamflet De fundamenten van Ramsey Nasr, in het boek We waren gewaarschuwd van Jaap Tielbeke en in de boeken van hoogleraren zoals Jan Rotmans, Kate Raworth en Maja Göpel. Deze en andere auteurs vertolken ook de groeiende kritiek op de collectieve obsessie met het bruto binnenlands product (bbp) en op het bbp als concept. Zo groeit het bbp wel als een land meer bomen omzaagt of meer clusterbommen produceert, maar blijven kwaliteitsverbeteringen van producten en diensten in het bbp grotendeels buiten beeld.3 Ook ontstaat er steeds meer bewustwording over het wetenschappelijk onderbouwde feit dat vanaf een bepaald inkomen, dat we in Nederland al in de jaren zestig van de vorige eeuw hebben bereikt, het geluk niet verder toeneemt als de economie en onze consumptie groeien. In hoofdstuk 6 vertellen we daar meer over.

Deze verandering in ons denken wordt aangejaagd vanuit de wetenschap, waar de bewijzen zich opstapelen dat een andere aanpak dan groene groei noodzakelijk is en dat daar ook andere meetmethoden dan alleen het bbp bij horen. In hoofdstuk 8 vatten we de wetenschappelijke stand van zaken voor je samen. Ook in landelijke dagbladen en in andere media wordt groene groei steeds vaker in twijfel getrokken en worden er alternatieven aangedragen.4

Met andere woorden, het waarom van de benodigde transitie wordt steeds luider en duidelijker gehoord. Maar helaas is wat ons betreft in geen van deze publicaties het hoe van deze transitie voldoende uitgewerkt. Althans, er wordt meestal wel een rijtje maatregelen genoemd, maar die roepen net zoveel vragen op als ze beantwoorden. Neem een universeel basisinkomen: in een economie die niet langer groeit is een basisinkomen toch juist een stuk lastiger te betalen? Of neem de werkgelegenheid: het is toch geen sinecure om die op peil te houden in een economie die niet of nauwelijks groeit? Of neem de publieke opinie: hoe zorg je voor voldoende politiek en maatschappelijk draagvlak voor het nieuwe paradigma? En laten we ook de overheidsfinanciën niet vergeten: hoe houden we die gezond als de uitgaven blijven stijgen terwijl de inkomsten stabiliseren?

Vaak wordt over deze kwesties door pleitbezorgers van stoppen met groei te gemakkelijk gepraat. Dat was althans onze bevinding na een uitgebreide literatuurstudie ter voorbereiding op het schrijven van dit boek. Sommige problemen worden überhaupt amper genoemd, zoals het probleem voor de overheidsfinanciën. Andere problemen worden met een enkele maatregel afgedaan, vaak zonder verdere toelichting, laat staan een solide doorrekening. Wij denken dat dit de twijfels die mensen erbij hebben niet wegneemt, maar juist versterkt.

Naar een onderbouwd, haalbaar en gedegen plan

In dit boek willen we dat anders doen. In dit boek willen we de antwoorden op de vraag: ‘Waarom postgroei?’ overzichtelijk voor je samenvatten. Daarnaast willen we vooral de vraag naar het ‘hoe’ voor de eerste keer in het Nederlandse taalgebied serieus uitwerken. Dat laatste willen we op een manier doen die voor een meerderheid van de Nederlanders acceptabel is. Met het oog op deze doelen zijn we een schrijverscollectief gestart bestaande uit beleidsmakers met verschillende expertisegebieden, variërend van economie tot energie en van zorg tot sociale zekerheid. Bovendien hebben deze beleidsmakers heel verschillende politieke achtergronden bij maar liefst elf verschillende politieke partijen, namelijk (op alfabetische volgorde): Bij1, CDA, ChristenUnie, D66, GroenLinks, PvdA, PvdD, SGP, SP, Volt en VVD. Zo hebben we onze ideeën behalve op haalbaarheid ook kunnen toetsen op draagvlak.

