Colofon

1e druk februari 2023

2e druk maart 2023

3e druk maart 2023

© 2023 Sylvain Ephimenco

© 2023 Ezo Wolf Uitgevers | Sint Pancras

Omslagontwerp: Studio Ezo Wolf

Vormgeving binnenwerk: Studio L.E.O, Alkmaar

ISBN 9789083296111

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag openbaar worden gemaakt op welke wijze dan ook, zonder schriftelijke toestemming van de uitgever.

ezowolf.nl

Exodus

Guus stond op en begon de keukentafel af te ruimen. Traag en met zorg. Eerst de boerenboter die al zacht was geworden. Hij opende de koelkast om de boter erin te leggen, maar bleef onbewogen staan. Hoe snel vergeet je die dingen die niet passen in de alledaagse handelingen? De koelkast was leeg, op een pot zure augurken na die toch niet konden bederven. En onverlicht. Hij had in de ochtend de laatste restjes voedsel in een vuilniszak gekieperd en de stekker van de koelkast eruit getrokken. Hij opende de zak, liet de boter erin vallen en vervolgens de sneetjes brood, twee resterende plakjes jong belegen en het gekookte ei dat hij niet door zijn keel had kunnen krijgen. De tafel was nu opgeruimd.

Hij keek naar de bruine vochtige kring die zijn mok met zwarte koffie in het hout had geprent. Hij knoopte zijn rode zakdoek van zijn nek los en legde die op de bruine vlek. Als een levenloos aandenken dat de gemorste koffiekring moest maskeren. Vervolgens keek hij door het raam naar het weiland dat onder een verstikkende deken van zonlicht glom. De ochtenddauw was op dit vroege uur nog niet verdampt. Tot in de verte heerste de leegte. Groene leegte door het felle azuurblauw begrensd.

In een hoek van de keuken stonden de twee koffers op wieltjes die hij op Marktplaats had gekocht. Een flauwe glimlach vervormde zijn mond maar in werkelijkheid had hij best zin om te vloeken. Ach, wist hij nog de wijze woorden van zijn vader? ‘Als de R in de maand is, ga mosselen koken, maar wanneer de brok je in de keel staat, moet je knokken.’

Guus keek verontrust naar de voordeur die hij straks zou passeren. Het was een zware eiken deur die zijn grootvader ooit op maat had laten maken om de oorspronkelijke deur, opgevreten door de tijd en de houtwormen, te vervangen. Maar daar, achter die deur, zwol een ondefinieerbaar rumoer aan. Een melange van ongeduld en luider wordende stemmen. Als een tij van opkomende decibels dat tegen de eikendeur klotste.

Hoe kon het zo ver zijn gekomen? Guus kon natuurlijk wel de tijd en de plek aangeven, zoals iedereen eigenlijk: het gebeurde jaren geleden, op de vijfde dag van juli om precies te zijn, op de oprit van snelweg A32 bij Heerenveen. Op die avond vuurde een politieagent een kogel op de tractor van de actievoerende boerenzoon Jouke. Die zestienjarige protesteerde toen vreedzaam, samen met talrijke anderen, tegen het stikstofbeleid van de regering.

Guus moest even proesten ondanks zijn opzwellend onbehagen. Alle stikstofmaatregelen waren uiteindelijk teruggedraaid. En die kaart van Nederland met de gekleurde regio’s bestond nog alleen in de digitale archieven van het internet. Alles was tevergeefs geweest.

De kogel miste op een haar na het hoofd van Jouke en boorde zich een weg in de spijl van de tractorcabine. Het was een schok in Nederland boerenland. Jouke werd op slag held en martelaar tegelijk. Vals beschuldigd van poging tot doodslag op de schietende agent, werd hij geboeid afgevoerd en bracht de hele nacht door op het politiebureau. Pas de volgende dagen werd hij van alle blaam gezuiverd: de aanklacht was nep, verzonnen om de agent vrij te pleiten. Nu heeft de boerenzoon een eigen bronzen standbeeld in het Zweedse Moholm, een dorp van zeshonderd zielen gesitueerd in de machtige landbouwregio tussen de twee grote meren Vänern en Vättern.

