Een doos vol heugenis

Kroniek van een Franse familie in roerige tijden: 1835-1964

Leonard van Veldhoven

Een doos

vol heugenis

Kroniek van een Franse familie

in roerige tijden: 1835-1964

Uitgeverij Gopher

Stamboom familie Nègre

EEN DOOS VOL HEUGENIS

Kroniek van een Franse familie in roerige tijden: 1835-1964

ISBN 978-90-832595-2-9

NUR 342

Eerste druk: oktober 2022

© Leonard van Veldhoven, Montolieu, Frankrijk

© Grafische vormgeving: Jan Bolle, Rotterdam, Nederland

Dit boek is een uitgave van:

Uitgeverij Gopher

Nobelstraat 16

3846 CG Harderwijk, Nederland

Telefoon 0341 74 61 00

Exemplaren zijn rechtstreeks te bestellen via internet www.gopher.nl en bij iedere boekhandel.

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke manier dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de auteur en de uitgever.

No part of this book may be reproduced in any form, by print, photoprint, microfilm or any other means, without written permission from the author and the publisher.

1903: Place de la Liberté, Montolieu. Adrien Nègre zittend voor de winkel.
Links van hem staan kleinzoons Théodore en André en rechts schoondochter Marie.

1925: Marie Nègre-Bosc met haar 7 kinderen. Linksboven Théodore, (tante) Antoinette Nègre op de achtergrond.

VOORWOORD

Het is alweer maandag de achtste mei, en voor de zoveelste maal wordt vandaag in het hele land het einde van de laatste grote oorlog gevierd. Ik ga niet naar de kranslegging in het dorp bij het Monument aux Morts. Ik hou er niet van om voor die in brons gegoten soldaat te staan, die alsmaar vertwijfeld omhoog wijst, mogelijk naar al die dode jongens, waarvan de vele namen zijn en duizenden andere sokkels vullen. Maar ook ben ik nog bekaf van het feest van gisteren dat mijn kinderen zo nodig voor me wilden organiseren: ‘Pap, je wordt negentig, je kunt het niet maken om je verjaardag over te slaan.’ Al een jaar of zes, sinds Marite gestorven is, heb ik er geen zin meer in.

Maar, ik moet toegeven, het feest was geslaagd. Twee van mijn broers en twee zussen leven nog en ze waren er, samen met hun aanhang, allemaal. En natuurlijk ook mijn beide kinderen en vier kleinkinderen, waaronder de tien jaar oude François, de benjamin van het stel en mijn oogappel.

Ze hadden gelapt om me een nieuwe schrijfmachine cadeau te doen, zo één met ‘n bolletje in plaats van met die hamertjes die alsmaar blijven haken. Eerst wilden ze me een computer geven maar dat is niks voor mij.

Nu zit ik wat onwennig voor dit pastelgroene apparaat en ben, na enig proberen, eindelijk zover om te beginnen met wat ik me al lang voorgenomen heb: het schrijven van het relaas van mijn familie en van Montolieu, het dorp waar ik geboren en getogen ben, ruim vierhonderd kilometer ten zuiden van hier, waar mijn grootvader, mijn vader en een van mijn broers als klokkenmakers gewoond en gewerkt hebben.

Aan de bomen in de tuin kan ik zien dat het stevig waait en dan is het hier om deze tijd van het jaar, op meer dan 600 meter hoogte, nog behoorlijk koud. Met de kachel op stand 4 een extra reden om er eens goed voor te gaan zitten…

Mijn ouders leven al lang niet meer. Ik, Théodore Emile Adrien Armand Nègre, ben de oudste van hun zeven kinderen. Twee zijn er inmiddels overleden, waaronder mijn twee jaar jongere broer André, de laatste klokkenmaker van de familie. Na mijn pensioen ben ik van Le Havre, waar ik sinds 1925 woonde en werkte, verhuisd naar hier, een afgelegen gehucht in het hart van de Auvergne. Dat is inmiddels alweer bijna vijfentwintig jaar geleden.

Denk maar niet dat ik al die tijd stilgezeten heb. Nee, daar ben ik veel te nieuwsgierig en te bedrijvig voor. Naast mijn boeken en geliefde dichtbundels, het opknappen van het huis en het onderhoud van de tuin, ben ik druk geweest met het verzamelen en uitpluizen van archiefstukken en familiepaperassen en om alles wat voor mijn verhaal van belang zou kunnen zijn apart te leggen en te ordenen.

Het eerste deel van wat ik schijven wil zal niet makkelijk zijn. Het is het verhaal van mijn opa Adrien, de eerste klokkenmaker in onze familie. Ik heb hem goed gekend. Ik was zestien toen hij overleed en ik was graag en veel bij hem, zowel in de winkel en werkplaats in Montolieu, tegenover de kerk op de Place de la Liberté, waarboven ons gezin woonde, als bij hem thuis in de Rue de la Tour, iets verderop. Maar ook ging ik regelmatig met hem mee naar de andere winkel die hij jaren voor mijn geboorte overgenomen had in Montréal, een wat groter dorp, vier uur gaans richting de Pyreneeën.

Opa schreef vanaf zijn twaalfde tot aan de dood van mijn oma in zijn petieterige handschrift heel wat aantekenboekjes vol. Deze boekjes borg hij op in een stevige blikken LU-biscuits-doos, waarin ze de tand des tijds hebben doorstaan. Hij schreef zoals hij vertelde, en opa was een geboren verteller. Mogelijk ook was ik de ideale luisteraar. Gevraagd maar ook vaak ongevraagd nam hij me als een zoekende bij de hand. Ik liet me dan met graagte meevoeren naar tijden en werelden, waarin ik met verwondering ronddoolde.

Ik hoop dat het me gegeven is om zijn verhaal op diezelfde wijze op te tekenen. Ik zal veel moeten inkorten en anders rangschikken, zeker ook de vele notities die hij achteraf in de kantlijn krabbelde. Als me dat goed afgaat, vertelt mijn grootvader, zo’n driekwart eeuw na zijn dood, voor de laatste maal zijn verhaal.

Het tweede deel, mijn verhaal, zal niet minder lastig zijn, maar ook hier heb ik een stevig houvast. Vanaf mijn zevende heb ik, in navolging van mijn opa Adrien, wat er zoal dagelijks gebeurde nauwgezet vastgelegd. Ik deed dat op dun-kartonnen kaartjes, voor elke week één. Die kaartjes huisden in een met vaalrood-linnen bespannen doosje, waarin precies vijf jaar van mijn leven paste. Als het doosje vol was, belandde de inhoud ervan, met een touwtje stevig bijeengebonden, in de blikken doos bij de dagboekjes van opa.

Daarin liggen inmiddels zestien van die bundeltjes. En nog steeds sluit ik elke dag af door op de betreffende weekkaart te noteren wat er zoal voorgevallen is. En nog steeds zitten deze in het vaalrode kaartendoosje, dat, zij het even gehavend en gebutst als ik, al die jaren heeft overleefd. Met behulp van die notities zal ik mijn deel van het verhaal proberen te doen…

1989, La Brousse, Charbonnières-les-Vieilles, Auvergne

(2020-2022, Montolieu, Occitanie)

DEEL I
Het verhaal van Adrien

HOOFDSTUK 1
DE LANGE WEG

Ik ben geboren op 10 augustus 1835 in La Rassèque, een gehucht midden in de bossen net ten zuiden van Massaguel, een dorp met zo’n 600 inwoners, gelegen in het zuiden van de Tarn in de schaduw van de Montagne Noire. Mijn vader, Pierre-Jean, was bij mijn geboorte 29 jaar oud en mijn moeder, Anne Segonne, 23. Zij kwam uit Verdalle, een dorpje niet ver aan de andere kant van Massaguel en had mijn vader leren kennen tijdens een van de jaarfeesten in het nabijgelegen Dourgne, de hoofdplaats van het kanton, waar ze in 1831 ook getrouwd zijn.

Ze doopten me Justin Adrien. Justin naar mijn twee jaar daarvoor overleden, zeven maanden oude zusje Justine, en Adrien naar een oom van mijn vader, de broer van mijn opa Pierre. In mijn geboorteacte staat dat mijn vader verklaart geen handtekening te kunnen zetten. Daarom prijkt er onderop enkel een kruisje. Vier jaar na mij kwam mijn broer Victor, mijn speelkameraad vanaf het moment dat hij kruipen kon.

Veel familie hadden we niet. De ouders van mijn vader, Pierre en Marie, waren 43 en 37 toen hij in 1806 geboren werd en overleden al jaren voor mijn geboorte. Zij kregen vier kinderen, waarvan mijn vader de derde was. De oudste, Joseph, werd maar 15 maanden oud en de jongste, Jeanne, leefde maar 12 dagen. Restte enkel zijn zes jaar oudere zus Rosalie. Maar die tante was, zoals mijn moeder het noemde, niet helemaal bij. Ze was de huishoudster van onze dorpspastoor Jean Couderc en woonde in een bovenkamertje in de pastorie die aan de kerk grensde. Adrien, mijn naamgever en de jongere en enige broer van mijn opa was aan het begin van de Revolutie de honger en misère ontvlucht door in het leger te gaan, waarna nimmer iets van hem vernomen is. Mijn moeder was enig kind en haar ouders moeten jong gestorven zijn, want ik heb ze nooit gekend.

Mijn ouders noemden me Justin. Ik zal een jaar of acht geweest zijn toen ik begreep dat ze met die naam probeerden om mijn overleden zusje Justine door te laten leven. Het gaf me een naar gevoel dat steeds sterker werd. Ik wilde een naam van mezelf en vroeg iedereen me voortaan bij mijn tweede naam, Adrien, te noemen. Het heeft een tijdje geduurd voordat mijn ouders en ook mijn broertje zich niet meer vergisten. Tante Rosalie is me, als enige, altijd Justin blijven noemen. Maar, behalve voor haar, heette ik vanaf die tijd Adrien Nègre en dat is de rest van mijn leven zo gebleven.

In La Rassèque woonden we samen met nog twee andere families, landarbeiders zoals mijn ouders. Ons huis was zoals dat van de buren klein met op de begane grond een ruimte met een aangestampte aarden vloer, waar een stookplaats met een grote schoorsteen in de winter voor warmte zorgde terwijl in vet gedrenkte doeken de twee kleine vensters afdekten tegen de kou. Een ladder gaf toegang tot de vliering, waar mijn ouders met schotten een kleine slaapkamer hadden afgescheiden met een echt bed. Mijn broertje en ik sliepen aan de andere kant van de vliering op een laag stro. Ik zie ons nog zitten op de door vader gemaakte houten krukken rond de eveneens door hem gemaakte tafel, terwijl een knetterend vuur de kou buitenhield en de kamer flakkerend kleurde, bij speciale gelegenheden bijgeschenen door het sputterende vlammetje van een talgkaars.

Vader en moeder werkten op het land van de seigneurs van Massaguel. Vanaf dat we een jaar of zes, zeven waren moesten mijn broertje Victor en ik ook mee het land op. De seigneurs waren de eigenaren van het kasteel, dat op nog geen honderd meter van de kerk staat. Zij waren ook de eigenaren van La Rassèque, waar wij woonden. Naast ons huis lag een stukje land waarop mijn moeder groenten en aardappelen verbouwde en waar we in een hok onder een grote kastanjeboom jaarlijks een varken mestten. Het beest werd altijd net voor kerst geslacht. De ene helft van het vlees ging dan naar de slachter die ons in het voorjaar het biggetje had gebracht, de andere helft was voor ons. Mijn vader was daarna dagenlang in de weer met het maken van worst en hammen die in een apart hok gerookt werden.

Tot mijn elfde kan ik me niet herinneren dat we ooit iets tekortkwamen. 1846 was volgens mijn ouders het natste en koudste jaar ooit en het gewas op de velden werd verwoest door regen- en hagelbuien die tot halverwege de zomer keer op keer het land teisterden. Hoe mijn ouders ook met dijkjes, geultjes en riet onze moestuin probeerden te beschermen, de aardappels rotten weg en de groenten wilden niet opkomen of werden kapotgeslagen. Tot overmaat van ramp werd onze kastanjeboom tijdens een hevig noodweer door de bliksem getroffen. Een vallende tak ervan doodde ons varken. We hadden nog wel te eten, maar niet veel. In de daaropvolgende winter moesten de seigneurs het graan dat nog van het land gekomen was beschermen tegen de hongerige bewoners, omdat er anders niet voldoende zaaigoed zou zijn voor het jaar daarop.

Die winter moet verschrikkelijk zijn geweest. Ik kan me niet herinneren dat mijn broertje en ik toen doorhadden dat vader en moeder het weinige dat er aan voedsel was aan ons gaven en zelf ternauwernood iets te eten hadden. Ook begon vader steeds erger te hoesten. Hij was op een gegeven moment zo zwak dat hij ook overdag op de stromatras bleef liggen die mijn moeder naast de vuurplaats had neergelegd op een paar planken. Vroeg in de ochtend van 16 maart 1847, elf dagen na zijn 41-ste verjaardag, stikte hij in een hevige hoestbui, en liet mijn vertwijfeld de Heer aanroepende moeder achter met twee bange kinderen van 11 en 7 jaar oud.

Pastoor Couderc en burgemeester Jacques Carrière deden wat ze konden om onze nood te verlichten. Maar de meeste steun kregen we van Jean Abrial en zijn vrouw Jeanette, de beste vrienden van mijn ouders. Tante Jeanette was een Escande en naar men zei verre familie van ons. Zelf hadden ze geen kinderen en ik, meer nog dan mijn broertje, was bijna dagelijks te vinden in hun smidse, aan onze kant van het dorp. Toen ik nog heel jong was, werkte oom Jean daar samen met zijn vader die ook Jean heette, maar door iedereen Jean-de-stotteraar werd genoemd. Nadat deze door een ongeluk met een omvallende kar bijna niet meer kon lopen, werkte mijn oom alleen.

Het was oom Jean die er bij mijn ouders op aandrong ons naar school te laten gaan. Alhoewel het sinds de beginjaren van de Revolutie verplicht was elk kind vanaf zijn zesde tenminste drie jaar naar school te sturen, gebeurde dat de eerste decennia daarna, vooral op het platteland, nog maar weinig. Het was aan de burgemeesters om dit te controleren en dit werd in Massaguel, zoals haast overal, niet gedaan. De meeste ouders waren te arm om de arbeidskracht van hun kinderen te kunnen missen. En ze waren zeker te arm om het schoolgeld te kunnen betalen.

Dit laatste was niet mis. In tegenstelling tot wat de Vaders van de Revolutie hadden bedacht, werd er al snel na het herstel van de monarchie schoolgeld van de ouders gevraagd om de kosten van de dorpsleraar te kunnen drukken. Ik weet nog goed dat mijn vader in die tijd 2 franc per dag verdiende, mijn moeder 1 franc en wij kinderen 30 centimes. En dat inkomen was er alleen als er werk was. Vaak kwam er weken-, soms maandenlang niets binnen, zeker niet in de winter. Maar het schoolgeld bedroeg toen al 1 franc per maand om te leren lezen, 1,5 franc voor lezen en schrijven en maar liefst 2 franc voor lezen, schrijven en rekenen. Voor Victor en mij was dat een haast niet op te brengen bedrag.

Daar oom Jean het erg belangrijk vond dat we naar school gingen, bood hij mijn vader meermalen aan hem daarbij te helpen. Aanvankelijk weigerde mijn vader. Hij was er immers toch ook gekomen zonder school en zijn jongens zou dat ook wel lukken. Later wist oom Jean hem blijkbaar over te halen, want ik ging de laatste twee jaar voordat vader overleed naar school, enkel van november tot februari, als door de kou het werk in het veld toch stillag. Het staat me nog bij als de dag van gister hoe verloren ik me voelde, die eerste dagen en weken op school, omdat ik het Frans zo goed als niet verstond en het niet kon en durfde te spreken. Het was er, op straffe van een flinke tik met een lat, streng verboden om Occitaans te spreken, de taal van thuis, van het dorp en van het hele zuiden.

Na het overlijden van vader, wilde het ook dat jaar maar niet warm worden. Evenals het jaar daarvoor lieten kou, regen en hagel niets over van de velden en van onze moestuin. Ook stortte in januari van dat jaar de beurs in het verre Parijs in, waardoor het geld zo schaars werd dat het werk in de smidse en bij de andere handwerklieden in het dorp snel minder werd. Mijn moeder probeerde nog wat bij te verdienen met het spinnen van linnen, waarvan het vlas als enige gewas het jaar ervoor de kou en hagel had doorstaan. Maar veel bracht dat niet op.

Kwam het door het verdriet om de dood van vader, door ondervoeding of omdat mijn moeder een ziekte onder de leden had? Ik weet het niet, maar tijdens die koude en natte zomer ging ze snel achteruit. Op 3 augustus van dat jaar, nog geen vijf maanden na mijn vader, overleed ook mijn moeder. Ze was pas 35 jaar oud. Het was een week voor mijn twaalfde verjaardag en Victor was net acht.

De laatste weken lag mijn moeder uitgeput te hijgen en te hoesten op dezelfde stromatras naast de vuurplaats waarop ook mijn vader gelegen had. Zij werd zo goed mogelijk verzorgd door tante Jeanette en een van de buurmeisjes. Op een gegeven moment werd alles haar te veel. Toen namen mijn oom en tante mijn broertje en mij mee naar hun huis boven de smidse, voor ons doen ruim en licht door de grote ramen met glas. Het was oom Jean die na het overlijden van mijn moeder, zoals ook bij mijn vader, de aangifte ervan op het stadhuis ging doen, en de begrafenis en alle andere zaken regelde.

Het was een week of wat daarna dat de pastoor en de burgemeester bij oom en tante langskwamen om iets te bespreken. Dat was blijkbaar niet voor onze oren bestemd, want Victor en ik werden naar buiten gestuurd, om na een tijdje weer binnengeroepen te worden. Mijnheer Carrière vertelde ons, terwijl pastoor Couderc en oom en tante met ernstige gezichten toekeken, dat ze besloten hadden dat we bij oom en tante zouden blijven. Wat er geregeld was, weet ik niet, maar vanaf begin oktober dat jaar, toen de school weer begon, gingen mijn broertje en ik elke dag naar school. We mochten zelfs het tot school omgebouwde woonhuis tegenover de kerk binnen door de voordeur in plaats van door de zijdeur, zoals tijdens de wintermaanden daarvoor.

