Al-Kauka’ © Mustafa Khalifa, 2008

Voor het eerst in het Arabisch verschenen bij Dal al adab, Beiroet

Deze publicatie kwam tot stand dankzij Raya Agency for Arabic literature, Frankrijk en Maydo Kooy Literary Agency, Nederland

Vertaling © 2022 Djûke Poppinga

Omslagontwerp Irwan Droog

Omslagillustratie Steve Tayler, Another Life, 1988 © privécollectie / The Bridgeman Art Library

Foto auteur © Abdelwahab

Verzorging ePub binnenwerk Michiel Niesen | ZetProducties

..

isbn 9789083296739

nur 302

..

Uitgeverij Jurgen Maas | www.uitgeverijjurgenmaas.nl

Mustafa Khalifa

De schelp

..

Memoires van een gevangene

..

..

Uit het Arabisch vertaald door Djûke Poppinga

Suzanne en ik zaten in de cafetaria van het vliegveld van Orly in Parijs te wachten op het vertrek van het vliegtuig dat mij na een afwezigheid van zes jaar terug naar mijn land zou brengen.

Zelfs in dit laatste kwartier probeerde Suzanne me nog over te halen in Frankrijk te blijven. Steeds weer kwam ze met dezelfde argumenten op de proppen, die ik al kende sinds ik haar een paar maanden daarvoor had verteld over mijn definitieve besluit om naar mijn vaderland terug te keren en daar te gaan werken.

Ik kom uit een Arabische, katholieke familie. De helft van de familie woont in Parijs. Daardoor gingen alle deuren daar voor me open. Ik had mijn studie succesvol afgerond, onder andere doordat ik vóór mijn komst naar Parijs de taal al beheerste. Ik studeerde filmregie en was een uitstekende student. En nu keerde ik terug naar mijn land en mijn stad, met mijn diploma op zak.

Suzanne kwam ook uit een Arabische familie, maar iedereen in haar familie was naar Frankrijk geëmigreerd. In de laatste twee jaar van mijn studie waren we een stel geworden en als ik niet had besloten naar mijn vaderland terug te keren en zij niet had besloten in Frankrijk te blijven, hadden we met de zegen van onze beide families kunnen trouwen.

Om onze laatste discussie over dit onderwerp te beëindigen, zei ik tegen haar: ‘Suzanne, ik hou van mijn land en van mijn stad. Ik hou van alle hoekjes en straatjes. Dat is geen loze romantiek, maar een oprecht gevoel. Ik herinner me nog de slogans op de muren van de oude huizen van onze wijk. Ik hou ervan en verlang ernaar terug. Dat is de eerste reden. De tweede reden is dat ik een briljante regisseur wil worden. Ik heb allerlei plannen en projecten in mijn hoofd en ik ben heel ambitieus. In Frankrijk zou ik altijd een vreemdeling blijven. Ik zou een baantje krijgen als om het even welke vluchteling en af en toe wat kruimels toegeworpen krijgen. Dat wil ik niet. In mijn eigen land heb ik rechten; daar hoef ik niemand om een gunst te vragen. Met een beetje moeite kan ik daar een goed bestaan opbouwen. Afgezien daarvan heeft mijn land mij, en andere mensen zoals ik, nodig. Daarom staat mijn besluit vast en niemand die me daarvan afbrengt.’

Er viel een stilte, die een paar minuten aanhield. We hoorden de aankondiging. Tijd om te boarden. We stonden op en dronken het laatste restje van ons bier op. Ik was aangedaan. Ik zag tranen in haar ogen opwellen. Ze wierp zich tegen mijn borst. Ik gaf haar een vluchtige kus. Ik kon niet tegen dit soort situaties.

‘Ik wens je alle geluk van de wereld toe,’ zei ik.

‘Ik jou ook. Pas goed op jezelf.’

Ik stapte in het vliegtuig.

Dagboek van een gluurder.

Mijn voyeurisme was niet seksueel van aard, ook al had het er wel iets van.

Ik heb het grootste deel van dit dagboek in de Woestijngevangenis geschreven. Eigenlijk klopt het woord ‘geschreven’ niet, want in de Woestijngevangenis was geen pen of papier te vinden. Op een bepaald moment herbergde dit enorme complex, met maar liefst zeven pleinen en zevenendertig barakken, meer dan tienduizend gevangenen binnen zijn muren. En dan reken ik de ongenummerde slaapzalen, de kamers en de zogenaamde ‘cellules’ op Plein 5 niet eens mee. Destijds bevond zich hier het hoogste percentage universitair geschoolden van het hele land, maar geen van de gevangenen, van wie sommigen meer dan twintig jaar hebben gezeten, heeft ooit pen of papier gezien.