De moed zakte Guus in de schoenen. Hoe zou dat gaan, straks, het passeren van de eiken deur met al die mensen ervoor? Hij trok een stoel vanonder de tafel en ging zitten. Even wat rust. Even wat kalmte in zijn hoofd vóór de grote sprong. Die kogel in de cabine was nu geschiedenis, maar wel de bepalende gebeurtenis van de Nederlandse boerenomwenteling geworden. Alsof door op Jouke te schieten, de agent van de oprit van snelweg A32 bij Heerenveen op alle boeren in het land had geschoten. In iedere boerderij verschenen gedenkposters. Meestal een eenvoudige foto van het kogelgat in de spijl met in grote rode letters erboven: ‘Nooit meer boeren!’ De ontreddering was algemeen en overal voelbaar. Van de kleine biologische en duurzame boerderijen tot de grote agrarische ondernemingen.

Wat de zaak niet hielp de-escaleren, was de randstedelijke haat die op de demonstrerende boeren in die tijd werd losgelaten. De columnisten van de randstedelijke kranten gingen helemaal los op de agrariërs en hun aanhangers die ze een ‘aangejaagde uiting van het internationale fascisme’ noemden. De boerenopstand was als ‘extreemrechts’ gebrandmerkt omdat een radicaalrechts clubje, met hooguit vijf zetels in de Kamer, die revolte steunde en ongegeneerd met eigen coronacomplottheorieën had verbonden. Voor de randstad waren veehouders en landbouwers de ultieme ‘fascistoïde vernietigers van de natuur’ geworden. De scheiding tussen stad en boerenland werd sterker.

Het is in die jaren dat wat men later de ‘BoerenExodus’ is gaan noemen, begon. Eén voor één, maar wel met een paar honderd per dag, sloten boeren hun bedrijven en passeerden een laatste keer de deur van hun boerderij. Het verschijnsel werd massaal, emigreren was het parool. Het gebeurde op het heetst van de klimaatverandering die voor Nederland, met zomertemperaturen van gemiddeld vijfendertig graden, desastreus uitpakte. De lucht werd overal in het land verstikkend en het water steeds schaarser.

De grens van de klimaatomwenteling lag bij het zuiden van Denemarken. Dat wil zeggen dat in de door de hitte gespaarde Scandinavische landen, ideale omstandigheden ontstonden voor boerenbedrijven. Talrijke Nederlandse boeren emigreerden naar Zweden, Noorwegen, Finland en zelfs in Estland en Letland waren Brabanders en Achterhoekers te vinden.

In het begin van de BoerenExodus kon de regering tevreden constateren dat steeds meer boerenland vrijkwam om eindelijk huizen te kunnen bouwen en snelwegen te verbreden. Er heerste in die tijd een ongekende woningnood en het verkeer was tot stilstand gekomen met sinds 1970 een groei van tweeënhalf miljoen auto’s naar meer dan acht miljoen. Een toename die duizelingwekkend genoemd kon worden.

Naarmate op voormalige boerenerven werd gebouwd en nieuwe wegen werden aangelegd of oude verbreed, nam ook de bevolking explosief toe: er was immers veel ruimte gekomen om te wonen en te gaan filerijden. Samenklonteren was een betere definitie met de grens van negentien miljoen inwoners nabij. Maar ook de stikstofemissies namen explosief toe. Niemand kon de vertrekkende boeren nog daarvan beschuldigen. Ernstiger nog werd de voedselschaarste in het land. Met het vertrek van de boeren zag Nederland zich gedwongen om driekwart van zijn voedsel uit Noorwegen, Zweden en het bevrijde Oekraïne te importeren. Geen koe en geen varken meer te bekennen in de verlaten weilanden. De toegang tot supermarkten werd via een applicatie op smartphones streng gereguleerd en eten werd in vele huizen een duur ritueel. Tegelijk ontstonden burgerbewegingen zoals de populaire ‘DE Boer Is Troef’ (debit) die de geëmigreerde boeren vroegen om terug te keren. Maar na verloop van tijd verstomden de smeekbedes: er was immers amper nog onbebouwde ruimte om te kunnen telen.

