Voor mijn ouders

LEVEN IN TWEE WERELDEN

‘Je moet, zoals in mijn geval, van de ene naar de andere kant van de scheidslijn zijn gegaan om te ontsnappen aan de onverbiddelijke logica van wat vanzelfsprekend is en het vreselijke onrecht opmerken van de ongelijke verdeling van kansen en mogelijkheden.’

Didier Eribon

‘Klasse is iets onder je kleren, onder je huid, in je reflexen, in je psyche, in de kern van wie je bent.’

Annette Kuhn

‘De schaamte is de verwarde en pijnlijke expressie van de bewustwording van klassenverschillen en wordt allengs een spoor dat ertoe aanzet om de stilte te verbreken, en je los te maken van een onverdraaglijke situatie.’

Chantal Jacquet

‘Sociale mobiliteit is veel meer dan simpelweg een romantische stijging op de maatschappelijke ladder. Het is een verandertraject dat bol staat van confrontaties met jezelf. Maar bovenal is het eenzaamheid.’

Tim ’S Jongers

TRANSKLASSE

LEVEN IN TWEE WERELDEN

© 2023 Mediawerf Uitgevers Eerste druk 2023

Eindredactie: Ria Harmelink Journalistieke Producties – www.riaharmelink.nl

Omslagontwerp en vormgeving: Peter Bos, Houdbaar - www.houdbaar.nl

ISBN/EAN: 9789083296388

www.mediawerf.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16 Auteurswet 1912, juncto het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht. Voor het overnemen van delen uit de uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken dient men zich tot de uitgever te wenden.

Inhoud

Introductie

1. Een transklasse

. De uitzonderingen

. Transklasse

. Heterogene groep

. Factoren die sociale mobiliteit bevorderen

. Familieachtergrond

. Woonplaats

. Contact met andere klasse

. Onvrede en verlangen

. Factoren in de persoon

. Factoren in de maatschappij

. Sociale mobiliteit

. Vrouwen en kinderen van arbeidsmigranten

. Tot slot

2. Besef tot een klasse te behoren

. Bewust worden van klasse

. Wat is eigenlijk een klasse?

. Van klassen naar soorten kapitaal

. Andere indeling in klassen

. Hoe klassen zich onderscheiden

. Klasse in internationale context

. Verdwijnende middenklasse of juist één grote middenklasse?

. Klasse taboe?

. Meritocratisch ideaal

. Winnaars en verliezers

. Tot slot

3. School en studie

. Het ouderlijk milieu

. Naar school

. Schoolsysteem

. Voorbeelden en mentoren

. Onbekendheid met hoger onderwijs

. Voorzichtige en bereikbare studiekeuze

. De studie valt tegen

. Eerstegeneratiestudent

. Lange leerweg

. Tot slot

4. Werken

. Werk als economische noodzaak

. Werken naast de studie

. Werk als emancipator

. Van krantenjongen tot miljonair

. Hard werken

. Andere houding, andere keuzes

. Andere vaardigheden

. Het spel en de knikkers

. Geld verdienen

. Schaamte over nieuwe rijkdom

. Tot slot

5. Loskomen van het milieu

. Besef dat je anders bent

. Afstand nemen

. De achterblijvers

. Ongemak en schuldgevoelens

. Contact met het ouderlijk huis

. Tot slot

6. In een nieuw milieu

. Razendsnel aanpassen

. Achterstand inhalen

. Nieuwe sociale vaardigheden aanleren

. Communicatie

. Bedriegersfenomeen

. Ambivalentie

. Subtiele afkeuring

. Tot slot

7. De schaamte van een transklasse

. Wat is schaamte?

. Schaamte en schuld

. Sociale schaamte

. Gevolgen van schaamte

. Schaamte over de schaamte

. In het reine komen met schaamte

. Tot slot

8. Jezelf blijven. Of worden.

. Vier uitdagingen

. Transklasse en identiteit

. Determinatie èn zelfbepaling

. Deconstructie van wie je bent (geworden)

. Je inzetten voor de samenleving

. Bestemming bereikt?

. Tot slot

9. Transklasse, schaamte en schrijven

. Drijfveren om te schrijven

. Schrijven over de lagere klasse

. Autobiografisch schrijven

. Nieuwe uitdrukkingsvormen

. Autobiografisch maar niet subjectief

. Stem van de lagere klasse

. Opkomen voor de onderkant

. Tot slot

10. Slotbeschouwing

. Is de sociale lift kapot?

. Zijn we wel zo’n egalitair land?

. De bedreigde middenklasse

. Meritocratie werkt averechts

. Een 21e-eeuws perspectief op klasse

. Diffuse sociale verschillen

. Het taboe op schaamte

. Het belang van individuele levensverhalen vertellen

. Verschillen benoemen

. Bruggen bouwen

. Meritocratie indammen

Register

Literatuur

INTRODUCTIE

‘Daar hoef je je toch niet voor te schamen!’, zei een vriend tegen me toen ik vertelde over mijn afkomst als tuindersdochter en over mijn plan om hierover te schrijven. Hij bedoelde het goed, maar schaamte laat zich helaas niet door rationele overwegingen aan de kant schuiven. Bovendien: klopte het wel dat ik me schaamde voor mijn afkomst?

Inderdaad heb ik indertijd aan de universiteit waar ik werkte verzwegen dat mijn ouders niet meer onderwijs hadden genoten dan de huishoudschool en de tuinbouwschool. Ik kende sociale schaamte, voor het milieu waaruit je afkomstig bent of waartoe je behoort, voor de armoede thuis, voor de taalfouten van ouders. Maar mijn gevoelens over de plek waar ik was geboren en die ik was ontgroeid, waren veel meer gelaagd dan slechts schaamte. Ook opluchting en verwarring, schuldgevoelens, verdriet en woede spelen een rol wanneer je – zoals ik – het milieu van afkomst hebt verlaten, en tegelijkertijd daarmee onlosmakelijk verbonden blijft. Wanneer je in twee werelden tegelijk leeft of, zoals de Fransen het zeggen, wanneer je met je achterwerk tussen twee stoelen zit. Lange tijd heb ik gedacht dat het aan mij lag dat ik niet paste tussen mijn universitaire collega’s met hun ingewikkelde woorden en culturele kennis. Totdat ik naar mijn levensloop keek in termen van klasse en ontdekte dat ik een reis had afgelegd die mij in een ander milieu had gebracht. Natuurlijk was ik blij met mijn nieuwe leven, maar toch voelde ik me er niet helemaal thuis. En mijn ouderlijk huis was ik inmiddels ontgroeid.

Dit boek gaat over die reis, die vele mensen hebben afgelegd toen ze gingen studeren of klommen op de maatschappelijke ladder. Meer nog dan een reis is het een transitie, een structurele verandering in wie je bent en hoe je denkt. Hoe vormt die ervaring jou als mens? Welk verschil maakt het in hoe je in de wereld staat? Wat heb je moeten achterlaten en wat heb je in de nieuwe wereld gevonden? Welke kwaliteiten heb je ontwikkeld, juist omdat je in je eentje je vleugels hebt uitgeslagen? Hoe zorg je dat je onderweg niet vergeet waar je vandaan komt, dat je blijft zien dat anderen niet dezelfde kansen krijgen? En hoe probeer je een eigen plek in te nemen in een nieuw milieu?

