Colofon

© 2021 Arthur van Amerongen

Coverbeeld: Meinke Flesseman

Omslagontwerp: Sproud, Haarlem

Vormgeving binnenwerk: Studio L.E.O., Alkmaar

ISBN: 9789083296128 / NUR: 508

Enkele stukken hebben in de Volkskrant of in HP/De Tijd gestaan. De uitgever heeft getracht alle rechthebbenden te traceren. Mocht u desondanks menen rechten te kunnen uitoefenen, dan kunt u contact opnemen met de uitgever. Niets uit deze uitgave mag openbaar worden gemaakt op welke wijze dan ook, zonder schriftelijke toestemming van de uitgever.

ezowolf.nl

VOOR CARRIE

Voorwoord José Rentes de Carvalho

Het is bijna een natuurwet: iemand die om de veelheid van redenen die het mensenlot besturen, gaat wonen in een ander land dan waar hij werd geboren, ontsnapt zelden aan de neiging te kritiseren wat hem in dat land als anders of bizar voorkomt, en als die iemand toevallig schrijversgaven bezit zal hij vroeg of laat zijn getuigenis schrijven.

Arthur van Amerongen bezit die gaven, woont al meerdere levens in Portugal en wanneer hij af en toe toegeeft aan de neiging Portugal, de Portugezen of hun eigenaardigheden te kritiseren, doet hij dat vrijwel steeds met het scheutje ironie dat alleen zij zich kunnen veroorloven die in staat zijn hun vooroordelen te overwinnen en voldoende verstand hebben om arrogantie geen kans te geven.

Al jaren zijn de columns die hij schrijft een spiegel van sympathie voor het Portugal waar hij onderdak vond, ook al bieden ze in zekere zin een naar mijn indruk eendimensionaal beeld, want het Portugal van Arthur van Amerongen is vooral veel Algarve en overbelicht op die manier wat volgens mij de minst ‘Portugese’ provincie van Portugal is, een streek die ons, bewoners van de ruige noordelijke bergen, soms het idee geeft dat ze een enclave vormt die is genaast door een invasie van menigten die vluchten voor de mist en kou van landen waar een futloos zonnetje schijnt.

Meer dan zeker is dat Arthur van Amerongen zich op een bepaald moment moet hebben gerealiseerd dat zijn visie op Portugal en de Portugezen was als die van iemand die keek door een omgekeerde verrekijker, zodat alles verkleind in plaats van ruimhartig vergroot werd. Om dat euvel te verhelpen, besloot hij zijn blik te verbreden door per trein door het land te reizen, maar tot zijn nadeel hield hij geen rekening met het feit dat de CP (de Portugese NS) met sponsoring onbekend is, zodat Arthur zich gedwongen zag in eigen buidel te tasten. Ik veronderstel dat dat de reden is waarom, als we de balans opmaken en ondanks het station en de locomotief op het omslag, de spoorweg in het geheel slechts een bescheiden aandeel heeft, wat in geen enkel opzicht afdoet aan het belang van de getuigenis of de juistheid van de waarnemingen, want zonder enige twijfel kent onze Arthur Portugal, de Portugezen en de goede en minder goede eigenschappen van een land en volk dat door het Lot, bij wijze van dreiging, aan de rand van een continent werd gehangen en door hetzelfde Lot op ieder moment letterlijk of figuurlijk in de diepten van de Atlantische Oceaan kan worden gestort.

J. Rentes de Carvalho / Vertaling: Arie Pos

Bericht aan de reizigers

Bestijg de trein nooit zonder uw valies met dromen,

dan vindt ge in elke stad behoorlijk onderkomen.

Zit rustig en geduldig naast het open raam:

gij zijt een reiziger en niemand kent uw naam.

Zoek in ‘t verleden weer uw frisse kinderogen,

kijk nonchalant en scherp, droomrig en opgetogen.

Al wat ge groeien ziet op ‘t zwarte voorjaarsland,

wees overtuigd: het werd alleen voor u geplant.

Laat handelsreizigers over de filmcensuur

hun woordje zeggen: God glimlacht en kiest zijn uur.

Groet minzaam de stationschefs achter hun groen hekken,

want zonder hun signaal zou nooit één trein vertrekken.

En als de trein niet voort wil, zeer ten detrimente

van uwe lust en hoop en zuurbetaalde centen,

Blijf kalm en open uw valies; put uit zijn voorraad

en ge ondervindt dat nooit een enkel uur te loor gaat.

En arriveert de trein in een vreemdsoortig oord,

waarvan ge in uw bestaan de naam nooit hebt gehoord,

Dan is het doel bereikt, dan leert gij eerst wat reizen

betekent voor de dolaards en de ware wijzen...

Wees vooral niet verbaasd dat, langs gewone bomen,

een doodgewone trein u voert naar ‘t hart van Rome.

uit Verzamelde Gedichten (1964) van Jan van Nijlen (1884-1965)

Dit is geen treinboek

Het Algarve-boemeltje sukkelde langs mijn huis in natuurgebied Ria Formosa en ik verlangde plotsklaps naar mijn kinderjaren.

Mijn ouders hadden geen auto (ma zakte zeven keer, pa heeft zelfs nooit geprobeerd het rijbewijs te halen) en we reisden hoofdzakelijk per trein. Door heel Nederland, maar ook bepakt en bezakt naar de Ardennen, het Zwarte Woud, de Harz en de Alpen. Onze vakanties waren altijd in de bergen want pa hield niet van de zee.