Guus duwde de deur open. Hij deinsde terug, deed een pas achterwaarts om een snellere aanloop te kunnen nemen. Voor hem stond een bonte menigte te golven. Zijn verschijning deed de meute grommen en kreetjes slaken. De fototoestellen van de journalisten knetterden eensgezind. De lampen boven de camera’s floepten aan. Guus trok gedecideerd aan zijn beide koffers. Achter de eerste rijen van randstedelijke reporters was de menigte compact. Sommige mensen huilden, andere riepen leuzen die hij niet kon verstaan. Boven de hoofden zag hij hier en daar spandoeken waarop dezelfde boodschap stond geschreven: ‘blijf bij ons’, of ‘we houden van je’.

Guus begon zich een weg door de mensenmassa te banen. Hij leek op een renner die zich op de Alpe d’Huez door een haag van supporters moet wringen. Hij kreeg schouderklopjes, maar voelde ook handen die hem bij zijn jas grepen. Een dikke man versperde hem plotseling de weg en schreeuwde bijna in zijn gezicht: ‘Ga niet weg, Guus!’. Een agent duwde hardhandig de dikke man opzij.

Eindelijk bereikte hij zijn trekker. Er was nog een afstand van zeker acht kilometer af te leggen voor hij het treinstation kon bereiken. Daar zou hij zijn trekker aan de man overhandigen die hem per opbod had gekocht. Voor een fenomenaal bedrag, ook nog. Het moest een rijke verzamelaar zijn, die man die ruim boven het bedrag van het Nieuwe Agrarische Museum had geboden. Hij was nu de trotse eigenaar van de laatste trekker, die van de boer die als laatste Nederland ging verlaten. En Guus was die laatste boer.

Guus wierp zijn koffers in de cabine en klom erin. Links, net buiten wat zijn erf was geweest, zag hij hoe een politiecordon een kleine groep demonstranten in bedwang hield. Agressieve activisten van Extinction Rebellion die ook spandoeken meevoerden. Ze zongen in koor ‘opgeruimd staat netjes’ en op een spandoek las hij ‘De Laatste Die Vertrekt Moet Het Licht Uitdoen’. Achter dit laatste woord was een gele smiley getekend. Die jongens en meisjes hadden besloten om de overwinning van wat ze noemde ‘de natuur op de boerenvervuiling’ ter plekke te vieren. Ook al was dit een pyrrusoverwinning.

De tractor bereikte eindelijk de weg waarlangs ontelbare auto’s waren geparkeerd.

Guus transpireerde hevig in de cabine, maar kon een zucht van opluchting niet onderdrukken. Het was hem gelukt. Hij dacht aan Mariëtte die in Moholm op hem stond te wachten. De machtige tractorbanden rolden vrolijk over het grijze asfalt. De laatste Nederlandse boer had zojuist zijn Nederlandse boerenerf verlaten.

Guus was het ultieme puzzelstuk dat de boerenexodus compleet maakte, en dat besefte hij maar al te goed. Hij keek in een reflex naar de spijl, aan de rechter zijde van de cabine. Intact. Het was een zonnige ochtend. Onder het verblindende zonlicht, glom de motorkap van zijn John Deere. ‘Guus, de laatste boer’, zoals hij later in geschiedenisboeken zou heten, trapte diep op het pedaal en reed met hoge snelheid de N337 op.

De Onzichtbare

8 mei

‘Het is niet onze bedoeling om vrienden te maken. Niet vandaag, niet morgen. Onze acties zullen steeds harder en zelfs wreder worden. We willen verandering brengen, en helaas zal de manier waarop dit moet en zal gebeuren ons niet populair maken. Daar moeten we op voorbereid zijn.’

Ik zie dat mijn eerste woorden direct effect hebben. Stilte en ernst. Ik kijk naar de gesloten gezichten, de kaken op elkaar geperst, de donkere blikken. Dit mag niet vervliegen.