In het schrijverscollectief hebben we de verschillende uitdagingen die stoppen met groei met zich meebrengt stuk voor stuk onderzocht en bediscussieerd. Daarnaast hebben we gebruik gemaakt van verschillende modellen om de gevolgen van onze voorstellen door te rekenen. Hierbij kun je denken aan de gevolgen voor het milieu (bijvoorbeeld CO2-uitstoot en materiaalgebruik), voor de economie en voor de overheidsfinanciën. Ten slotte hebben we ondersteunende maatregelen bedacht die de gevolgen van het kernbeleid in goede banen leiden.

Kort gezegd: dit boek is noch een academische verhandeling noch een vergezocht ideaal. Dit boek is een plan voor een gelukkiger, rechtvaardiger en duurzamer Nederland. Een onderbouwd, haalbaar en gedragen plan, dat recht doet aan de enorme urgentie om nu eindelijk een beleidsomslag te maken.

Van plan naar praktijk

Misschien roept dit bij jou de vervolgvraag op: Fijn dat jullie met een plan voor Nederland komen, maar wordt dit straks ook in de praktijk gebracht? Ook dat is een terechte vraag. Zelf hebben we hier al rekening mee gehouden door, zoals benoemd, onze ideeën op te stellen met een brede groep beleidsmakers. We geloven dat dit plan daardoor sowieso al meer kans van slagen heeft dan andere plannen.

Verder denken we dat mensen onderschatten hoe fragiel de status quo is. Wij houden met z’n allen de status quo in stand. Als we onze steun voor de status quo intrekken, dan ontstaat er een stevig mandaat voor politici om werkelijk andere keuzes te maken. Zo kan zich in korte tijd een verandering voltrekken die tot voor kort voor onmogelijk werd gehouden.

Vaak is het een onverwachte gebeurtenis die zo’n omslag helpt bewerkstelligen. Toen in maart 2020 duidelijk werd hoe ernstig de gevolgen van de coronacrisis in Italië waren, ontstond er in korte tijd een groot mandaat voor het treffen van coronamaatregelen. En toen Rusland in februari 2022 Oekraïne binnenviel, kregen politici meteen het mandaat om wapens te exporteren en grote groepen Oekraïense vluchtelingen op te vangen.

Laten we nog eens teruggaan naar het pijnlijke beeld van de botsing met planetaire grenzen die zich in slow-motion voltrekt. Is het niet aannemelijk dat deze botsing, samen met het falen van het groenegroeibeleid om daar wat aan te doen, zal leiden tot grote maatschappelijke druk voor ander beleid? En is het niet aannemelijk dat de steun voor een dergelijke omslag zal groeien als er een degelijk plan onder ligt?

Toegegeven, net als bij eerdere maatschappelijke omwentelingen zijn we ook nu eigenlijk al te laat met deze omwenteling. Als we in 1972 gehoor hadden gegeven aan de waarschuwingen, zoals in het gedachtenexperiment, dan had het niet zover hoeven komen.10 Tegelijkertijd is het nog niet te laat om de ergste gevolgen van de ecologische en sociale crises die zich voltrekken af te wenden. Het verschil in impact tussen een toekomstbeeld met groene groei en een toekomstbeeld zonder groei is namelijk zeer groot. Onze doorrekeningen, die gebaseerd zijn op gezaghebbende bronnen,11 bewijzen dit: in de komende vier à vijf decennia gaat het om zo’n 40 procent verschil in opgetelde CO2-uitstoot en meer dan 30 procent verschil in opgeteld materiaalverbruik. In het vervolg van dit boek zullen we je uitleggen hoe we dit kunnen bewerkstelligen. Onze boodschap is daarom: ja, het eerste beste moment om een boom te planten is 50 jaar geleden, maar het op een na beste moment is nu.