‘Mentaal schrijven’ is een techniek die is ontwikkeld door de islamisten. Er was er één die meer dan tienduizend namen uit zijn hoofd kende: hij kende niet alleen de namen van alle mannen die in Woestijngevangenis hadden gezeten, maar ook die van hun families, hun steden en hun dorpen. Hij wist wanneer ze waren opgepakt en berecht, en hoe het met hen was afgelopen…

Toen ik besloot dit dagboek te schrijven, had ik mijn hersens al zo getraind dat ze in een bandrecorder waren veranderd, waarmee ik alles registreerde wat ik zag en soms ook wat ik hoorde.

En nu schrijf ik een deel op van de informatie die op deze band staat.

De vraag is: ben ik nog dezelfde persoon die ik dertien jaar geleden was? Het antwoord is: ja en nee. Een kleine ja en een grote nee. Ja, omdat ik een deel van mijn mentale dagboek uit mijn geheugen ophaal en zo betrouwbaar mogelijk weergeef. En nee, omdat ik niet alles kan schrijven en zeggen. Dat zou een bekentenis inhouden, en aan een bekentenis kleven voorwaarden: objectieve omstandigheden en de aanwezigheid van een andere partij.

20 april

De vliegtuigtrap. Ik sta even stil om naar de gebouwen te kijken. In de verte zie ik lichtjes. De lichtjes van mijn stad. Een magisch moment. Ik loop naar beneden en pak mijn koffer, mijn paspoort in mijn hand. Een gevoel van opluchting. Het gevoel van iemand die na een lange afwezigheid thuiskomt en alle vertrouwde plekjes terugziet.

De beambte vroeg me te wachten. Hij bestudeerde het paspoort, keek weer in zijn papieren en verzocht me nog even te wachten. Ik deed wat hij me vroeg. Twee mannen van de veiligheidsdienst namen het paspoort in ontvangst en vroegen me overdreven vriendelijk met hen mee te komen.

Ik en mijn koffer, die ik nooit meer zou terugzien.

Een rit in de auto van de veiligheidsdienst over de lange weg van het vliegveld naar de stad. Ik keek naar de lampen aan weerskanten van de weg en zag de lichtjes van mijn stad dichterbij komen. Ik keek naar de veiligheidsagent die naast me zat en vroeg hem: ‘Vanwaar al die veiligheidsmaatregelen? Er is toch niets aan de hand, hoop ik?’

Hij zei niets terug, maar legde zijn wijsvinger op zijn lippen ten teken dat ik moest zwijgen. Ik zweeg.

We reden van het vliegveld naar het troosteloze overheidsgebouw in het centrum van de hoofdstad. Een reis in de ruimte, en vanaf dat moment, tot dertien jaar later, ook een reis in de tijd.

Achteraf heb ik gehoord dat een Syriër die met ons in Parijs had gestudeerd een rapport over ons had geschreven, dat hij had ingediend bij de afdeling van de veiligheidsdienst waarvoor hij werkte. Volgens het rapport had ik vijandige uitspraken tegen het heersende regime gedaan en me kwetsend uitgelaten over het staatshoofd. Een ernstig strafbaar feit dat gelijkstaat aan landverraad, zo niet erger. Dat was drie jaar vóór mijn terugkeer uit Parijs.

Door het rapport was ik in het overheidsgebouw midden in de hoofdstad beland. Vlak bij ons huis. Ik kende het goed, was er vaak langsgelopen. Destijds was ik diep onder de indruk geweest van de strenge bewaking en de geheimzinnigheid waarmee het gebouw was omgeven.

Ik werd geëscorteerd door twee veiligheidsagenten. We liepen door de poort de lange gang in. Ze grepen mijn armen nog steviger vast. Aan het eind van de gang riep een jongeman: ‘Hallo, Moesa. Wat is het? Groen of rood?’

‘Gewoon weer dezelfde shit.’

Van de ene gang naar de andere. Een binnentrap. Een trap naar boven. Aan de rechterkant een kamer. Een klop op de deur. Een stem: ‘Binnen!’ Mijn begeleider opende zachtjes de deur en stampte vervolgens hard met zijn hakken op de grond: ‘Sidi, deze man wordt gezocht. We hebben hem meegenomen van het vliegveld, sidi.’

Er drong een herkenbare geur in mijn neusgaten, die je alleen in de kantoren van de veiligheidsdienst aantreft. Of eigenlijk was het een combinatie van geuren: verschillende soorten parfums, dure sigaretten, menselijk zweet en stinkende voeten. Dat alles vermengd met de geur van martelingen. Menselijke martelingen. De geur van wreedheid en onbarmhartigheid.