Met een schuin oog werp ik een blik op mijn tablet, links van mij op tafel. De volgende passage staat op het scherm maar staat ook in mijn hoofd gegrift. Ik haal diep adem.

‘Wij hebben het tot nu toe kunnen overleven. Wij, als mensen. In een wereld die allang kraakte en ons nu uitbraakt. De mens die zichzelf bedriegt, de geprivilegieerde elites die ons blijven voorliegen. Een leefwereld waar ademen straks een luxe zal zijn, waar nu al levensvormen een voor een aan het verdwijnen zijn. Achter ons hebben onze voorouders een vergezicht van brokstukken en ruïnes gezaaid. Van leugens ook, met vervalste symbolen waar het verleden nog van stikt en het heden onder gebukt gaat. Die valse symbolen zullen we meedogenloos ontmantelen. Het is nu onze missie. Als we passief blijven zal voor ons het doek langzaam worden neergehaald. Door anderen. Ja, als we blijven toekijken zal het doek definitief vallen. Besef dan dat alleen wij nog in staat zijn om een vuist te maken. En dat de toekomst in die vuist ligt besloten. Een woud van vuisten hebben we nodig. Om uit de lethargie die ons is opgedrongen te ontwaken, definitief te ontwaken!’

Op dat moment wordt in de Kelder de stilte verbroken. Een jonge man staat op. Hij heeft een indrukwekkende paarse haardos en draagt een zwart T-shirt waarop in rode letters staat geschreven ‘Wie doet als laatste het licht uit?’ De jonge man met paars haar heft zijn vuist hoog in de lucht en schreeuwt uit volle borst: ‘Wakker!’ In de Kelder met grijze naakte muren en een laag plafond wordt zijn kreet gelukkig gedempt.

Hoe te reageren? Ik vind het eigenlijk ongemakkelijk om op deze manier onderbroken te worden. Dit ongemak mag ik niet laten blijken. Tegelijk voel ik me enigszins opgelucht. Dit deel van mijn speech, die ik tot in de kleine uurtjes telkens herschreef, leek me in de ochtend misschien te gekunsteld. Te literair neergezet. Maar nee: het werkt.

De rest van de groep gaat nu staan, sommige met geheven vuist. Ze roepen de man met paars haar na. Een salvo van ‘wakker! wakker!’ vult de Kelder. Op mijn beurt steek ik mijn hand in de lucht. De linker en ook nog met duidelijk zichtbaar gespreide vingers, om het niet op die andere groet te laten lijken. Ik vraag om stilte en iedereen gaat gedwee weer zitten.

‘Vrienden, we zullen in een vijandige omgeving moeten opereren. We zullen door het slijk worden gehaald. Als terroristen worden neergezet. Overal begint de macht zich te roeren. De contra’s zijn zich aan het herpakken. Ze sturen hun beste kopstukken op ons af. Hoor eens wat de minister van Justitie voor propaganda aan het verspreiden is.’

Met een geprononceerde grijns van walging die voor iedereen zichtbaar moet zijn, grijp ik nu naar mijn tablet. Die grijns heb ik voor de spiegel tot in de kleinste plooien geconstrueerd. De stilte in de kamer is bijna religieus.

‘Ja, hoor eens wat die bewindsvrouw in een lezing heeft gezegd.’

Ik probeer de stem van de minister na te botsen. Koel en dreigend. Monotoon en snijdend.

‘Bewegingen die de rechtsstaat bedreigen, moeten harder en explicieter worden benoemd én tegengesproken. Om te beginnen het wokisme. Wokisten willen bepalen wie recht van spreken heeft. Alleen als je tot de juiste groep hoort, mag je volgens hen meepraten. Daarmee worden individuen gereduceerd tot geslacht, afkomst of gerichtheid, met een vaste, bijbehorende mening. Daarvan afwijken, betekent uitgesloten worden.’

Ik leg de tablet weer op tafel en kijk een voor een mijn toehoorders aan. Jonge gezichten, gespannen lijven. Ik scroll ongemerkt omlaag op de tablet.