We hopen dat je met gretigheid kennis zult nemen van het plan. En als het je overtuigt, dan hopen we dat je mee wilt helpen om het in de praktijk te brengen. Aan het einde van het boek doen we concrete suggesties om mee aan de slag te gaan.

1 Voor de Nederlandse pendant van dit streven, zie de Nota inzake de selectieve groei, van Lubbers uit 1976.

2 Een auteur die ook op de verborgen impact van onze consumptie wijst is Babette Porcelijn, onder andere in haar boek De verborgen impact: alles voor een eco-positief leven.

3 Door iets te onttrekken aan de natuur en het te verkopen, groeit namelijk het bbp. Kwaliteitsverbeteringen worden alleen zichtbaar in het bbp via de prijs, terwijl de kwaliteit van veel producten juist gradueel verbetert bij gelijkblijvende prijzen. De echte welvaart wordt dus door het bbp niet adequaat in beeld gebracht. Dat is overigens ook nooit het doel van het bbp als maatstaf geweest, maar dat terzijde.

4 Zo heeft NRC in 2022 de artikelenserie ‘Minder’ over grenzen aan de groei, interviewde de Volkskrant pleitbezorger van ontgroei Jason Hickel, publiceerde Trouw in 2021 een groot essay van leden van het schrijverscollectief Paul Schenderling en Matthias Olthaar over stoppen met groei, wijdde VPRO Tegenlicht een uitzending aan ontgroei, werd Paul op NPO Radio 1 over dit onderwerp geïnterviewd, enzovoorts.

Deel I - Het kernprobleem en de kernmaatregel

Hoofdstuk 1

Het falen van het huidige systeem en de oplossing daarvoor

Heb je wel eens de vraag gekregen of je niet te veel werkt? Mocht de vraag je bekend voorkomen, dan was het misschien een vriend of vriendin die zich zorgen maakte over je werk-privébalans. Soms krijgen mensen deze vraag als ze net een kind hebben gekregen, half serieus, half met een knipoog. Wij stellen deze vraag echter om een andere reden. Wij zijn ervan overtuigd dat iedereen in Nederland te veel werkt. We werken hard, maar het levert te weinig op. Misschien herken je deze stelling, bijvoorbeeld uit het eerdergenoemde boek Fantoomgroei van Sander Heijne en Hendrik Noten. Zij betogen dat we te weinig verdienen, omdat de gemiddelde lonen gecorrigeerd voor inflatie al vele jaren stagneren, terwijl de bedrijfswinsten blijven stijgen.

Toch is ook dit betoog, hoewel terecht, niet wat we bedoelen. Wij werken te veel, omdat we in onze economie onvoldoende waar voor ons geld krijgen. Of beter gezegd: onvoldoende waarde voor ons geld. Want het ligt niet aan de hoeveelheid spullen die we kunnen kopen voor ons geld, integendeel. Kwantitatief gezien kopen we elk jaar meer: meer kleding, meer elektrische apparaten, meer meubels, enzovoorts. Maar kwalitatief krijgen we elk jaar minder. Onze kleding slijt sneller, de accu’s en opslagruimte van onze apparaten begeven het sneller, onze spaanplaatmeubels vallen sneller uit elkaar, enzovoorts. Dit is geen ongeluk, dit is doelbewust beleid van bedrijven: beleid om producten kunstmatig te laten verouderen. Dit doen ze ofwel door de technische levensduur van producten korter te maken, ofwel door een product onderhevig te maken aan modetrends, waardoor de werkelijke (economische) levensduur korter wordt. Technische levensduur wil zeggen de levensduur die op basis van de onderliggende techniek mogelijk is. Dit hangt vaak af van de zwakste schakel in het product en is dus makkelijk te manipuleren. De economische levensduur hangt af van de voorkeuren van de consument: hoe lang vind je een product nog aantrekkelijk om te gebruiken? Dit is te manipuleren door een product uit de mode te laten gaan.