Zodra deze geur je neus bereikt, voel je de angst en de paniek in je opwellen. Ook ik voelde dat, al was ik er van overtuigd dat er sprake was van een vergissing.

Een uit de kluiten gewassen man keek ons aan. Hij had wit haar en een rood gezicht. Bij zijn voeten zat een geblinddoekte jongen geknield.

‘Breng hem maar naar Aboe Ramzat,’ zei de reus.

Mijn begeleiders trokken me mee, deze keer met harde hand. Nog meer gangen en trappen. Wat was dat gebouw groot, en vanbuiten leek het zo klein! Ik hoorde mensen schreeuwen en om hulp roepen. Naarmate we verder liepen, klonken de stemmen harder en duidelijker. We daalden af naar de kelder – althans, dat denk ik. Toen een van mijn begeleiders een deur openduwde, zag ik waar de kreten vandaan kwamen. Een man lag op de grond, in de buitenband van een auto, met zijn benen in de lucht. Hij werd met een kabel op zijn voeten geslagen. Een harde kreet. Ik schrok, voelde mijn ding tussen mijn dijen trillen. Verbijsterd keek ik toe hoe de zwarte kabel omhoogging, neerkwam op de voeten van de jongen in de zwarte autoband en daarna weer omhoogging. Bloeddruppels en brokjes menselijk vlees vlogen door de lucht. Een snerpende stem. Ik verstijfde. Aarzelend draaide ik me om naar waar de stem vandaan kwam. In een hoek van de kamer zat een man met een rood aangelopen, opgeblazen gezicht. Het witte schuim stond in zijn mondhoeken.

‘Doe hem een blinddoek voor, stomkop!’

Een van mijn begeleiders sprong naar voren en weer naar achteren. Er werd iets op mijn ogen gelegd en met een elastiek achter mijn hoofd gebonden, zodat ik niets meer kon zien.

‘Zet hem tegen de muur.’

Een stomp in mijn rug. Een klap in mijn nek. Mijn handen op mijn rug. Ik moest doorlopen, tot mijn hoofd de muur raakte. Ik bleef staan.

‘Handen omhoog, vuile hond.’

Ik hief mijn handen op.

‘Rechtervoet optillen en op je linkervoet blijven staan, hoerenzoon.’

Ik tilde mijn voet op en bleef staan. Achter me gingen ze door met waar ze mee bezig waren. Ik hoorde het gerammel van de kabel, het geluid van het slaan tegen de voeten. De stem van de gekwelde jongen, het gehijg van de beul. Bijna kon ik het geluid horen van het losscheurende vlees. Geluiden… Geluiden.

Voor blinden betekent geluid alles.

De leunstoel op het vliegveld van Orly. Suzanne. Frisdrankjes. Een biertje. De comfortabele stoel in het vliegtuig. De charmante stewardess. Het fruitsap, de thee…

Mijn linkerbeen, dat mijn hele lichaam moest dragen, begon moe te worden. Zou de man met het rood aangelopen gezicht het merken als ik van voet wisselde? En zo ja, wat zou hij dan doen?

Mijn linkerbeen werd gevoelloos. Het was niet om uit te houden. Ik waagde het erop en ging op mijn andere been staan. Er gebeurde niets, niemand had het gezien. Het voelde als een overwinning. Later, na de lange gevangenisjaren die me nog te wachten stonden, zou ik ontdekken dat alle overwinningen van de gevangenen in hun eeuwige strijd tegen de bewakers van deze orde waren.

De tijd drukte zwaar… heel zwaar. Ik kon het gewoon niet geloven. Wat was er aan de hand? Waarom was ik hier? Duizenden vragen. Met mijn hand zocht ik steun tegen de muur, raakte hem aan met mijn vingertoppen. Plotseling begon de jongen in de zwarte autoband te gillen: ‘Genoeg, sidi. Genoeg. Om godswil, ik hou dit niet meer vol! Ik zal u alles vertellen.’

‘Zo kan-ie wel weer, Ibrahiem,’ zei de man met het rood aangelopen gezicht op een rustige, triomfantelijke toon. ‘Het is mooi geweest. Laat hem maar los. Haal hem uit de autoband en breng hem naar de majoor.’

Ik hoorde hem door de telefoon met de majoor praten en vroeg me af of het nu mijn beurt was. En ja hoor…

Ik hoorde dat de hoorn op de haak werd gegooid.

‘Hee, Ajjoeb… Ajjoeb,’ riep het rood aangelopen gezicht.

‘Ja, sidi?’

‘Kom eens kijken naar deze.’

Ik voelde Ajjoeb achter me.

‘In de autoband met hem! Vooruit, opschieten een beetje.’