De schaarse keren dat we naar Zoutelande in Zeeland gingen, bleef hij koppig in driedelig pak op het strand zitten, met als enige concessie het uittrekken van zijn schoenen en sokken (met sokophouders). Heel soms stroopte hij met lichte maar waardige tegenzin zijn broekspijpen op en liep hij een stukje met mij door de branding. Dan monkelde hij plotseling, met die eeuwige sigaar in zijn mond: ‘Kijk Tuurtje, dat zijn cumuluswolken. Morgen regen, we treffen het maar weer met het weer.’

Ik pinkte een traantje weg en dacht aan Gerrit Komrij’s omschrijving van melancholie: dat besef van tijdelijkheid en ijle droom dat het leven juist zo draaglijk maakt.

Het leek mij daarom een romantisch plan om mijn patrie de coeur te gaan bekijken door de ogen van de treinreiziger. Zou ik dat pure, ongeschonden knaapje in mij nog één keer tot leven kunnen wekken? Ik ging op zoek naar de verloren tijd, naar het aardse paradijs.

Ondanks het prachtige gedicht van Jan van Nijlen waarmee Saudades opent, is dit geen treinboek. Het is ook geen reisgids en vooral geen roman, al zal de lezer soms denken: ‘t is potjandorie net echte literatuur want die dekselse Van Amerongen neemt mij voortdurend in het ootje met zijn narratologische fopperijen.

Sylvia Witteman, mijn collega-columnist bij de Volkskrant, zegt altijd: romans moet je lezen, niet schrijven. Ik ben het daar roerend mee eens.

Een van mijn exen bulderde ooit, terwijl ik in het trappenhuis bedolven werd onder mijn schaarse bezittingen: “jij bent een waardeloos schrijvertje want je kan helemaal niks verzinnen. En als het echt uit is, klootzak, ga je een schaamteloos rotboek over onze relatie en over mijn moeder schrijven.”

Ze heeft gelijk: ik kan niks verzinnen. Gelukkig is mijn werkelijkheid al bizar genoeg en daarom schreef ik over mijn gekke moeder wél een boek.

De roman over mijn tumultueuze relatie van achttien jaar plus schoonmoeder is er nooit gekomen, maar wat in het vat zit, verzuurt niet.

In mijn Volkskrant-columns – de vingeroefeningen voor dit boek – repte ik regelmatig over Mijn Grote Portugese Treinroman. Met zo’n pakkende titel, zo dacht ik, kan ik bij de Portugese Spoorwegen gaan bedelen om een een soort Tienertoerkaart voor een half jaar. Lekker gratis reizen want ik ben en blijf een echte Hollandse kaaskop, ook al leef ik al bijna een derde van mijn bestaan in vrijwillige ballingschap. Iedere halve zool is tegenwoordig influencer dus waarom ik niet?

Ik stuurde tientallen slijmbrieven naar alle mogelijke branches van de Comboios de Portugal (CP) maar kreeg overal nul op het rekest. Stapelgek werd ik van de coronasmoesjes van onderknuppels die mij van het kastje naar de muur stuurden. En dat terwijl ik met prima argumenten voor sponsoring kwam.

Zo noemde ik herhaaldelijk the Green Deal van mijn gewaardeerde landgenoot Frenske Timmermans. Onze Limburgse klimaclown wil dat het klootjesvolk veel minder gaat vliegen en veel meer met de trein gaat reizen. Zelfs internationaal. Nou kan ik al voor een paar tientjes van Faro naar Zestienhoven vliegen, maar als ik met de trein van Faro naar Nederland reis, ben ik een godsvermogen kwijt voor een expeditie van ruim twee etmalen (om nog maar te zwijgen over het peperdure, mensonterende treinvoer) en loop ik ook nog een gerede kans beroofd te worden door allerhande struikrovers uit het voormalige Oostblok. Die spuiten gewoon gas in de slaapcoupé, ergens in Frankrijk, en dan mag je nog blij zijn dat ze je je onderbroek en je sokken laten aanhouden.

Verder verklapte ik aan de klerken en bobo’s van de CP dat er veertigduizend stokoude Nederlanders in Portugal bivakkeren: allemaal beschaafde, hoogopgeleide Volkskrant-lezers die Saudades gaan kopen en spontaan als gekken gaan sporen, met mijn bestseller in de knapzak. Lekker tegen een flinke bejaardenkorting met zelfgesmeerde bammies, roze koeken en een thermoskan slappe filterkoffie van de Aldi door de Alentejo toeren: is dat geen Zwitserleven-gevoel?

Gratis reclame voor hun product: wat willen de CP nog meer?

Tegelijkertijd maakte ik mij in ethische zin zorgen over de gevolgen van eventuele sponsoring. Het zou mij namelijk verplichten advertorials te schrijven en daar ben ik niet zo goed in. Aan mij is dan ook geen reisjournalist verloren gegaan.

Zo mocht ik eens mee met een snoepreisje naar de laatste achthonderd Joden in Tunesië. Ik heb Hebreeuws, Arabisch, Jiddisch, Joodse geschiedenis, talmudica en wat dies meer zij gestudeerd, en de reeds genoemde Grote Ex is afkomstig uit een Joods-Algerijns-Frans geslacht, dus ik was de aangewezen persoon om een schitterende reportage te schrijven over de laatste Joden van Tunis en Djerba.

We vertoefden in vijfsterrenhotels en liepen de drempels van ‘s lands toprestaurants plat.

In mijn euforie (een andere ex, die psychiater is, weet mijn uitspattingen deels aan ADD, de zware vorm van ADHD) liet ik me de wijn iets te goed smaken en eindigde ik op de slotdag van de snoepreis in mijn driedelig linnen zomerkostuum en bijbehorende Panamahoed én vergezeld door twee kommersjele sekswerksters van plezier pontificaal in het zwembad van een peperduur boutiquehotel op Djerba, een en ander ten aanschouwe van mijn verbouwereerde reisgezelschap, een schaterlachende collega van het Russische persbureau Tass en de geheim agenten van de gevreesde Tunesische mukhabarat (met Groucho Marx-snorren, Ray Ban’s en vloekende Hawaii-hemden, maar niet zo knap als Thomas Magnum) die ons als herpes op de huid zaten.