‘Wees niet bang, we zijn niet helemaal geïsoleerd. Wanneer je als minister van Justitie zo de bevolking ophitst tegen mensen die gebruikmaken van hun burgerrechten, alleen omdat die dat doen met een agenda en stijl die jou niet bevalt, verspeel je het recht om anderen de les te lezen over de noodzakelijke verdediging van de rechtsstaat. Dan ben je zelf als minister een heel wat groter risico voor die rechtsstaat.’

Ik zwijg en kijk mijn toehoorders indringend aan.

‘Deze woorden zijn niet van mij, maar van een vooraanstaande columnist uit een vooraanstaand dagblad. Zie hoe zelf bij de mainstream media wakkere geesten – ja, die zijn er toch ook – hoe ze in staat zijn het perfide van de contra’s te doorgronden. Vrienden, wat deze bewindsvrouw nog niet weet, is dat wat ze het wokisme noemt, voor ons een gepasseerd station is. We gaan nu veel harder toeslaan. Geen tomatensoep meer tegen een schilderij kwakken die toch al door een glasplaat beschermd wordt. Geen lijm meer in je handpalm om willoos aan het wegdek te kleven totdat je zogenaamd geweldloos wordt weggevoerd. De situatie vraagt om een andere aanpak en daarom heeft het Centrale Gezag mij naar jullie gestuurd.’

De jonge krijger met paars haar staat weer op. Ik vrees even dat hij zijn kreet gaat herhalen. Maar nee, hij vraagt of ik concreter kan zijn. Wat het Centrale Gezag van de leden verwacht. Ik knik.

‘Wat van jullie wordt verwacht, is allereerst meedogenloos zijn. Meedogenlozer dan de fossiele industrie die onze dood heeft voorgeprogrammeerd om zijn winst over onze lijken te kunnen toucheren. Ik verwacht van jullie ideeën, voorstellen, plannen. Alles wat de macht kan doen sidderen. En die macht zit overal. Niet alleen bij de fossiele industrie. In de politiek natuurlijk, maar ook in de kunst met zijn jankende museumdirecteuren die hun schandelijk kostbare bezittingen achter glas zetten, terwijl mensen van de honger en dorst creperen! De macht zit ook bij de volgevreten intellectuelen die hun nationale identiteit en geschiedenis cultiveren alsof ze niet iets koesteren dat eeuwenlang op het leed van onderworpen volkeren is gebouwd. We moeten hun microkosmos van witte mannen vol privileges ontmantelen! We moeten hun zekerheden deconstrueren en hun symbolen dekoloniseren! Ze moeten leren wat radicalisering werkelijk betekent! Ze hebben ons ertoe gedwongen. We zijn er achter gekomen dat stilstand niet werkt. Dat alleen publiciteit zoeken niet genoeg is. Dat ophef met pijn, veel pijn moet samen gaan. Acties die bedoeld waren om ophef te veroorzaken hebben maar een beperkte weerslag gehad. Is de wereld dan veranderd?’

‘Hebben we de catastrofe afgewend? Nee, die komt met een bloedgang op ons af! Zoals de sansculotten uit de Franse Revolutie ooit de stagnatie van hun strijd hebben doorzien en de hulp van Robespierre hebben ingeroepen. Zo zullen we de contra’s met ons neoradicalisme ook moeten confronteren! We worden aan het front geroepen, want we zijn frontsoldaten. De sansculotten van deze tijd! En we mogen niet verzaken, vrienden! Maar om het nog concreter te maken ga ik jullie nu wat voorbeelden geven. Nieuwe funderingen om onze heilzame razernij erop te bouwen.’

Een jonge vrouw steekt haar hand in de lucht. Ik knik, ze staat op. Ze lijkt gedecideerd, bijna uitdagend.