Ik voelde hoe ik door meer dan vijf mannen werd vastgegrepen en op de grond werd gegooid.

Tot op de dag van vandaag – er zijn sindsdien veertien jaar verstreken – begrijp ik nog steeds niet hoe Ajjoeb me in die autoband heeft gekregen, met mijn benen in de lucht. Er was geen ontsnappen aan, wat ik ook probeerde. Ik begrijp het nog steeds niet en ook niet hoe hij mijn schoenen en sokken had uitgetrokken.

‘Sidi… Kabel of stok?’

‘Doe de stok maar. De professor lijkt me aan de gevoelige kant.’

Een brandende spies die mijn voetzolen verschroeide. Ik schreeuwde het uit, maar voordat ik klaar was, kwam hij alweer. Hoewel ze bleven doorgaan met hun geransel en gebrul, kon ik de man met het rode gezicht goed verstaan: ‘Roep me als hij gaar is, Ajjoeb.’

Ik wist niet waarom ze me sloegen. Ik wist niet wat ze van me wilden. Ik vermande me en riep: ‘Wat wil je van me, broeder?’

‘Dat je je eigen stront opvreet, vuile flikker die je bent!’ antwoordde Ajjoeb, van wie ik nooit het gezicht heb gezien. Gillend van de pijn begon ik het aantal stokslagen te tellen. Later zouden meer ervaren gevangenen me vertellen dat het tellen van de stokslagen het eerste teken van zwakte is en een aanwijzing dat de jihadstrijder of de politiek activist voor de ondervrager door de knieën zal gaan. Maar ik was geen jihadstrijder, en ook geen activist. Ze vertelden me ook dat het in dit soort omstandigheden het beste is om je goed te concentreren, je aandacht te richten op iets wat je dierbaar is en op die manier te proberen je voeten te vergeten.

Bij veertig raakte ik de tel kwijt en begon ik het contact met mijn lichaam te verliezen. Mijn kreten werden zwakker. Ik werd duizelig en verloor mijn evenwicht. Ondanks de blinddoek zag ik wolken langsdrijven. Was ik mijn bewustzijn aan het verliezen? Wolken, duizeligheid, het vliegveld van Orly, het fruitsap, het bier, het vliegtuig, de charmante stewardess, een vaag gevoel dat alles stilstond… Ik probeerde de situatie opnieuw in te schatten. Zelfs het slaan was nu gestopt. Maar die tinteling… Die tinteling!

Na een paar minuten, ik weet niet of ze lang of kort hebben geduurd, werd ik wakker.

Opnieuw klonk de stem van de man met het rood aangelopen gezicht: ‘Rustig aan, Ajjoeb. Is hij wel wakker?’

‘Ja, hij is wakker, maar hij heeft in zijn broek gepist.’

‘Verdomme! Zo te zien zit meneer de professor behoorlijk in de rats.’

Een stomp in mijn zij. Daarna de stem van de ondervrager: ‘Wat is er mis met je? Ben jij nou een kerel? Schaam je je niet dat je in je broek hebt gepist? Hoe heet je?’

Ik noemde mijn naam.

‘Smerige hond. Kijk. We zijn nog lang niet klaar met jou. Dit was maar een spelletje, maar nu wordt het serieus. Je kunt het best alles in één keer bekennen en doen wat we je zeggen. Je gaat hoe dan ook praten, daar is geen ontkomen aan. Uiteindelijk bekent iedereen hier. Straks wil je niets liever dan ons alles van a tot z vertellen, van “toktok” tot “salamoe alaikoem”. Zo, ben je nu bereid om te praten?’

‘Wat wilt u dat ik u vertel, sidi? Wat wilt u horen? Vertel me alstublieft wat ik moet zeggen.’

‘Goed… Eens kijken… Hoe heet je familie?’

Ik begon de namen van mijn familieleden op te sommen, beginnend bij mijn vader en moeder, maar hij onderbrak me en schreeuwde woedend: ‘Neem je me nou in de maling? Ik wil de namen van je groep. Je familie mag van mij de stront in zakken, en jij erbij. Ik wil de namen van je “familie” in de organisatie, stuk onbenul!’

‘Welke organisatie, sidi? Welke organisatie bedoelt u?’

‘Ajjoeb, deze stijfkop probeert de onnozelaar uit te hangen. Hij kiest ervoor om het ons, en zichzelf, moeilijk te maken.’

‘Bij God, sidi, ik begrijp uw vraag niet. Over welke organisatie heeft u het?’

Voetstappen. Ik voelde hem dichterbij komen. Zijn adem streek langs mijn gezicht.

‘De organisatie van flikkers zoals jij,’ zei hij ijzig kalm. ‘De Moslimbroederschap. Ken je je eigen club niet eens?’