Zoals gezegd, was ik al van jongs af aan vaak te vinden in de smidse, waar ik naast het aanjagen van de blaasbalg, als oom Jean aan het smeden was, gaandeweg steeds meer klusjes opknapte. Ik vond het fijn om bij hem te zijn en hij behandelde me, zeker na het ongeluk van zijn vader, steeds meer als een kompaan die bij hem in de leer was. Van mijn kant vond ik het werk fijn, zeker als ik op de kar mee mocht om spullen op te halen of weg te brengen of om bij een klant reparaties te verrichten. Oom Jean had voor dat doel een makkelijk uitneembare smidstafel gemaakt met een grote blaasbalg, waarmee ik al snel zo handig overweg kon dat de houtskool binnen korte tijd blauwrood gloeide.

Naast de hoeveelheid dagelijks werk, zoals het smeden van kruisen, hekken en poorten, en het repareren van ploegen, zeisen, gereedschap, de ijzeren wielbanden van wagenwielen of het beslaan van paarden, was oom Jean zich meer en meer gaan toeleggen op het repareren en maken van allerlei andere zaken van ijzer maar ook van messing, zoals speciale ringen voor tonnen en hengsels, handvatten voor doodskisten en luiken, ingenieuze draaispitten en zeker niet te vergeten: sloten.

Na verloop van tijd had hij met het laatste zoveel naam gemaakt dat pastoor Couderc hem vroeg om eens naar de grote klok te kijken in de nieuwgebouwde toren van de kerk. Het mechanisme, komend uit de oude toren, had nog raderen van hout en was inmiddels zo versleten dat mijn oom voorstelde om de klok in ijzer en messing na te bouwen. Deze opdracht werd voor hem een ware meesterproef als smid, slotenmaker en klokkenmaker-in-wording. Het werd niet alleen een pracht van een klok, maar hij verbeterde ook het mechanisme zodanig dat deze na de feestelijke inhuldiging minder dan tien minuten per week uit de pas bleek te lopen, hetgeen oom samen met de pastoor op gezette tijden met behulp van de zonnewijzer op de zijgevel van de kerk controleerde.

Een paar weken voor het overlijden van mijn moeder had ik hem, samen met enkele buren, geholpen om de oude torenklok naar de smidse te sjouwen. Kort na haar dood was mijn oom druk in de weer met het demonteren en opmeten van dit mechanisme. Om te verbergen dat ik veel verdriet had, zeker naar mijn broertje toe, hielp ik mijn oom met dit secure werkje van de vroege ochtend totdat het bedtijd was. Nog voor het schooljaar begon was alles opgemeten en was de grote tekening gereed zoals het worden moest. Volgens mijn oom was ik een Pietje-precies in het verdelen van de vertanding van de raderen en rondsels en al snel was ik heel behendig met de sommen die nodig waren om het aantal tanden ervan te berekenen.

Nadat het schooljaar begonnen was, hielp ik hem als ik vrij was zoveel mogelijk met het smeden van de kooi en de assen, met het aanbrengen van de messing taps in de tapgaten, met het zagen van de raderen en rondsels en de vertanding ervan, en uiteindelijk met het in elkaar zetten van alles en met het testen van de grote slinger en met de bepaling van de zwaarte van de gewichten. Ik weet zeker dat in die maanden mijn grote liefde voor het vak van klokkenmaker ontkiemd is. Ik droomde ervan klokkenmaker te worden en vertelde dat aan oom en tante en aan ieder die het maar horen wilde. Oom Jean zal dit met de pastoor besproken hebben, want net voor de Kerst hoorde deze van zijn confrater in Dourgne dat daar een klokkenmaker was die een ijverige leerling zocht.

Kort daarop toog oom Jean naar Dourgne om voor mij een goed woordje te doen. Hij kwam thuis met een heuse aanstelling. Ik zou na afloop van dat schooljaar voor een periode van vier jaar bij deze klokkenmaker in de leer gaan. Ik kon gewoon thuis blijven wonen, waardoor mijn leermeester, op een goed middagmaal na, niet voor kost en inwoning hoefde te zorgen. Daarom kreeg ik voor die tijd een heel schappelijke vergoeding: het eerste jaar 1,50 franc per week, hetgeen elk volgend jaar met 1 franc verhoogd zou worden.

De eerste dag, het zal net na Pasen zijn geweest, want het was nog behoorlijk koud, ging oom met me mee. Na een klein uurtje lopen stonden we voor de winkel-werkplaats op de Place de l’Eglise, veel later Place de la Libération genoemd, schuin tegenover de kerk. We werden welkom geheten door een druk baasje, Martin Balaval. De man was zo klein dat zowel oom Jean als ik meer dan een kop boven hem uitstaken. Ik was dan ook niet verbaasd toen hij zei dat iedereen hem Petit noemde.

Vier jaar ben ik bij deze vriendelijke, bedrijvige maar ook geduldige man gebleven. Van hem heb ik niet alleen het vak geleerd, maar ook hoe te bestellen en hoe alles te administreren. Hij verkocht en repareerde hoofdzakelijk grote klokken uit de Jura, comtoises genoemd, die in toenemende mate door de gegoede lieden van Dourgne en omliggende dorpen werden aangeschaft.

Omdat ik volgens maître Petit niet zo’n mooi handschrift had, zette ik me ertoe dagelijks na het middagmaal, als hij een dutje deed, te oefenen op het zo zwierig mogelijk schrijven van wat er op de wijzerplaat komen moest. Toen na lange tijd mijn schrift de goedkeuring van Petit weg kon dragen, mocht ik, na het demonteren en grondig vetvrij maken van de emaillen wijzerplaat, met emailleer-verf boven het wijzeroog Balaval dit Petit schilderen en er onder, net boven de beide opwindogen à Dourgne. Zoals Petit me meermalen had voorgedaan, legde ik na droging de wijzerplaat voorzichtig in het daarvoor bestemde oventje, waar ik met roodgloeiend geblazen houtskool de zaak precies zo verhitte dat de beschildering in een mooie verdikking versmolt met de geëmailleerde ondergrond. Toen de wijzerplaat weer was gemonteerd en de wijzers waren teruggeplaatst, lieten we trots onze handen gaan over de voor eeuwig opgebrande letters die volgens Petit een klok een ziel gaven.

Na al dit oefenen had ik de smaak van het schrijven zo te pakken dat ik van mijn eigen beetje geld bij een passerende marskramer een aantekenboekje kocht, plus een paar nieuwerwetse kroontjespennen met een glanzend gelakte houder en een potje metaalinkt. Keer op keer streek ik over de dikke, gelige kaft die een binnenwerk afdekte van fijn geschept papier, waar de papiermolenaars in de Montagne Noire om geroemd worden. Een volle avond was ik in de weer om op elke pagina met potlood een kantlijn te trekken, zoals ik ook altijd piepend deed met mijn griffel op de lei op school, zodat er ruimte overbleef voor verbeteringen en aanvullingen. Vanaf dat moment schreef ik nauwgezet en met regelmaat op wat er dagelijks allemaal gebeurde. Na verloop van tijd was dit schrijven, dat ik vanwege het kostbare papier zo klein mogelijk deed, even gewoon voor me als het wassen van mijn handen en gezicht bij het opstaan. Langzaamaan werd het een soort vriend die ik miste als ik er een poos niet aan toe kwam.

Maître Petit was een bijzonder mens. Boeken waren duur, maar hij bezat een hele plank vol werken van De Balzac, Rousseau, Chénier, Diderot, Chateaubriand, Victor Hugo en ga zo maar door. Na mijn schrijfoefeningen moedigde hij me aan om telkens na de lunch, tijdens zijn siësta, een tijdje te lezen. Al snel had ik zo de smaak te pakken dat ik zelfs boeken mee naar huis nam om de avonden en op zondag diep weg te duiken in de wondere werelden die zich tijdens het lezen voor me openbaarden. Na verloop van tijd was er geen boek meer op zijn plank dat ik niet gelezen had. Gelukkig was de meester van de school, een gekende boekengek, zo aardig om me boeken te leen te doen.

Al die jaren woonde ik samen met mijn broertje bij oom en tante boven de smidse. Behalve op zondag, liep ik elke ochtend de ruim drie kilometer naar Dourgne en tegen de avond weer terug. In het voorjaar en de zomer genoot ik van de stilte, de bergen en de natuur. In het najaar en vooral in de winter was het lopen over de karresporen en paden vaak een hele toer. Soms had ik het geluk een stuk mee te kunnen rijden op een kar, maar vaak moest ik ploeteren door vettige modder of door een dik pak sneeuw. Ik liep het hele stuk altijd op mijn klompen met mijn nette schoenen in een zak over mijn schouder. Net voor Dourgne wisselde ik de klompen voor mijn schoenen. Mijn klompen wachtten onder een bosje geduldig op me, omgekeerd tegen de regen, totdat ik ze aan het eind van mijn werkdag weer aantrok voor de weg terug.

In mei 1852, ik was nog geen 17, was ik leerling af. Petit stelde me voor om als gezel-compagnon bij hem te blijven werken. Hoe graag ik dat ook deed, toch ging ik terug naar de smidse van oom Jean. Niet alleen vanwege Victor, die al een jaar van school was en liever op het land van de seigneurs werkte dan in de smidse. Maar vooral omdat oom Jean steeds minder leek aan te kunnen en na verloop van tijd al na een uurtje of wat even moest gaan zitten om weer op krachten te komen. Bijna drie jaar heb ik de smidse beheerd, terwijl oom zo zwak werd dat hij me op een gegeven moment alleen nog maar zittend helpen kon.

Hij was pas 52 toen hij op een ijskoude morgen in januari, tot ontzetting en groot verdriet van ons allemaal, niet meer wakker werd. Tante Jeanette was nog geen 40, ik was 19 en Victor 15. Voor ons jongens was hij als een vader geweest, een goede leermeester en een vriend. Enige maanden later besloot tante dat ze terug wilde naar Revel waar haar familie woonde en waar ze hoopte een nieuw leven op te kunnen bouwen.

Natuurlijk wilde ze niets liever dan dat ik de smidse overnam, iets waar ik niet voor voelde. Niet, dat er onvoldoende werk was, maar het kwam maar zelden voor dat ik er een klok kon repareren. Voor een nieuwe klok ging de enkeling in het dorp die zich dat permitteren kon naar Dourgne, waar mijn oude leermeester Petit een goede reputatie had. Mijn grootste wens was om op een dag ook een eigen klokkenatelier te hebben, een wens die ik voor me gehouden had zo lang oom Jean er nog was, zeker toen hij zo zwak werd.

Maar ik had nog een andere reden om er weg te willen. Het jaar daarvoor had ik tijdens de herfstmarkt in Mazamet het meisje van mijn dromen ontmoet. Ik stond daar met een kraam waar ik sloten en ander fijn smeedwerk verkocht en mijn best deed om opdrachten binnen te halen. Om zijn afzet te vergroten had oom Jean drie jaar daarvoor besloten een kraam in te richten op de grote jaarmarkt van dit bruisende centrum van nijverheid. Mazamet met z’n 10.000 inwoners ligt aan onze kant van de Montagne Noire, met paard en wagen op nog geen drie uur naar het oosten. Het eerste jaar gingen oom en ik er samen heen en sliepen die marktweek in een grote schuur die speciaal voor ons marktlui was ingericht. Maar het jaar daarop voelde hij zich te zwak om zo lang van huis te gaan en vond dat ik het best alleen afkon, zo ook het derde jaar.

Tijdens de eerste dagen van die markt had ik al enige malen een aantrekkelijk meisje zien langslopen aan de arm van een dame, die naderhand haar moeder bleek te zijn. In het midden van de week, toen het wat stiller was, slenterde ze in haar eentje langs de kramen en zo raakten we in gesprek. Ze kwam uit Lespinassière, een dorpje net ten zuiden van de Pic de Nore, het hoogste punt van de Montagne Noire, een dagreis per diligence verderop. Ze heette Marie Angelique Rosalie Rey. Ze was 15 en niet alleen geboren op dezelfde dag maar ook in hetzelfde jaar als mijn broer Victor: 12 juli 1839. Alsof het zo moest zijn.

Met haar moeder logeerde ze bij familie in Mazamet, waar ze naartoe gekomen waren voor het huwelijk van haar tante, de jongste zus van haar moeder. Ze vertelde me dat haar vader zich had opgewerkt van dagloner en pachter tot brouwer maar dat hij bij een ongeluk was omgekomen toen zij pas vijf was. Haar moeder had samen met haar oudste zoon, Angeliques oudste broer, de brouwerij voortgezet. Hij was onlangs getrouwd en had zijn moeders deel in het bedrijf overgenomen. Na terugkomst in Lespinassière zouden haar moeder en zij naar Tourouzelle verhuizen, waar een oudere zus van haar moeder woonde. Dit dorp ligt net ten zuiden van Homps, een van de belangrijkste havens aan het Canal du Midi.

En, het was liefde op het eerste gezicht… We zagen elkaar de dagen erna geregeld, discreet gechaperonneerd door haar moeder die een paar kramen verderop deed alsof ze ons niet zag. Bij afscheid beloofden we elkaar vaak te schrijven, een vaardigheid die ze in tegenstelling tot de meeste vrouwen in die tijd goed beheerste. Ik stuurde haar brief na brief. Mijn volgende brief was al vaak verstuurd voordat het antwoord op de vorige arriveerde. Hoewel het al meer dan twintig jaar verplicht was om in elke plaats een postagentschap te hebben en ook de post dagelijks te bezorgen, legde elke brief tussen ons over en weer een lange weg af. Eerst te paard naar Mazamet, dan helemaal naar Carcassonne om vervolgens de lange klim naar Lespinassière te maken.

Alles kwam in een stroomversnelling toen, net voor de volgende herfstmarkt in Mazamet, onze goede burgemeester Carrière aan kwam zetten met een serieuze kandidaat voor de smidse. Nog geen twee weken later zaten de koper, Patrice Orcan, en wij bij de notaris in Dourgne. Daar stond tante erop, ondanks onze tegenwerpingen, om de niet onaanzienlijke opbrengst van de verkoop van de smidse met mijn broer Victor en mij te delen.

Ik wilde werk gaan zoeken in Homps, niet ver van Tourouzelle waar Angelique woonde en vanzelfsprekend ging Victor met me mee. Op een frisse, heldere morgen in oktober laadden Victor en ik de twee kisten met al ons bezit op de wagen van Patrice, de nieuwe eigenaar van de smidse, die ons naar Mazamet zou brengen. Tante Jeanette zou diezelfde dag nog naar Revel afreizen. Het was een moeilijk afscheid van ons geboortedorp en zeker van die in en in lieve vrouw, die al die jaren als een moeder voor ons gezorgd had en waarmee we zoveel lief en leed hadden gedeeld. Als vaarwel drukte ze ons beschermend tegen zich aan, zoals ze dat ruim acht jaar daarvoor gedaan had toen ze ons met betraande ogen vertelde dat moeder overleden was.

Als ware seigneurs hadden we besproken plaatsen in de postwagen van Mazamet naar Villemoustaussou, net benoorden Carcassonne. We kwamen er ruim voor donker aan en brachten de nacht door in de herberg van de halteplaats. De volgende ochtend kregen we van een van de transporteurs die ook in de herberg verbleef een lift naar Trèbes. Vandaar gingen we met de diligence door naar Homps, waar we laat die dag aankwamen. Onderweg was alles nieuw voor ons. In het zuiden doemde het majestueuze massief op van de met vroeg gevallen sneeuw bedekte Pyreneeën. We passeerden de indrukwekkende ruïnes van de Cité van Carcassonne. En niet te vergeten zagen we voor het eerst het beroemde Canal du Midi, naar men zegt het grootste bouwwerk van de zeventiende eeuw. In Homps namen we onze intrek in een logement midden tussen de kuipers aan de Quai des Tonneliers, vanwaar we nog diezelfde week verhuisden naar een aardig woninkje, een paar huizen verderop. En natuurlijk liet ik Angelique zo snel mogelijk weten dat we in Homps waren aanbeland.

De volgende zondagmiddag werden we in Tourouzelle verwacht voor de lunch. Direct na de late mis wandelden Victor en ik naar de brug over de Aude, vanwaar we naar Tourouzelle afbogen. Ik moet bekennen dat ik erg zenuwachtig was: ik had Angelique immers een dik jaar niet gezien. Maar zodra ze de deur opendeed, vielen alle muizenissen van me af. Ik kon mijn blik niet van haar afhouden, zo sprankelend mooi was ze en ook zoveel meer een jonge vrouw. In onze brieven hadden Angelique en ik het al uitgebreid over de toekomst gehad. Zij was nog jong en ik wilde eerst voldoende opbouwen om een gezin te kunnen onderhouden. En zo waren we het er snel over eens eerst nog een paar jaar te wachten voordat we aan trouwen zouden denken.

In Homps was al een klokkenmaker, een zekere Jean-Claude Euzet, een onaardig vent die me, hoe ik ook aandrong, geen kans wilde geven hem te laten zien wat ik kon. De lokale smid kon evenmin een extra man gebruiken en daar boeren de grootste wens van Victor was, kochten we van de notabele en grootgrondbezitter Jules Ducup een fors, al lang braakliggend stuk grond. Het lag net buiten Homps aan de overkant van het Canal du Midi. Het grensde aan het Lac de Jouarres, een groot meer, aangelegd voor de watervoorziening van het Canal. Samen togen we enthousiast aan de slag om het land gereed te maken voor het voorjaar daarop. We herstelden de oude schuur. Daarin bouwde ik een vuurtafel met een grote blaasbalg en smeedde er eerst de werktuigen die we zelf nodig hadden voor het bewerken van het land. Maar van lieverlee deed ik ook al snel reparaties en klussen voor anderen.

Binnen enkele jaren veranderde een verwaarloosd stuk grond in een mooi en bloeiend akkerbouwbedrijf dat ook de droge zomerperiodes goed doorstond door de overvloed aan water in het naastgelegen meer. Onze gewassen vonden niet alleen aftrek in Homps en de omliggende dorpen. Maar we leverden ook aan de grote markten in Narbonne, Lézignan-Corbières, Rieux-Minervois en zelfs aan die in Carcassonne.

Als het werk het toeliet, ging ik op zondagmiddag richting Tourouzelle en wandelde er met Angelique door de velden naar de Aude, waar we op warme dagen een pique-nique nuttigden in de schaduw van de platanen. Ook nodigden we Angelique en haar moeder uit om tijdens feestdagen naar Homps te komen om er samen te genieten van de muziek en het gewoel en na afloop tevreden aan te schuiven aan een tafeltje bij een van de cafeetjes langs het Canal. En natuurlijk wandelden we dan ook naar ons land, dat tot onze grote trots steeds meer op een echte boerderij begon te lijken, en waar mijn smidse, tot groot ongenoegen van mijn concurrent, steeds meer klanten trok.