Aan mijn serie Volkskrant-columns over sporen door Portugal lag ook een andere reden ten grondslag. Ik heb inmiddels ruim 500 cursiefjes geschreven voor die krant en vaak gaan ze over mijn sleurvolle bestaan in de Algarve.

Op gezette tijden schrijf ik over de vaderlandse politiek en juist die columns worden razend goed gelezen en veroorzaken veel meer “traffic” op bijvoorbeeld Twitter dan mijn ietwat oubollige en bedaagde streekcolumns.

Mijn polemiekjes over GroenLinks en D66 scoorden steevast het best en dat leidde wel eens tot wrijving met mijn meerderen bij de krant omdat die bestookt werden met brieven waarin mijn ontslag werd geëist.

Toen dacht ik: waarom zou ik ook over die stomme Nederlandse politiek schrijven, ik woon verdorie in een paradijs waar men zich alleen maar druk maakt over de diverse oogsten en waar men niet met de klok leeft, maar met de kalender.

Ik was net 60 geworden en maakte een gerede kans te sneuvelen tijdens de tweede coronagolf, die volgens de huisviroloog van Frau Merkel krachtiger en dodelijker zou zijn dan de eerste en Huize Europa zal doen instorten gelijk het Romeinse Rijk.

Ik pieker graag over mijn einde: verwoest door korsakov, chikungunya, lymeborreliose en knokkelkoorts, op een podium zoals Tommy Cooper, geplet worden door een vrachtwagen op de N125, de dodenweg van de Algarve, of gewoon in bed sterven van ouderdom, omringd door mijn honden. Sneuvelen door een lullig Chinees virus stond niet in mijn planning.

Daarom was het de hoogste tijd voor een bucketlist oftewel een loodjeslijst. Na twee uur stond er niks op papier, hetgeen betekende dat ik een volmaakt gelukkig mens was.

Fuck de bucketlist, dacht ik toen. Niks op blote voeten de Kilimanjaro beklimmen of nordic walken in Patagonië, maar heerlijk ontspannen sporen naar Valença, Pocinho, Covilhã en Vilar Formoso. Eerst de brousse van Portugal zien en dan sterven.

Over Lissabon en Porto heb ik bewust niets geschreven. Het zijn heerlijke steden, maar niet bepaald paradijselijk. Het gevaar ligt er altijd op de loer en voor ik het weet, verzeil ik weer in ouderwetse situaties met drank, drugs en kommersjele sekswerkers. Dat levert heerlijke verhalen op maar die zijn geschikt niet voor dit boek.

Voor Saudades printte ik een kaart van het Portugese spoorwegennet en hing die boven mijn bureau. Alle stations die ik wilde bezoeken, zijn afgevinkt.

Ik ben niet zo’n tiepje dat medepassagiers op zeer hinderlijke en vooral luidruchtige wijze aanspreekt want ik ben van nature erg verlegen. Tijdens het half jaar treinen heb ik dan ook géén een medereiziger aangesproken.

Heel soms wisselde ik wat obligate beleefdheden uit met de conducteur of ik zei: “met alle plezier” tegen een moddervette, zwetende, vlekkerige en puffende dame wier loodzware koffer ik in het bagagerek moest schuiven maar dat is het wel, qua treingebabbel en praatjes voor de vaak.

Voor mijn research las ik treinreisboeken van onder andere Charles Dickens, Émile Zola, Paul Theroux, Marcel Proust, Graham Greene, Thomas Hardy, Patricia Highsmith en Bob den Uyl. Ik geloof nooit zo in het waarheidsgehalte van de ontmoetingen met heel bijzondere mensen die door de uiteenlopende auteurs worden beschreven in hun reisboeken.

In het vliegtuig komt er altijd net op het laatste moment – terwijl ik mij al rijk had gerekend met de lege stoel naast me – een kamerolifant binnen gestampt die al tijdens het taxiën zijn levensverhaal begint te vertellen en na een uur en drie gin-tonics onschuldig als een baby en snurkend als een varken op mijn schouder in slaap valt.

Ik moet daarbij opmerken dat ik wonder boven wonder één keer seks heb gehad in een vliegtuig maar dat was niet toevallig want ik had kennis aan Sjoukje, een prachtige Friese stewardess, en samen gingen we op kerstvakantie naar Mombasa (dat ooit een Portugese kolonie was) in Kenia. Tijdens de lange nachtvlucht waren er twee feestelijke momenten: ik passeerde voor het eerst de evenaar en vervolgens schoof mijn verloofde in werkkleding maar zonder slipje bovenop me en zei op vrolijke toon toen het klaar was: “welcome to the mile-high club, baby!”

Ik ben heel slecht in het beschrijven van landschappen en dat doe ik dus niet in dit boek. Het leek mij, met mijn gezonde fascinatie voor verval, verderf en de genadige dood, vooral interessant om opgeheven stations te bezoeken. Daar wemelt het van in Portugal want de ene na de andere spoorlijn verdwijnt wegens onrendabel. En dat in een land waar een groot deel van de bevolking afhankelijk is van het openbaar vervoer.