Dit boek gaat ook over mensen die een eigen plek hebben ingenomen in een hoger opgeleid milieu, en tegelijkertijd waarden koesteren die ze van huis uit hebben meegekregen. Het vertelt de verhalen van mensen die een ander leven voor zichzelf hebben gecreëerd zonder de band te verbreken met het gezin waaruit ze afkomstig zijn.

In de statistieken heten wij de opwaarts mobielen of sociale stijgers. Eerlijk gezegd heb ik een bloedhekel aan die termen. Het suggereert dat het doel is hogerop te komen en dat je, als je eenmaal het doel bereikt hebt en volkomen geïntegreerd bent, niet meer bij degenen onderaan de ladder wilt horen.

De werkelijkheid is dat velen zoals ik hogerop kwamen omdat we nieuwsgierig waren en meer wilden ontdekken van de wereld. Omdat we goed konden leren en de kans kregen om ons te ontwikkelen, kansen die onze ouders ons gaven omdat zij ze zelf niet hadden gekregen. Het resultaat was dat we hogerop kwamen, dat we onze sociaaleconomische positie verbeterden. Maar de prijs die we, in meer of mindere mate, betaalden was het besef niet meer bij het milieu van afkomst te horen, en ook niet helemaal thuis te zijn in het nieuwe. Hoewel we allemaal hulp hebben gehad op ons pad, was het dikwijls een eenzaam avontuur.

In plaats van sociale stijger gebruik ik in dit boek de term transklasse, een term die de Franse filosofe Chantal Jaquet (2014) introduceerde. De term duidt op een transitie van de ene naar de andere klasse en gaat niet zozeer over de bestemming als wel over de reis. Transklasses zijn geen uitzonderlijke helden die het op eigen kracht gemaakt hebben. Transklasse ben je door het traject dat je hebt afgelegd.

Daarbij is de groep zeer divers. Het omvat arbeiderskinderen die als eerste in hun familie een universitair diploma behaalden, kinderen die opgroeiden in armoede en nu adviseren over armoedebeleid, mensen die via bedrijfsopleidingen hogerop zijn geklommen, autodidacten en ondernemende mensen die een eigen bedrijf hebben opgebouwd, politici die binding hebben gehouden met het eenvoudige nest waar ze uit komen en mensen die dankzij een specifiek talent miljonair werden. Ze hebben een ding gemeen: ze kennen meerdere sociale milieus en hebben geleerd om te leven in twee werelden.

Hoewel sommige sociologen beweren dat sociale klasse in Nederland geen geschikte categorie meer is om de huidige veelkleurige samenleving te beschrijven, is klasse niet verdwenen. In de belevingswereld van mensen zijn klassenverschillen overal aanwezig. Interviews met transklasses, waarin ze een gedetailleerde beschrijving gaven van hun pad, lieten zien met hoeveel subtiele (en soms niet zo subtiele) klassenverschillen zij te maken hebben gehad. Zelfs studenten met een migratieachtergrond geven aan dat ze soms meer last hebben van hun klasse-afkomst dan van hun etnische afkomst.

In dit boek laat ik de meer genuanceerde werkelijkheid zien achter de statistieken rondom sociale mobiliteit en toon ik aan hoe springlevend klasse is in onze maatschappij. Wie stromen er door naar een ander sociaal milieu? Waarom zij wel en anderen niet? Welke factoren spelen daarbij een rol? Hoe ontdekken ze de verschillen tussen klassen en hoe leren ze zich een plek verwerven? Welke obstakels overwinnen ze en welke hulp krijgen ze onderweg?

Nederland geldt als een egalitaire samenleving, waar afkomst er niet meer toe doet. Daardoor zijn we nauwelijks gewend om over ons leven na te denken in termen van klasse. Dat geldt ook voor de mensen die ik voor dit boek heb geïnterviewd. Mijn vragen wierpen soms een nieuw licht op hun ervaringen. Wanneer klasse een taboe vormt, kan het bevrijdend zijn om te vertellen over de omstandigheden die je in hoge mate hebben gevormd. Daarnaast leverden de gesprekken bij de meesten herkenning op van het gevoel in twee werelden te leven.

Ik vind het belangrijk om te erkennen uit welke klasse je afkomstig bent en hoe dat je heeft gevormd, hoe die context je blik op de werkelijkheid beïnvloedt. Het maakt de dialoog tussen verschillende sociale groepen transparanter en zuiverder. Die erkenning prikkelt mensen in een bevoorrechte positie om zich bewust te zijn van hun privileges en meer compassie te hebben met degenen die het minder getroffen hebben, puur door de plek waar hun wieg stond. Het is niet mijn bedoeling om geprivilegieerden te veroordelen of om het debat verder te polariseren, maar om samen tegenwicht te bieden aan de groeiende ongelijkheid in de samenleving.

Het beleid in ons land wordt gemaakt door politici en ambtenaren die zelden hebben ervaren hoe het leven onderaan de sociale ladder eruitziet. Ons onderwijs dat sterk gericht is op prestaties en toetsscores zorgt ervoor dat kinderen uit lagere milieus minder kansen krijgen en achterblijven. Door het niet te hebben over klasse en klasse-ongelijkheid houden we de illusie in stand dat elk individu dezelfde kansen heeft. Met dit boek probeer ik niet alleen aandacht te vragen voor het traject dat transklasses afleggen, maar ook de discussie over klasse en sociale ongelijkheid een nieuwe impuls te geven.

Hoewel mijn ervaringen als transklasse persoonlijk zijn, zijn ze niet individueel. In de gesprekken met andere transklasses ontstond, ondanks de dikwijls sterk uiteenlopende levensverhalen, veel herkenning bij het pad dat we hebben bewandeld. Die persoonlijke ervaringen heb ik in dit boek samengebracht. Door de romans en autobiografieën van schrijvers die uit een eenvoudig nest afkomstig zijn en met hun pen een stem geven aan de onderklasse begon ik de sociale en politieke reikwijdte te zien van mijn ervaringen. Daarom heb ik naast persoonlijke verhalen ook sociologische, filosofische en psychologische analyses van (aspecten van) sociale mobiliteit opgenomen.

Voor het delen van hun ervaringen wil ik mijn dank betuigen aan Frank, Henk-Jan, Jacques, Marjan, Angelique, Bas, Els, Hans, Bas, Huub, Arno, Marieke, Joke, Rien, Jan, Kees, Jos, Angélique, Gerard, Pauline, Ankie en Marga. Voor het kritisch meelezen dank ik Inge Polak, Jan Deelstra, Jacques Mulders, Angelique Kleijne en Willem Mastenbroek. Mijn ouders ben ik dankbaar dat ze mij de kansen hebben gegund die ze zelf niet hebben gekregen. En mijn geliefde Inge bedank ik bovendien omdat zij me weer terug op het spoor zette van non-fictie om mijn verhaal te vertellen. Je hebt me aangemoedigd om me niet te laten verlammen door mijn schaamte, maar deze grondig te onderzoeken.

Lenette Schuijt

Amersfoort, maart 2023

1.