Na vier jaar in Homps vroeg ik de moeder van Angelique om de hand van haar dochter. Op 14 juni 1860, een prachtige voorjaarsdag, trouwden we in Tourouzelle. Eerst door de burgemeester in het stadhuisje, daarna door de pastoor in het kerkje iets verderop, in tegenstelling tot zijn omvang Notre-Dame geheten. We waren niet met veel: Claire, de moeder van Angelique, haar oudere zus, tante Nénou, en haar twee broers met aanhang. Van mijn kant waren er mijn broer Victor en tante Jeanette, die helemaal uit Revel gekomen was. Angelique trok bij mij in, in het gezellige woninkje aan de Quai des Tonneliers, waarvan ik inmiddels de eigenaar was.

Victor was enige maanden daarvoor verhuisd naar de boerderij. Daar hadden we voor hem naast de schuur een heus huis gebouwd. Van verre leek het op ons geboortehuis in La Rassèque, maar het was groter en zeker comfortabeler. Het had een voorname voordeur en forse ramen met dat mooie glas, waarin de bergen golven als je je hoofd beweegt terwijl je naar buiten kijkt. De woonkeuken was voorzien van een vloer met brede planken van pijnboomhout en in plaats van de traditionele stookplaats stond er een nieuwerwets gietijzeren fornuis, dat in de winter de hele dag snorde. Naar boven ging je met een luie trap die uitkwam op een overloop met een dakraampje, waaraan drie slaapkamers lagen. En, de meubels waren niet meer van eigen makelij maar gekocht op de weekmarkt in Narbonne.

Voor de bouw van het huis werkten we nauw samen met dorpsgenoot Arnaud Débès, een al wat oudere houtzager en leverancier van balken en ander houtwerk. Victor had veel oog voor diens dochter, Marie-Anne, die toen net zo oud was als mijn Angelique toen ik haar leerde kennen. De ouders van Marie-Anne kwamen uit Montolieu, een dorp meer dan 50 kilometer naar het westen, evenals Homps gelegen in de zuidelijke uitlopers van de Montagne Noire. Haar vader was daar ook houtzager geweest en haar moeder, Margerite Ratié, kwam uit een familie van handelaren en kruideniers die al generaties lang in Montolieu woonden.

Op 21 augustus 1861 werd onze zoon Victor Adrien geboren, Victor, overwinnaar, naar mijn broer en hartsvriend en, zoals heel gebruikelijk in die tijd, Adrien naar mezelf. De bevalling verliep niet gemakkelijk. De vroedvrouw stuurde me na enige uren weg om de jonge dokter te gaan halen die zich nog niet zo lang daarvoor in Homps gevestigd had. Uiteindelijk ging gelukkig alles goed. Angelique herstelde voorspoedig zodat we al snel, met de kleine in een draagdoek, langs de bedrijvige kanaalkade konden slenteren om bij het café iets verderop een ballon rouge te drinken. Met geheven glas keken we elkaar ingelukkig aan: we waren de hemel te rijk.

November 1862 trouwde mijn broer Victor met zijn Marie-Anne. Voor de huwelijksvoltrekking in het stadhuis van Homps, de inzegening in de kapel Saint-Michel, maar zeker ook voor het feest erna kwam veel familie over, waaronder natuurlijk tante Jeanette uit Revel en een grote groep Débès en Ratié uit Montolieu, familie van de ouders van Marie-Anne.

Tijdens het feest, dat Victor opende door als eerste met zijn bruid te dansen, kwam ik in gesprek met François Ratié, een volle neef van de moeder van Marie-Anne. Hij was een jaar of dertig en evenals wij landbouwer, zij het dat bij hem de zaken niet zo goed liepen als bij ons. Hij had een paar jaar geleden zijn akkerbouwbedrijfje moeten verkopen en kwam nu aan de kost als dagloner. François vertelde me uitgebreid over Montolieu, een belangrijk dorp met ruim 1400 inwoners aan de andere kant van Carcassonne.

Toen hij hoorde dat ik uitkeek om ergens een klokkenatelier te beginnen, vertelde hij me dat zich eind jaren ’40 in Montolieu een klokkenmaker gevestigd had, ene André Débat. Deze was daar terecht gekomen door zijn vrouw Rose Roux die uit Montolieu kwam. Ze kregen een zoon die zo ziekelijk was dat André nog niet zo lang geleden besloten had zijn zaak over te doen aan zijn leerling en naar de kust te verhuizen. Hij hoopte dat de zeelucht daar zijn zoon goed zou doen. Die leerling heette net als ik Adrien en was een Rouanet uit Les Ilhes, een dorpje net ten noorden van de vier kasteelruïnes van Lastours, hoog in de heuvels, zo’n 20 kilometer ten oosten van Montolieu. Volgens François deed deze jonge Adrien Rouanet het goed. Zijn klokkenatelier was gevestigd in een klein hoekpand, schuin tegenover Mallast, het statige herenhuis net achter de zuidpoort waarin klokkenmaker André Débat gewoond en gewerkt had.

Hij beloofde contact te houden en dat deed hij ook. Een goed half jaar later schreef hij me dat Adrien Rouanet overleden was in het huis van zijn broer Joseph in Les Ilhes. Hij was daar eind juni naartoe gegaan voor de begrafenis van zijn moeder, een van de vele slachtoffers van de zoveelste cholera-epidemie die toen door Frankrijk waarde. Nog geen twee weken later bezweek ook Adrien aan deze ziekte: pas 35 jaar oud. Terstond stuurde ik een brief naar zijn broer Joseph waarin ik uitlegde wie ik was en dat ik interesse had in de zaak van zijn broer.

Begin augustus leende ik een paard van de vader van Marie-Anne, waarmee ik op weg ging naar Montolieu, een tocht waar ik een goede dag mee zoet was. Weer zag ik in de verte de indrukwekkende ruïnes van de Cité van Carcassonne en de machtige Pyreneeën, vanwaar onweersbuien aan kwamen zetten die niet alleen de velden maar ook mij doorweekten. In Montolieu logeerde ik bij François Ratié en zijn vrouw Cathérine, de bitse tegenpool van wat haar familienaam Douce deed vermoeden. Zij kwam uit het niet veraf gelegen dorp Pennautier, waar ik onderweg doorheen gekomen was.

Mijn schoonzus Marie-Anne vertrouwde me het drama toe dat dit gezin, zoals helaas zoveel gezinnen in die tijd, overkomen was. In 1857 waren François en Cathérine getrouwd in Pezens, een dorp aan de hoofdweg van Carcassonne naar Toulouse, niet ver ten zuiden van Montolieu, waar ze ook gingen wonen. Nog geen jaar later kregen ze een zoon, Petit François, die al na drie dagen overleed. François vertrouwde me later toe dat Cathérine haar verdriet verstopte achter een snibbig, snauwerig scherm, dat haar sindsdien als een lelijke jas is blijven omhullen. Maar ik herinner me nog goed hoe haar ogen oplichtten als de kleine Antoine begon te huilen, hun blozende baby die drie maanden voor mijn komst geboren was. Het zou maar liefst tien jaar duren voordat dit stel, waarvan François een van mijn beste vrienden werd, nog een kind zou krijgen, hun zoontje Baptiste. Zowel Antoine als Baptiste zouden op hun beurt weer dikke vrienden worden met mijn oudste zoon Victor, maar daarover meer, verderop in het verhaal.

Het pand waar Adrien Rouanet zijn klokkenatelier had en waarboven hij ook gewoond had, was veel te klein voor mijn gezin, zeker omdat Angelique en ik graag meer kinderen wilden. Op het terras van Hôtel-Café du Commerce, waar ik met François de eerste avond naast de grote fontein een wijntje dronk, hoorde ik dat in het centrum van het dorp al enige tijd een fors pand leegstond en dat de erven dit wilden verkopen. Het lag op de Place de la Liberté, naar ik later vernam zo genoemd vanwege de vrijheidsboom die hier december 1792, tijdens de Revolutie, voor een bedrag van 50 franc geplant was. De Place de la Liberté is een van de twee pleintjes aan weerszijden van de kerk, verbonden door de zich hier sterk versmallende Rue Impériale. Zoals in die tijd gebruikelijk, maakte ik een afspraak met de notaris van het dorp, de oude Prosper Astre, waarmee ik het al snel eens werd.

Joseph Rouanet, de vijf jaar oudere broer van Adrien en beheerder van diens nalatenschap, kwam naar Montolieu en ook met hem was ik het snel eens over de overname van alle werktuigen en de voorraad aan klokken en onderdelen die zich in het atelier bevond. Gelukkig had Adrien een lijst bijgehouden van alle opdrachten en reparaties die nog liepen en ook een behoorlijk nauwgezette administratie van al zijn aan- en verkopen. Bij de notaris liet ik een wissel achter als aanbetaling van beide aankopen en keerde opgetogen terug naar Homps. Eindelijk kon ik mijn droom waarmaken en me als klokkenmaker vestigen in een dorp van aanzien.

De afgelopen jaren hadden we goed geboerd en met het spaargeld van Victor en mij, de verkoop van ons mooie huisje aan de Quai des Tonneliers en een bescheiden lening van de moeder van Angelique, kon ik in de maanden daarop in Montolieu de definitieve aktes tekenen. Er was net voldoende geld over om het atelier aan te laten passen, maar te weinig om ook de bovenverdieping tot woning te verbouwen. Van de bovenmeester van het dorp, mijn latere goede vriend Barthélemy Cazanave, huurde ik een woninkje op de hoek van de Rue Saint-André en het plein aan de zuidzijde van de kerk: de Place de l’Eglise.

HOOFDSTUK 2
IN MONTOLIEU

Het was begin april 1864 toen we naar Montolieu verhuisden. Ik had al eerder gewild maar Angelique stond erop Marie-Anne te helpen bij de bevalling van hun eerste kind. Op 24 maart werd mijn broer Victor de trotse vader van een gezonde zoon, Victor Simon: Victor naar hemzelf en Simon naar een oom van Marie-Anne. Om verwarring met z’n vader Victor en onze zoon Victor te voorkomen en niet de rest van zijn leven als Petit-Victor verder te moeten, werd zijn roepnaam Simon.

Victor en ik kenden maar al te goed het verhaal van Petit-Pierre in Massaguel. Daar had jaren geleden, zoals heel gebruikelijk in die tijd, een zekere Pierre zijn zoon ook Pierre genoemd. Ook al was vader Pierre uitzonderlijk klein en schriel, toch verbaasde het niemand dat de kleine door zijn ouders Petit-Pierre werd genoemd. Nu groeide dit jongetje uit tot een bijzonder lange maar ook zeer zwaarlijvige vent, die al snel meer dan een kop groter en zeker twee keer zo zwaar was als zijn vader. Zoonlief heeft nog geprobeerd om zijn naam te veranderen in Pierrot, maar toch bleef iedereen, ook wij, hem gniffelend Petit-Pierre noemen.

Onze huisraad had ik, tezamen met mijn gereedschappen en voorraden al eerder aan een schipper meegegeven. Die zou alles afleveren in het Canal-haventje van Pezens, een dorp op een kilometer of acht bezuiden Montolieu aan de Route Impériale van Carcassonne naar Castelnaudary en Toulouse. Met de van Victor geleende wagen, beladen met onze laatste spullen en niet te vergeten met onze stevig ingepakte, druk kwebbelende kleine Victor, togen we in alle vroegte richting Montolieu.

Mijn broer Victor en Marguerite, de moeder van Marie-Anne, waren er om ons uit te zwaaien. Het afscheid viel me gelukkig minder zwaar dan ruim acht jaar daarvoor in Massaguel. Nu had ik niet meer het gevoel verantwoordelijk te zijn voor mijn jongere broer. Victor was inmiddels 24, getrouwd, had een zoon en was eigenaar van een goedlopende boerderij. Ik was ook gehuwd, had ook een zoon en voelde me vrij om een groot avontuur tegemoet te gaan, te gaan doen wat ik het liefste wilde. En natuurlijk zouden we elkaar met regelmaat blijven zien, we gingen immers niet naar het verre Parijs.

Het was helder en koud. De dagen ervoor had het niet geregend, zodat de wegen goed begaanbaar waren. Vanwege het komende Paasfeest was er veel verkeer van koetsen en karren dat ons bij het passeren behoorlijk ophield. Ondanks dat schoten we goed op en tegen het eind van de ochtend reden we onderlangs de Cité van Carcassonne, waar aan het vele houten steigerwerk te zien was dat er volop werd gebouwd. Wat verderop passeerden we de indrukwekkende brug over de Aude naar de Bastide Saint-Louis, de Lage Stad. We aten in een eethuisje langs een van de boulevards, niet ver van het nieuwe treinstation, terwijl de kleine knul vredig op een bank naast ons lag te slapen. Die middag ging het ook goed, zij het dat we, net op pad, hevig schrokken van een trein die uit het niets leek op te duiken, luid knarsend, piepend, sissend en zwarte rook uitbrakend. We hadden vaak over de trein horen praten en degenen die dit nieuwe en snelle vervoermiddel zelf gezien hadden, bezwoeren ons in het Occitaans: aco es jacou, het is de duivel. Nog natrillend van de schrik konden we dit alleen maar beamen.

Alhoewel François Ratier – ik kom er later op terug waarom Ratié nu als Ratier geschreven wordt - ons had aangeboden enige dagen bij hem te komen logeren, bleven we liever op onszelf. Ik had een kamer besproken in Hôtel-Café du Commerce, net buiten de zuidelijke toegangspoort van het dorp, in de resten van de oude vestingmuur. Daar kon ook het paard en de wagen terecht, die broer Victor een paar dagen later zou komen ophalen. Terwijl Angelique, na het verzorgen van de kleine, oververmoeid het bed opzocht, zat ik op het terras van het café aan een van de tafeltjes te vieren dat ik eindelijk in Montolieu was, het begin van een heel nieuw leven. Mensen, die gehoord hadden dat ik er was, kwamen nieuwsgierig langswandelen om een praatje te maken. Wat later schoof François aan en ook Joseph Rouanet die de volgende dag alle spullen van zijn overleden broer zou overdragen. De dagen daarop haalde ik met de kar onze huisraad op die lag te wachten in een schuur bij het Canal-haventje van Pezens.

We waren net verhuisd toen Victor kwam. Ik haalde mijn broer met zijn kar op van de trein in Pezens. Ik was zo benieuwd naar dit duivelse voertuig dat ik al ver voor tijd aanwezig was op het station. Op het perron ging ik op een bankje zitten in de hoop een van die machtige stalen monsters langs te zien komen. Op een groot emaillen bord aan de muur schuin achter mij stond Compagnie de chemin de fer du Midi, 1857. Toen Victor uitstapte, glommen zijn ogen. Ook voor hem was alles nieuw en hij kon er maar niet over uit dat het eindje met de postwagen van Homps naar Lézignan langer geduurd had dan de hele rit met de trein van Lézignan naar Pezens.

Montolieu was nieuw voor hem en, na een ronde door ons nieuwe huis en de winkel annex atelier en na het eten van een stevige maaltijd, liet ik hem het dorp zien. Zo stonden we op de enorme, meer dan honderd jaar oude Grand-Pont die tientallen meters hoog het ravijn van de Alzeau overspande. Even later keken we vanaf de restanten van de oude wachttoren, de Espérou, uit over het ravijn van de Dure richting de heuvel met daarop de door ceders geflankeerde kapel van Saint-Roch. Heel ver daarachter torende de nog met sneeuw bedekte Pic de Canigou, de laatste hoge top van de Pyreneeën, voordat deze bergketen zich verliest in de Middellandse Zee. Daarna volgde, net als de afbeeldingen van een toverlantaarn, het spectaculaire beeld van de diep uitgeslepen beddingen van de Alzeau en de Dure, de twee rivieren die Montolieu omarmen, om ten zuiden van het dorp samen te vloeien tot de Rougeanne.

Verderop kwamen we door de Cime, de kruin, de naam voor het noordelijke en wat armere deel van Montolieu. Dit deel loopt door tot de poort Saint-Denis, die door twee torens wordt geflankeerd. Dit is de plek waar de twee ravijnen van de Alzeau en de Dure vanaf de Montagne Noire elkaar op een karrenspoor na raken, voordat ze weer uitwaaieren om het dorp te omsluiten.

Vervolgens liepen we naar de zuidkant van het dorp waar nog delen van de oude muren stonden, en gingen daar onder de hoogste van de twee bogen door, de vervallen zuidelijke poort van het dorp, waar Hôtel-Café du Commerce en wat aan- en omliggende panden de belangrijkste bebouwing vormden. Dit deel van het dorp werd door de bewoners de Voorstad of Le Barry genoemd.

Ook kuierden we door de velden en moestuinen in het lage deel tussen de rivieren voordat deze samenvloeien tot de Rougeanne. Terug gingen we via de oude brug, de Pont des Juifs, de Jodenbrug, langs het indrukwekkende complex van het kleinseminarie dat tot de Revolutie een benedictijner klooster was, naar met zegt meer dan duizend jaar daarvoor gesticht door Karel de Grote. Terug gingen we over de Dure, via de al even oude Pont de l’Abbé, de brug van de Abt, die helaas een paar jaar later door een grote overstroming weggeslagen zou worden.

Er was zoveel te vertellen en zoveel te laten zien, dat de dagen omvlogen. Alweer veel te snel vertrok Victor naar zijn gezin en zijn boerderij in Homps, dit keer niet met de trein maar met zijn eigen paard en wagen. Toen hij uit het zicht verdween, werd ik overvallen door een raar gevoel van leegte, het definitieve afscheid van ons leven samen als broers en kameraden.

Voor mij was mijn klokkenatelier aan de Place de la Liberté pas af toen een decoratieschilder op de ruit naast de deur in gouden letters met een zilveren schaduwrand Adrien Nègre, Horloger geschilderd had. Natuurlijk had ik er ’s nachts wakker van gelegen of er wel genoeg werk zou zijn, in elk geval voldoende om er behoorlijk van te kunnen leven. Tot mijn grote opluchting waren al die muizenissen voor niets geweest, want er was direct al veel te doen. Een paar klokken, die door mijn voorganger in reparatie waren genomen, stonden nog te wachten, maar er kwam dagelijks ook nieuw reparatiewerk binnen, voor een deel gebracht door nieuwsgierigen om een praatje te kunnen maken en mijn atelier te kunnen zien.