‘Sjuul, we zijn begonnen bij de SUV’s. We hebben van duizenden auto’s de lucht uit de banden laten lopen. De eigenaars hebben ze weer opgepompt en zijn door gaan rijden. Nu zijn we bezig die banden definitief onklaar te maken. Met messen en schroevendraaiers. Maar de schade blijft alleen tot een kleine groep beperkt, terwijl de bewustwording iedereen zou moeten aangaan. Waarom zouden we niet van alle voertuigen op fossiele brandstof de banden doorprikken? Ik weet het, het klinkt hard. Er zijn mensen die denken dat een auto onmisbaar is voor werk en recreatie. Maar daar heb je andere schone vervoersmiddelen voor. We hebben zo’n beetje het beste netwerk van openbaar vervoer en fietspaden ter wereld in Nederland. Deze autobezitters moeten hun verantwoordelijkheid nemen. Want de politiek toont geen leiderschap in deze kwestie. Wat me het meest verdrietig maakt, is de opmerking die je wel eens hoort: “Ik heb ‘m nodig voor mijn gezin.” Hoezo?’

Ze schudt hevig ‘nee’. Haar ogen glinsteren van passie en ze tuit haar lippen totdat ze bijna de contouren van een hartvormige kus nemen. Of verbeeld ik me dat? Ze maakt een wegwerpgebaar. Ik houd van deze passionara. Ze vervolgt: ‘Nee, je hebt het niet nodig voor je gezin. Gezinnen hebben een bewoonbare planeet nodig, geen machine die fossiele rotzooi slurpt en CO2 uitstoot. Wat vind je, Sjuul?’

Ze gaat weer zitten. Ze heeft een fijn lijf, kort haar en probeert haar borsten in een wijde hoodie te verbergen. Ik schat dat ze twintig jaar jonger is dan ik. Ik zend haar een liefdevolle blik.

‘Heel goed, mijn zegen heb je.’

Ik maak een kruisgebaar in de lucht. Een teder teken dat haar gezicht aan mijn denkbeeldige kruis nagelt. De groep lacht, de jonge vrouw bloost.

‘Maar zo’n actie moet goed gecoördineerd worden. Iedere nacht een andere stad, bijvoorbeeld. Dat vereist een omvangrijke groep prikkers. Aan jullie de taak om nieuwe zielen te rekruteren. Maar geen misstap, dus geen avonturiers toelaten, geen toekomstige spijtoptanten die ons later kunnen verraden. Iemand wordt pas toegelaten als hij bekeerd is. We zullen een vorm van ballotagecomités moeten uitvinden. Als elke bezitter van een auto op brandstof het doelwit wordt, zal een schok door het land gaan. Maar het is nog niet genoeg. We moeten niet alleen de afnemers treffen, maar ook de producenten. Er zijn in dit land rond de vierduizend tankstations en die moeten onklaar worden gemaakt. Een voor een, systematisch en grondig. De tijd van RaRa en zijn doorgesneden brandstofslangen is allang voorbij. We moeten niet het warme water heruitvinden. De pompen zullen onklaar gemaakt moeten worden. Hoe? Met een simpele hamerslag op de display van iedere pomp. Dit lijkt niets, maar het is efficiënt. Met een kapotte display, het kwetsbaarste deel van de benzinepomp, kunnen klanten niet meer geholpen worden. Reparatie zal voor oliebaronnen duur worden en vooral veel tijd kosten. Met alleen een groepje van vier rammers kunnen we binnen een minuut, mits de aanval goed gecoördineerd is, een heel tankstation uit de roulatie nemen.

Het tiental groepshoofden om de lange tafel klapt enthousiast. En dan gaan de handen in de lucht. Iedereen wil zijn eigen eitje in mijn mandje leggen. Ik hoor ze allemaal aan. Met vaderlijk geduld. Helaas zijn de meest extreme voorstellen mij nog niet extreem genoeg. Het Centrale Gezag van Uitsterven Opstand, het CG zoals ik het noem, heeft mij op het hart gedrukt dat nieuwe actie niet op de traditionele kunnen lijken. Als je de samenleving wilt wakker schudden, dan geen natte rotjes maar: bam! Bam! Die explosies moeten tot in de verste uithoeken van het land en zelfs van het continent te horen zijn.