EEN TRANSKLASSE

Ik ben geboren in een katholiek tuindersgezin in het Westland. Mijn vader was de oudste zoon in een gezin van tien kinderen. Samen met zijn broer werkte hij in het tuinbouwbedrijf van zijn vader, die de grond pachtte van een rijke Hagenaar. Mijn moeder kwam ook uit een tuindersfamilie en was de vijfde van acht kinderen. Beiden hebben ze nauwelijks meer opleiding genoten dan de lagere school, maar mijn vader heeft zich verder ontwikkeld via een avondstudie aan de tuinbouwschool. Ik ben de oudste en de enige in het gezin die een universitaire studie heeft afgemaakt. Mijn beide broers zijn leraar in het onderwijs. Van mijn (55) neven en nichten hebben vijf kinderen een universitaire opleiding gevolgd en een heeft een universitaire studie afgebroken. Lange tijd was ik een uitzondering, het meisje dat altijd maar ‘doorleerde’ en niet dacht aan trouwen. Mijn academische opleiding heeft me ver gebracht. Ik heb voor internationale bedrijven gewerkt, uitstekend verdiend en een nieuwe ‘familie’ gevonden onder intellectuele en kunstzinnige vrienden.

Toch kan nog altijd het gevoel opduiken dat ik mijn achterstand niet meer zal inhalen, dat ik door de mand zal vallen, of dat ik er nooit bij zal horen.

De mensen die er in slagen de sociale ladder te beklimmen zijn nog altijd uitzonderingen. Zij roepen bewondering op vanwege hun doorzettingsvermogen en uitzonderlijk harde werken. Ze zijn het prototype van de American Dream die uitkomt, de mythe die doet geloven dat iedereen rijk kan worden en succes kan hebben dankzij moed, wilskracht en hard werken. De aanhangers van het meritocratische ideaal zien in deze uitzonderlijke wonderkinderen het bewijs dat het inderdaad persoonlijke verdienste en niet afkomst is wat telt.

Joop van den Ende is zo’n uitzondering. Hij groeide op in een arbeidersgezin van vier kinderen. Zijn vader was machinist op een locomotief en na de oorlog werkte hij in de huishoudelijke dienst van een ziekenhuis. Zoon Joop wilde aan het toneel, maar toen duidelijk werd dat zijn talent daarvoor tekortschoot, zette hij een theaterbureau op en groeide uit tot de mediamagnaat die televisie en musical in Nederland sterk heeft beïnvloed. Voor zijn werk kreeg hij talloze onderscheidingen en inmiddels is hij miljardair.

In dit hoofdstuk beschrijf ik de groep mensen die afkomstig is uit de lagere klasse en die, dankzij opleiding, werk of een speciaal talent of artistieke roem, in een meer welgesteld milieu terecht is gekomen. Allereerst bespreek ik de verschillende manieren om deze groep te beschrijven. Daarna onderzoek ik de factoren die kunnen verklaren waarom sommige (en niet alle) kinderen uit een lager milieu erin slagen hun maatschappelijke positie te verbeteren. Tot slot zoem ik uit naar het verschijnsel sociale mobiliteit: naast de cijfers over sociale stijging en daling geef ik een analyse van de positie van vrouwen en etnische minderheden in deze cijfers.

Hoe noemen we de uitzonderingen?

Wat is een goede term om te spreken over mensen die uit een lagere klasse afkomstig zijn en die zijn opgeschoven naar een hogere klasse? De mensen die van een dubbeltje een kwartje zijn geworden? Meestal spreken we van sociale klimmers of stijgers, of opwaarts mobielen: zij verbeteren hun levensomstandigheden en komen in een hogere klasse terecht. Het Angelsaksische taalgebied hanteert de vergelijkbare term social climber of social riser, het Duits spreekt van Aufsteiger. Allemaal begrippen die naar een hiërarchie verwijzen. Maar wat is hogerop? Hoger opgeleid, hogere inkomsten, hogere status? Het begrip suggereert dat hoger beter is en wekt de suggestie dat iemand er bewust naar streeft om hogerop te komen, meer te verdienen of meer status te verwerven. De meeste mensen echter die ik voor dit boek heb geïnterviewd gaven aan dat hun nieuwe sociale positie niet hun intentie was, maar het gevolg van hun voortgezette opleiding.

De Franse taal gebruikt het begrip transfuge de classe, dat letterlijk ‘overloper’ betekent. Dit begrip suggereert niet alleen een waardeoordeel, maar heeft ook de associatie met opgaan in de nieuwe klasse en verraad aan de eigen afkomst. Termen als parvenu, nouveau riche verwijzen naar iemand die tot aanzien en rijkdom is opgeklommen en zich daar op laat voorstaan, veelal zonder het bijbehorende beschavingsniveau. Ook het Engelstalige begrip class-passers is niet neutraal. Het woord passing (doorgaan voor) werd gebruikt voor lichtgekleurde zwarte Amerikanen en men sen van gemengd etnische afkomst die konden doorgaan voor wit. Geleidelijk aan is de term verbreed naar vrouwen die doorgingen voor man, lesbische vrouwen en homoseksuele mannen die zich voordoen als hetero en onder de dekmantel van een huwelijk een geaccepteerd bestaan konden leiden. Passing is een vorm van zelfbehoud in situaties waarin je ware identiteit laten zien gevaarlijk kan zijn, zoals in de film Passing (2021), waar een zwarte vrouw ontdekt dat haar jeugdvriendin, die zich voordoet als een blanke, een zware emotionele tol betaalt voor het ontkennen van haar afkomst. Bij class-passing gaat het om mensen uit de lagere klasse die het gedrag imiteren van de hogere klasse. Zo neemt de bloemenverkoopster Eliza Doolittle in het toneelstuk Pygmalion spraaklessen zodat ze kan doorgaan voor een lady (Shaw, 2018). Class-passing gaat dus over de vaardigheid om een andere identiteit aan te nemen en zo bij een andere groep te horen. Class-passers proberen letterlijk om iemand anders te worden.

De hiervoor genoemde termen suggereren dat deze mensen zijn doorgedrongen tot een nieuwe groep en hun ‘eigen’ groep hebben achtergelaten. Zij hebben zich helemaal in de nieuwe klasse genesteld en daarvoor de banden met hun afkomst doorgesneden en ontkennen zelfs zulke banden te hebben. De groep die ik in dit boek onderzoek zijn juist diegenen die weliswaar tot een andere klasse behoren, maar de verbinding met hun afkomst niet hebben verbroken.

Een andere veelgebruikte term is klassenmigrant. Dit begrip werd geïntroduceerd door de Nederlandse antropoloog Cinan Cankaya, die in een achterstandswijk in Nijmegen opgroeide als zoon van Turkse gastarbeiders (Cankaya, 2020). Het begrip verwijst naar de migratie of verhuizing van de ene wereld naar een andere, waarbij alle emoties waar migranten mee te maken hebben ook gelden voor klasseverhuizers: verlies, gespletenheid, vervreemding en eenzaamheid. De term klassenmigrant is neutraler en niet-hiërarchisch, maar heeft voor veel mensen toch een negatieve bijklank. Toen ik iemand op sociale media vroeg of hij misschien een klassenmigrant was, reageerde hij beledigd en blokte me.

De Belgische sociaal pedagoog Mick Matthys, zelf ook afkomstig uit een arbeidersgezin, voerde een promotieonderzoek uit naar universitair afgestudeerden afkomstig uit het arbeidersmilieu, een biografisch onderzoek naar hun loopbanen. Hij spreekt over universitair afgestudeerden uit het arbeidersmilieu en noemt ze doorzetters, omdat zijn respondenten een lange en moeizame weg hebben afgelegd (Matthys, 2010). Maar sociale stijging verloopt niet alleen via een universitaire opleiding; het kan ook via werk en avondopleidingen gerealiseerd worden; de groep sociale stijgers is veel diverser dan universitair afgestudeerden.