Ook liepen er nog opdrachten voor nieuwe comtoises, staande klokken, waarvan de fors bemeten slingeruurwerken in de Haut-Jura vervaardigd werden. Ik schreef naar Emile Baille-Comte in Morez aldaar, de fabrikant en leverancier van de uurwerken die Rouanet verkocht. Ze reageerden terstond en uiterst correct. Ik kreeg dezelfde condities als mijn voorganger en zodra bij hen mijn wissel binnen was, werden de uurwerken, met het laatste model wijzers, messing omranding en slinger, per trein verzonden naar Pezens. Ongeduldig wachtte ik op het bericht dat de klokken in Pezens gearriveerd waren. Ik leende paard en wagen van mijn buurman en hoefsmid Baptiste Philippot om ze op te kunnen halen.

Direct na terugkomst demonteerde ik van een van de klokken de wijzerplaat en na grondig ontvetten en enig oefenen schilderde ik met zwarte emailleer-verf, zoals ik dit jaren eerder gedaan had bij mijn leermeester Petit, boven het wijzeroog Adrien Nègre en er onder à Montolieu. Na droging legde ik de wijzerplaat voorzichtig in het oventje en stookte dit met houtskool geleidelijk op totdat de beschildering als een opgelegde dikte versmolt met het email van de wijzerplaat. Na alles weer gemonteerd te hebben, lieten Angelique en ik trots onze handen gaan over de voor eeuwig opgebrande letters die volgens mijn oude leermeester een klok pas een eigen ziel gaven, iets wat ik nu voor het eerst echt begreep.

De ijzeren gewichten goot ik zelf in de smidse van mijn buurman Baptiste Philippot. Het was te duur om deze zware klompen metaal van elders te laten komen. Aangezien ze in de omkasting van de klok toch niet zichtbaar zijn, waardoor de vorm en de afwerking niet zo nauw luistert, werden in die tijd comtoise-gewichten bijna overal ter plekke vervaardigd. Ik kocht van langstrekkende handelaren broodjes ruw gietijzer van een kilo of tien, vervaardigd van erts dat hogerop in de Montagne Noire gewonnen werd.

Gewichten van een comtoise wegen een kilo of vier. IJzer weegt zo’n vier keer meer dan klei, dus nam ik één kilo klei en boetseerde hiervan de vorm van het gewicht. Toen dit gedroogd was, vulde ik een hoge bak met vochtig zand en drukte daar tweemaal deze vorm in, alles vervolgens met een stok goed aanstampend. Onderin de zo ontstane mallen drukte ik vervolgens een gebogen ijzeren draadeind, half in, half uit het zand. Samen met Baptiste bliezen we het vuur in de smidse zó op totdat het broodje ruw-gietijzer in de stenen gietkom vloeibaar werd, een magisch proces van hitte en geur. Het voorzichtig volgieten van de halfdroge mallen in het zand was de laatste, maar ook de gevaarlijkste stap. Bij een van de eerste gietsels schoot de gietkom bijna uit de klem. Gelukkig wisten we beiden, op een paar spatjes na, het roodgloeiend gemorste ijzer te ontwijken. Nu nog, na zoveel jaar, is zichtbaar waar die spatten, dwars door mijn broek heen, mijn benen hebben geraakt.

De houten klokkasten tegen het stof en het vet in de woonkeukens, maar mogelijk nog belangrijker, zodanig van vorm dat er fier met het dure bezit kon worden gepronkt, liet ik maken, naar een door mij aangepaste tekening van mijn voorganger, bij François Gastou, een van mijn buren die niet zolang daarvoor als timmerman voor zichzelf begonnen was. Daarna installeerde ik de klokken bij de klanten thuis, en ter plekke schreef ik dan met potlood op de binnenkant van de slingerdeur de datum van aflevering, dat ik vier jaar garantie gaf en ook de verkoopprijs, die in die jaren 99 franc bedroeg.

Tegen het najaar liepen de zaken zo goed, dat we besloten om een paar dagen naar Victor, Marie-Anne en de kleine Simon in Homps te gaan. Niet alleen mijn zes maanden zwangere Angelique zag erg uit naar het weerzien met haar moeder en Marie-Anne, maar het was vooral onze inmiddels driejarige Victor die alsmaar vroeg wanneer hij naar zijn kleine neefje mocht. We namen de dagelijkse postwagen naar Pezens en stapten daar enigszins nerveus op de trein naar Lézignan-Corbières, waar we, na onze eerste rit met het stinkende, schuddende en lawaaierige wonder goed doorstaan te hebben, een dik uur later aankwamen. Daar waren we maar wat blij toen we mijn broer zagen die ons met de kar stond op te wachten.

Terug in Montolieu nam het werk alsmaar toe, vlogen de dagen om en werd het met een hoop getoeter en lawaai alweer 1865. De tiende januari, laat op de avond, beviel Angelique, ditmaal zonder complicaties, van een zoon die ik de volgende morgen ging aangeven in het stadhuis in de Grand’Rue. Als getuigen vroeg ik Mathieu Barrié, de al tegen de zeventig lopende blikslager van het dorp die de laatste maanden regelmatig bijsprong als ik veel werk had, en Barthélemy Cazanave, de bovenmeester van de jongensschool, waar ik steeds meer bevriend mee raakte. Ik was zo trots als een aap, en vanwege zijn grote kijkers noemde ik mijn tweede zoon Calixte, de mooiste.

Angelique knapte snel op, maar de baby bleef zwak en leek niet te willen groeien. Helaas zou het nog jaren duren voordat dokter Simacourbe in het dorp neerstreek, want ik had geen vertrouwen in de kundigheid van de zusters van de Orde van de Sainte-Famille uit Pezens, die niet alleen het schooltje voor de meisjes bestierden maar ook de zieken in het dorp bijstonden. Daarom gingen we meerdere malen naar Carcassonne om daar door een dokter naar de kleine te laten kijken. Maar wat deze ook voorschreef, Calixte bleef bleek, tenger en kwakkelend.

Bij ons Nègres sloeg het eerste noodlot toe, toen we eind augustus van mijn broer Victor het bericht kregen van het overlijden, pas zeventien maanden oud, van ons neefje Simon. Een paar weken daarvoor leek deze wolk van een peuter alleen maar wat koorts te hebben. Verontrustend werd het toen hij pijn leek te hebben als hij zijn armpjes en beentjes bewoog en steeds moest overgeven. Een dag of tien later verschenen er blaasjes op z’n voorhoofd en drie dagen daarna zat hij helemaal onder en begon hij alsmaar erger te hoesten. Een paar dagen daarop, de 27-ste, ging hij dood, het zoveelste slachtoffer van de gevreesde vloek die ze pokken noemen.

Hij was al begraven, toen ik nog diezelfde avond bij mijn broer en schoonzus arriveerde, na het paard van mijn buurman Baptiste de hele weg tot het uiterste aangespoord te hebben. Marie-Anne en mijn broer waren ontroostbaar en ik vertrok pas weer dagen later toen de moeder van Marie-Anne me zei dat het wel weer ging en ze zelf nog een tijdje zou blijven. Mijn broer huilde als een kind toen we elkaar bij het afscheid omarmden. Zelden heb ik me zo bezwaard gevoeld om ergens weg te gaan.

Nog geen jaar later trof het noodlot ons eigen gezin. Calixte had soms perioden dat we het gevoel hadden dat hij aansterkte, maar vaak keken we elkaar bezorgd aan als we zagen hoe zwak hij was, ook toen hij maanden na zijn eerste verjaardag nog niet op zijn beentjes kon blijven staan als we hem optrokken. Maar telkens als hij ons of zijn broer met zijn grote, indringende ogen aankeek en ons brabbelend iets probeerde duidelijk te maken, dat alleen zijn broer Victor leek te verstaan, dacht ik ‘Calixte, wat ben je toch de allermooiste.’

Het bleef een porseleinen kind en het zijn de mazelen geweest die uiteindelijk zijn haast doorschijnend keramieken lijfje braken. In de eerste week van juli kreeg hij koorts, had overal rode bultjes en begon steeds rasperiger te ademen. Mijn hart breekt nog als ik eraan denk hoe Angelique dat dode, pas anderhalf jaar oude ventje alsmaar in haar armen bleef wiegen, toen hij de twaalfde van die maand tegen negenen in de ochtend stopte met ademen. En onze kleine Victor, nog geen vijf toen we hem bij zijn broertje weghielden, bang als we waren dat hij ook ziek zou worden, die dit maar niet begreep en ontroostbaar was toen ik hem vertelde dat zijn Cali naar de hemel was.

En ikzelf, ik was verslagen, kapot en kon het niet aan om zelf naar het stadhuis te gaan om de dood van dat kansloze mensje aan te geven. Het waren onze buren Baptiste en François die dit en ook de begrafenis regelden. In de grote kerk, tegenover ons huis, stond dat kleine witte kistje pal voor het altaar toen onze pastoor, père Pradel, er een brandend kaarsje op plaatste en aan het eind van de mis met het wierrookvat rond het kistje ging en ik even dacht het geestje van mijn mooiste met de door het gebrandschilderde glas gekleurde rook omhoog te zien gaan. Ik denk niet dat er een ander moment in mijn leven is geweest dat ik zo sterk getwijfeld heb aan Gods rechtvaardigheid.

Vond Victor het al fijn om voordat zijn broertje stierf, bij mij in het atelier te zijn, na zijn dood was hij er niet meer weg te slaan, alsof hij bang was dat ook ik Calixte achterna zou gaan. En, steeds minder speelde hij met zijn wagentjes en het houten treintje dat hij voor zijn verjaardag gekregen had, maar probeerde hij mij te helpen met waar ik mee bezig was. Als ik hem een doek gaf om de emaillen wijzerplaten te poetsen, dan zette hij zich aan het werk tot ze als spiegels het licht weerkaatsten van de helder brandende petroleumlampen die ik nog niet zolang eerder voor de winkel en het atelier had aangeschaft. Tot hij begin oktober ’67 voor het eerst naar school moest, was hij hele dagen druk in mijn atelier en kon op een gegeven moment een comtoise uit elkaar halen zonder dat een onderdeel beschadigde of niet op de goede plek in de betreffende doos terecht kwam.

Toen de school eenmaal begonnen was, speelde hij na het uitgaan ervan zelden met vriendjes maar kwam direct naar het atelier, waar vaak ook zijn moeder aanschoof om te horen wat er zoal voorgevallen was en wat de meester allemaal wel niet had verteld. Het was een ijverig joch, vlug van begrip, die me na de thee en een chocolatine als een echte gezel aankeek en vroeg wat er te doen was. En tegen ieder die het maar wilde horen zei hij klokkenmaker te willen worden, klokkenmaker zoals zijn vader.

De jongensschool was gevestigd op de begane grond onder het stadhuis, dat gevestigd was in een statig dubbelpand in de Grand’Rue, het voormalige woonhuis van de voorname familie Sicard. Een jaar of twintig voor onze komst was het pand door de gemeente aangekocht voor de huisvesting van zowel de jongens- als de meisjesschool. Met dat laatste liep ons dorp toen ver voorop omdat pas vele jaren later dorpen boven de 800 inwoners verplicht zouden worden ook een meisjesschool te openen. Onze meisjes moesten echter na een jaar alweer verhuizen naar een pand verderop in de Grand’Rue. Het oude stadhuisje boven de zuidelijke toegangspoort dreigde in te storten en op stel en sprong verhuisde men naar de verdieping van de meisjesschool boven de jongensschool.

Het schoolgeld was inmiddels flink gestegen: tot 1,75 franc per maand voor lezen en schrijven en zelfs 2,5 franc als je ook nog wilde dat je kind leerde rekenen. Mijn vriend Barthélemy verdiende toen als bovenmeester 400 franc per jaar, waarboven 80 franc vergoeding voor huisvesting. Ook ontving hij een deel van het schoolgeld dat maandelijks door de leerlingen afgedragen werd. Hij had een jonge assistent die het met 200 franc per jaar moest doen. Misschien kreeg deze ook nog wat extra’s, maar dat weet ik niet meer. De drie zusters van Sainte-Famille kregen voor het bestieren van de meisjesschool 200 franc per jaar.

De jongensschool was verdeeld in twee klassen, één voor de kleintjes tot 8-9 jaar en één voor de ouderen tot 13. Alhoewel de gemeente het schoolgeld voor de kinderen van armlastige ouders voor haar rekening nam, kwam minder dan de helft van de kinderen dagelijks naar school. Vooral oudere kinderen bleven weg omdat hun werk op het land niet gemist kon worden. Het analfabetisme was daarom zo hoog dat van hogerhand opgedragen werd om avondlessen voor ouderen te gaan geven. Tijdens de winter van 1866-67 gingen deze voor het eerst van start, verzorgd door de zusters van Sainte-Famille die er 150 franc per jaar extra voor kregen. Weinig dorpsbewoners, en al helemaal de mannen niet, maakten van deze mogelijkheid gebruik. Misschien was dit uit schaamte maar het kwam zeker ook omdat je als volwassen man niet bij nonnen op les ging. Toen het jaar daarop een leek de lessen overnam, begon het aantal avondklassers wat toe te nemen.

Montolieu was in die dagen een groot en erg levendig dorp. Men zei dat het inwonertal in de jaren ’30 groter was geweest, bijna 1800, maar nadien gezakt tot zo’n 1400, om in de jaren rond mijn komst weer toe te nemen tot boven de 1500. Dat geeft wel aan hoeveel bedrijvigheid er was, naast het vele werk op de velden, in de wijn- en olijfgaarden, en met het houden van koeien en het hoeden van geiten en schapen.

Voor bijna alles kon je in het dorp terecht. Er waren meerdere cafés, bakkers, kruideniers en slagers. Er waren maar liefst vier smeden (waaronder mijn buurman Baptiste Philippot de hoefsmid), een zadelmaker, twee schoenmakers, twee kleermakers, twee kappers, twee blikslagers (waaronder mijn al bejaarde hulp Mathieu Barrié), een kuiper, meerdere handelaren in potten, pannen en overig huisgerei, metselaars, dakdekkers, stukadoors, houtzagers en timmerlieden, zoals mijn jonge buurman François Gastou. In de aan de Alzeau en de Dure gelegen watermolens en werkplaatsen werkten molenaars, witlooiers, gaarders, spondraaiers, ververs, wevers en ga zo maar door.

En natuurlijk waren er ook de notabelen, zoals de oude notaris Prosper Astre, in 1866 opgevolgd door de ook niet zo jonge Jean-Louis Curade, onze al lang in functie zijnde burgemeester Faral Combes, onze alom geliefde pastoor père Jean-Gabriel Pradel, dan Alexandre Thoron de Laur, eigenaar van het landgoed Petit Versailles. Verder was er natuurlijk mijn goede vriend Barthélemy Cazanave, de bovenmeester van de jongensschool, bijna vijftien jaar ouder dan ik, gek op geschiedenis en bovenal, ondanks alle familie-misère die deze man had gekend, een levensgenieter.

Dat bijna elk gebouw en bijna elke plek de nog steeds zichtbare bouwstenen zijn van onze vaak kleurrijke historie, bewijst de geschiedenis van Petit Versailles, het landgoed net buiten het dorp aan de Rougeanne, langs de weg naar Carcassonne. Van Alexandre Thoron de Laur kende ik het verhaal… Eind 18-de eeuw werd dit ‘buiten’ opgetrokken door de aristocraat Ducup de Labastide, die het deze pretentieuze naam gaf omdat hij bezoek verwachtte van koningin Marie-Antoinette, de echtgenote van Lodewijk XVI, op doortocht naar Spanje. Een reis overigens die nooit heeft plaatsgevonden…

Waar ik niet omheen kon, was de vijf jaar oudere broer van mijn vriend François, mijn overbuurman Jean Ratié in de Rue Impériale, na de val van de keizer in ’71 snel omgedoopt tot Rue Nationale. Jean dreef pal aan de overkant van ons atelier een kruidenierszaak annex potten- en pannenwinkel. Later handelde hij ook in aardewerk en veel later in nog veel meer. Alhoewel Jean acht jaar ouder was dan ik, kreeg hij pas jaren na ons kinderen. Zijn eerste vrouw was in het kraambed gestorven en net voor wij in Montolieu arriveerden, hertrouwde hij met Marie-Constans, een niet erg spraakzame, stuurse vrouw uit het nabije Brousses. Jean was klein van stuk, zeker een halve kop kleiner dan zijn vrouw, en een opschepperig type met een onplezierig schelle stem. Zakelijk gingen we behoorlijk met elkaar om, knikten vriendelijk gedag als we elkaar vaak meermalen per dag tegen het lijf liepen, maar Angelique en ik hielden privé zoveel mogelijk afstand. Als we tijdens dorpsfeesten voor de maaltijd aanschoven aan lange tafels op het plein voor de kerk, zorgden we zover mogelijk van hen af te zitten.

De beide broers, Jean en mijn vriend François, leefden zo in onmin dat François erop stond dat zijn familienaam niet als Ratié maar als Ratier geschreven werd, hetgeen zijn vrouw Cathérine maar belachelijk vond. Helaas is mijn goede vriend alweer een aantal jaren dood. Ik heb Cathérine geholpen met het regelen van zijn begrafenis en heb ervoor gezorgd dat François op het kerkhof een mooie plek kreeg, ver van het pompeuze, roodgranieten familiegraf van zijn broer Jean, maar ook heb ik ervoor gezorgd dat zijn grafsteen blijvend ervan getuigt dat François voor de rest van zijn dood een Ratier is en geen Ratié, zoals zijn broer.

Lang heb ik getwijfeld of ik het verhaal achter de onmin tussen mijn vriend en zijn broer aan het papier zou toevertrouwen. Uiteindelijk heb ik toch besloten dit te doen. Mogelijk geeft dit een goed beeld van het leven in een dorp dat aan de ene kant grote kwaliteit kent maar ook een keerzijde heeft van kleinheid. Ze zeggen wel dat stadslucht vrij maakt, dat je in de grote stad meer anoniem bent, minder zichtbaar en daardoor ook minder bekeken wordt als je dingen doet die afwijken van de regel. Zo niet in een dorp.