Tijdens die lange treinreizen door Portugal, in de verzengende hitte en met een verstikkend mondkapje op, werd ik heel erg met mezelf geconfronteerd. Noem het voor mijn part treintherapie. Stel dat dit mijn laatste boek is, vroeg ik mij telkens vol zelfbeklag af, schrijf ik dan of mijn leven er van af hangt? De volgende vraag die bij mij rees was: zou ik dit boek schrijven als ik op een onbewoond eiland woonde? Neen. Ik schrijf om gelezen te worden. Niet dat ik verheven gedachten koester over het schrijverschap. Integendeel. Schrijven is voor mij geen noodzaak of een natuurlijke behoefte, maar ik kan verder niet zoveel. Eigenlijk kan ik niks.

Men denkt altijd dat schrijvers zulke interessante mensen zijn, maar dat was vroeger misschien zo. Tegenwoordig wordt de Nederlandse bellettrie gevormd door millennials, sneeuwvlokjes en andere ongewervelden. Hun thema’s variëren van sojakoffie drinken uit een avocado, genderkul als ‘het vagijn is een sociale constructie want ook mannen kunnen menstrueren’, een wirwar van verzonnen allergieën, het optuigen van bakfietsen en ander vinexleed tot soortgelijke damesperikelen.

Geef mij maar Pieter Waterdrinker, P.F. Thomése, Geerten Meijsing, L.H. Wiener, A. L. Snijders, Bob den Uyl, Herman Pieter de Boer, Heere Heeresma, Maarten Biesheuvel en last but not least Gerard Reve.

Wat deze schrijvers verbindt, is hun humor. En ze hebben geen boodschap aan de mensheid. Die heb ik ook niet. Sinds ik midden in de ongerepte natuur van Portugal woon, is de wereld heel klein geworden. Dat geeft veel rust in mijn hoofd.

In de Algarve ben ik anders gaan schrijven. Evenwichtiger en bij tijd en wijle lichtvoetiger. Ik wil de lezer vooral vermaak en verstrooiing bieden en af en toe een glimlach.

Mijn gemopper op Portugal is vooral voor de bühne want ik ben dol op mijn patrie de coeur, waar ik ging wonen op advies van Gerrit Komrij.

Ik mis hem en zijn man Charles Hofman vreselijk.

Het clubje schrijvende Nederlanders in Portugal is flink uitgedund. Heleen van Royen (die ik helaas nooit ontmoet heb maar die wel een aantal keren ongewild voor een erotische noot in mijn Volkskrant-columns zorgde) en Tessa de Loo keerden terug naar Nederland.

Tessa, die niet ver van mij vandaan woonde en wier uitzwaaifeestje ik mocht bijwonen, schonk mij twee verhalen over haar dierbare Algarve.

Kunstzinnige duizendpoot Ton van der Lee (hij maakte een prachtige film over mijn jeugdheld Herman Brood) is na een lang verblijf in Afrika in de Alentejo neergestreken. Hij schreef het prachtige verhaal Tourada.

Arie Pos, de biograaf van Gerrit Komrij, woont al bijna twintig jaar in Portugal. Hij is mijn drinkebroer én mijn vraagbaak aangaande alle mogelijke Lusitanische kwesties. Met professor Pos, zoals ik hem altijd liefkozend noem, reisde ik voor Saudades door het noorden van Portugal. Hij schreef een essay over de Joods-Portugese invloeden in de stripverhalen van mijn held Kuifje en over Joods-Portugese familienamen in Nederland.

René Zwaap was jarenlang mijn wapenbroeder bij weekblad De Groene Amsterdammer. Tijdens nachtenlange medronhosessies in Mokum verkondigde René begin jaren negentig zijn liefde voor Lusitanië. De gemoedelijke Rotterdammer was getrouwd met een Portugese en werd later correspondent in Portugal. Zijn indrukwekkende essays (een boek binnen een boek) over de magische drie F’s – fado, futbol en Fátima – bewijzen dat hij met Arie Pos een van de grootste hedendaagse Nederlandse Portugal-kenners is. Van Max Arian, die net als René Zwaap een geweldige collega was bij de Groene Amsterdammer, hoorde ik vijfentwintig jaar geleden voor het eerst over de Marranen, de cryptojoden van Belmonte. Max bezocht het plaatsje en schreef er een prachtig verhaal over. Daar Saudades eindigt in Belmonte, waar ik vijf dagen vastzat vanwege een totale coronalockdown, heb ik Max’ reportage opgenomen in dit boek.

Ik vind het een enorme eer dat de literaire geweldenaar José Rente de Carvalho, die pendelt tussen Amsterdam en Trás-os-Montes, het voorwoord voor Saudades wilde schrijven. Begin jaren vijftig verliet hij Portugal om aan de dictatuur van Salazar te ontsnappen. Hij woonde in Rio de Janeiro, São Paulo, New York en Parijs. In die tijd werkte Rentes de Carvalho als journalist voor diverse Portugese en Braziliaanse dagbladen. Rentes de Carvalho verhuisde in 1956 naar Amsterdam en was van 1956 tot 1960 in dienst van de Braziliaanse ambassade. In 1964 behaalde zijn doctoraal Portugese Letterkunde aan de Universiteit van Amsterdam. Aan diezelfde universiteit doceerde hij (samen met de legendarische August Willemsen) tot en met 1988 Portugese taal en letterkunde. In december 1991 kreeg hij van de Portugese president Mário Soares de rang van commandeur in de Orde van Hendrik de Zeevaarder voor zijn literaire werk en zijn verdiensten voor de Portugese cultuur. Rentes de Carvalho schreef een van de alleraardigste reisgidsen die ik ooit las. Portugal, een gids voor vrienden verscheen in 1989 en werd maar liefst twintig keer herdrukt. Het motto van de gids is van Confucius: Wie veel reist wordt wijs, wie wijs is blijft thuis.