De laatste jaren wordt ook de term eerstegeneratiestudenten gebruikt: jongeren van wie de ouders geen hbo- of academische opleiding hebben. Als eerste in hun familie gaan zij naar de universiteit. Ook dit begrip heeft een beperkte reikwijdte; bovendien heeft het vooral betrekking op de universitaire studie en niet op de loopbaan na het behalen van een mastertitel.

Een wat meer tot de verbeelding sprekende term is die van straddler, geïntroduceerd door de Amerikaanse journalist Alfred Lubrano. Deze zoon van een metselaar deed onderzoek naar mensen die uit de werkende klasse afkomstig zijn. Een straddler is iemand die wijdbeens staat of met een been aan elke kant op een hek zit. Het beeld geeft de dubbelheid weer die veel mensen uit zijn onderzoek hebben ervaren: een been in twee verschillende sociale milieus (Lubrano, 2004). Deze dubbelheid spreekt ook uit de term die politicoloog en bestuurskundige Tim ’S Jongers gebruikt: spreidstand burgers (de Volkskrant, 6 juni 2022). Daaronder verstaat hij mensen die met hun ene voet in de ene, en met hun andere voet in een andere wereld staan.

Transklasse

De Franse filosofe Chantal Jaquet (2014) introduceerde het begrip transclasse. Zij was goed bekend met de theorie over sociale reproductie van de Franse socioloog Pierre Bourdieu, die stelt dat kinderen vrijwel altijd eenzelfde sociale positie als hun ouders krijgen en dat de klassenstructuur zich dus ‘reproduceert’ (Bourdieu, 1979). Chantal Jaquet was gefascineerd door een lacune in zijn werk: de uitzonderingen (de non-reproductie). Ze begon een onderzoek naar deze groep, door zowel uiterst individuele verhalen te bestuderen (onder andere in de literatuur) als door te onderzoeken hoe deze individuen zich verhouden tot hun sociale omgeving. Daarmee ontstond breder inzicht in de sociale werkelijkheid van transclasses en in de factoren en voorwaarden die de transitie naar een andere klasse kunnen verklaren. Wat maakt nu dat de ene persoon uit de onderklasse wel en een ander, soms uit hetzelfde gezin, niet de sociale ladder beklimt?

Het voorvoegsel trans verwijst niet naar een stijging, maar naar de beweging van de ene naar een andere klasse. Het begrip bevat geen oordeel; het is een meer neutrale term voor een transitie, een verschuiving. Het kan betrekking hebben op iemand die door zijn succes in een bevoorrecht milieu is terechtgekomen, maar ook op iemand die door pech in een lagere economische klasse belandt. Met deze term wordt het accent verlegd naar het proces van verschuiven en de ervaringen en gevoelens die iemand daarbij heeft. Het begrip gaat dan ook niet alleen over een verandering van economi sche status (inkomsten, vermogen, welvaart), maar ook over sociale en culturele verandering: andere taal, andere omgangsvormen, andere smaken, andere opvoeding (Jaquet, 2014).

In dit boek gebruik ik vooral deze term, in een vertaalde versie: transklasse. Toch zal ik omwille van de leesbaarheid af en toe ook klassenmigrant of sociale klimmer gebruiken, zonder de negatieve connotatie van verrader of overloper. In dit boek richt ik mij vooral op de verhuizing van een lagere sociaaleconomische klasse naar een meer welgestelde en laat ik sociale daling grotendeels buiten beschouwing. Transklasses met een migratieachtergrond komen zijdelings aan bod. Ook zij zijn gestegen op de sociale ladder; zij krijgen echter niet alleen te maken met uitsluiting op grond van sociaaleconomische status, maar ook op grond van taal, huidskleur en cultuur.

Een transklasse is – in tegenstelling tot de transfuge of de overloper – niet helemaal overgegaan tot de andere klasse. Hij of zij heeft iets behouden van het oorspronkelijke milieu en heeft zich de gewoonten eigen gemaakt van de nieuwe klasse waartoe hij of zij nu behoort. Dat maakt dat de meeste transklasses een soort gespletenheid ervaren, het besef tussen twee werelden te leven. Ze behoren (min of meer) tot beide klassen en tegelijkertijd voelen ze tot beide milieus een zekere afstand, hetgeen kan leiden tot innerlijke spanningen om de dikwijls tegengestelde waarden van beide milieus in zichzelf te verzoenen.

Zo beschrijft schrijfster Eimear McBride, dochter van Ierse ouders die beiden in de verpleging werkten, haar gevoel toen ze na een theateropleiding in Londen weer naar Ierland ging: ‘En als je teruggaat merk je grappig genoeg dat je het meisje bent geworden dat is weggetrokken naar Londen. De cultuur die zo’n groot deel van je heeft gemaakt tot wie je bent, ziet jou ineens als niet langer gerechtigd om er aan deel te nemen. En natuurlijk wil je dat ook niet, want als dat wel zo was, zou je überhaupt niet verhuisd zijn.’ (The London magazine, 22 oktober 2021)

Ook Pierre Bourdieu onderkende aan het einde van zijn leven een ambivalentie in zijn werk en leven. Hij werd geboren in de Pyreneeën als zoon van een tuindersknecht die later een baan als postbode kreeg. Met hulp van een leraar kreeg Pierre toegang tot de École Normale Supérieure in Parijs, waar hij filosofie studeerde. Tijdens zijn militaire dienstplicht in Algerije kreeg hij, door het contact met de Algerijnse bevolking, meer aandacht voor sociologie. Hij voerde enkele etnologische studies uit en ontwikkelde een eigen onderzoeksmethode. Daarmee plaatste hij zich lager in de academische hiërarchie, waar de ‘intellectuele filosofen’ de dienst uitmaakten. Maar in die academische kringen voelde hij zich toch al niet zo thuis. Hij vroeg zich af waarom hij bepaalde standpunten van collega’s niet kon omarmen, en waarom hij zo sterk hechtte aan bepaalde onderzoeksmethoden. Zo kon hij zich noch helemaal vinden in de existentialistische filosofie van Jean-Paul Sartre, die een grote plaats toekent aan het individu om te handelen ongeacht de omstandigheden, noch in die van Claude Levi-Strauss die stelt dat structuren in de maatschappij in hoge mate de handelingsruimte van een individu bepalen.

Volgens Bourdieu worden de handelingen van individuen weliswaar deels bepaald door structuren en systemen in de maatschappij, maar tegelijkertijd heeft het individu ruimte om ongeacht de omstandigheden eigen keuzen te maken (puissance d’agir). Er is sprake van reproductie van bestaande verhoudingen, maar het is ook mogelijk om je sociale positie te wijzigen. Volgens hem is er sprake van een wisselwerking: er zijn determinerende factoren, maar elk mens heeft ook de mogelijkheid zichzelf te vormen. Daarvan was hij zelf het bewijs (Bourdieu, 2004).

Om deze ambivalentie te duiden ontwikkelde hij het begrip habitus clivé. De term habitus staat voor de gewoonten en waarden van een maatschappelijk veld. Dit vormt een sociaal en cultureel erfgoed; het bakent een groep af met collectieve gewoonten die van generatie op generatie worden doorgegeven. De term clivé wijst op een gespleten habitus: wanneer je bestaansvoorwaarden zo ingrijpend veranderen gedurende je leven dat je de coherentie van het behoren tot een sociale groep verliest en jezelf als innerlijk verdeeld ervaart.