Wel, de ouders van Jean en François, Jacques Ratié en Paule Izard, een deerne uit Alzonne, trouwden eind november 1826. Jean werd geboren begin mei het jaar erop, nog geen zes maanden later… De dorpsroddel zal de reputatie van Paule Izard, die toen 23 was, op zijn minst geen goed hebben gedaan. Een kleine vijf jaar nadien werd mijn vriend François geboren, en twee jaar en negen maanden later nog een zoon. Als Jacques Ratié zijn derde zoon op het stadhuis aangeeft, gebeurt er iets heel opmerkelijks: hij noemt hem ook François en geeft als naam van de moeder op: Paule Salvaire…

Het moet gezegd, het komt voor dat twee kinderen uit één gezin dezelfde voornaam krijgen, meestal omdat de eerste overleden is, maar soms ook omdat men er niet onderuit kan opvolgende kinderen naar vader en oom of moeder en tante te vernoemen, zelfs als die dezelfde naam hebben. Echter in dit geval is dat laatste wel heel onaannemelijk, omdat grootvader Ratié Hugues heette en vader Ratié Jacques. Nu woonde er in die tijd in Montolieu ene François Salvaire, een dagloner, een jaar of acht ouder dan Paule. Het verhaal gaat dat Paule haar al wankele reputatie verder te grabbel gooide door een relatie aan te gaan met deze François Salvaire. En dat overspel mondde uit in een zwangerschap…

Haar man zal dit tandenknarsend hebben aangezien, want wat kon je, scheiden deed je immers niet. De roddel en achterklap zullen ondragelijk zijn geweest en dit moest gewroken worden. Zijn vergelding voor deze flagrante echtbreuk getuigt van een haast ziekelijke doordachtheid. Zijn derde zoon noemde hij naar diens verwekker: François… En zijn vrouw gaf hij in de geboorteacte als familienaam: Salvaire…

Toen wij in Montolieu kwamen, waren Jacques Ratié en Paule Izard reeds lang overleden en was de jongere François jaren voorheen uit het dorp vertrokken, zodat ik hen nimmer heb gekend. Wel weet ik van Barthélemy dat deze François halverwege de jaren ’70 een verzoek bij het Tribunaal van Carcassonne heeft ingediend om de naam van zijn moeder in zijn geboorteacte alsnog te wijzigen van Paule Salvaire in Paule Izard, hetgeen werd goedgekeurd.

Waarom mijn vriend François niets van zijn oudere broer Jean wilde weten, kwam door deze affaire en het vervolg ervan. In ’63 trouwde Jean met Marie-Constans en liet in de trouwacte als naam van zijn moeder opnemen: Paule Salvaire… Bij de voorlezing van de huwelijksacte hoorde mijn vriend François hoe zijn broer na al die jaren hun moeder weer door het slijk probeerde te halen. Tot grote beroering van alle aanwezigen heeft hij erop gestaan dat de acte direct werd aangepast, waarna de naam Paule Salvaire daar en toen werd doorgestreept en vervangen door Paule Izard. François en zijn vrouw Cathérine zijn vervolgens uit het stadhuis weggelopen om nadien nimmer meer met Jean een woord te wisselen.

Overigens, dat Montolieu al een kleurrijke geschiedenis kende met betrekking tot overspel, hoorde ik van mijn vriend Barthélemy die dit bizarre verhaal opdiepte in een van zijn geliefde archieven en dit menig maal, tot groot vermaak van de toehoorders, in geuren en kleuren uit de doeken deed. In 1327 werd in Montolieu een zekere Jeanne, de vrouw van Pierre Gaillard, gesnapt terwijl ze overspel pleegde met ene (alsof de duvel ermee speelt) François. Na de ziedende Pierre gehoord te hebben en een hoop getouwtrek tussen de abdij en de Consuls werd besloten om het betrapte stel te veroordelen tot de forse boete van 69 sol, en als ze deze niet konden of wilden betalen, tot het rennen van een aantal rondjes door het dorp… geheel naakt.

Terug, naar waar ik was… Na het overlijden van Calixte heeft het vele, vele maanden geduurd voordat Angelique weer die attente, vrolijke, schandere vrouw werd, waar ik zo gek op was. Hopelijk heb ik daarbij kunnen helpen door haar zo min mogelijk te belasten met de dagelijkse zorgen die zoal passeren, maar het was denk ik vooral te danken aan onze aandoenlijke Victor en zeker ook de blijde tijding dat ze die zomer weer zwanger bleek te zijn.

Op 14 januari 1868, drie jaar en vier dagen na de geboorte van Calixte, beviel ze tot grote vreugde van ons allemaal van een gezond en levenslustig meisje. Alom werd geopperd haar Marie Calista te noemen, maar gezien mijn weerzin tegen het vernoemen van kinderen naar dode zusjes en broertjes is het Marie Joséphine geworden, met als roepnaam Joséphine, naar de gewoonte van de familie van Angelique.

Al snel werd het woninkje aan de Rue Saint-André te klein voor ons uitdijend gezin en vrij kort na de geboorte van ons dochtertje kocht ik het pand achter het atelier. Op de begane grond kon ik, door het atelier naar achteren te verplaatsen, de winkel behoorlijk uitbreiden en de hele verdieping liet ik verbouwen tot een ruime woning. In de centraal gelegen eetkeuken plaatste ik, zoals bij mijn broer Victor in Homps, een nieuwerwets gietijzeren fornuis, waarop Angelique comfortabel kon koken en water opwarmen voor de koffie, voor de afwas of voor een bad. De woonkeuken bleef zo niet alleen veel schoner dan bij het gebruikelijke open vuur in de haard, maar ook verbruikte het fornuis minder hout en gaf meer warmte. In de winter zou deze noviteit, die zo nodig de hele dag bleef branden, het hele huis warm en het vocht buiten houden. Eindelijk, toen al het werk aan het huis klaar was, trokken we erin.

Het was een heel bijzonder en comfortabel huis. In tegenstelling tot bijna alle woningen in het dorp had het een apart kamertje met een grote commode, voorzien van een marmeren blad met plaats voor twee lampetstellen. Daar stond eveneens een fraai gevormd koperen zitbad op pootjes, met een handige aftap: veel comfortabeler dan een zinken teil in de woonkeuken of, zoals bij velen, helemaal niets. Nog ongewoner was naast deze wasgelegenheid het aparte privaat met een houten zitting met een gat en met een deksel tegen de geur van de emmer die eronder stond.

Nu bezat het dorp op de rand van de steiltes naar de rivieren een aantal openbare latrines, maar deze waren vaak erg smerig en in de winter was het er steenkoud. Daarom hadden steeds meer bewoners in huis een poepemmer, vaak riekend en wel onder de eettafel staand, die om de paar dagen geleegd werd bij het langskomen van de drekkar. Voor de kleine behoefte tijdens de nacht was er de pispot, waarvan de inhoud ’s ochtends ofwel in de diepte naar de rivieren verdween of in de goot voor de deur. Daarom rook het in veel huizen naar de poepdoos en hing er op straat vaak een weeïge urinegeur. Later werd dit minder toen men een kleine vergoeding kreeg als de urine werd opgespaard en meegegeven aan de pisophalers van de fabrikanten van stoffen die het gebruikten bij het wolkammen.

Angelique vulde dagelijks tegenover ons huis, bij een van de vijf fonteinen die eind jaren ’30 in het dorp waren aangelegd, een aantal kannen met vers water. Tijdens de zomer vielen de fonteinen, bij gebrek aan voldoende water achter de dam in de Alzeau stroomopwaarts, regelmatig droog en dan moest ze via de Porte de l’Octroi, schuin aan de overkant van de Rue Nationale, naar de Alzeau in de diepte om even later zuchtend onder het gewicht van twee volle kannen de steilte weer op te moeten klauteren. En de valleien aan beide zijden van het dorp zijn steil en diep, erg diep. Mijn vriend Barthélemy heeft ooit vanaf het galmgat van de kerktoren met een verzwaard touw de hoogte van de toren gemeten. De Grand-Pont over de vallei van de Alzeau bleek tot aan de rivier dezelfde hoogte te hebben als de kerktoren. Tijdens heel droge zomers vielen de Alzeau en de Dure soms helemaal droog en dan was de put naast Hôtel-Café du Commerce de enige plek waar nog water te vinden was. In rijen wachtte men dan, druk keuvelend, op zijn of haar beurt om de emmer in de put te laten zakken en moeizaam weer op te takelen.

Joséphine was een gezond en blozend mensje, dat samen met de rest van het gezin maar wat blij was toen op 13 april 1871 nog een zusje geboren werd, dat we Marie Antoinette noemden. Ook bij haar was de tweede naam haar roepnaam: Antoinette. Dit was overigens een van de eerste bevallingen waarbij niet een van de zusters van de Sainte-Famille aanwezig was maar dokter Joseph Simacourbe. Hij was een jonge arts die zich begin dat jaar in het dorp gevestigd had en zijn intrek had genomen in het statige pand Mallast, waar ook de eerste klokkenmaker van het dorp, André Débat, had gewoond. Zowel bij de aangifte van de geboorte van Joséphine als bij die van Antoinette kon ik als getuigen weer rekenen op mijn goede vrienden Barthélemy Cazanave, de bovenmeester, en Baptiste Aribaud, een witlooier die in de Rue des Remparts bij de oude vestingmuren woonde en samen met zijn vrouw op feesten en partijen wonderlijk mooie liedjes zong.

Ook het gezin van mijn broer Victor kwam gelukkig de klap van het overlijden van hun Simon te boven, zeker toen nog geen jaar later, in juni ’66, hun zoon Adrien Marius geboren werd, genoemd naar mij en naar een oom van Marie-Anne. Om verwarring met mij te voorkomen kreeg hij als roepnaam Marius. Bijna op de dag af vier jaar later, werd hun zoon Jean geboren, genoemd naar onze oom en tweede vader Jean Abrial. Ook voor de doop van dit jongetje togen we allemaal naar Homps. Ditmaal kwam ook tante Jeanette, die we lang niet hadden gezien. Toen de luid krijsende Jean boven het rood-marmeren doopfond gehouden werd, konden we niet bevroeden dat het de laatste keer zou zijn dat we deze lieve vrouw, onze tweede moeder, zouden zien. Net als Simon, het zoontje van mijn broer Victor, vijf jaar eerder, zou ze een goed jaar later bezwijken aan de pokken, die toen niet enkel hier en daar, maar als een grote zeis over ons hele land maaide.

Volgens velen was de oorzaak van deze beproeving de overmoed van onze keizer Napoleon III die, precies een maand na de doop van mijn neefje Jean, op 19 juli 1870 aan Pruisen de oorlog verklaarde en dacht die klus wel even te zullen klaren. Niet alleen verliep de strijd desastreus maar tot overmaat van ramp werd Napoleon tijdens de Slag bij Sedan in september door de Pruisen gevangengenomen, waarmee de oorlog verloren was en het keizerrijk ophield te bestaan. Iedereen voelt nog de vernedering van de bezetting van delen van ons land door de gehate Pruisen, het verlies van de Elzas-Lotharingen en van de vele Franse krijgsgevangenen die naar Duitsland werden afgevoerd. Ze zeggen dat deze vele duizenden, dicht opeengepakte soldaten, vaak gekleed in de uniformen van hun makkers die gesneuveld waren aan het front, de uitbraak van de grote pokkenepidemie veroorzaakt hadden. Met de terugkomst van de gevangenen verspreidde die gevreesde ziekte zich over ons hele land, gelukkig voorbijgaand aan Homps en Montolieu, maar helaas niet aan Revel waar mijn tante woonde.

Het waren broer Victor en schoonzus Marie-Anne die, voor zover het deze generatie van onze familie betrof, de aanwas afrondden, ook al namen ze daar behoorlijk de tijd voor. Pas vijf jaar na de komst van Jean werd hun volgende geboren, dochtertje Marie Louise. Ook zij kreeg, naar inmiddels oude gewoonte in de familie, als roepnaam Louise. En een kleine zes jaar later, mijn broer Victor was inmiddels 41, kregen ze nog een zoontje, Jules. Onze gezinnen waren nu gezegend met totaal zeven kinderen, die gelukkig allemaal hun eerste levensjaren zonder ongelukken en ernstige ziektes zouden doorkomen.

1871 was niet alleen een rampjaar doordat we door de Pruisen een diep-vernederende vrede kregen opgelegd en door de daaropvolgende pokkenepidemie, maar in de vroege morgen van 8 september stootte vervolgens ook nog eens een gierende marin, een brullende oostenwind, zwaar verzadigd met het nog warme water van de Middellandse Zee, op de koude lucht boven de Montagne Noire. Zelden in mijn leven heb ik het zo hard en zo lang zien regenen. Duizenden en nog eens duizenden kubieke meters water probeerden zich met groot geweld een weg te banen door de beddingen van de riviertjes van de Montagne Noire, zoals de Alzeau en de Dure. Mensen die langs de riviertjes woonden schrokken wakker van een oorverdovend geraas, alsof er een trein zonder eind langs denderde.

Het water in de rivieren steeg zo hoog dat de meeste watermolens werden verwoest, evenals delen van de ateliers en werkplaatsen die aan de Dure lagen. Op de oevers van beide rivieren stonden graanmolens, vollermolens, slagmolens, molens van spondraaierijen, molens voor spinnerijen en lakenmolens, waarvan enkele namen me nog bijstaan: de molen van Braqueville, die van Poulou, Sarrau, Galansate, Lapeyre en die van Catala. De laatste, net aan de overkant van de Dure, kwam er het beste vanaf. Catala was een stevige graanmolen die een aantal meters van de rivier af was gebouwd op wat vlakkere grond en daardoor minder beschadigd werd. Deze molen kon tot grote opluchting van de bakkers in het dorp weer snel worden hersteld. Enkele andere molens zijn nadien herbouwd maar van velen resten nu alleen nog maar de fundamenten.

Ook de Pont de l’Abbé over de Dure moest het ontgelden. Sinds eeuwen had deze brug alle watergeweld weerstaan, maar nu restte er tegen het einde van de ochtend aan beide zijden van de rivier enkel de aanzet van de fundamenten, de blijvende getuigen van deze grote ramp.

De eerste jaren na de val van het keizerrijk waren erg woelig. Niet alleen vanwege de grote overstroming van september 1871 en de grote bankencrisis van mei 1873, die een lange periode van economische teruggang inluidde, de latere zo genoemde Grande Dépression, maar ook vanwege veel meer dat anders was dan voorheen. Een ervan was het leger. De Pruisen waren het land nog niet uit, of er werd begonnen aan de wederopbouw van onze zwaar gedecimeerde en gedemoraliseerde strijdmacht. Het onvruchtbare plateau van Moussoulens, net ten zuidoosten van ons dorp, werd het ideale oefenterrein voor legeronderdelen die gestationeerd waren in Montpellier en ook in ons departement, dat van de Aude. Eind oktober 1874 was er een grote oefening van de Artillerie, waartoe een deel van de soldaten gelegerd werd in Montolieu. Ze bivakkeerden net buiten het dorp in gammele tenten, waarin ze verkommerden van de kou en de regen, die tijdens de eerste dagen van de legeroefening met bakken tegelijk uit de hemel viel. Nog zie ik die arme jongens in hun lange, ongemakkelijk zittende donkerblauwe jassen met de dubbele rij blinkende knopen, hun donkerrode en donkerblauwe broeken met rode bies, hun petten zover mogelijk over de oren getrokken, vaak door en door nat en half bevroren door de modder sjokken.

Twee jaar later was het wederom zover en hielden rond de 20.000 man manoeuvres op het plateau, waarvan er 5000 in en rond Montolieu verbleven. Om het drama van twee jaar ervoor te voorkomen, overnachtten ze niet meer in tenten maar werden ze ingekwartierd bij de bewoners thuis. Bij bijna elk gezin logeerden soldaten en ook wij hadden in het atelier een hoek vrijgemaakt waar drie man die twee laatste weken van oktober een redelijk comfortabele plek hadden. De beide meisjes vonden het wat spannend en Victor wist niet hoe snel hij die zaterdagen van school in Carcassonne naar huis moest komen, om maar vooral niets te missen van de paarden, het materieel en de vele wapens waarmee het dorp vol stond. Gelukkig was het die dagen heerlijk weer en bleef ons de viezigheid bespaard van onverharde, met mest besmeurde straten die tijdens regen een ware bezoeking zijn.

Het ontbreken van vaste straatnamen, maar ook van huisnummers, zorgde met zoveel man van buitenaf voor veel verwarring. Er waren lijsten van wie waar ingekwartierd was. Soldaten liepen verward in het rond omdat de bewoners die ze aanspraken het adres niet kenden waar ze volgens hun briefje moesten zijn, aangezien zij de straat of het plein anders noemden. Een goed voorbeeld is de plek waar we ons eerste huisje huurden op de hoek van de Rue Saint-André en de Place de l’Eglise. Door velen werd de straat de Rue de l’Eglise genoemd en het plein Place dit l’Ancien Cimetière, plein van het Oude Kerkhof, omdat op dit plein tot begin van die eeuw het kerkhof lag, voordat dit verhuisde naar de huidige plek net buiten het dorp, langs de weg naar Saissac. Ook het stadhuis lag zowel in de Grand’Rue als in de Rue de la Mairie en zo kan ik eindeloos doorgaan. Ik zat in de gemeenteraad toen in 1876 besloten werd om aan deze verwarring een eind te maken en elke straat en elk plein een officiële naam te geven. Gezien het geringe enthousiasme onder de bewoners, lieten we vooralsnog de huisnummering maar voor wat het was, en dat is altijd zo gebleven.

Ook nadien werden in Montolieu regelmatig militairen ingekwartierd: in 1890 zelfs 1700 officieren en 3800 soldaten. De bewoners zagen de militairen maar wat graag komen. Niet alleen kregen ze een vergoeding voor elke soldaat die bij hen werd ingekwartierd, maar ook werd er goed verdiend aan alles wat aan hen voor een stevige prijs verkocht werd. Het gemeentebestuur moest de bewoners zelfs manen de prijzen die ze voor hun producten vroegen, niet onredelijk te verhogen.

Om de dagelijkse zorgen te kunnen vergeten en de sleur van alledag te doorbreken, werd en wordt er in Montolieu veel gefeest. Ik behoor niet tot de groep ouderen die vindt dat er tegenwoordig te veel gefeest wordt en te weinig gewerkt. Nee, ik heb een zoon die keihard werkt, maar anders dan ik dat deed, meer bedachtzaam vaak, beter voorbereid, beter georganiseerd en daardoor doet hij naar mijn mening ook meer in minder tijd.

Ik denk overigens dat dit klagen van ouderen over jongeren van alle tijden is. Mijn generatie is geboren in een tijd zonder trein, machines, elektriciteit of telegraaf, om over het wonder van de telefonie nog maar te zwijgen. Soms heb ik het gevoel dat jongeren op onze schouders staan, waardoor hun horizon verder reikt dan de onze, zoals je over zee steeds verder kijkt als je in een vuurtoren klimt. Ze doen het anders, in veler ogen is dat bravoure en onbezonnenheid. In mijn ogen is het meer elan, meer onverschrokkenheid en vaak ook meer slimheid.

Maar het is ontegenzeggelijk waar, we werkten toen hard, echt heel hard, van vroeg in de ochtend tot laat in de avond. En dat zes dagen in de week, en tijdens het seizoen en tijdens drukte ook nog op zondag. De feesten in het dorp en in de omliggende dorpen waren dan ook de hoogtepunten van het jaar, waar verlangend naar werd uitgekeken.