Hij stonk vreselijk uit zijn mond.

Moest ik blij zijn, omdat het hier overduidelijk om een vergissing ging, of moest ik het lot, waardoor ik in deze situatie was beland, vervloeken? Misschien moest ik eerder het toeval vervloeken waardoor ik rechtstreeks in de armen van Aboe Ramzat was gedreven. Als ze me hadden gefouilleerd en mijn spullen in beslag hadden genomen, zoals ze met iedereen deden, had een van hen wel begrepen wie ik was en wat ik had misdaan. Maar ik was binnengebracht op de afdeling van de geheime dienst in een periode waarin er dagelijks honderden Moslimbroeders werden opgepakt, en daarna was ik opgegaan in de massa. De officieren en de staf waren vierentwintig uur per dag in touw en de chaos binnen hun afdeling was niet te overzien. Het was dus ondenkbaar dat ik op dat moment in staat zou zijn de dwaling op te helderen en het misverstand te ontzenuwen. Daar kwam nog bij dat uit mijn naam niet viel op te maken dat ik geen moslim was.

Toch riep ik tegen beter weten in: ‘Maar sidi, ik ben een christen, ik ben een christen!’

‘Wat? Een christen, zeg je? Verdomme! Waarom heb je dat niet eerder gezegd? Waarom hebben ze je dan hier binnengebracht? Je moet wel iets heel ernstigs gedaan hebben, dat kan niet anders. Jij een christen?’

‘U hebt het me niet gevraagd, sidi. En ik ben niet alleen een christen, ik ben zelfs ongelovig. Ik geloof niet in God.’

Nog steeds heb ik geen verklaring voor die dikdoenerij die nergens voor nodig was. Wat had het voor zin om tegenover deze ondervrager te verklaren dat ik een atheïst was? Ik weet het niet.

‘En nog ongelovig ook?’ vroeg hij bedachtzaam.

‘Ja, sidi, ik zweer het. Kijk maar in mijn paspoort.’

De man met het rood aangelopen gezicht zweeg een paar ogenblikken, die me eindeloos toeschenen. Ik hoorde het geluid van voetstappen die zich verwijderden. Daarna zei hij met luide stem: ‘Die vent zegt dat-ie ongelovig is. Dat kan-ie wel zeggen, maar we zijn een islamitisch land. Ajjoeb, maak je werk af!’

De stok van Ajjoeb hervatte zijn werk.

Vanaf het begin had ik deze mensen aangesproken met ‘broeder’ als ik antwoord gaf op een vraag, maar Ajjoeb had me een harde klap gegeven en gezegd: ‘Wil je echt beweren dat ik jouw broeder ben, vuile hond? Rot toch op met dat gebroeder van je.’

Daarna had ik mezelf gecorrigeerd en hem aangesproken met ‘oestaadz’,1 waarop hij me weer had geslagen: ‘Oestaadz? Een oestaadz bij jouw thuis, zeker. Tussen de dijen van je moeder, zul je bedoelen.’

Vanaf dat moment heb ik ‘sidi’ leren zeggen. Het spreekt voor zich dat die benaming hier niet werd gebruikt op de manier waarop dat tussen twee beschaafde heren gebeurt. Het woord ‘sidi’ werd hier gebruikt om allerlei dimensies van vernedering en slavernij uit te drukken.

1 Aanspreektitel voor een professor, maar kan ook de betekenis van ‘meneer’ hebben.

21 april

Langzaam opende ik mijn ogen. De stank die om me heen hing, verstikte me. Ik lag op de grond, in een woud van voeten en benen. De stank van vuile voeten, de geur van bloed, de geur van etterende wonden, de geur van een vloer die al eeuwen niet meer was schoongemaakt. De zware ademhaling van mensen die tegen elkaar aan stonden. Door goed te kijken en te tellen kwam ik tot de conclusie dat we met zesentachtig man waren. Ik keek naar het plafond van de kamer en schatte dat de ruimte niet groter was dan vijfentwintig vierkante meter.

De mensen spraken op fluistertoon, hetgeen een permanent, allesoverheersend gezoem veroorzaakte. Ik wilde opstaan om wat lucht te krijgen. Mijn hele lichaam deed pijn. Ik verzamelde moed, maar toen ik probeerde op te staan, schreeuwde ik het uit. De mannen om me heen zagen wat er gebeurde. Handen werden uitgestoken en ik werd onder mijn oksels gepakt en opgetild. Met hun hulp lukte het me overeind te komen. Een jongen die naast me stond, zei: ‘Geduld, broeder. Geduld. Het is moeilijk, maar het gaat over.’