Het doel van kunstmatige veroudering is om zoveel mogelijk omzet – en daarmee winst – te genereren. Een bijeffect daarvan is dat er ongelofelijk veel energie, water, land en materialen volkomen onnodig verspild worden. Met alle gevolgen van dien.

Uit onderzoek door de Consumentenbond blijkt dat van veel elektrische apparaten de technische levensduur drie keer zo lang is als de werkelijke (economische) levensduur.12 En dan te bedenken dat de technische levensduur bij de meeste producten kunstmatig verkort is! De totale hoeveelheid energie en materialen die we verbruiken voor de productie van elektrische apparaten kan dus met gemak met twee derde verlaagd worden, en daarna waarschijnlijk nog eens gehalveerd worden. Dit betekent dat voor deze producten het verbruik van energie, water, land en materialen met tientallen procenten gereduceerd kan worden zonder dat we er in welvaart op achteruitgaan. Integendeel, onze welvaart gaat er juist op vooruit.

We werken veel harder dan nodig is

Nu begrijpen we ineens dat de jacht van bedrijven op een zo hoog mogelijke omzet, en onze jacht op prijsknallers, een tweede bijeffect heeft: we werken veel harder dan nodig is. In plaats van drie elektrische apparaten hadden we er ook één kunnen kopen en maken. En als dat apparaat ontworpen was op een langere technische levensduur, dan waren wij – en het milieu – nóg beter af geweest.

Wij wilden weten hoeveel tijd het een gemiddeld huishouden zou schelen als consumenten ervoor zouden kiezen om de gebruiksduur van hun producten te verlengen. Daarom hebben we een gedetailleerd economisch model gebouwd met daarin allerlei soorten uitgaven – in totaal 116 verschillende soorten – die je kunt bedenken. Vervolgens hebben we gesimuleerd wat er met het huishoudboekje van een gemiddeld huishouden zou gebeuren als alle aankopen van dit huishouden gericht zouden zijn op gebruikswaarde en een lange levensduur. We kwamen erachter dat dit huishouden per saldo 10 procent minder hoeft uit te geven voor een vergelijkbare levensstandaard. Concreet betekent dit dat jij een halve dag per week meer werkt dan nodig is om in je levensbehoeften te voorzien.

We hebben ons model omgebouwd tot een interactieve huishoudtool waarmee je zelf kunt simuleren op welke manieren de ecologische voetafdruk van je huishouden beter kan en wat het effect daarvan is op je huishoudboekje.

Zie: www.postgroei.nl/interactieve-huishoudtool

Stel dat bedrijven er serieus werk van zouden maken om kunstmatige beperking van de technische levensduur een halt toe te roepen, dan zouden we uiteraard nóg minder hoeven te werken. Het is lastig te voorspellen hoeveel extra tijdwinst voor mensen en extra winst voor het milieu dit zou opleveren, maar het is overduidelijk dat de extra winst groot zal zijn.

Het nadeel dat wij en het milieu ondervinden van verspilling in productieketens is eigenlijk nog maar het begin. Er zijn namelijk ook allerlei vormen van verspilling buiten de productieketens om, verspilling die te maken heeft met onze dagelijkse keuzes, keuzes die diepgaand beïnvloed worden door slimme marketing. Hoeveel verspilling van energie en materialen zouden we kunnen voorkomen als veel meer mensen met het openbaar vervoer zouden reizen? Hoeveel verspilling zouden we voorkomen als we vaker spullen zouden repareren en ze vaker met elkaar zouden delen? Hoeveel verspilling zouden we voorkomen als we meer rust zouden nemen en meer zouden genieten van genoeg, bijvoorbeeld vakanties dichterbij huis? Heel veel! Onze simulaties laten zien dat een gemiddeld huishouden bij dit type keuzes 20 tot 30 procent minder hoeft uit te geven voor een vergelijkbare levensstandaard.