Natuurlijk had je de religieuze feesten zoals Kerst, Pasen, Hemelvaart, Pinksteren, Allerheiligen en Allerzielen, die meestal in de kerk en daarna thuis met de familie werden gevierd. Dan was er op 24 juni het feest van Saint-Jean, de patroonheilige van de oude abdij, en op 16 augustus het feest van Saint-Roch, de heilige waarvoor al eeuwen geleden een kapel werd gebouwd op een heuvel net ten oosten van ons dorp.

Deze Sint is vooral de beschermheilige van de zieken. Montolieu heeft al heel lang een vereniging van onderlinge hulp, met deze heilige als patroon, de Société de Secours Mutuel Saint-Roch, opgericht om dagloners en arbeiders bij ziekte financieel bij te staan. De zondag na Pasen, Pâquettes genoemd, liepen en lopen wij mannen nog steeds in processie achter de banier van de vereniging van het dorp de heuvel op naar de oude kapel om daar gezamenlijk een kerkdienst bij te wonen. Op de banier prijkt een afbeelding van de heilige, waarboven 1848, het jaar van oprichting van de vereniging. Na afloop van de mis en na de traditionele uitdeling van het gezegende brood, symbool van het onderlinge verbond, ging en gaat het nog steeds richting dorp om daar gezamenlijk nog wat na te borrelen. Jarenlang heb ik me met veel plezier ingezet voor deze vereniging, die veel heeft bijgedragen om de ergste nood van families te ledigen als het loon door ziekte wegviel of de medische kosten niet betaald konden worden.

En dan was er natuurlijk carnaval. Er waren jaren dat jongeren tijdens deze dagen de orde zo verstoorden dat ezel-races, samenscholingen waarbij beledigende en schunnige liedjes werden gezongen maar ook het dragen van maskers op straat ten tijde van de mis en ’s nachts verboden werden. En natuurlijk was er vanaf begin jaren ’80 het grote feest van de Republiek, ter viering van de bestorming van de Bastille zo´n eeuw eerder op 14 juli 1789: Le Quatorze Juillet. De avond ervoor werd door het nabij gestationeerde leger aan de rand van het dorp artillerieschoten gelost die alle huizen deden trillen. De dag zelf was er voor alle bewoners brood, vlees en wijn en ’s avonds verlichtte Bengaals vuur de openbare gebouwen die waren versierd met vlaggen en guirlandes in blauw, wit en rood. Ook was er iets stroomopwaarts van de Grand-Pont een groot vreugdevuur waarop en waaromheen de bewoners zich goedgemutst verdrongen om maar niets te hoeven missen. En niet te vergeten, op 30 november het grote feest ter ere van Saint-André, de beschermheilige van Montolieu. Die dag was tevens de start van de jaarlijkse kermis. Ook waren er feesten vanwege de verjaardag van de keizer, ergens eind april herinner ik me, en de proclamatie van het tweede keizerrijk, maar die stopten na de grote nederlaag van 1870.

Daarnaast was er rond 3 mei, de dag van Sainte-Croix, ook nog de grote jaarmarkt. Van woensdag tot en met zondag stonden dan de pleinen aan weerszijde van de kerk, de overdekte markt niet ver achter ons atelier tussen de Rue Nationale en de Grand’Rue en de grote Place de Pradel voor Mallast vol met kramen en uitstallingen, waar werkelijk alles te koop was, tot ganzen, geiten en schapen aan toe. Ook ik zette dan een kraam op voor onze winkel waar ik klokken uitstalde, maar ook sloten die ik was gaan maken, jachtgeweren en bijouterieën, waar steeds meer vraag naar was. Die gezellige chaos zal me altijd bijblijven, maar ook de prut waarin wij en honderden bezoekers rondploeterden als de onverharde straten en pleinen van het dorp door voorjaarsregens veranderden in ware modderpoelen, waarin de altijd loslopende kippen besmeurd liepen te wroeten en te pikken. Met planken en een oud tapijt probeerde ik dan de ergste troep uit de winkel te houden.

En natuurlijk, niet te vergeten, waren er de dorpsfeesten, kermissen en jaarmarkten in de omringende dorpen en in Carcassonne, waar met name de jeugd met graagte naartoe ging. We waren wat blij met deze mogelijkheid voor onze jongeren om elders leeftijdsgenoten te kunnen ontmoeten, zoals ook mijn ouders tijdens een jaarfeest in Dourgne en ikzelf en mijn Angelique tijdens de herfstmarkt in Mazamet. In alle dorpen, ook in Montolieu, zijn veel families door huwelijk met elkaar verbonden en het is wat goed als er nieuwe partners van buitenaf komen.

Wij verheugden en verheugen ons nog steeds het meest op de feesten van Saint-Jean, Le Quatorze Juillet en Saint-Roch. Als het weer het toelaat is er op die dagen een grote maaltijd in de open lucht. Het plein voor de hoofdentree van de kerk staat dan vol met lange tafels, waar honderden bewoners aanschuiven met hun borden, glazen en bestek. Dan vloeit de lokale wijn rijkelijk, terwijl dorpsgenoten muziek maken en er tot laat in de avond wordt gedanst. Nog steeds nood ik Angelique graag naar de dansvloer en leid haar dan vele nummers rond op de cadans van de paso doble.

Je zou de verkiezingen voor de burgemeester en zijn equipe nu niet direct feestdagen kunnen noemen, maar ook hier werd door velen met spanning naar uitgekeken. Eens in de zoveel jaar was het dorp het toneel van heftige debatten waarbij de emoties soms zo hoog opliepen dat het hele families spleet. De hoofdkwartieren van de verschillende fracties waren en zijn nog steeds de cafés: de radicalen in de Commerce, de koningsgezinde Witten in café Cercle in de Grand’Rue en de bourgeois en intellectuelen in Café le Pont, aan het pleintje dat uitkijkt over de Grand-Pont.

Alhoewel ik zeker geen radicaal ben, maar zeker ook niet het type dat naast zijn schoenen loopt als de zaken beter gaan, kom ik graag in de Commerce. Ik heb vrienden in alle lagen van de bevolking en drink er aan het einde van een drukke werkdag met hen graag een drankje, terwijl we wat bijpraten of een spelletje manille spelen. Het goed beschutte terras naast de fontein onder de grote platanen koestert zich in de avondzon en kijkt uit op de zuidelijke entree van het dorp, waar altijd wel reuring is.

Toen wij in Montolieu arriveerden was Faral Combes er al lange tijd burgemeester. Met de val van het tweede keizerrijk, zag deze geliefde magistraat zich gedwongen om af te treden, tot groot verdriet van de bevolking. Zijn bijna twintigjarig mandaat was bijzonder voor Montolieu, waar burgemeesters meestal niet erg lang in functie blijven. Zoveel anders was dit in Massaguel. Zo af en toe had ik nog contact met Patrice Orcan, de koper van de smidse van oom Jean. Hij stuurde me het overlijdenskaartje van burgemeester Jacques Carrière, die na de dood van onze ouders zoveel voor Victor en mij gedaan had. Hij overleed in 1890, tijdens zijn maar liefst vijftigste ambtsjaar als burgemeester.

Bij ons traden na Faral Combes drie evenzo gematigde en bedachtzame burgemeesters aan, die de verschillende partijen goed met elkaar wisten te verbinden. Prosper Cazaban was de laatste van het stel. Het tekent de harmonieuze verhoudingen in die jaren dat de gemeenteraad, waarin ik de belangen van de ondernemers behartigde, begin 1879 unaniem besloot om een felicitatie te sturen naar de nieuwgekozen president van ons land, Jules Grévy, een gematigd republikein die alle steun verdiende voor zijn niet aflatende streven naar vrede.

Hadden de eerste jaren na de val van het keizerrijk en na het bloedig neerslaan van de Commune van Parijs de radicalen in ons dorp weinig van zich laten horen, zo anders was dat tijdens de burgemeestersverkiezingen van 1880, toen een zekere Guillaume Chabaud wist te winnen. Hij was een onplezierig sujet dat niets ophad met ondernemers en steunde op de radicalen en alles wat verder ontevreden was, mensen die hij gouden bergen beloofde. In januari ’82 kreeg hij de wind in de zeilen toen door het voor de zoveelste keer instorten van de beurs in Parijs een zware crisis uitbrak die overal grote armoede bracht, zo ook bij ons in het dorp.

Het laatste restje sympathie dat hij nog had, verdween door een voorval dat haast op een klucht leek. In ’79 werd de bouwvallige oude stadsmuur gesloopt ter plekke van de zuidelijke grote en kleine entreepoort van het dorp, met daarop het voormalige stadhuisje. Overigens gebeurde dit alles tot mijn grote verdriet, daar ik vind dat dit soort getuigenissen uit het verleden voor volgende generaties behouden moeten blijven.

Mijn vriend en dokter Joseph Simacourbe, die sinds zijn komst in ’71 het aangrenzende Maison de Mallast bewoonde, maakte van deze gelegenheid gebruik om niet enkel dat deel van zijn gevel te herstellen waar de stadsmuur tegenaan had gestaan, maar om ook de hele voorgevel opnieuw op te trekken. Deze werd zelfs verrijkt met een fraai balkon boven een evenzo fraai verhoogd gelegen entree, met een grote esculaap op de sluitsteen boven de deur. Velen, waaronder ik, vonden dat hij dit met zorg had gedaan. Zijn nieuwe en imposante voordeur kwam, door het vervallen van een aantal treden binnenshuis, zoveel hoger te liggen, dat hij een fraaie, dubbele buitentrap aan liet leggen, bedekt met het dure, uit het verre België afkomstige hardsteen: pierre bleue. Burgemeester Chabaud zou deze zoveelste daad van eigengereidheid van de elite wel eens even rechtzetten. Het is waar, Simacourbe had hem niet om toestemming gevraagd, maar ja, een trapje… Het kwam zover dat onze alom geliefde dokter in augustus ’82 een officieel bevel ontving tot sloop van de buitentrap, wat hij met het bezwaar dat het dan voor zijn patiënten ronduit onmogelijk zou zijn om het pand binnen te komen, gelukkig keer op keer wist uit te stellen.

Velen slaakten dan ook een zucht van verlichting toen in ’87 Joseph Simacourbe de burgemeestersverkiezingen won om vervolgens tot groot genoegen van het gematigde deel van de bevolking tot in de eerste jaren van de nieuwe eeuw in functie te blijven. En, de buitentrap voor Maison de Mallast? Die staat er, zonder enige hinder te veroorzaken, nog steeds…

HOOFDSTUK 3
HET VERRE CLUSES

Het gezin was gezond, de zaken liepen boven verwachting en onze Victor deed het goed op school. Hij haalde niet alleen ruime voldoendes voor lezen, schrijven en rekenen, maar ook voor gedrag, ijver en netheid. Naast wat kattenkwaad met vriendjes en een enkel ‘ongelukje’ als hij weer eens thuiskwam van speurtochten, met kleren die als vodden om zijn lijf hingen, was het een meer dan gevoeglijk joch.

Voorjaar ’73 zat voor hem de lagere school erop en samen met zijn bovenmeester, mijn goede vriend Barthélemy, bespraken we wat hij zou gaan doen. Victor wilde nog steeds graag klokkenmaker worden. Het liefst ging hij direct als leerling aan de slag bij een meester-klokkenmaker, waarvan er twee in Carcassonne gevestigd waren en één in Castelnaudary. Ik was na afloop van mijn leerperiode bij Petit niet als gezel-compagnon doorgegaan, in die jaren de enige mogelijkheid om meester te kunnen worden. Ik wilde dat mijn zoon het beter zou doen en droomde ervan hem voor een opleiding tot meester-klokkenmaker naar de Ecole Nationale d´Horlogerie in Cluses te sturen, waarover ik veel goeds had gehoord.

Voor toelating tot dit prestigieuze instituut in het ver weg gelegen Haute-Savoie moest je tenminste veertien zijn, een verklaring van goed gedrag kunnen overleggen en geslaagd zijn voor een toets in lezen, schrijven, spelling en de eerste regels van het rekenen. Dit examen was in heel Frankrijk min of meer gelijk en kon worden afgelegd in het departement van herkomst. Al snel waren we het erover eens dat Victor, ter voorbereiding op zijn opleiding tot meester-klokkenmaker in Cluses, eerst drie jaar naar het collège zou gaan.

In Montolieu, in de voormalige benedictijner abdij, net aan de overkant van de Dure, was in 1826 door de Congregatie der Missie, ook wel de Lazaristen genaamd, een middelbare jongensschool gevestigd, met na verloop van tijd over de 200 leerlingen. De meesten van hen waren intern en kwamen voornamelijk uit de betere kringen. Dit collège was er nog toen mijn vriend Barthélemy in ’45 als assistent-meester begon op de lagere jongensschool van het dorp. Volgens hem heeft een eindeloos geruzie tussen de docenten en de tuchteloosheid van de door en door verwende leerlingen in ’47 tot de sluiting ervan geleid. Dit, tot groot verdriet van het hele dorp, dat niet alleen het verlies betreurde van de status van een van de weinige dorpen met een eigen collège, maar zeker ook van het wegvallen van alle bijkomende bedrijvigheid. De Rue du Collège, de naam van het straatje naast Hôtel-Café du Commerce, is een van de blijvende erfenissen uit deze periode.

Voor ons gezin was dat zeker ook spijtig, want waar moest Victor nu naar collège? Barthélemy was er stellig in: volgens hem was Collège-le-Bastion in Carcassonne het beste collège in de verre omgeving. Hij kende deze school goed omdat een vroegere assistent van hem, waar hij nog regelmatig contact mee had, daar les gaf. Besloten werd Victor hier aan te melden en enige weken later kregen we bericht dat hij er begin oktober welkom was.

Alhoewel de school aan onze kant van de Bastide ligt, het lage deel van Carcassonne, was dagelijks heen en weer gaan ondoenlijk. De postwagen vertrok te laat, zo ook de diligence, die overigens maar driemaal per week reed, en het was te ver om elke dag te lopen, zeker in de winter. Paulette, de vrouw van mijn vriend Baptiste Aribaud, kwam uit Carcassonne. Haar moeder woonde in de Bastide en na het vertrek van haar kinderen verhuurde ze enkele kamers. Bij navraag, kon Victor er vanaf het komend schooljaar op pension.

Het was half september toen Angelique, Victor en ik de diligence naar Carcassonne namen om kennis te maken met de moeder van Paulette, Cathala Boyer, door iedereen moei Cate genoemd. Ze woonde in de Ruelle des Tailleurs, de Kleermakers-steeg, op korte afstand van het Hôtel Notre-Dame nabij het station, waarvoor we een kleine drie uur na ons vertrek door de diligence werden afgezet. De rit zelf was niet zo lang, maar stopplaatsen als Moussoulens, Ventenac-Cabardès, Pennautier en een aantal gehuchten en boerderijen hielden behoorlijk op. Moei Cate bleek het oudere evenbeeld van de innemende en zorgzame Paulette en het gaf ons direct het gevoel ons kind met een gerust hart aan haar toe te kunnen vertrouwen. Voor 8 franc per week kreeg onze zoon een ruime kamer, een ontbijt, een stevig middagmaal en tegen de avond soep met brood. En tevens deed ze zijn was en beloofde erop toe te zien dat hij zich goed schoon hield en niet liep te lanterfanten.

Mijn Angelique, Joséphine van vijf en de kleine Antoinette van twee huilden tranen met tuiten toen Victor naast me op de kar stapte, waarmee we op een van de eerste dagen van oktober naar Carcassonne togen. Victor deed net of alles hem koud liet, maar toen we onder de zuidpoort van het dorp doorreden en ik stiekem naast me keek, zag ik hem stevig in zijn ogen wrijven. Ik moet toegeven, dat toen ik zelf wegreed na zijn spullen bij moei Cate gedropt te hebben en hem daarna afgezet te hebben bij het collège aan de Boulevard de Varsovie, ik het ook moeilijk had toen ik hem voor het laatst over zijn bol streek voordat ik het paard aanspoorde voort te gaan. Het is niet niks om je zoon in een stad achter te moeten laten en toe te moeten vertrouwen aan de zorgen van anderen.

Maar we hadden ons geen zorgen hoeven maken. Drie jaar lang zou moei Cate als een kloek over ons kind waken. Ze gaf hem een taart of koekjes mee als hij zaterdags tegen het eind van de middag naar huis kwam, meestal te voet, dwars door wijngaarden, graanakkers, zonnebloemvelden of pas omgeploegd land. Net zoals ik zoveel jaar terug, liep Victor ook op klompen, die hij net buiten Carcassonne aantrok om ze weer voor zijn schoenen te verwisselen net voor binnenkomst in Montolieu. Als het goed weer was, liep Angelique tegen de avond met de meisjes naar de Pont des Juifs om hem daar op te wachten en haast dood te knuffelen als hij de brug opstapte, iets wat hij met een boei van jewelste telkens weer lijdzaam onderging. En op zondagmiddag, als hij geen lift terug kon krijgen, liep hij enige uren voor donker weer dwars door de velden naar moei Cate, waar ze hem met warme soep, brood en een altijd toevallig overgebleven stuk taart of ander lekkers opwachtte.

Op het collège was Victor een serieuze en ijverige leerling die redelijke tot goede resultaten haalde. Tussen de middag liep hij vanaf school de kleine tien minuten naar de andere kant van de Bastide, waar hem, met enkele andere kamerhuurders, een voedzaam maal wachtte: zoals gebruikelijk, de hoofdmaaltijd van de dag. Moei Cate stond erop dat hij ’s middags, na school, direct naar huis kwam waar ze hem na een chocolatine aan zijn huiswerk zette. Na de soep en als het weer het toeliet, dwaalde Victor met wat kornuiten door de lage stad, van oost tot west doorsneden door de Rue Mage, waarachter het centrale plein met de grote Neptunus-fontein, de Place aux Herbes, gelegen was. Later zou dit plein worden omgedoopt tot Place Carnot, naar de in 1894 door een Italiaanse anarchist vermoorde opvolger van president Jules Grévy, Sadi Carnot. Soms liepen ze over de Pont-Vieux naar de oude Cité om te gaan kijken naar het werk van architect Viollet-le-Duc, die er volop bezig was met de afbraak van de krotten tegen de muren en met de restauratie van een aantal torens. Hoe mooi het weer ook was, en hoe interessant ook de stad, als de klok van de kathedraal Saint-Michel negen sloeg, moest hij van moei Cate binnen zijn.