Het omslag is op mijn verzoek geschilderd door Meinke Flesseman, een Nederlandse die opgroeide in de Algarve. Meinke is een van de bekendste kunstenaressen van Portugal en haar schilderij geeft het complexe begrip saudades – een mengeling van gevoelens van verlies, gemis, afstand, heimwee, melancholie en weemoed – beter weer dan duizend woorden.

Door die gids en de romans van Rentes de Carvalho en door mijn treinreizen heb ik het echte Portugal leren kennen en bezocht ik plekken waar ik anders nooit zou zijn gekomen. Het is precies wat dichter Jan van Nijlen schreef:

En arriveert de trein in een vreemdsoortig oord,

waarvan ge in uw bestaan de naam nooit hebt gehoord,

Dan is het doel bereikt, dan leert gij eerst wat reizen

betekent voor de dolaards en de ware wijzen…

Primavera

Lente

Snuitkevers

In 1980 bezocht ik Portugal voor het eerst. Samen met George Klos die ik had ontmoet tijdens mijn volkomen mislukte avontuur op de toneelschool in Kampen, reisde ik met een Interrail-kaart via Griekenland naar Spanje en Portugal en uiteindelijk naar Stockholm, naar een scharrel die ik in Athene had ontmoet.

We sliepen in stinkende coupés en halverwege de Balkan dreven de drollen door de trein. Toen we in Huelva in Andalusië aankwamen, waren we tot op het bot vervuild. Daar namen we de bus naar het schattige Spaanse grensstadje Ayamonte en vervolgens het pontje naar Vila Real de Santo António.

Portugal zat nog niet in de Europese Unie en was een soort exotisch Oostblokland met zon, strand en heel veel palmen. De uit tropisch Azië afkomstige palmkever, verantwoordelijk voor de massale vernietiging van de schitterende dadelpalmen in Portugal, was nog niet gearriveerd.

Boze tongen beweren dat de palmen van een Arabisch paviljoen op de wereldtentoonstelling in Sevilla in 1992 verantwoordelijk waren voor de invasie van het Iberische Schiereiland door deze snuitkeversoort, maar vooralsnog beschouw ik die zware beschuldiging als islamofobisch.

Ik herinner me van mijn eerste kennismaking met Portugal vooral de spotgoedkope drank in de ongezellige kroegen met keihard neonlicht, schetterende televisies en norse inheemsen. George en ik zaten nog in de punkfase en dansten in boerendisco’s de pogo of althans de Kampense versie daarvan.

De locals vonden het vooral raar dat twee buitenlandse mannetjes samen dansten (bij gebrek aan meisjes) maar op ons dronken gehuppel kregen we nauwelijks commentaar.

Overigens vind ik Portugal bijzonder gay friendly en wemelt het van de vriendenparen in de Algarve. Vaak doen die stelletjes iets leuks in de Airbnb-sfeer, kijk maar naar Ik vertrek.

Ik heb Vila Real de Santo António (VRSA) eens het best bewaarde geheim van de Algarve genoemd. Die kwalificatie gaf ik in mijn in 2019 verschenen reisgids voor de Algarve ook aan Albufeira, Faro, Fuseta, Loulé, Moncarapacho, Olhão, Pechão, São Brás de Alportel, Quelfes en Tavira. Er is namelijk niets leukers dan verwarring te zaaien en de lezer op het verkeerde been te zetten.

Mundus vult decipi, ergo decipiatur, zei de oude Petronius: ‘de wereld wil bedrogen worden, dus wordt zij bedrogen’.

Mijn boezemvriend Rob Muntz had na zijn geruchtmakende filmpjes voor het programma Waskracht van de VPRO zoveel stompzinnige interviews gegeven, dat hij er op een gegeven moment schoon genoeg van had en allerlei dingen begon te verzinnen. Al die journalisten aapten elkaar na, nooit stelde iemand een zinnige vraag. Zo vertelde hij eens aan een tijdschrift dat zijn vader onderzoek had gedaan naar ufo’s en marsmannetjes in Area 51 in de woestijn van Nevada en dat hij daar was opgegroeid en er een flinke tik van de molen én van de aardstralen had gekregen. Die onzin werd één op één afgedrukt in het blad en vervolgens begon iedere journalist weer over zijn jeugd in de Verenigde Staten en Area 51. ‘Als de foto’s maar goed zijn’, roept Robbie altijd.

Strafkolonie

Ik vind VRSA een magische plek. Portugal eindigt hier in de Atlantische Oceaan en de Guadiana, de machtige grensrivier met Spanje. De dodenweg N125 begint er, net als de Algarve-boemel naar Lagos in het uiterste westen. De Algarve was tot de komst van de trein bijzonder moeilijk te bereiken vanuit het noorden. De tocht ging per diligence en/of per stoomboot. Dictator Salazar deporteerde dissidenten naar het zuiden en de Algarve kreeg de reputatie van een strafkolonie, een warme Goelag Archipel. In het noorden van Portugal heeft men nog steeds geen hoge pet op van de Algarve, al komt het schone volk uit Lissabon in augustus maar te al graag massaal vakantie vieren in deze ‘achtergebleven’ streek van het land.

In mijn Olhão wemelt het van de stokoude heroïnejunkies. Het verhaal gaat dat die allemaal uit Lissabon en Porto komen en daar voor zoveel overlast zorgden, dat ze met een zakje geld en een aansluitend methadoprogramma naar het zuiden werden gestuurd.

In kroegen is mij vaak verteld dat Olhão de hoerenhoofdstad van Portugal is. De mannen waren altijd op zee, het liefst zo ver weg mogelijk van het gemekker thuis. De onbestorven vissersvrouwtjes moesten hun boodschapjes toch ergens van betalen en van het een kwam het ander. Ik vroeg wel eens: maar wie waren hun klantjes dan, als alle mannen op zee waren?