Kortom, door de manier waarop onze economie is ingericht en onze gewoonten worden gestuurd, loop je minimaal één dag per week aan vrije tijd mis. Anders gezegd: je werkt zo’n drie maanden per jaar om de economie draaiende te houden, niet omdat het nodig is. En continu worden we aangemoedigd om dit vooral te blijven doen: door bedrijven (via marketing), door de overheid (die wil dat mensen zoveel mogelijk werken), door je vrienden en vriendinnen (die de trends volgen en carrière maken), enzovoorts. Begrijp ons niet verkeerd: er is niets mis met werken. Maar werken moet wel leiden tot waardecreatie en niet tot verspilling.

Dat we zoveel te veel werken, is een schokkende constatering. Tegelijkertijd is het een enorme kans. Een kans om een gelukkiger leven te leiden, met meer tijd voor sociale contacten, cultuur, vrijwilligerswerk, sporten, zingeving en al die andere activiteiten die het leven de moeite waard maken. Een kans om op grote schaal nieuwe bedrijfsmodellen te introduceren die écht duurzaam zijn. Een kans om eindelijk recht te doen aan die vele honderden miljoenen mensen in landen rond de evenaar die bedreigd worden door de klimaatcrisis, door eindelijk onze uitstoot van broeikasgassen in een rap tempo naar beneden te brengen. En een kans om gezonder te leven, want naar schatting de helft van onze ziekten zijn vermijdbare (welvaarts)ziekten, waarvan een groot deel veroorzaakt wordt door stress, burn-out en daaraan gerelateerde fysieke klachten.13 Anders gezegd: het is een kans om het goede leven – voor onszelf en in onze verhouding tot anderen, dichtbij en ver weg – te herdefiniëren, zodat we zelf gelukkiger worden en toekomstige generaties een positieve erfenis kunnen meegeven, in plaats van een zieke samenleving en een verziekte planeet.

Hoe maken we een einde aan de grenzeloze verspilling?

De prangende vraag die in dit boek centraal staat, is daarom: hoe maken we een einde aan de grenzeloze verspilling die is ingebouwd in ons economische systeem? Er is een verrassend eenvoudig antwoord op deze vraag: één kernmaatregel van de overheid is voldoende. Dit betekent overigens niet dat deze kernmaatregel gemakkelijk in te voeren is. Net als een complexe chemische reactie, zet de invoering van deze kernmaatregel een kettingreactie in gang die uiteindelijk vrijwel alle facetten van onze samenleving zal beïnvloeden: van onze aankopen tot ons werk en onze gezondheid, van onze gezamenlijke sociale normen tot onze gebouwde omgeving, van onze energievoorziening tot ontwikkelingssamenwerking.

Vanwege deze kettingreactie zal al snel blijken dat huishoudens, bedrijven, maatschappelijke organisaties en overheden alle zeilen moeten bijzetten om de veranderingen in goede banen te leiden. Hoe eenvoudig de kernmaatregel ook is, we moeten ons realiseren dat de implicaties ervan uitermate uitdagend zijn. Tegelijkertijd blijft het een enorme kans en – aangezien andere maatregelen om de verspilling een halt toe te roepen tot nu toe niet hebben gewerkt – misschien wel onze enige kans. Op de implicaties komen we verderop in het boek uitgebreid terug.

Drie varianten van de kernmaatregel

Laten we ons eerst verdiepen in de kernmaatregel, de trekker die de transformatie in gang zet. De maatregel is een van de conclusies uit het magnum opus Kapitaal en ideologie (2020) van de Franse econoom Thomas Piketty, een conclusie die volgens ons onderbelicht is en het waard is om veel verder uit te werken.14 Piketty is een internationale autoriteit op het terrein van historisch en statistisch onderzoek naar sociale en economische ongelijkheid. Zijn eerdere boek Kapitaal in de 21e eeuw uit 2013 gaf hem wereldwijd aanzien en populariteit als ‘rockstereconoom’. Piketty ziet belastingen als de voornaamste manier om de scherpe randen van het kapitalisme af te vijlen. Hij heeft daarom veel expertise op het terrein van belastingmaatregelen ontwikkeld.