Op zondag, de feestdagen en tijdens de vakanties was hij wat graag bij mij in het atelier om me te helpen met het werk. Steeds meer mensen uit omliggende dorpen kwamen naar Montolieu om bij mij nieuwe klokken te bestellen en oude te laten schoonmaken en te laten repareren. Tijdens het jachtseizoen was ik druk met de verkoop en het onderhoud van jachtgeweren en met de verkoop van patronen en ander jachtgerei. Ook was er een groeiende vraag naar automatische draaispitten, kapucijners genaamd, die meekwamen met de klokken uit de Jura en een vergelijkbaar mechanisme hadden maar dan met opwindveren. Met het jaar zag ik Victors handigheid en passie groeien voor het klokkenvak en alles wat daarbij hoort. Ja, hij wilde nog steeds graag naar Cluses.

De schooljaren gleden voor Victor als een boeiend toneelstuk voorbij. Tegen het einde van zijn derde jaar op het collège ging hij op voor het staatsexamen dat in het voorname gebouw van de Prefectuur, net om de hoek bij moei Cate, afgenomen werd. Als verrassing wachtte ik hem in de hal op toen hij nog verhit van de spanning na het examen de grote trap afkwam. Op de Place aux Herbes dronken wij mannen samen een ballon rouge en toastten erop dat het examen goed was gegaan, hetgeen een paar weken later bevestigd werd toen de post de uitslag bracht.

Het was april 1877, Victor was nog geen vijftien maar hij had het begeerde diploma behaald. De wereld lag voor hem open.

Al maanden eerder had ik een brief gestuurd naar de Ecole Nationale d’Horlogerie in Cluses. Vrij snel kreeg ik bericht terug met veel informatie over de ENH, zoals deze school in het kort genoemd wordt. Deze opleiding was in 1848 gestart en gevestigd net buiten het stadje in Château Gaillard, het voormalige klooster van de Kordeliers, een Franciscaner orde. De studieduur was twee jaar en naar we uit de paperassen begrepen, was het programma behoorlijk zwaar. De schoolweek liep van maandag tot en met zaterdag. In het voor- en najaar begon de school om zeven uur en om acht uur in de winter. En, te laat komen werd niet getolereerd: bij meer dan twee minuten te laat werd de student niet meer toegelaten tot de les en kreeg een zware berisping, meer dan vijf minuten te laat werd tevens bestraft met een boete van 5 tot 25 centimes. Elke dag hadden de studenten tot een uur of zes praktijkles, van twaalf tot halftwee onderbroken voor het middagmaal, waarvoor ze of naar huis of naar hun pension gingen. Van dinsdag tot en met vrijdag werden de avonden gevuld met theorie: van wiskunde, chemie, fysica en astronomie tot geometrie en mechanica.

Uit de verstrekte informatie begreep ik dat de eerste jaren na oprichting van de school het merendeel van de studenten afkomstig was uit Cluses en omgeving, al van oudsher een streek van klokkenmakers. Toen de faam van de school toenam, groeide het aantal leerlingen van buiten de regio snel. Ik las dat er plannen waren voor nieuwbouw waarin ook een pension opgenomen was, maar dat zou nog een aantal jaren duren. Tot die tijd moesten de studenten van buitenaf het doen met door de school goedgekeurde pensions.

Naast het door hem behaalde diploma en een verklaring van geen bezwaar, die het bureau van de Gendarmerie in Alzonne terstond verstrekte, moest Victor ook ingeënt zijn tegen pokken. Deze eis liep ver voor op de landelijk verplichting die pas vele jaren later, in 1902, ingevoerd zou worden. Gezien het overlijden aan deze ziekte van zowel de kleine Simon van mijn broer als tante Jeanette in Revel, werd niet alleen Victor ingeënt maar ook Joséphine en Antoinette. De bangmakerijen dat je van de inenting doodging of er gek van werd, maar ook de vermaningen dat je op de stoel van God ging zitten, lieten we voor wat ze waren.

Overigens waren Victor en zijn oudste zusje Joséphine de spreekwoordelijke twee handen op één buik. Die twee, ook al scheelden ze meer dan zes jaar, hadden een band van vriendschap en vertrouwen waar Angelique en ik met genegenheid maar soms ook met wat jaloezie naar keken. Zoals we later zullen zien, is dit alle jaren zo gebleven, ook toen beide al lang getrouwd waren.

Het zal tegen eind juni zijn geweest dat we het bericht ontvingen dat Victor aangenomen was op de ENH en dat dinsdag 5 september zijn eerste schooldag was. Hij werd de middag ervoor al op school verwacht voor een eerste kennismaking en voor het ophalen van de studieboeken en leergerei. Ze stuurden het adres mee van een pension waar hij terecht kon en ook een kledinglijst als aanvulling op het door de ENH voorgeschreven uniform. Dit uniform, samen met de verplichte donkergroene stofjas diende in een door de ENH aangewezen winkel in Cluses aangeschaft te worden. Elke student werd geacht zelf te voorzien in een zwarte lakleren riem, grijze blouses en een gewaxte zwart-canvas pet. Ik schreef naar het pension om te melden dat Victor en ik een van de eerste dagen van september zouden komen en ook met de vraag of ik daar kon blijven overnachten. Ze antwoordden per kerende post dat we beiden welkom waren.

Het was een groot geluk dat de zaken in Montolieu zo goed liepen. Alhoewel de studie maar twee jaar duurde, kostte deze een klein vermogen. Ik had berekend dat schoolgeld, gereedschap & materiaal, pensionkosten, en wat zakgeld rond de 60 francs per maand zouden gaan kosten, meer dan het maandinkomen van een arbeider in een van de werkplaatsen langs de Dure. Een jaar of vier eerder was in ons dorp de eerste postbode in vaste dienst getreden. Deze François Planque, een dorstig sujet trouwens, verdiende met zijn dagelijkse ronde langs de omliggende boerderijen en gehuchten, waarvan hij met regelmaat beschonken terug placht te komen, een jaarloon van 600 franc, waarboven hem jaarlijks ook een uniform en twee paar schoenen werden verstrekt. Het gerucht ging overigens, dat drank niet het enige was wat hij niet kon weigeren als het hem onderweg aangeboden werd.

De opleiding van onze Victor kostte dus, buiten zijn reiskosten, meer dan het loon van een arbeider of onze postbode. We zouden het die twee jaar heel voorzichtig aan moeten doen om financieel niet in de problemen te komen.

Was het afscheid drie jaar daarvoor al moeilijk, deze keer was het dubbelop. Angelique en de meisjes zwaaiden ons uit bij de fontein voor Hôtel-Café du Commerce. Vandaar vertrok op die regenachtige en ongewoon koude laatste dag van augustus de diligence die ons tegenover het station in Carcassonne, bij het Grand Café Continental van Hôtel Notre-Dame, af zou zetten. Vooral Joséphine viel het zwaar om haar grote broer te zien vertrekken, niet naar een plaats als Carcassonne waar je in een paar uur naartoe kon maar naar Cluses, meer dan 600 kilometer verderop. Onderweg kwamen we net voorbij de eerste stop in Moussoulens vast te zitten in de blubber. De koetsier wist de wagen gelukkig weer aan de gang te krijgen zonder dat wij uit hoefden te stappen, om dan totaal bemodderd in Carcassonne te arriveren.

Ik zag best op tegen deze reis. Natuurlijk hadden we beiden al meerdere malen ritten met de trein gemaakt, ik zelfs naar Toulouse om er een grote klokkenbeurs te bezoeken. Maar nog nooit was ik zover weg geweest, helemaal naar de andere kant van Frankrijk. In Montolieu, waar de meeste bewoners gedurende hun hele leven niet veel verder kwamen dan Carcassonne, en soms dat niet eens, was onze reis het gesprek van de dag. Een paar weken voor vertrek was ik in Pezens langs het treinstation gegaan voor de reistijden. Niet alleen voor de dienstregeling van de Chemin de fer du Midi, het spoorbedrijf bij ons in het zuiden, maar ook voor het schema van de Chemin de fer Paris-Lyon-Méditerranée, de PLM voor de routiniers, die het grootste deel van het oosten van het land bestrijkt.

Met de tijd moest je erg opletten. Elke stad had zijn eigen tijd en je moest je zakhorloge direct bij aankomst gelijkstellen met de stations- of torenklok om niet de kans te lopen later je trein te missen. Nu was het gelukkig wel de gewoonte om pas vijf minuten later te vertrekken dan de dienstregeling aangaf, een oud gebruik uit de tijd dat zakhorloges nog zo onnauwkeurig waren dat ze vele minuten per dag misliepen. Het zou tot 1890 duren voordat voor heel Frankrijk de Parijse tijd de standaard treintijd werd.

Na de lunch, in hetzelfde café waar Angelique en ik zoveel jaar geleden onderweg van Homps naar Montolieu gegeten hadden, stapten we op de trein naar Sète, een forse stad aan de Middellandse Zee. De wagons werden getrokken door een grote locomotief met een aangekoppelde kolentender. We schommelden en schokten vervaarlijk toen de trein vaart meerderde. De conducteur vertelde desgevraagd dat er stukken waren waar een topsnelheid kon worden gehaald van rond de tachtig kilometer per uur, maar vanwege de wisselende kwaliteit van het tracé bleef de snelheid daar meestal aanmerkelijk onder. In de meeste stations werd lang genoeg gestopt voor een snel bezoek aan het toilet, een voorziening die in de trein ontbrak, en het kopen van een verfrissing en een croissant. Daar de rijtuigen niet werden verwarmd, was het binnen bijna net zo koud als buiten. Dit, samen met het constante geslinger, het geratel en gesis en de binnendringende rook van de locomotief maakten van de treinreis een zware beproeving.

Naar men zegt is Sète ooit een eiland geweest, maar is nu met het vasteland verbonden door een landengte die het Etang de Thau, een groot zout binnenmeer, scheidt van de zee. Toen de trein deze engte opreed, zagen we allebei voor het eerst de Middellandse Zee. Deze oogde niet zoals we verwachtten helderblauw, maar donkergrijs onder de evenzo donkergrijze lucht. De golven rolden in eindeloze rijen het strand op om daar, vlak naast de trein, op het zand en de rotsen zó ruw in waaiers stuk te slaan dat we binnen het zout konden proeven.

We arriveerden te laat in Sète om die dag nog verder te kunnen. Na bij de kiosk van de PLM kaartjes naar Lyon te hebben gekocht voor de dag erop, spraken we in de hal een van de mannen aan die met bordjes logies aanboden. Hij liep met ons op naar zijn huis waar we in een nette kamer het roet en de stof van de reis van ons afspoelden. Terwijl ik met de lampetkan water over het hoofd van Victor goot, die in zijn ontblote bovenlijf boven de waskom zijn haar waste, viel het me op hoe volwassen hij al werd. Het haar spriette uit zijn oksels en zijn lijf begon gespierd te raken als dat van een volwassene. Die avond aten we wat in een cafeetje aan het Canal du Sète en genoten daarna iets verderop, als twee vertrouwde kompanen, van een café crème voordat we doodmoe onze kamer opzochten.

Sète-Lyon is een hele ruk van meer dan 300 kilometer. Net voorbij de indrukwekkende spoorbrug over de Rhône stapten we in Tarascon uit om over te kunnen stappen op de trein Marseille-Lyon. Daar hadden we voldoende tijd voor een stevig middagmaal in het stationsbuffet. De middag was al een eind op streek toen we aankwamen op Perrache, het grote en imposante station van Lyon. We wilden naar de oude stad en werden verwezen naar de omnibus die kant op. Voor ons was dit door paarden getrokken rijtuig, met plaats voor een dertigtal passagiers, de zoveelste nieuwe ervaring tijdens deze betoverende reis. In de oude stad, in de beschutting van de net erachter liggende steilte Fourvière, waarop de in aanbouw zijnde basiliek Notre-Dame heel Lyon leek te domineren, vonden we al snel een keurig en niet te duur hotelletje.

Ik had gelezen dat de kerk Saint-Nizier een van de oudste torenuurwerken van Frankrijk bezat en Victor was even enthousiast als ik om het te gaan bekijken. Weken eerder had ik de pastoor per brief om toestemming gevraagd en hij had bericht dat we die middag welkom waren. De kerk staat vlakbij de oude stad, op het smalle schiereiland tussen de Saône en de Rhône, net voordat deze twee machtige rivieren samenvloeien. De kerk Saint-Nizier heeft twee in vorm en ouderdom verschillende torens, waarvan de noordertoren veruit de oudste is, en waar op twintig meter hoogte een meters grote wijzerplaat prijkt met fraai bewerkte wijzers. Bij aankomst, bleek een van de kapelaans van onze komst op de hoogte en opende de deur van het trappenhuis van de toren. Hij ging ons voor op de wenteltrap die eindeloos cirkelde voordat we via een deurtje op het plateau belandden waar het oude mechanisme staat. Wat we te zien kregen, was een haast magisch geheel van walsen, assen, rondsels, schijven, raderen, pallen, veren en nog veel meer. Dit alles in een vernuftig samenspel geordend in een smeedijzeren kooi met een breedte van zeker een pas of twee en een hoogte van ruim een meter. Alle onderdelen, ook de tandraderen, waarvan het grootste rad meer dan 60 cm mat, waren stuk voor stuk gesmeed, tand voor tand met de hand gezaagd en bijgevijld.

Het was net of we voor een levend wezen stonden, zo gestaag en ogenschijnlijk los van elke menselijke bemoeienis versprong het gangrad. We zagen aan het eind van een lange, ver uitstekende as de grote wijzer door het gekleurde, half doorzichtige glas van de wijzerplaat buiten op de toren met elke tik iets verspringen. De priester vertaalde de op de kooi gegraveerde Latijnse tekst. Deze machtige machine, die al bijna tweehonderd jaar zijn werk deed, was in 1684 gemaakt door de klokkenmakers Mayet uit Morbier in de Jura. Dit is de streek waar de comtoises vandaan kwamen die ik in steeds grotere getale in Montolieu en omgeving aan de man bracht. Naar beneden gaand, liet de priester ons de slinger zien die volgens hem bijna negen meter lang was, hetgeen verklaarde waarom deze er bijna drie seconden over deed om van de ene naar de andere kant te slingeren. Victor zou me een jaar of twee later exact voorrekenen hoe dit kwam.

Die avond brachten we door in een caféetje op de Place Bellecour, het hoofdplein van Lyon, naar men zegt een van de grootste pleinen van Frankrijk. In een druilige regen togen we niet al te laat richting hotel, waar we wederom voor dood in bed vielen.

Met de omnibus reden we terug naar Perrache, waar we de trein namen naar Aix-les-Bains aan het prachtige Lac du Bourget. Na het middagmaal stapten we daar op de trein naar Annecy, waar we een uurtje later aankwamen en voor het eerst de machtige Alpen zagen die aan de overkant van Lac d’Annecy uit het turquoise water leken op te rijzen. Annecy was het eindpunt van de trein en van hier moesten we verder per paardentractie.

We hadden geluk om met de diligence mee te kunnen die vrij snel daarna vertrok naar La Roche-sur-Foron, waar een aansluitende overstap mogelijk was richting Cluses. We waren maar wat blij dat we tussen Aix-les-Bains en Cluses niet hoefden te overnachten. Ik had al weken daarvoor de Guides-Joanne van Dauphiné-Savoie aangeschaft en zat niet te wachten op een overnachting in dit pas in 1860 geannexeerde deel van Frankrijk. Het groene gidsje was er duidelijk over: ‘De hotels in de Savoie onderscheiden zich enkel door hun viezigheid en het getuigt van moed om er een nacht door te durven brengen.’ We waren half beurs geslingerd, toen we anderhalf uur later uitstapten in La Roche-sur-Foron, een middeleeuws stadje op het kruispunt van wegen aan de voet van de Alpen om direct over te kunnen stappen op de diligence die de vallei van de Arve doorkruiste en daarbij ook Cluses aandeed.

Het begon al te schemeren en het miezerde nog steeds toen we een dik uur later afgezet werden voor de kerk Saint-Nicolas in het centrum van Cluses, dat met z’n 2000 inwoners wat groter is dan Montolieu. Iemand wees ons het pension waar Victor zou gaan wonen en daar aangekomen werden we uiterst voorkomend ontvangen. We waren nat, koud en vies en een goede wasbeurt en stevig geborstelde kleding zouden ons geen kwaad doen. Ik kreeg de slaapkamer van een van de andere studenten, een tweedejaars, die pas een paar dagen later arriveren zou.

Het was zaterdag 2 september en we waren drie volle dagen onderweg geweest om van Montolieu naar Cluses te komen. Het waren dagen vol spanning en vermoeienis maar ook verwondering over het vele, vele nieuwe dat we gezien hadden. Ook hadden we veel tijd gehad om te praten over alles wat ons zoal bezig hield, meer nog dan thuis, waar in de winkel alsmaar klanten binnenkwamen en Angelique, de meisjes en kennissen in- en uitliepen.

Tijdens de soep maakten we nader kennis met het wat oudere echtpaar Georges en Florence Crétin die al een aantal jaren in hun ruime huis drie kamers verhuurden aan studenten van de ENH. Zij was erg hartelijk maar telkens als zij wat wilde zeggen keek ze haar echtgenoot aan alsof ze zijn goedkeuring zocht voordat ze verder ging. Hij bleek een wat stugge, ex-beroepsofficier, die pas gaandeweg de avond loskwam. Als kapitein had hij begin augustus 1870 een van de compagnies aangevoerd die Saarbrücken bezette. Hij was daarbij zó gewond geraakt dat ze hem na zijn herstel met pensioen stuurden. Hij stond erop kapitein genoemd te worden en voor haar was madame Flore voldoende.

Ze hadden hun huis laten bouwen op een stuk grond net buiten het centrum dat braak was blijven liggen na de grote brand die Cluses in 1844 nagenoeg helemaal in de as had gelegd. Een vriend van de genie had geholpen om het nieuwe huis te voorzien van, zoals de gastheer het noemde, stromend water. Een zinken waterreservoir op zolder werd dagelijks met de aan de buitenmuur bevestigde handpomp gevuld vanuit een naastliggende waterput, waarin het hele jaar door water stond. Met loden pijpen was het reservoir verbonden met meerdere kranen, niet alleen in de keuken maar zelfs, zoals we verrast constateerden, één op elke slaapkamer boven een vaste wasbak met een afvoer naar buiten. Ik had wel eens van deze nieuwigheid gehoord, maar het was voor het eerst dat ik dit wonder van gemak met eigen ogen zag. Helaas was zonder eigen waterput de aanleg ervan in Montolieu onmogelijk. Het zou Angelique de dagelijkse gang naar de fontein of bij droogte naar de rivier in de diepte bespaard hebben en nog steeds besparen.