Niet alle transklasses beleven deze verdeeldheid even sterk, dat hangt af van de te overbruggen afstand, steun van de familie en de mate van integratie in het nieuwe milieu. Kinderen met een migratieachtergrond blijven over het algemeen sterker verbonden met hun ouders, ook al is de klim op de ladder soms groter (van ongeletterd naar academisch). ‘Het hart in de ene klasse, het hoofd in de andere, en buikpijn van deze vertwijfeling’, verzucht politicus en arbeiderszoon Ron Meyer. ‘Waarom is het onmogelijk om me op twee plekken thuis te voelen? Waarom voelt genieten van intellectuele uitdagingen als verraad?’ (Meyer, 2021 p. 48-49).

Waar sociale mobiliteit meestal wordt beschouwd als een positief fenomeen, een aanwijzing dat de samenleving iedereen kansen geeft en dat elk kind zijn of haar sociale positie kan verbeteren, laat het begrip habitus clivé de keerzijde zien van een dergelijk succes. Het beklimmen van de sociale ladder vergroot niet slechts iemands inkomen of iemands mogelijkheden om het werk te doen waar hij of zij van houdt; het leidt ook tot een ingrijpende verandering van de mens die hij of zij is.

Deze ‘ontworteling’ dwingt tot reflectie op de eigen identiteit: wie ben ik, waar wil ik bij horen? Voor jongeren uit hogere klassen is hun identiteit veel meer een gegeven, iets waar ze niet bij stilstaan, zoals duidelijk wordt in De zeven vinkjes van Joris Luyendijk (2022). Maar als je je tussen twee werelden bevindt is het ontwikkelen van een authentiek en heel zelf een uitdaging, zoals we zien in hoofdstuk 8. Een transklasse is dus iemand die beide klassen op de een of andere manier in zichzelf weet te verenigen. Een man of vrouw die in het comfortabele middenklassebestaan nooit de armoede vergeet uit de jeugd, de beproevingen van de ouders, het zware werk en het harde werken voor een bestaansminimum.

Het besef van twee werelden tegelijk deel uit te maken dwingt transklasses, meer dan anderen, tot reflectie op hun identiteit en hun plek in de wereld. Ze hebben dikwijls een lange weg afgelegd, zijn voorbij sociale barrières gegaan en ontwikkelen gedurende hun reis een stevige trots over wat ze hebben volbracht. Tegelijkertijd maken hun ervaringen en emoties hen dikwijls ook tot einzelgängers, solisten die vertrouwd zijn met eenzaamheid. Ervaringen en emoties als schuld, trots, schaamte, opluchting, angst om door de mand te vallen, verraad, zijn in sterke mate vormend voor hun persoonlijkheid. Zoals Jaquet zegt: ‘Het is niet altijd duidelijk welke kwaliteiten kinderen al hebben voordat ze beginnen aan hun transitie en welke ze onderweg noodgedwongen ontwikkelen.’ En dat heeft, zoals de professionele loopbaan van Bourdieu laat zien, implicaties voor de manier waarop iemand keuzen maakt in zijn of haar vakgebied. Mensen die uit een lagere klasse afkomstig zijn hebben een andere houding in het werk en leggen andere prioriteiten. In hoofdstuk 4 kom ik daar op terug.

Heterogene groep

Naast de ervaring van leven in twee werelden is een kenmerk van transklasses dat het gaat om een zeer diverse groep. Net als Chantal Jaquet ben ik huiverig om een zoveelste hokje te creëren; het begrip transklasse betekent niet een ‘identiteitsbewijs’ of een ‘label’, en verwijst niet naar een essentie, iets dat in elk van hen besloten ligt. Het is de reis die ze hebben afgelegd die hen verbindt. De groep transklasses omvat dan ook totaal uiteenlopende mensen met heel verschillende achtergronden. Van een boerendochter die in een stad een hbo-opleiding volgt, een stapelaar die via omwegen aan de universiteit terechtkomt, de zoon van een pakketbezorger die dankzij een beurs een technische opleiding kan doen, een kruideniersdochter die schrijfster wordt, een vrouw die via tweedekansonderwijs en sociale academie een zelfstandig inkomen verwerft, de zoon van een Turkse gastarbeider die wetenschapper wordt, een ondernemende autodidact die een eigen bedrijf begint, tot mensen die zich via avondstudies opwerken in een bedrijf en voetballers die dankzij scoutingprogramma’s ontdekt worden en miljoenen gaan verdienen. Kinderen van ouders die voor dag en dauw opstonden om de koeien te melken of van ouders die in ploegendienst werkten in de haven. Ouders die hard werkten om hun kind een betere toekomst te geven en ouders die hun kind verwaarloosden. Kinderen die opgroeiden in een Vogelaarwijk of tussen kinderen uit andere milieus. Een jongen die gewoon de beste was van zijn klas of een meisje met een droom van een ander leven. Sommigen hebben hun vertrek ervaren als een breuk, of een vlucht, anderen als een geleidelijke overgang naar een andere sociale groep, sommigen blijven dicht bij hun ouderlijk huis wonen ook al hebben ze een goedverdienende baan, anderen trekken ver weg en snijden alle banden door. Voor sommigen blijft de schaamte, voor anderen overheerst de trots. Sommigen ervaren gespletenheid, anderen nauwelijks. Mede door ieders unieke reis vormen transklasses een zeer heterogene groep.

Zelf is Chantal Jaquet geboren in een arm bergdorp in de Savoie. Haar vader was geitenhoeder, mijnwerker en kwam later in dienst van de gemeente. Haar moeder zorgde voor het huishouden en voedde de kinderen op. Dankzij een onderwijzeres kreeg Jaquet als een van de weinigen uit het dorp een beurs en slaagde op haar vijftiende voor het toelatingsexamen voor de École Normale (de kweekschool). Terwijl ze na haar afstuderen werkte als onderwijzeres mocht ze doorstuderen aan de École Normale Supérieure (academische lerarenopleiding). Ze koos filosofie, gaf ondertussen les op lycea in de provincie en later in Parijs. Nadat ze haar doctorandustitel had behaald deed ze promotieonderzoek over Spinoza en promoveerde cum laude in 1994. De dochter van een geitenhoeder werkt nu als professor filosofie aan de Sorbonne.

Factoren die sociale mobiliteit bevorderen

Wat zijn nu de oorzaken dat er, ondanks het feit dat de meeste kinderen een vergelijkbare sociale positie krijgen als hun ouders, toch uitzonderingen zijn? Zijn dat supergetalenteerde mensen? Of ligt het meer aan omgevingsfactoren? Uiteraard gaat het nooit om één bepalende oorzaak waardoor iemand wel of niet de sociale ladder beklimt. Het is een web van factoren dat samenkomt en leidt tot non-reproductie. Hierna bespreek ik alvast een aantal van die factoren waar ik verderop in dit boek uitgebreider bij zal stilstaan.

Tot mijn dertiende jaar woonde ons gezin in bij mijn opa en oma van vaders kant. Het huis stond op de tuin, het tuinbouwbedrijf dat mijn opa pachtte en waarin mijn vader en zijn broer meewerkten. De oudste drie dochters en de middelste dochter van mijn grootouders hielpen in het gezin of hadden een schoonmaakbaantje bij een familie in het dorp. De jongste dochter deed een boekhoudopleiding en trouwde met een academisch geschoolde man. De jongste zonen volgden alle drie een universitaire studie.