Iemand anders zei: ‘Als jij er voor God bent, zal God er ook voor jou zijn. Niet wanhopen, broeder.’

Door de beweging werd de pijn iets draaglijker. Ik keek om me heen. Mannen, jongens… Er zaten zelfs kinderen van twaalf, dertien bij. En oude mannen en mannen van middelbare leeftijd.

Ik wendde me tot de man die eerder had geprobeerd me een hart onder de riem te steken en vroeg hem: ‘Wie zijn die mensen? Waarom zijn we hier? Waarom staan ze?’

Hij keek me aan met een verbijsterde, bijna onnozele blik, alsof hij wilde zeggen: hoe moet ik iets uitleggen wat zo vanzelfsprekend is? Hij reageerde met een wedervraag: ‘Weet je niet wat er aan de hand is in het land?’

In Frankrijk had ik wel gehoord over de politieke strubbelingen die hier plaatsvonden. Ik wist dat er een partij was die de Moslimbroederschap heette en hier en daar geweldsincidenten veroorzaakte, maar ik had er verder geen aandacht aan geschonken. Het waren vage berichten gebleven, waarvan ik de details niet kende. Ik heb nooit met plezier naar het nieuws geluisterd en nooit veel belangstelling voor georganiseerde politieke acties gehad, hoewel er op de middelbare school en in de periode daarna wel een groep marxisten was waartoe ik me aangetrokken voelde. Ik was onder de indruk van hun ideeën, vooral die van mijn oom, die naar het schijnt een belangrijke positie in de communistische partij bekleedde.

‘Nee, ik heb echt geen flauw idee,’ zei ik. ‘Hoezo? Wat is er gebeurd?’

‘Woon je hier dan niet?’

Ik wilde zijn woordenstroom stoppen, dus beantwoordde ik in één keer alle vragen die hij me zou kunnen stellen: ‘Nee, ik heb in Frankrijk gewoond. Ik ben vandaag…’ ik keek op mijn horloge, ‘veertien uur geleden, aangekomen.’

‘Wat? Heb jij een horloge? Verstop het broeder, doe het weg. Zie je al die mensen hier? Allemaal vrome gelovigen, allemaal verdedigers van de islam in dit land. Het is een beproeving, broeder, een beproeving, een beproeving van God, Hij is machtig en glorieus.’

Ik onderbrak hem. Ik had het gevoel dat ik me in een hoogst ongebruikelijke en onrechtvaardige positie bevond, en zei uitdagend: ‘Oké… Maar wat heb ik daarmee te maken? Ik ben een christen. Ik ben geen moslim en ik ben niet gelovig.’

Dit was de tweede keer dat ik verklaarde dat ik een atheïst was en ook nu bleek dat weer een stommiteit. De eerste keer had het me een portie van Ajjoebs stokslagen opgeleverd, op bevel van Aboe Ramzat, die moslims afslachtte ‘omdat we in een islamitisch land leefden’. De tweede keer zou het me op lange jaren van isolement komen te staan, waarin ik zou worden behandeld als een insect, zo niet erger.

Het leek alsof mijn gesprekspartner achteruitsprong, maar omdat we zo dicht op elkaar gepropt zaten, kwam alleen zijn bovenlichaam in beweging. ‘God behoede me voor de duivel,’ reageerde hij direct. Toen riep hij met een hardere stem: ‘Hee, jongens, ik heb hier een ongelovige christen. We hebben een spion onder ons.’

Meerdere ogen keken me aan. Op hetzelfde moment hoorde ik iemand op autoritaire toon zeggen: ‘Wie praat daar zo hard? Stilte! Stilte! Vooruit, het is tijd voor de wissel!’

Ik kon het allemaal niet bevatten. Achter in de ruimte lag een groep mensen in een rij op de grond. Het zag er vreemd, maar ordelijk uit, als sigaretten in een pakje. Tussen onze groep, die rechtop stond, en de groep die op de grond lag, was er nog een derde groep, die gehurkt zat.

Op bevel van de man die me had aangesproken, een boom van een kerel van wie ik begreep dat hij de opzichter van de barak was, kwamen alle drie de groepen in beweging. Binnen een paar seconden schoten degenen die op de grond lagen overeind en begonnen ze langzaam de hoek waar wij stonden te bezetten. Wij moesten in gehurkte houding op de grond zitten en de derde groep begaf zich naar de plek waar werd geslapen.

‘Vooruit, in de zwaardstand! Alle slapers in de zwaardstand!’

Kennelijk betekende de ‘zwaardstand’ dat je op je zij moest gaan liggen.