Op een kast tegen de muur stond een foto van een jonge man in uniform. Daar ze er zelf niet over begonnen, durfde ik niet te vragen wie het was. Later hoorde ik van Victor dat dit de foto was van hun zoon die in september ’70 als jong officier omgekomen was in de Slag bij Sedan, de alles beslissende veldslag tijdens de Frans-Pruisische oorlog.

Volgens de kapitein was er regelmatig overleg met de school over de jongens die bij hen woonden. Hij stond erop het zakgeld te beheren van zijn cadetten, zoals hij hen noemde, om de mogelijkheid te hebben dit te korten als ze zich buiten schooltijd misdroegen of ter betaling van de eventuele boetes van de school. De regels waren strikt: ze wilden geen gezwier over straat, zeker geen overmatig gebruik van alcohol en vóór het naar school gaan moesten ze om beurten aan de pomp, totdat het waterreservoir op zolder helemaal gevuld was. Terwijl de kapitein dit allemaal opsomde, liet Victor wat moedeloos de schouders hangen, maar in de eerste brieven die we van hem kregen, schreef hij dat de regels weliswaar erg strikt waren maar dat de kapitein ze rechtvaardig toepaste.

Na een fors ontbijt hadden we de hele dag voor onszelf. De grijze regenwolken hadden plaatsgemaakt voor een blauwe lucht met schapenwolkjes, en boven Cluses uit torenden de door de zon beschenen bergpieken. Buiten voor het huis wees de kapitein ons de ring van meer dan 2000 meter hoge bergen rondom Cluses: de Bargy in het zuiden, de Pointe de Marcelly in het noorden en de Tête-de-Pré-de-Saix in het oosten, waar bovenuit het altijd met ijs en sneeuw bedekte massief van de Mont Blanc torende.

Zulke hoge bergen waren nieuw voor ons. Natuurlijk konden we bij helder weer, als we buiten het dorp een wandeling maakten, de majestueuze toppen van de Pyreneeën zien. Soms was het zo helder dat het leek alsof je ze aan kon raken. Maar toch waren ze zo ver weg en zo moeilijk bereikbaar dat geen Montolivain er ooit geweest was.

Op advies van de kapitein besloten we een wandeling te maken naar de Pointe de Chevran, een meer dan 1200 meter hoog uitkijkpunt, net buiten Cluses. Een voetpad leidde naar de top. Boven hadden we een spectaculair zicht op de omliggende bergen. We daalden af aan de andere kant naar La Frasse, waar we op het terras voor het plaatselijke café neerzegen voor ons middagmaal. We tafelden lang na met koffie, waarbij de sympathieke en praatgrage uitbater enige glaasjes eigengestookte appellikeur schonk. Tegen de tijd dat we in Cluses terug waren, stond de soep alweer klaar en na nog wat babbelen met de kapitein, madame Flore en een inmiddels gearriveerde medestudent zat de dag er voor ons weer op.

De volgende middag werden we verwacht in Château Gaillard. Die ochtend brachten we voor een groot deel door in de kledingwinkel voor het voorgeschreven uniform en de stofjassen. Het was er druk en Victor maakte er kennis met een aantal eerstejaars die net als hij kleding kwamen passen. Na het middagmaal gingen we op pad. De school ligt een eindje buiten Cluses. Naderbij komend zagen we een imposant, drie verdiepingen hoog gebouw, gelegen aan een ruim voorplein, omkaderd door vlak erachter oprijzende groenbruine heuvels. Boven de hoofdentree prijkt een opengewerkte, slank oprijzende toren, waarin een klok met aan drie zijden wijzerplaten, zodat vanaf elke kant van het plein de tijd goed af te lezen is. Het zich vergissen in de tijd kon dan ook geen excuus zijn om te laat te komen.

Ik maakte er kennis met Achille Benoit, de inmiddels 72-jarige directeur die de ENH vanaf haar oprichting in 1848 met grote bezieling leidde. Het was een forse, fier lopende man met een sympathieke, bevlogen uitstraling. Ook maakte ik kennis met Emile Peltre, zijn rechterhand en verantwoordelijk voor de eerstejaars. We kregen te horen dat de opleiding nu rond de 80 studenten telde, verdeeld over de twee studiejaren en dat aantal groeide jaar op jaar gestaag. De directeur was erg benieuwd hoe mijn klokkenatelier liep, hoe het leven was in het verre zuidwesten en ook wilde hij weten welke contacten ik had met klokkenmakers in de Jura.

Na de officiële verwelkoming en de uitreiking van de schoolboeken kregen we een uitgebreide rondleiding door de school. Ik was erg onder de indruk van het aantal maar zeker ook van de verfijning van de machines en werktuigen: van booromslagen, fijne draaibanken en graveermachines tot radar-frees- en arrondeer-machines. En alles was een toonbeeld van orde en netheid. Elk werktuig had zijn eigen goed doordachte plek en het was er brandschoon. Er was zoveel te zien dat ze ons tegen zevenen moesten manen om het pand te verlaten. Die avond regelde ik met de kapitein de financiën en hij verzekerde mij nogmaals dat mijn jongen bij hen niets te kort zou komen.

De volgende ochtend waren we in alle vroegte op. Victor moest om zeven uur op school zijn en ik kon met de vroege postkoets mee naar Annecy. Je zou je kinderen het liefst onder een glazen stolp willen zetten om ze tegen alle onheil te beschermen, maar toch moet je ze de vrijheid laten om hun eigen weg te kunnen gaan. Toen ik Victor, na een laatste kus en een ferme handdruk, zo in z’n eentje met zijn schooltas in de hand richting school zag gaan, had ik het gevoel hem in de steek te laten. De kapitein kwam naast me staan en legde even zijn hand op mijn schouder. Hij had vast ook zo’n moment gekend en voelde blijkbaar precies aan wat er door me heen ging.

Over de reis terug kan ik kort zijn. Ik kwam nog diezelfde avond aan in Lyon en nam daar dezelfde omnibus en hetzelfde hotelletje. Het weer was goed, dus na het inkopen van de noodzakelijke cadeaus voor de thuisblijvers, sloeg ik de avond stuk op een terrasje op de Place Bellecour. De volgende dag vond ik een andere, evenzo nette slaapplaats in Sète. En de dag daarop stapte ik niet uit in Carcassonne, maar ging door naar Pezens, waar ik met de postwagen meereed naar Montolieu.

Alsof ik van een maandenlange reis terugkeerde, zo werd ik welkom geknuffeld door mijn drie lieve meiden. Na het uitpakken van de cadeaus, moest ik uitgebreid vertellen wat ik allemaal had meegemaakt maar zeker ook hoe Victor Cluses vond, de school, de kapitein en ga zo maar door.

En, het ging goed met onze Victor. Hij schreef regelmatig en vond zo te horen steeds beter zijn weg. Van zijn pension en van de school kregen we ook goede berichten. De kapitein vond hem een aardige, behulpzame en nette cadet die redelijk tot goed zijn best deed om zich te houden aan de regels van het huis. Op school was hij ijverig en oplettend, besteedde veel zorg aan zijn werkstukken en haalde goede cijfers voor theorie.

Weken werden maanden en zo was het alweer vlak voor kerst dat hij naar Montolieu kwam, blij verwelkomd door het hele gezin maar zeker ook door buren en vrienden die benieuwd waren te horen wat hij zoal had meegemaakt. We waren trots op onze zoon, die studeerde en het hele land doorkruiste alsof het de normaalste zaak van de wereld was. Enige dagen na nieuwjaar bracht ik hem naar het station van Pezens, waar ik hem eind juni weer ophaalde toen hij voor de zomer weer naar huis kwam. Zonder onvoldoendes was hij over naar het tweede jaar. Zijn houding tijdens de lessen was dik in orde en zijn afrondend werkstuk was op de vierde plaats geëindigd van het veertigtal ingeleverde eerstejaars-werkstukken.

Trots haalde hij het uit zijn koffer. Vol bewondering keek ik naar de fijnheid en de precisie van vier in elkaar grijpende raderen van een ingenieus wijzerwerk, bedoeld om aan het einde van de uitstekende wijzeras van een torenklok zowel de minuutwijzer aan te sturen als de uurwijzer, die immers twaalfmaal langzamer gaat. We hadden dit mechanisme, gemonteerd tegen de binnenkant van de grote wijzerplaat, hoog in de kerk Saint-Nizier in Lyon, uit en te na bekeken en nu hield ik een kleinere versie ervan in mijn handen. Victor was altijd al handig geweest, maar zoiets ingewikkelds van metaal te kunnen maken deed me letterlijk mijn pet voor hem afnemen. Hij vertelde meer en meer interesse te hebben voor torenuurwerken en was uitgenodigd door Philippe Jobez, een medestudent uit Bellefontaine in de Haut-Jura om daar de komende kerst door te brengen en samen een aantal fabrikanten van comtoises maar ook van torenuurwerken te gaan bezoeken.

Victor en ik, soms bijgestaan door de oude Mathieu Barrié, werkten in de weken en maanden daarna fors door om het vele werk dat wachtte aan kant te krijgen. Op een enkel familie-uitstapje na, waaronder dat naar mijn broer Victor met familie in Homps, waar we drie dagen bleven, en met de dorpsfeesten, zoals het feest van de Republiek, Le Quatorze Juillet, en het feest van Saint-Roch, gleden in de cadans van ons werk de dagen als snelstromend water onder ons door. En zo ging ik een van de eerste dagen van september weer met Victor naar Pezens om hem op de trein te zetten richting Cluses. En weer hadden Angelique en de meisjes, vooral Joséphine, er veel moeite mee hem te zien vertrekken. Als met de kerst zijn bezoek aan de Jura door zou gaan, zouden we hem pas weer een maand of tien later terugzien. Victor hield zich groot, maar het was duidelijk dat ook hij niets liever wilde dan bij ons in Montolieu blijven.

Ook nu weer vloog de tijd: zo was het kerst en vierden we de start van 1878. Half januari zond Victor ons een uitgebreid verslag van zijn belevenissen in de Haut-Jura. De reis met zijn studiegenoot Philippe naar Bellefontaine in de Jura had twee dagen geduurd. Onderweg hadden de jongens de nacht doorgebracht in Bourg-en-Bresse, een belangrijk knooppunt op 80 kilometer ten noorden van Lyon met zo’n 15.000 inwoners. Ze hadden op school gesproken over de kerk Notre-Dame aldaar. In de na de Revolutie herbouwde toren stond een oud uurwerk met niet minder dan negen luidklokken. Victor en Philippe hadden al weken voor vertrek geschreven naar de pastoor van de Notre-Dame, en evenals zijn confrater zo’n anderhalf jaar daarvoor in Lyon, reageerde hij per kerende post dat ze welkom waren.

Ze dropten hun spullen in een van de herbergen tegenover het station. Niet veel later stonden ze voor de imposante kerk. Aan de kant van de Rue Notre-Dame prijkte een grote rechthoekige wijzerplaat, ingeklemd tussen de galmgaten ver in de hoogte. Een van de kapelaans ging ze voor naar het hoog in de toren staande mechanisme, met zijn vele lichters en kabels naar de verschillende luidklokken. Volgens de inscriptie dateerde dit immense uurwerk uit 1733 en was het net als de torenklok in de kerk Saint-Nizier in Lyon, ook gebouwd door de familie Mayet uit Morbier. Volgens een tweede inscriptie was het uurwerk in 1819 grondig gerestaureerd, een klus die de beide jongens maar wat graag zelf hadden geklaard. De kapelaan liet hen alle tijd om het mechanisme te kunnen schetsen en inmeten. Daarna liet hij hen ook de rest van de kerk zien, waaronder het al uit de veertiende eeuw stammende beeld van de Vierge-Noire, de Zwarte-Maagd.

De treinreis eindigde in Saint-Laurent-en-Grandvaux, het eindpunt van het tracé. Daarna volgden vijftien zware kilometers via Morbier naar Bellefontaine. Er lag een dik pak sneeuw en het was gemeen koud. Gelukkig kregen ze tot Morbier een lift op de kar van een lustig zingende transporteur die regelmatig tussen Morbier en Saint-Laurent heen en weer reed om in Saint-Laurent de in de ateliers van Morbier vervaardigde klokken op de trein te zetten naar bestemmingen overal in het land en zelfs ver daarbuiten. Van Philippe hoorde hij dat ze het troffen omdat het treintracé van Champagnole naar Saint-Laurent pas het jaar daarvoor geopend was en ze anders helemaal vanaf Champagnole met de diligence of postwagen hadden gemoeten. Vanaf Morbier was het nog een dik uur door de sneeuw voordat ze eindelijk hun bestemming bereikten: de familieboerderij net buiten Bellefontaine, waar Philippe woonde.

De jongens werden hartelijk ontvangen, Philippe als de verloren zoon en Victor als een welkome gast, met alle zorg omgeven dankzij het ingeboren gevoel voor gastvrijheid van die streek. Het gezin bestond uit vader, moeder, twee oudere broers, beide met aanhang, een oudere zus en twee jonge zusjes. De beide broers waren al getrouwd. De oudste woonde in dezelfde boerderij als zijn ouders, maar in een afgescheiden deel ervan met een eigen ingang om de hoek, de tweede zoon in de naastliggende, tot woonhuis verbouwde schuur. De moeder en een broer van de moeder van Philippe woonden in twee kleine huisjes aan de andere kant van het hoofdgebouw. Samen vormden deze bouwsels een soort gehucht dat, zoals gebruikelijk aldaar, genoemd werd naar de pater familias: Hameau Jobez.

Zoals veel bewoners in die streek, was de vader van Philippe zowel boer als onderaannemer van onderdelen voor comtoiseklokken. Hij werkte voor een van de klokkenateliers die in Morbier gevestigd waren. Als tijdens de winter het werk op het veld stillag, vulden de boeren-klokkenmakers zo hun povere inkomen van het land aanzienlijk aan. En, de winters in de Haut-Jura konden op hoogten tot ver boven de 700 meter streng en lang zijn. Niet voor niets had deze streek de bijnaam het Siberië van Frankrijk te zijn.

Gelukkig voor haar bewoners bleef de vraag naar comtoiseklokken alsmaar stijgen. De eerste comtoise dateerde van rond 1700. Tot aan de Revolutie bleef de productie beperkt tot enige honderden en later duizenden klokken per jaar, maar explodeerde na de Revolutie van rond de 10.000 in 1820 en 40.000 in 1840 tot meer dan 90.000 ten tijde van het bezoek van Victor. De boerderijen die voor de klokkenateliers werkten, waren herkenbaar aan de twee grote en hoge ramen in de woonkeuken, waaronder tijdens de winterdagen de hele familie druk in de weer was met het vervaardigen en verfijnen van onderdelen. Elke zaterdag daalden de boeren-klokkenmakers uit de valleien rondom, zoals ook die uit de vallei van de Evalude waarin Bellefontaine ligt, naar Morbier af om daar bij een van de ateliers hun productie van die week in te leveren en een nieuwe voorraad ruwe onderdelen in te slaan. Na de uitbetaling vormde in het café op het pleintje schuin tegenover de kerk een stevige ballon rouge met buren en collega’s de feestelijke afsluiting van een week van hard werken.

Philippe en Victor hielpen tussen kerst en nieuwjaar flink mee, maar er was ook tijd om rond te kijken. Hun eerste gang was naar de in 1837 herbouwde kerk Saint-Michel in Morbier, waar in 1842 een torenklok was geplaatst door klokkenmaker Jean-Joseph Mayet. Deze Mayet was de achter-achter-kleinzoon van een van de vier gebroeders Mayet, naar ieders zeggen de uitvinders van de comtoiseklok. Daarna bezochten ze een aantal ateliers waar de onderdelen van comtoises werden voorbewerkt en de bewerkte onderdelen werden geassembleerd tot complete klokken.

Ook togen ze naar twee fabrikanten van torenuurwerken. De eerste, Louis-Delphin Odobey Cadet, was gevestigd langs de rivier de Bienne in het vlakbij Morbier gelegen Morez in een groot, vrij nieuw pand van drie verdiepingen. Op de fors bemeten driehoekige timpaan boven de dakgoot troonde een klok met een reusachtige wijzerplaat. Philippe had er via een kennis een rondleiding geregeld en de jongens keken hun ogen uit naar de tientallen uurwerken in alle stadia van fabricage. Waren de oude torenuurwerken constructies met een verticaal gestapeld raderwerk, zo werden hier alleen nog maar de nieuwerwetse, zo genaamde horizontale uurwerken vervaardigd. Die waren niet alleen veel goedkoper in productie maar ook nog eens veel makkelijker in onderhoud.

De volgende ochtend gingen ze naar de enige fabrikant van torenuurwerken in Morbier, Arsène Crétin-l’Ange & Cie. Dit bedrijf, gevestigd in een gloednieuw pand langs de Rue Nationale, was minder groot en indrukwekkend dan dat van Odobey Cadet, maar vanzelfsprekend ook voorzien van een klok met een grote wijzerplaat boven de hoofdentree. Bijzonder was het achthoekig torentje in het midden op de nok van het dak, waarin boven elkaar drie forse luidklokken hingen. Ze werden er ontvangen door Casimir Arsène, voor iedereen kortweg: Arsène, de baas zelf, een sympathieke man van in de dertig, die hen uitgebreid rondleidde door het hele bedrijf. Onderwijl vertelde hij dat in 1830 zijn vader begonnen was met de fabricage van uurwerken en het bedrijf in 1866 had overgedaan aan hem en zijn jongere broer, die helaas twee jaar geleden overleden was. Ook hier werden mechanismen gefabriceerd naar het horizontale model dat zoveel voordelen bood. Na afloop stond hij erop om samen te lunchen in dezelfde zaak waar de vader van Philippe elke zaterdag z’n feestjes vierde. Arsène was erg benieuwd naar de klokkenzaak in Montolieu en de mogelijkheden om samen te werken. Victor beloofde na zijn afstuderen contact op te zullen nemen.

Wie kon bevroeden dat dit bezoek het begin zou zijn van een tientallen jaren durende, zeer innige en vriendschappelijke samenwerking.

Het was dinsdag 25 juni toen ik tegen elven de winkelbel hoorde klingelen. Voordat ik mijn werk in het atelier aan de kant kon leggen, stond die lor van ’n postbode, François Planque, voor me met een roze velletje: een telegram, een van de eerste die op het postkantoor naast het stadhuis binnengekomen was na de recente aanleg van dit novum in ons dorp: Geslaagd arriveer vrijdag 5:45 nm Pezens Victor. Ik kon het haast niet geloven. Mijn zoon had zojuist honderden kilometers verderop een boodschap geschreven die ik nu al in Montolieu lezen kon!