Een oudere jongere die rechtstreeks uit een aflevering van Van Kooten en De Bie lijkt te zijn gestapt komt aan het woord. Lang vlashaar, vingers geel van de nicotine, traag pratend. Mijn eerste gedachte: die Koos Koets moeten we kwijt zien te raken. Ik ben hier niet door het CG aangesteld om een nostalgisch kippenhok te runnen. Koos Koets begint over vleeseters die we met varkensbloed moeten besmeuren. Hoe? Door bij de ingang van iedere slagerswinkel te posten? Tot de politie komt nadat de eerste klant is aangevallen? En dan maar geduldig wachten bij de ingang? Ik luister naar Koos en blijf vriendelijk glimlachen maar ik zou hem kunnen wurgen, die imbeciel. Als hij eindelijk uitgepraat is, leg ik het uit. Hoewel vleesconsumptie nog steeds boven de vijfenzeventig kilo per jaar per Nederlander bedraagt, zijn slagerijen een overblijfsel van vroegere tijden. Ze zijn aan het verdwijnen. Ik ken de cijfers uit mijn hoofd: zestien procent minder slagerijen in de laatste tien jaar. Nog geen tweeduizend blijven er over in het hele land maar net als de paardenkoets en de gaslantaren zullen ze allemaal verdwijnen.

De oudere jongere kijkt me aan met de koeienogen van de vegan die hij ongetwijfeld is. Ik leg het verder uit.

‘De Nederlander koopt zijn vlees hoofdzakelijk in de supermarkt. Weet je hoeveel er zijn? Bijna zevenduizend. Nu wil ik best dat je bij de vleesafdeling van een paar supermarkt gaat posten met je emmertje bloed. Maar weet ook dat die klant die je gaat aanvallen misschien ook biologische groenten wilde kopen. Ik zou zeggen: ga met zijn tweeën een supermarkt in, als je het per se wilt. Je hebt dan een voorbereider nodig. De voorbereider is een prikker die zoveel mogelijk vleesverpakkingen in zo korte mogelijk tijd gaat doorprikken. Erachteraan kom jij. Niet met een emmertje varkensbloed, maar met menselijke afscheiding. En maar de boel met poep en pis bedekken. Walgelijk beeld nietwaar? Maar wel een beeld dat op het Achtuurjournaal wordt uitgezonden, vlak nadat de karbonade met jus op tafel komt. Goed idee voor de ophef maar helaas volstrekt inefficiënt. Zevenduizend supermarkten, zei ik.

De man met vlashaar gaat weer zitten.

‘Hiervoor geldt hetzelfde als bij de voertuigen op fossiele brandstof: je moet niet alleen de afnemers treffen maar je vooral op de producenten concentreren. Van de achttien miljoen inwoners van dit land zijn er zeventien miljoen die nog steeds vlees eten. Je moet aan de bron gaan werken. Er zijn iets van tweehonderd slachthuizen in het land. Dit is overzichtelijker. Zelfs veel overzichtelijker dan vierduizend tankstations en zevenduizend supermarkten. Ideeën om die uitroeiingscentra van onschuldige dieren te neutraliseren zijn welkom. Te beginnen met het doorprikken van banden van vervoerwagens. Maar dat zal niet voldoende zijn.’

Ik laat ze nu aan het woord. In een chaos van exclamaties en uitroeptekens. Iedereen wil zijn eigen geluid laten horen, allemaal tegelijk, niemand lukt het om uit te praten. Ik les mijn dorst aan hun woede. Ik geniet van deze wanorde. Soms meng ik me in deze chaos om de meute op te zwepen: ‘Precies!’, ‘helemaal waar!’, ‘goed gezien!’ Maar deze anarchie van hartstocht en wrok, deze ordeloosheid van razernij en bezetenheid die ik zelf heb opgeroepen, dreigt nu wel in een cirkel rond te blijven draaien. Ik kan niet al te lang de teugels van mijn jonge meute laten vieren. Ik hef nu mijn hand op en vraag om stilte. Ze gaan zitten en het rumoer de-escaleert. Ze zijn weer klaar om mijn woorden als een levenselixir te drinken. Ze zwijgen. Ik geniet van het sacrale moment.