De eerste ging op zijn zij met zijn rug tegen de muur liggen en de tweede installeerde zich voor hem. Buik tegen buik, het hoofd van de een bij de voeten van de ander. De derde plaatste zijn rug tegen de rug van de tweede. De vierde duwde zijn buik tegen de buik van de derde. Altijd kop-staart. Zo gingen ze door tot ze de andere muur van de kamer hadden bereikt. Als er een paar overbleven voor wie er geen ruimte was, riep de opzichter: ‘Werk aan de winkel voor de Pusher!’

Een andere reus, die op een worstelaar leek, stond langzaam op, liep naar de eerste man, die tegen de muur lag, en plaatste kalm zijn voeten tussen de muur en de man. Hij zette zich met zijn rug af tegen de muur en begon met zijn voetzolen tegen de man te duwen. Daarna duwde hij nog wat harder, zodat de mannen nog iets meer tegen elkaar aan werden geperst en er voldoende ruimte was voor nog een persoon. Op dat moment riep hij naar een van de mannen die waren overgebleven: ‘Kom hier liggen.’

De man knielde neer en ging op zijn zij liggen, tussen de voeten van de eerste man en de Pusher. Nog een duw en de volgende kon liggen, tot iedereen voor wie er eerst geen ruimte was geweest een plekje had gevonden. Toen het werk was gedaan, liep de Pusher met wapperende handen terug naar zijn plek, net zo rustig als hij was gekomen.

Ik keek naar de mannen op de grond. Sommigen vielen meteen in slaap.

Ik heb niet meer dan drie dagen in deze ruimte doorgebracht, maar in die korte tijd heb ik deze kamer goed leren kennen. Later heb ik gehoord dat sommigen voor en na mij er meerdere maanden hebben gezeten, soms met nog meer mensen.

Vlak nadat we waren neergehurkt, voelde ik aandrang. Ik draaide me naar mijn buurman en vroeg: ‘Waar kun je hier je behoefte doen?’

Hij wendde zijn gezicht af, zonder antwoord te geven. Ik vroeg het aan mijn andere buurman. Ook hij gaf geen antwoord. Ineens herinnerde ik me weer dat ik een christen was, een ongelovige, een spion, en dat deze beschuldigingen voorgoed aan me zouden kleven.

Ik zat niet ver van de opzichter. Ik vroeg het aan hem en hij wees me de latrine. Er was dus een wc in de kamer! Ik moest meer dan een uur wachten. Eén wc en één kraan voor zesentachtig mensen.

Ik ging terug naar mijn plek. Boven me bewoog iets. Ik keek omhoog. Het was de afvoer. Hij liep van het begin naar het eind van de kamer en zo te zien was hij bestemd voor het hele gebouw. Tussen de buis en het dak zat ongeveer een halve meter. Op de buis lagen twee jongens van een jaar of vijftien. Ze omklemden de buis met hun handen en hun bovenlijf. Hun voeten bungelden naar beneden, terwijl hun hoofd mee wiegde met het borrelende water dat door de afvoer stroomde.

‘Ik heb nog nooit zo lekker geslapen!’ zei een van hen de volgende dag.

22 april

Ik ben wakker!

Na acht uur gehurkt op de grond zitten was het onze beurt om te liggen. Sommige meer ervaren hurkers wezen anderen erop dat ze eerst naar de latrine moesten gaan voordat ze gingen liggen, want als je eenmaal lag en, om wat voor reden dan ook, opstond nadat de Pusher zijn werk had gedaan, raakte je je plek kwijt. Ik ging liggen, rug aan rug met de ene en buik aan buik met de andere. Ik moest aan mijn vriendin denken, die dol is op de lepeltjeshouding. Aan weerskanten van mijn hoofd lagen twee voeten. Hoe kon een mens slapen in die stank? Toch viel ik in een diepe slaap.

En nu ben ik wakker. Klaarwakker. Mijn lichaam zit ingeklemd tussen de andere; de druk op mijn onderbuik is zelfs zo hevig dat het bijna pijn doet. Ik heb het gevoel dat de man voor mij een volle blaas heeft, want zijn lid is stijf en prikt in mijn buik. Het kan niet anders dan dat hij moet pissen. In de omstandigheden waarin we verkeren zou het ongepast zijn aan iets anders te denken.

Ik probeer hem weg te duwen, maar dat lukt niet; bij de minste beweging boort zijn lid zich nog dieper in mijn buik. Ik hoor hem snurken en overweeg mijn hand uit te steken, hoe moeilijk dat ook is, maar ik vrees dat hij dan meteen wakker zal schieten. Wat zou hij zeggen als hij wakker zou worden met zijn penis in mijn hand? Moeizaam wurm ik me uit mijn lighouding en ga naar de latrine.