Mijn leermeester Martin van Amerongen (hoofdredacteur van de Groene Amsterdammer, dat zijn herinnering tot een zegen mag zijn) vertelde me eens dat je een goed verhaal nooit moet doodchecken. Ook adviseerde hij mij nooit en te nimmer in psychotherapie te gaan omdat gekte juist de belangrijkste bron van creativiteit is. Waarvan akte.

Ik schat dat er nu nog rond de twintig hoeren door Olhão scharrelen, de stoephoeren langs de N125 niet meegeteld. Overdag hangen de meiden rond bij de methadonpost in het centrum en na zonsondergang bij de bomba, de nachtpomp tegenover de stinkende visconservenfabriek bij de haven. De beruchtste is de kleptomane heroïnehoer Kika Anali. Haar familienaam is ietwat ongebruikelijk in Portugal.

De butlerhond van Grand Hotel Guadiana

Nadat begin vorige eeuw de spoorlijn van Faro naar Vila Real de Santo António was geopend, werd geprobeerd een aansluitende verbinding met Spanje te maken zodat de reis tussen Lissabon en Sevilla sneller kon. Het treinstation van Vila Real de Santo António lag te ver van de kade met de veerverbinding naar de overkant, dus werd het spoor doorgetrokken naar een tweede station aan de rivier, naast het douanegebouw. Daar zat ook een uitkijkpost van de gevreesde agenten van de PIDE, niet het Turkse brood maar de Polícia Internacional e de Defesa do Estado, de geheime dienst van Salazar. Zo konden ze het bootverkeer over de rivier controleren.

Het spoortje tussen Vila Real de Santo António en Vila Real de Santo António-Guadiana was nog geen kilometer lang en werd in 2015 gesloten. Het dok met het verlaten stationnetje is nu een symbool van het verval van het havengebied. Het spoorbaantje dat de twee stations met elkaar verbond, is verdwenen en het oude traject overwoekerd met onkruid.

Door de opening van de brug over de Guadiana in 1991, verminderde het aantal passagiers op de boten met 90 procent.

Ik mag graag pierewaaien langs de onheilspellende rafelranden van het stadje met zijn verroeste scheepswerven, louche zigeunerkampjes en ruïnes van visconservenfabrieken. Regelmatig pak ik het pontje naar het Andalusische dorp Ayamonte om daar Jabugo-ham en rioja in te slaan.

In een van mijn eerste Volkskrant-columns schreef ik dat ik logeerde in het majestueuze Grand House Guadiana. Dat was een hartstikke geestige column, maar ik had hem bijna geheel uit mijn duim gezogen want het ooit zo schitterende hotel was al jaren dicht en verkeerde in erbarmelijke staat. Wat ik nu ga opschrijven over het boutiquehotel is wel waar want het werd een paar jaar geleden heropend en ik vertoef er terwijl ik dit schrijf.

Het eerste wat ik zag toen de statige hal binnentrad, was de huishond genaamd Junior Butler Grand. Grand is een Portugese waterhond. De Cão d’Água Algarvio, ook wel Cão d’Água Português genoemd, kreeg internationale populariteit toen bleek dat president Barack Obama er eentje had, genaamd Bo. De ‘First Dog’ kreeg gezelschap van Sunny, een teefje van hetzelfde ras. Bo werd vernoemd genoemd naar de kat van de vader van Michelle Obama en die had zijn huisdier weer vernoemd naar de legendarische R & B-muzikant Bo Diddley. Andere bronnen meldden mij dat Bo de initialen zijn van Barack Obama. Die beestjes komen oorspronkelijk uit de Ria Formosa, het beschermde natuurgebied waarin ik woon en waar ze nog steeds worden gefokt.

Honden zijn welkom in de Grand House en dan kan je bij mij niet meer stuk, al denk ik dat de directie van het hotel niet zo blij zou zijn geweest als ik mijn honden Tita, Jamba en Matcha had meegenomen.

Dan zou de tent er binnen de kortste keren weer uitzien zoals ik hem een jaar of negen geleden aantrof. Ik ben neergestreken in de vorstelijke suite om over de Algarve-lijn te schrijven en word vreselijk in de watten gelegd door de Duitse manager, een bijzonder aardige vrouw die al haar hele leven in Portugal woont. Mensen doen wel eens onaardig over Duitsers maar overal ter wereld runnen ze tophotels en sterrenrestaurants, net als Zwitsers en Nederlanders overigens. Dat mag ook wel eens gezegd worden.

Wat ik naast de butlerhond ook een aardige nouveauté in de Grand vind, is de mobiele telefoon die iedere gast krijgt tijdens zijn verblijf. Daarmee kan je op elk moment van de dag de butler van dienst bellen (niet de hond) maar ook de taxi van het huis bestellen om naar de Grand Beach Club te worden vervoerd, gratis en voor niks.

De Grand Beach ligt aan de Guadiana, richting Atlantische Oceaan, en ik heb er goddelijk gegeten. Niet voor niks natuurlijk, maar de prijzen voor verse vis zijn bespottelijk laag en een puike fles wijn heb je voor een tientje.

Ook aardig is het pop-up strandje van de Grand House, midden in een natuurgebied. Er zijn geen sanitaire faciliteiten dus poepen moet je in het struikgewas of van te voren in het hotel. Als je geen wc-papier hebt, kan je met het mobieltje van de Grand House de butler van dienst bellen en die komt dan als de wiedeweerga een rolletje naar het strand brengen, en desgevraagd een lupa, een lunchpakket. Of de butler ook nog veegt, heb ik niet durven vragen.