Een van hen ging naar het seminarie (uit elk katholiek gezin moest wel één kind priester of non worden). Na een paar jaar verliet hij de priesteropleiding en ging rechten studeren in Amsterdam.

Toen bijna alle kinderen van mijn grootouders het huis uit waren namen mijn vader en moeder, als net getrouwd stel dat niet aan een eigen woning kon komen, hun intrek in het linkerdeel van de woning. Beide woondelen waren verbonden met een tussendeur en wij liepen geregeld binnendoor om bij elkaar iets te lenen, om oma te helpen met de voorbereiding van een feestje, of later om bij hen televisie te kijken. Zo zag ik als kind mijn drie studerende ooms elk weekend thuiskomen met een zak wasgoed. Op zaterdagavond vertelden ze over collegezalen, de mensa, de universiteitsbibliotheek, het studentencabaret, over hun ‘prof’. Ze studeerden voor een diploma dat ze ‘bul’ noemden en brachten nieuwe woorden en ongekende ervaringen mee. Ze accepteerden niet zonder meer wat er in de krant stond, zoals mijn opa en vader; ze gingen in discussie over de kerk, over onrechtvaardige belastingen en over het kapitalisme. Voor mij waren hun vrolijkheid en enthousiasme aanstekelijk. Zij waren vrij om te gaan en staan waar ze wilden, om boeken te lezen en nieuwe mensen te ontmoeten. Hun verhalen wakkerden in mij een verlangen aan naar net zo’n leven. Maar bovenal lieten ze zien dat een dergelijke toekomst mogelijk was. Ook voor mij als meisje. De vriendin van een van mijn ooms, dochter van een sigarenhandelaar in Amsterdam-Noord was, ondanks het nadrukkelijke verbod van haar vader, aan een studie Frans begonnen.

Familieachtergrond

Een belangrijke factor voor sociale mobiliteit is dat er familieleden zijn die het nest hebben verlaten of graag hadden willen doorleren maar de kans niet kregen. Zij zijn de voorbeelden die laten zien dat uitzonderingen bestaan. Socioloog Jan Brands promoveerde op een proefschrift over arbeiderskinderen die een universitaire studie hebben afgerond. Hij signaleerde dat alle sociale stijgers die hij onderzocht uit een familie kwamen waar sociale mobiliteit al een rol speelde in een eerdere generatie, bij de (groot)ouders (Brands, 1992).

Ook Rose-Marie Lagrave, een Franse sociologe uit een arm gezin van tien kinderen uit Normandië, constateert dat er in haar familie al eerder sprake was van sociale mobiliteit (Lagrave, 2021). Haar opa kwam uit een tuindersfamilie, maar werd postbode en stuurde zijn drie zonen naar een seminarie, ver van het dorp. Twee van hen werden daadwerkelijk priester. Haar vader reisde als matroos de hele wereld rond voordat hij in Parijs ging werken. Ook hij verliet de landelijke omgeving. En haar moeder had als gouvernante in een bourgeois familie gewerkt en was daardoor in aanraking gekomen met andere gewoonten. De stijging bleek fragiel; door ziekte, oorlog en gedwongen verhuizing groeide Rose-Marie in armoede op. Maar het zaadje was geplant.

Aan het eind van de lagere school kreeg mijn vader het schooladvies hbs mee. Maar er was geen sprake van dat hij die opleiding kon volgen. Niet alleen was die school meer iets voor kinderen van gegoede huize; mijn opa had mijn vader nodig in de tuin. Dus deed hij twee jaar lagere tuinbouwschool en ging daarna op zijn veertiende werken. In de avonduren behaalde hij zijn diploma van de middelbare tuinbouwschool in Naaldwijk. Met een paar andere tuinderszonen fietste hij drie keer per week, na zijn werkdag die bij zonsopkomst begon, naar school en een paar jaar later haalde hij zijn diploma. Omdat hij zelf niet de kans had gekregen om door te leren moedigde hij zijn kinderen aan om dat wel te doen.

Zo kunnen ook gefnuikte ambities van de (groot)ouders een motor vormen. Degenen die wel de capaciteiten hadden, maar al op jonge leeftijd moesten werken, stimuleren hun kinderen vaak om de kansen te pakken die ze zelf niet hebben gekregen.

Iemand die het milieu verlaat is in zekere zin een drager van persoonlijke en collectieve aspiraties, of die nu van de familie, het dorp of de wijk, het ras, de klasse of de sekse zijn (Jaquet, 2014, p. 95). Het succes van dat ene kind zou genoegdoening vormen voor de frustraties van familieleden die zelf behoren tot de onderklasse. Familieleden en buren vestigen dus dikwijls hun hoop op de enkeling die goed kan leren, omdat die misschien de dromen kan waarmaken waar het anderen niet gelukt is. Omdat ze hun kind een ander leven gunnen zijn de ouders dikwijls bereid om daarvoor forse financiële offers te brengen. Dat geldt in sterke mate voor ouders met een migratieachtergrond die meestal een grote ambitie en hoge verwachtingen hebben van hun kinderen.

Een andere factor in de familieachtergrond is een bijzondere positie in het gezin, zoals de jongste of het nakomertje. De Amerikaanse schrijfster Tara Westover was de jongste van zeven kinderen in een strenggelovige Mormoonse familie in Idaho. Haar vader verbood de kinderen naar school te gaan; alle kinderen kregen thuis les van hun moeder en moesten daarnaast helpen in zijn handel in oude metalen die hij achter het huis verzamelde. Haar moeder was een vroedvrouw die kruiden gebruikte als geneesmiddelen. De kinderen groeiden dus zeer geïsoleerd op. Omdat er maar een boek in huis was, de bijbel, leerde Tara die uit haar hoofd. Met hulp van een oudere broer bereidde ze zich in het geheim voor op een toelatingsexamen voor de universiteit. Toen ze daarvoor slaagde kreeg ze een beurs en kon ze het ouderlijk huis verlaten om te studeren aan Harvard (Westover, 2018).

Woonplaats

Voor de vraag wie wel doorstroomt en wie niet, blijkt het nogal wat uit te maken of je in Emmen woont of in Bergen aan Zee. Bastiaan Ravesteijn en zijn onderzoeksteam aan de Erasmus Universiteit onderzochten de spreiding van kansen over het land en naar geslacht. Zij ontdekten een relatie tussen verschillende afkomstfactoren en het salaris dat iemand verdient tussen 32-38 jaar. Daarbij keken ze vooral naar inkomen. Op basis van het inkomen van de ouders, het geslacht en de woonplaats kun je stellen dat het ene kind later driemaal zoveel gaat verdienen als het andere kind. Wie wordt geboren als meisje in een arm gezin (vooral in de Bible Belt) heeft de grootste kans later zelf net zo weinig te verdienen als de ouders. Van de armste gezinnen lukt het ongeveer 6% van de vrouwen en 17% van de mannen om later een topsalaris (vanaf 50.000 euro bruto) te verdienen. Als je in een stad opgroeit zijn je kansen niet per definitie groter, maar als je in Oost-Groningen wordt geboren zijn je kansen zeker kleiner. Op de website kansenkaart.nl. kun je zien in welke wijken en gemeenten kinderen het meeste kans hebben om de armoe achter zich te laten (de Volkskrant, 10 oktober 2020).