In Kapitaal en ideologie doet Piketty een aantal gedetailleerde voorstellen voor een belastingmaatregel die hét antwoord is op het kernvraagstuk van onze tijd, het beteugelen van de grenzeloze verspilling. De voorstellen staan op pagina 1073 en verder. Piketty is zonder meer een briljant econoom en zijn magnum opus is zonder meer een briljant boek, maar hij had zijn essentiële bijdrage aan het beleidsdebat beter op pagina 1 kunnen doen, dan was de maatregel waarschijnlijk een stuk bekender geworden. Zijn voorstel is essentieel, omdat het een milieumaatregel én een sociale maatregel in één is. De meeste voorstellen richten zich slechts op één van de twee aspecten. Zo ook het huidige Europese beleid, waarover we in hoofdstuk 2 meer vertellen. Echter, een milieumaatregel die geen rekening houdt met de sociale gevolgen is onhoudbaar, omdat er geen draagvlak voor is. Een sociale maatregel die geen rekening houdt met het milieu is eveneens onhoudbaar, omdat het de draagkracht van de aarde overstijgt. En een losse milieumaatregel en een losse sociale maatregel, die niet op elkaar zijn afgestemd, leveren onvermijdelijk onevenwichtigheden op. Het sociale aspect en het milieuaspect moeten dus worden geïntegreerd. Daarom kunnen we niet om de maatregel van Piketty heen.

Piketty zet drie varianten van de maatregel uiteen. In zijn boek is de maatregel gericht op overmatige uitstoot van CO2, maar de maatregel kan op allerlei vormen van verspilling worden toegepast: van water, landgebruik, materialen, enzovoort. Daarover vertellen we later meer.

De drie varianten zijn:

een individuele CO2-kaart voor consumenten,

het integreren van een CO2-belasting in een progressieve inkomstenbelasting, en

een progressieve CO2-belasting op het niveau van de individuele consument.

Dit zijn best ingewikkelde termen, maar het is wel heel nuttig en relevant om ze te begrijpen. We lopen ze een voor een langs.

De eerste variant, een CO2-kaart, biedt consumenten een soort tegoedbon voor CO2-uitstoot: verbruik je minder dan het tegoed, dan kun je het omruilen voor een beloning. Ben je een grootverbruiker, dan limiteert de CO2-kaart je verbruik op een bepaald grensniveau. Door de jaren heen wordt het tegoed op de CO2-kaart verminderd, zodat de verspilling afneemt. Het tegoed is gekoppeld aan een persoon en niet verhandelbaar.

De tweede variant is om een CO2-belasting in te voeren op producten. De hoogte van de belasting verschilt per product of productcategorie, waarbij vervuilende producten en productcategorieën zwaarder worden belast. De belasting wordt door de jaren heen telkens wat hoger om de uitstoot te beperken. Om te voorkomen dat mensen met een gemiddeld of laag inkomen er in welvaart op achteruit gaan, wordt de CO2-belasting geïntegreerd in het bestaande progressieve inkomstenbelastingstelsel. Progressieve inkomstenbelasting betekent dat het belastingtarief stijgt naarmate je inkomen toeneemt: in Nederland betaal je 37 procent over je inkomen onder de 69.000 euro en 49,5 procent over je inkomen boven dat bedrag.15 Het integreren van een CO2-belasting in een progressieve inkomstenbelasting betekent dat bij elke verhoging van de CO2-belasting de impact daarvan op de verschillende inkomensniveaus wordt doorgerekend. Vervolgens worden de tarieven van de progressieve inkomstenbelasting zodanig aangepast dat het effect van de gestegen CO2-belasting geneutraliseerd wordt. Zo wordt de prikkel om minder CO2 uit te stoten sterker, terwijl de koopkracht van het gros van de huishoudens stabiel blijft.