ADHD

Dat boerse in mij is echt Veluws. Mijn keurige vader zei tijdens het warme eten als mijn jongere broertje Willem en ik poep- en piesgrappen maakten: “Je mag naast mijn bord schijten als je maar niet spettert.” Engelse humor is net zo anaal gefixeerd en ook Portugezen zijn dol op poep & piesgrapjes. Duitsers en Fransen zijn geconstipeerd en dus niet zo scatalogisch ingesteld.

Mijn ietwat kinderachtige manier van vrij associëren komt voort uit een lichte hersenafwijking, zo is mij wel eens voorgehouden. Als kind schijn ik nogal apart (‘artistiekerig’ noemde mama het later) te zijn geweest, maar op de Veluwe werd je in de vroege jaren zestig dan meteen afgeserveerd als een mongool die naar de LOM-school moest. Mijn moeder was hoogbegaafd en zeer spiritueel, maar werd door haar familie in een inrichting geparkeerd omdat haar broers haar voor gek hadden verklaard. Ze had wat psychoses gehad en liep wel eens in haar blote bips over straat, maar wie heeft dat niet gedaan?

Ik heb met mama tientallen kinderpsychiaters bezocht en werd geobserveerd en getest als een resusaapje in de laboratoria van TNO. Eerst werd ik hyperactief bevonden, daarna werd ik opgepimpt tot een MBD’tje: Minimal Brain Damage. Uiteindelijk werd dat ADD, dat suggereerde die ex althans. Ik ben ook niet de beroerdste en fietste op stel en sprong naar Vijverdal, het gekkenhuis van Maastricht. In het dolhuis van Mestreech zat de bekendste ADHD-dokter van Nederland. Het eerste dat hij mij vertelde, was dat ADHD niet bestond, maar dat hij mij toch wilde testen. Hij kende mijn journalistieke werk en vond het kennelijk interessant om eens een normale gek over de werkvloer te krijgen. Ik vertelde hem over de zes kinderen van mijn zus. Vijf daarvan waren door de huisarts op de Ritalin gezet terwijl ze nog piepjong waren. Het waren hoogstens wat drukke kinderen en dat is normaal in zo’n groot gezin. Ik zei tegen de ADHD-dokter dat het een samenzwering was van de farmaceutische maffia. Hij zweeg wijselijk.

Het werd een loodzwaar onderzoek dat weken duurde en de uitslag was zoals de dokter had voorspeld: geen ADHD. Wat ik dan wel heb? Geen idee.

Vogelverschrikker

Aan de Spaanse kant van de Guadiana-rivier liep ooit een smalle spoorlijn tussen Ayamonte en Huelva maar die is helaas opgeheven. Ik had het Grote Spaanse Treinboek bedacht als opvolger van Saudades, maar was zo teleurgesteld door de sloop van dat idyllische lijntje naar Huelva, dat ik dat project voorlopig in de ijskast heb gezet. Het traject is nu deels in gebruik voor de Vía Verde del Litoral: een wandelpad van bijna 50 kilometer.

Ayamonte ziet er lieflijk en ongevaarlijk uit, maar schijn bedriegt. In het kleine haventje worden regelmatig boten ontdekt met enorme ladingen hash en coke. In 2019 vond de politie 350 kilo coke op een jacht dat uit Zuid-Amerika kwam. Het wemelt van de havens en haventjes aan de Costa de la Luz, de kust die zich uitstrekt van Ayamonte tot surfersparadijs Tarifa. De hele zuidkust van Spanje is zo lek als een zeef.

In Ayamonte begon de bestseller Costa del Coke die ik schreef met Ivo Teuling, mijn gabber uit Malaga. We zoefden de brug naar Spanje over en reden prompt in een enorme fuik van de Guardia Civil, met militairen en narcoticabrigadiers met snuffelhonden. Een onlogische controle want de meeste drugs in de Algarve komen vrijwel altijd uit Huelva en Sevilla en niet omgekeerd. Het is echter niet verstandig om zulks tegen de agenten te zeggen. Een bullebak met snor en zonnebril sommeerde ons uit te stappen. De auto werd tot op de asbakken geïnspecteerd, we moesten zelfs onze broekzakken leeghalen. Toen we na een half uur weer verder mochten rijden, haalde Ivo opgelucht adem. ‘Ze hebben speciale doekjes waarmee ze zweet van je hoofd wissen. Binnen een paar seconden kunnen ze zien of je drugs hebt gebruikt, of het nu coke, XTC, speed of heroïne is. En dan ben je zwaar de lul want dan wordt je rijbewijs ingenomen. En dan kunnen wij met de bus. Lekker cool.’

Ik vond deze Spaanse dienstklopper nog redelijk netjes. De Duitsers – daar zijn ze weer – zijn veel erger. Ik had ergens in de jaren zeventig een vriendinnetje in Kassel in Duitsland en pakte vaak de trein op station Ede-Wageningen naar Keulen. Ik zat nog een beetje in mijn hippiefase, de punk kon ieder moment uitbreken. Ik moet wel zeggen dat ik bizar gekleed was, met mijn Afghaan-jas van stinkend kamelenleer, afgezet met bont. Verder droeg ik een roze zonnebril. roze en knalgele corduroy broeken en liep ik bij voorkeur in een vuurrood glimmend hemd met allemaal spiegeltjes erin. Uiteraard droeg ik cowboylaarzen met enorme punten en scheve hakken. Eigenlijk was ik gewoon een stinkhippie, een beetje Dennis Hopper in Easy Rider zeg maar. Mama noemde me liefkozend haar vogelverschrikker.

Het was altijd bal bij de grensovergang. Ik werd als eerste uit de trein geplukt, en hupsakee, dan werd mijn poepgat gevisiteerd.