Ook de positie van het gezin ten opzichte van de lokale gemeenschap kan een factor zijn. Een kind dat in een volksbuurt opgroeit en naar een zwarte school gaat, komt nauwelijks voorbeelden tegen die laten zien dat ook voor hem of haar een ander leven mogelijk is. Andersom kan de verhuizing van een keurig arbeidersgezin naar een woonwijk waar mensen veel op straat hangen en soms wordt gevochten juist een impuls zijn om het milieu te ontvluchten vanwege de ervaren onveiligheid (Brands, 1992, p. 77). De ouders van Rose-Marie Lagrave woonden in een oude, bouwvallige pastorie die groot genoeg was om het hele gezin te huisvesten. In het dorp werd de pastorie ‘het kasteel’ genoemd, dus hoe arm ze ook waren, ze werden gezien als de kinderen die het verder zouden schoppen (Lagrave, 2021, p. 50-51).

Contact met andere klasse

Ook ontmoetingen met iemand uit een andere klasse kunnen een aanjager zijn voor sociale mobiliteit. De Franse socioloog Didier Eribon, die zich pas laat in zijn leven bewust werd hoezeer zijn arbeidersachtergrond hem had gevormd, vertelt in zijn boek Retour à Reims over zijn vriendschap met een klasgenoot, de zoon van een professor. Stupéfait was hij toen hij in de muziekles op school hoorde dat zijn vriendje moeiteloos klassieke muziekstukken herkende en de componist kon noemen. Zijn eigen vader zette de radio juist altijd uit als er zulke muziek werd uitgezonden (‘We zijn niet in de mis!’). De contacten met zijn vriendje, die zulke andere gewoonten had en toegang tot zo’n andere wereld dan die hij zelf kende, wekten een verlangen in de jonge Didier om te worden zoals zijn vriendje (Eribon, 2009).

Ook een verliefdheid op iemand uit een ander milieu kan vleugels geven om het nest te willen verlaten. Julien Sorel, de zoon van een houtzager in de klassieke roman Le rouge et le noir van Stendhal (1998), krijgt dankzij de pastoor een baan als gouverneur van de kinderen van Madame de Rênal. Ze blijkt niet de hautaine bourgeoisvrouw die hij dacht, maar een zachte en aandachtige vrouw, en hij wordt verliefd op haar. De ontmoeting voedt zijn ambitie om een tweede Napoleon Bonaparte te worden.

Onvrede en verlangen

Vaak gaat aan sociale stijging een ontevredenheid vooraf over het leven in het milieu van afkomst. Iemand die perfect gelukkig is in zijn milieu heeft immers geen reden om te dromen van een alternatief. De Amerikaanse schrijver Richard Wright die als zwarte jongen opgroeide in bittere armoede en vanaf zijn elfde baantjes had, kon niet meer tegen de vernederingen van zijn rijke, witte werkgevers in de zuidelijke staten van Amerika. Zijn woede dreef hem ertoe een beter bestaan elders te zoeken.

Ook theatermaker Joop van den Ende realiseerde zich al heel jong dat hij het later anders zou willen. ‘Dat ik uit die armoedige wijk [Indische buurt] kom, dat eenvoudige milieu, op een of andere manier accepteerde ik dat niet. Niet dat ik me schaam, ik heb nooit gelogen over mijn afkomst, maar ik wilde daar gewoon niet bij horen. Ik heb altijd geweten dat ik verder zou komen. Zolang ik me dat kan herinneren.’ (de Volkskrant, 2 juni 2000)

Factoren in de persoon

De hiervoor genoemde factoren verklaren nog niet waarom sommige mensen wel en andere mensen niet uit het milieu vertrekken. Soms is er binnen één gezin slechts een enkeling die de sociale ladder beklimt. Ook meer persoonlijke factoren kunnen een rol spelen, zoals iemands jeugd, seksuele oriëntatie, affectief leven en persoonskenmerken. Uiteraard helpt het als iemand goed kan leren en zich weet aan te passen aan het schoolsystem: een hogere opleiding vormt nog altijd een toegangskaartje naar de hogere (midden)klasse.

Maar in tegenstelling tot wat vaak wordt gedacht (‘hij kon goed leren’) is de persoonlijkheid van de transklasse meestal niet een bepalende factor, al speelt het een rol om te verklaren waarom kinderen met eenzelfde afkomst niet allemaal sociale stijgers worden. Om dit fenomeen te onderzoeken haalt Chantal Jacquet het begrip ingenium van stal, dat een centrale plaats inneemt in de filosofie van Spinoza (Jaquet, 2014, p. 102). Dit concept verwijst naar iemands intelligentie, esprit en inventiviteit. Het gaat om aangeboren kwaliteiten en karaktertrekken. Zo is je kunnen aanpassen aan het schoolsysteem een belangrijke persoonsfactor. Didier Eribon beschrijft hoe hij als leerling een tijdje op de rand heeft gebalanceerd: hij kon goed leren, maar verzette zich hevig tegen het dwingende regime op school. Gelukkig won zijn verlangen om te leren en te slagen het van zijn rebellie en zijn onvermogen om zich te conformeren aan de eisen van het schoolsysteem (Eribon, 2009). Bij een van mijn broers won de rebellie, hij maakte zijn school niet af en ging werken.

Het begrip ingenium omvat het geheel van karakteristieke en unieke kenmerken van een individu die het resultaat zijn van iemands geschiedenis, gewoonten en ontmoetingen met anderen. Het begrip nodigt ons uit om transklasses te bezien als een knooppunt van relaties, iets wat niet makkelijk over te dragen is van het ene individu naar een ander. Of iemand naar een andere klasse migreert wordt bepaald door vele omstandigheden, maar elk individu heeft een eigen manier om zich te verhouden tot de omstandigheden en om deze te beïnvloeden. Het resultaat vormt een uniek parcours van elk individu. Daarom vormen transklasses ook zo’n heterogene groep. Als we het traject bestuderen van transklasses moeten we al deze factoren, zowel in de sociale omgeving als in de persoon zelf, in ogenschouw nemen.

Factoren in de maatschappij

Naast voorwaarden in de sociale en familieachtergrond en in de persoon zelf vormen ook voorwaarden in de maatschappij een belangrijke factor voor het doorstromen naar een andere klasse, zoals onderwijsbeleid. In Nederland zijn allerlei maatregelen genomen om de onderwijsdeelname te vergroten. Zo werd de leerplichtige leeftijd geleidelijk verhoogd van twaalf jaar in 1901 naar zestien jaar in 1969, sinds 2007 geldt een kwalificatieplicht tot achttien jaar. De onderwijsdeelname nam eerst vooral onder mannen toe, maar vanaf de jaren zestig van de vorige eeuw ook onder vrouwen. Ook het gemiddelde opleidingsniveau van de Nederlandse bevolking is flink gestegen. Het percentage leden van de bevolking met alleen basisonderwijs is nog slechts 8%. In 2021 had 13% van de bevolking minimaal hbo-niveau. Van de 30-35-jarigen is sinds 2019 meer dan de helft hoogopgeleid (vrouwen nog iets vaker dan mannen). Sinds de Tweede Wereldoorlog is het aantal studenten aan een universiteit vernegenvoudigd (https://www.ocwincijfers.nl/sectoren/onderwijs-algemeen/hoogst-behaald-onderwijsniveau).

Veel kinderen van arbeidsmigranten hebben een betere opleiding dan hun ouders. Het percentage jongeren van 18-25 jaar met een niet-westerse achtergrond dat een hbo-opleiding volgt is gestegen van 11% in 2000 naar bijna 19% in 2019/2020. De stijging is het grootst onder de jongeren met een Turkse en Marokkaanse migratieachtergrond (NJI, 7 juni 2021).