Vervolgens komt Piketty met de derde variant, die hij als volgt uitlegt:

Een betere oplossing [dan de tweede variant] zou zijn om een werkelijk progressieve CO2-belasting op het niveau van de individuele consument in te voeren. Daarbij zou, bijvoorbeeld, de eerste vijf ton aan individuele emissies niet of weinig kunnen worden belast, waarna er een hoger tarief voor de volgende tien ton geldt, enzovoorts. Deze schaal zou kunnen oplopen tot een maximaal uitstootniveau, waarboven emissies simpelweg verboden zijn.

Met andere woorden: waar de eerste variant lijkt op een soort VVV-bon voor CO2-uitstoot en de tweede variant op een btw-verhoging die deels gecompenseerd wordt via de inkomstenbelasting, is deze derde variant iets totaal nieuws. Het is een revolutionair idee: het idee om op individueel niveau vervuiling en verspilling als gevolg van consumptie te belasten maar dan op een werkelijk progressieve manier, waarbij grootste vervuilers het meest betalen. Het doet denken aan het jaar 1914, toen in Nederland voor het eerst de inkomstenbelasting werd ingevoerd.16 Mensen moesten toen voor het eerst aangifte inkomstenbelasting doen. In eerste instantie zal dit onwennig zijn geweest, maar nu is het niet meer dan normaal. Met een progressieve CO2-belasting kan het ook zo gaan. Omdat de derde variant nieuw is, geven we het idee verder vorm aan de hand van een concreet voorbeeld.

Een concreet voorbeeld van de derde variant

Stel je voor dat je ieder jaar behalve een voorlopige aanslag inkomstenbelasting en een voorlopige aanslag inkomensafhankelijke premie voor de Zorgverzekeringswet (een hele mond vol) ook een voorlopige aanslag CO2-belasting krijgt. De voorlopige aanslag is gebaseerd op je inkomen en het saldo van je CO2-uitstoot uit het verleden. Het saldo van je CO2-uitstoot wordt bijgehouden door banken, die ook je rekeningsaldo bijhouden. Bij elke aankoop is de bank verplicht om een berekening te maken van de CO2-uitstoot die de aankoop heeft veroorzaakt of, in sommige gevallen, de CO2-uitstoot die jouw aankoop compenseert. Sommige banken houden overigens nu al vrijwillig de CO2-uitstoot van aankopen bij, als hulpmiddel voor klanten.17 De nieuwe situatie staat dus niet eens zover af van de huidige situatie. In de huidige situatie is het ook al zo dat aan het einde van het jaar je bank het eindsaldo op je bank-, spaar- en eventuele beleggingsrekening doorgeeft aan de Belastingdienst, in verband met de belasting op spaargeld en andere vermogensposten (in fiscale termen: box 3 van de inkomstenbelasting). Eindsaldo wil zeggen: je saldo op 31 december. In de nieuwe situatie geeft je bank ook je CO2-eindsaldo door aan de Belastingdienst. Alle overige informatie wordt in verband met de privacy niet doorgegeven. De Belastingdienst bepaalt op basis van het CO2-eindsaldo de CO2-belasting die je verschuldigd bent en verrekent dat met de voorlopige aanslag, net zoals het bij de inkomstenbelasting werkt.