Ik werd gelukkig al snel punk, maar daar waren de oosterburen ook niet blij mee. Het was de tijd van de Rote Armee Fraktion, dus de de Duitse douaniers waren erg zenuwachtig en bang voor aanslagen. Ik was niet zo maf dat ik dope meenam naar Duitsland. Aan mij is geen smokkelaar verloren gegaan. Ik pretendeerde übercool te zijn, met mijn geforceerde pokerface, maar zodra ik iets met een uniform en een pet zag, flipte ik de pan uit.

Het wonder van Portugal

Op de Dag des Heeren rijdt de Algarve-boemel zeer sporadisch. De stationsrestauratie in Olhão zit potdicht, het is bloedheet en bovendien heb ik geen mondkapje bij me. In Portugal ging de eerste lockdown in op zondag 15 maart. Op vrijdag 13 maart vloog ik van Amsterdam naar Faro. Ik had twee super spread events bezocht: het Boekenbal in de Stadsschouwburg en het Boeckenbal in de de Bullekerk in Zaandam dat ik samen met Rob Muntz en mijn uitgever Otto organiseerde.

Ik kan nogal klef zijn en heb vrijwel iedereen die ik tegenkwam gezoend en geknuffeld, maar coronaklachten kreeg ik niet. De sfeer was lacherig, men had geen idee wat het Chinese virus precies inhield en er werd toen al flink pleepapier gehamsterd.

De Algarve was tijdens de eerste maanden van de confinamento, de lockdown, een spookhuis. De regels waren zeer streng en er was amper iemand op straat.

Het dragen van de máscara werd landelijk verplicht sinds maandag 16 maart – op straffe van een boete tussen de 90 en 500 euro – in het openbaar vervoer, in alle besloten ruimten, naast inachtneming van een afstand van twee meter. De internationale media doopten de relatief succesvolle aanpak van de coronacrisis door de regering in Lissabon om tot ‘Het wonder van Portugal’. Begin februari al hingen in de metro van Lissabon posters die waarschuwden voor Covid-19.

Wat mij fascineert, is het feit dat iedere wappie in Nederland een wetenschappelijk onderbouwde mening heeft over de zeer complexe pandemie, of het nou over Chloroquine en kurkuma als medicijn gaat of over virusverspreiding via 5G, graancirkels en de afhaalchinees.

In Portugal is geen enkele discussie geweest over het verplicht dragen van het mondkapje, hetgeen niet zo gek is na een dictatuur van veertig jaar en het schrikbewind van een enge geheime dienst. Politiemannen zijn dienstkloppers, net als alle andere petdragers in Portugal. Discussiëren is niet raadzaam, nederig gedrag wel. ‘s Lands wijs, ‘s lands eer & when in Rome, do as the Romans do. Nederland telt zeventien miljoen bondscoaches en evenveel coronaprofessoren. Aktiekomitee Viruswaanzin brult heel stoer dat de enige angst die je moet vrezen de angst zelf is. Een demonstratie in Berlijn deze zomer, georganiseerd door de ‘Versammlung der Freiheit’, bestond volgens Duitse media uit een allegaartje van extreem-rechts, anti-vaxxers en ouwe hippies van het niveau van de spirituele woongroep Contact & Muziek uit Utrecht die – met fatale gevolgen – op een streng dieet van ‘lichtvoeding’ leefde. Een Nederlandse man werd begin september in het Portugese Faro een vliegtuig uitgezet, nadat hij weigerde een mondkapje op te doen en zich agressief gedroeg. Het leverde de bijna 150 passagiers een uur vertraging op. De passagier weigerde de aanwijzingen van de stewardess op te volgen en ook de piloot werd erbij gehaald. Volgens Transavia ging dat gepaard met de nodige verbale agressie tegen de medewerkers van de vliegmaatschappij en medepassagiers. Ik ben nog steeds razend benieuwd of de vrijheidsstrijder ook nog zo’n grote bek had op het politiebureau van Faro.

Vandaag ben ik mijn mondkapje vergeten en kan ik dus niet met de trein reizen. De conducteurs van de CP zijn onverbiddelijk. Daarom besluit ik over het spoor naar het stationnetje van Fuseta te gaan wandelen, zoals hobo’s in de Verenigde Staten dat deden tijdens de Great Depression. Die waren echter dakloos en op zoek naar een baantje, terwijl ik behuisd ben en veins dat ik werk. Het is een heuse sentimental journey want negen jaar geleden stapte ik met mijn schaarse bezittingen in een rugzak uit op het stationnetje van Fuseta, acht kilometer verderop. Ik wil die sensatie van ultieme vrijheid opnieuw beleven, maar nu zonder drie blaffende, zeer nerveuze honden.

Spoorlopen is niet fijn want de bielzen liggen te dicht bij elkaar. Daartussen wemelt het van vlijmscherpe kiezel, grind en ander gesteente. Ik ben fakir noch masochist. Gelukkig loopt er langs het spoor een geitenpaadje, overwoekerd door brandnetels, cactussen en distels, maar minder irritant dan het ballastbed onder de rails. Een draisine, een soort lorrie die op spierkracht over de rails rijdt, zou nu handig zijn. Die zag ik vroeger wel eens in stomme films of in Comedy Capers maar het kan ook in een cartoon van de Road Runner (die keigekke grote renkoekoek die altijd maar die arme wolf aan het pesten is) zijn geweest.

Draisines worden gebruikt voor inspectieritten en om de spoorarbeiders naar de plaats van de spoorwerken te vervoeren.

De draisine en de hobo staan voor mij gelijk aan vrijheid want als kind wilde ik maar één ding: vluchten. Runaway child, runaway wild.

Tienertoer