In het begin van de 20e eeuw werd het onderwijsaanbod verbreed en een studiebeurzenstelsel ingevoerd. Na de Tweede Wereldoorlog werd het effect daarvan zichtbaar: het aandeel van studenten uit de lagere en middenklassen nam tussen 1949 en 1971 toe, van de helft naar ongeveer twee derde van het totaal aantal studenten. Door deze studiefinanciering kregen relatief veel mensen uit eenvoudige milieus de kans om hoger onderwijs te volgen. Vaak waren zij de eersten van hun familie die gingen studeren, hetgeen zonder een beurs nooit gelukt zou zijn. Jongeren die door de afschaffing van de basisbeurs in 2015 werden gedwongen tot een dure lening, misten juist deze voorwaarden om hun sociale positie te verbete ren. Door het verdwijnen van de basisbeurs daalde de instroom van studenten met laagopgeleide ouders met 4%; bij het hbo is de daling 7% (Parool, 19 april 2016). Daarnaast waren er kinderen van wie de ouders bij een groot bedrijf zoals Philips werkten en die daardoor gebruik konden maken van een studiefonds. Ongeacht het inkomen van de ouders konden deze kinderen een tegemoetkoming krijgen in de kosten van een studie, van mbo tot en met wetenschappelijk onderwijs.

In een relatief open samenleving kunnen kinderen uit lagere klassen makkelijker doorstromen naar een andere klasse. Sociale mobiliteit stimuleert uitwisseling tussen sociale groepen en (verborgen) talenten worden meer benut, wat bijdraagt aan economische groei. Een hoge mobiliteit ten opzichte van de vorige generatie geeft aan dat kinderen niet worden beperkt door hun sociaaleconomische afkomst. Landen als Frankrijk, Groot-Brittannië en de Verenigde Staten kennen een veel minder open samenleving. De sociale afstand is er groter: de verschillende klassen hebben hun eigen scholen, universiteiten en sportclubs. Welgestelden ontmoeten nauwelijks mensen uit de lagere klassen.

Tot 2008 was Nederland koploper op het gebied van sociale mobiliteit. Wie goed kon leren, kon het in Nederland ver schoppen, ook al stond je wieg niet in een welgesteld gezin. Toch is de sociale mobiliteit aan het afnemen. Dat betekent dat de kans om op te klimmen voor een kind uit een arm gezin afneemt. In 2020 was Nederland gezakt naar de zesde plaats in de Global Social Mobility Index (https://worldpopulationreview.com/country-rankings/social-mobility-by-country).

Vanaf 2010, twee jaar na de financiële crisis van 2008, zette in Nederland een daling in. Noorwegen nam de internationale koppositie over, inmiddels heeft Denemarken de leiding. De Noord-Europese landen in de Top-5 onderscheiden zich door toegankelijkheid, kwaliteit en kansengelijkheid in het onderwijs en tevens goede werkgelegenheid en goede arbeidsomstandigheden, sociale bescherming van de kwetsbaren en inclusieve instituties. Bovendien is er in deze landen minder inkomensongelijkheid dan landen als Frankrijk en Italië.

Global Social Mobility Index 2022

Deze index kijkt onder andere naar toegankelijkheid en kwaliteit van onderwijs, kansen op werk, salaris(-verdeling) en werkomstandigheden, gezondheid en sociale bescherming.

1.Denemarken

2.Noorwegen

3.Finland

4.Zweden

5.IJsland

6.Nederland

7.Zwitserland

8.Oostenrijk

9.België

10.Luxemburg

11.Duitsland

12.Frankrijk

21.Groot-Brittannië

27.Verenigde Staten

76.India

Bron: https://reports.weforum.org/social-mobility-report-2020/social-mobility-rankings/?doing_wp_cron=1659913529.8070309162139892578125

Sociale mobiliteit

Hoewel Nederland internationaal geen koploper meer is, is de sociale mobiliteit in Nederland nog altijd behoorlijk hoog. Volgens cijfers van het CBS behoorde ruim 36% van de kinderen uit een gezin dat in 1995 deel uitmaakte van de onderste 20% inkomens, in 2020 tot het rijkste of wat minder rijke segment. Doorstroming is dus nog steeds mogelijk. Tegelijkertijd laten de cijfers van het CBS zien dat van deze armste 20% nog altijd 40% in armoede blijft, terwijl van de rijkste 20% inkomens 64% hun rijkdom gecontinueerd ziet. De reproductie van sociale ongelijkheid is dus hardnekkig (CBS, 16 maart 2023).

Hoewel de kansen dus nog steeds niet gelijk verdeeld zijn, is de samenleving als geheel vooruitgegaan op het gebied van onderwijs, gezondheid, huisvesting en werkgelegenheid en de inkomens en levensomstandigheden van (vrijwel) alle mensen zijn verbeterd. Mijn ouders zouden nu niet tot de lagere klasse worden gerekend, op grond van het feit dat ze een koopwoning bezitten, en dat mijn vader de laatste jaren van zijn loopbaan een dienstverlenend beroep had. Mijn moeder deed schriftelijke cursussen en kreeg een parttime baan als verkoopster, waardoor mijn ouders zich financieel meer konden veroorloven.

Doordat de bevolking als geheel meer welvaart kent en hoger opgeleid is, wordt het voor de volgende generatie kinderen moeilijker om hun ouders voorbij te streven. In de tijd waarin ik opgroeide heerste er een optimisme dat de kinderen het beter zouden krijgen dan de generatie voor hen. In absolute termen gaat het over de mogelijkheid van een kind om een beter inkomen te verwerven dan de ouders. Maar we zien dat het aandeel kinderen dat een hoger inkomen heeft dan de ouders is gedaald van 54% naar 49%. Deze daling doet zich voor in alle inkomensklassen. Zowel voor dubbeltjes als voor kwartjes is het moeilijker om het inkomen van hun ouders te overtreffen, al komt het aan de onderkant iets vaker voor dat kinderen het inkomen van hun ouders overtreffen.

Ook als we kijken naar opleidingsniveau zien we dat het voor de volgende generatie kinderen steeds moeilijker wordt om het beter te krijgen dan hun ouders. Vanaf het geboortecohort 1950-1959 komt sociale stijging steeds minder vaak voor en is sociale daling ingezet. Voor cohort 1950-1959 geldt dat 7% van de mannen een lager opleidingsniveau heeft bereikt dan hun ouders, terwijl voor het meest recente cohort dit 20% bedraagt (Wolbers, 2022). Deze afname in opwaartse mobiliteit is nog wel sterker dan de toename in neerwaartse mobiliteit, waardoor er meer sociale immobiliteit is dan enkele decennia geleden (Wolbers, 2022).

Het opleidingsniveau van Nederlandse jongeren stijgt nog steeds, maar tegelijkertijd daalt het aantal jongeren dat boven het opleidingsniveau van hun ouders uitkomt. Omdat er meer jongeren hoger onderwijs volgen treedt diploma-inflatie op. Doordat een onderwijssysteem een plafond kent (hoger dan de universiteit bestaat niet), kan een generatie ontstaan die het opleidingsniveau van de ouders niet evenaart of overstijgt. En had je in de jaren zestig of zeventig nog kans om zonder diploma werk te vinden en binnen een bedrijf door te groeien, nu is een schooldiploma een minimumvereiste.