De CO2-belasting is zoals gezegd progressief. Dat betekent concreet dat als je een gemiddeld inkomen hebt en een gemiddelde CO2-uitstoot, de CO2-belasting dan niet al te hoog is, maar wel genoeg om jou een prikkel te geven om meer te letten op je uitstoot. Als je een bovengemiddelde CO2-uitstoot hebt, dan is het belastingpercentage hoger. Als je CO2-uitstoot ver bovengemiddeld is, dan is het belastingpercentage net als bij de inkomstenbelasting substantieel hoger. Boven een bepaald maximaal uitstootniveau is, zoals Piketty aangeeft, het veroorzaken van verdere uitstoot simpelweg verboden. Voor de (aller)rijksten is de stimulans om te letten op de uitstoot dus het sterkst. Dat is logisch, want zij dragen het meeste bij aan het probleem én zij zijn rijk genoeg om veel middelen aan te wenden die hun CO2-uitstoot verminderen of compenseren. De eerstgenoemde reden wordt ook wel klimaatongelijkheid genoemd. Op het vraagstuk van klimaatongelijkheid komen we in hoofdstuk 9 en 12 uitgebreid terug.

In aanvulling op Piketty is ons concrete voorstel om de inkomsten uit de CO2-heffing te gebruiken om de belasting op arbeid substantieel te verlagen, zodanig dat de 90 procent met de laagste inkomens per saldo evenveel belasting betaalt als vóór de heffing. Anders gezegd: door de invoering van heffing te compenseren via een lagere belasting op arbeid blijft de welvaart van de overgrote meerderheid van de Nederlanders intact. Alleen de rijkste 10 procent van de Nederlanders zal dus per saldo meer belasting gaan betalen.

Concretisering van een gefaseerde invoering van de maatregel

Het concrete voorbeeld dat we net geschetst hebben, is een momentopname. Om de maatregel effectief te laten zijn, moet de CO2-heffing door de tijd aangepast worden, zodat de uitstoot telkens blijft dalen en de economie in de toekomst CO2-neutraal is. Dit noemen we ook wel een gefaseerde invoering. Een gefaseerde invoering geldt niet alleen voor een CO2-heffing maar ook voor de CO2-kaart, waarvan het tegoed door de jaren heen stapsgewijs afneemt. Binnen beide systemen hebben consumenten en bedrijven de vrijheid om zelf te bepalen hoe ze de uitstoot laten dalen. Door die vrijheid kunnen marktpartijen de meest efficiënte manier vinden om de uitstoot te laten dalen. Economisch gezien zijn een CO2-heffing en een CO2-kaart equivalent: beide zorgen voor een daling van de uitstoot en beide laten daarbij aan consumenten en bedrijven de vrijheid hoe dit gebeurt. Volgens economen zijn beide systemen daarom efficiënt.18

Het idee van een CO2-heffing of CO2-rechten geniet dus al langer brede steun onder economen. In dat opzicht is het idee van Piketty voor een CO2-heffing dus niet nieuw en staat hij met zijn pleidooi daarvoor dus zeker niet alleen, maar in een breed gezelschap van gezaghebbende economen. Wat nieuw is aan de derde variant van Piketty is om de CO2-heffing zo in te voeren dat de invoering eerlijk uitpakt voor mensen met een gemiddeld of lager inkomen en dat de grootste individuele vervuilers daadwerkelijk het meeste betalen.

Terug naar de gefaseerde invoering van de CO2-heffing: hoe kan de overheid dat concreet aanpakken? Het is cruciaal dat de CO2-heffing een ingebouwde maximale hoeveelheid CO2-uitstoot kent, die bovendien door de jaren heen stapsgewijs afgebouwd wordt. In het voorstel van Piketty zorgt de progressieve opbouw van het belastingpercentage in combinatie met een maximaal uitstootniveau daarvoor. Hierbij kan door de tijd heen telkens het specifieke aantal ton CO2-uitstoot waarvoor een bepaald belastingpercentage geldt worden verminderd, evenals het specifieke aantal ton CO2-uitstoot dat geldt als maximum. Zo blijft de uitstoot dalen, totdat in een bepaald jaar het maximum zo laag is geworden dat de hele economie CO2-neutraal is geworden. Dit klinkt waarschijnlijk allemaal vrij abstract. We hebben daarom in een tabel een voorstel opgenomen voor de gefaseerde invoering van de progressieve CO2-heffing.