Drie nachten… Drie keer per dag gaat de deur open en wordt er eten binnengebracht in diepe houten containers, die ze ‘gamellen’ noemen. Daarna gaat de deur weer dicht. ’s Ochtends is er voor iedereen een plat brood met een stukje halva, uitgedeeld door de opzichter, en voor de hele groep zijn er vijf gamellen met een donkere vloeistof die thee moet voorstellen. En ’s avonds hetzelfde verhaal. De gamel gaat van persoon tot persoon. Iemand tilt hem op, neemt een slok en geeft hem door aan zijn buurman. ’s Middags zijn de gamellen gevuld met bulgur. In een van de gamellen zit tomatensaus, waarin hier en daar wat stukjes groente drijven.

Nooit zal ik vergeten hoe mijn medegevangenen, als ze eens een keer vlees kregen, de stukken vlees voor elkaar weg probeerden te snaaien. Als de opzichter er niet was geweest, zou de barak, zelfs bij het ontbijt en het avondeten, in een jungle zijn veranderd.

Tijdens die uren, die mij toeschenen als een eeuwigheid, had ik het gevoel dat ik rondzweefde in de tijd en de ruimte. Ik had één wens, die voor mij aanvoelde als een onwrikbaar geloof: dat alles niet meer dan een domme vergissing zou blijken te zijn, waar snel een einde aan zou komen.

Mijn professionele en artistieke intuïtie had zich verstopt in een verre hoek en keek toe, zonder zich ergens mee te bemoeien. Die intuïtie, die zich verre hield van alle pijn en angst, bleef altijd alert en neutraal, observerend en registrerend, hoe groot mijn psychische en lichamelijke nood ook was.

Ik herinner me de uitspraak nog van een van mijn illustere docenten: ‘Een goede regisseur kan van elke gebeurtenis, hoe onbeduidend ook, een goede film maken. De gebeurtenis is het skelet, en het is de taak van de regisseur om het met vlees en kleren te bekleden.’

Die artistieke intuïtie registreerde hoe ze het vlees wegsnaaiden en was zich bewust van de schrille tegenstelling tussen de dingen om ons heen. Tussen het praktische, materialistische gedrag van de vleessnaaiers en de dingen waarvan we moesten overgeven, of waar we ons op zijn minst afzijdig van wilden houden.

Wat is het waardoor mensen hun smaak en gevoel voor decorum kwijtraken? Hun waardigheid, hun zelfrespect? Is het de strijd om te overleven? Misschien.

Drie dagen en nachten at ik een half brood met een stukje halva.

23 april

Ik werd wakker! De tweede keer op de harde grond slapen ging iets beter. Ik was al voor het einde van de voorgeschreven acht uur wakker. Ik had geen zin om op te staan. Ik had gedroomd dat ik genoeg had geslapen maar ontspannen bleef liggen, zonder me ergens druk om te maken.

Ik wou dat ik me een beetje kon uitrekken en ik snakte naar een kopje koffie en een sigaret.

Ik lag vlak bij de opzichter. Ik hoorde hem praten met de Pusher. De bewaker opende het luikje, een klein raampje boven in de deur. De opzichter sprong op en voerde een lang gesprek met de bewaker die het luikje had opengezet. Even later kwam de opzichter terug en fluisterde in het oor van de Pusher: ‘Er zijn een paar grote, nieuwe lichtingen uit de provincie in aantocht. Onze groep gaat vandaag of morgen naar de Woestijngevangenis.’

‘O mijn god,’ stamelde de Pusher onthutst, ‘willen ze dan echt iedereen in de bak gooien? Straks is er buiten niemand meer over!’

‘Hou je bek, voordat iemand je hoort. Wat hebben wij daar verdomme mee te maken?’

De opzichter en de Pusher zaten beiden vast wegens smokkel. Tegen de avond, toen onze groep overging van staan naar hurken, knielde ik opzettelijk neer in de buurt van de opzichter. Ik wachtte tot vlak voor de derde maaltijd en vroeg hem, terwijl ik mijn vriendelijkste gezicht probeerde op te zetten: ‘Professor, kan ik u misschien even spreken?’

‘Professor? Hoe haal je het in je hoofd om me professor te noemen? Wat moet je?’

‘Sidi, er moet een vergissing gemaakt zijn.’

‘Een vergissing, mijnheer de professor? Wat voor vergissing?’

‘Ik ben geen moslim. Ik kan dus ook geen Moslimbroeder zijn. Ik ben een christen. Waarom hebben ze me hier neergezet? Sterker nog: waarom hebben ze me überhaupt hiernaartoe gebracht?’

‘Ik weet het niet, broeder, het is hier één grote chaos; het is ieder voor zich hier.’

‘Oké, maar kunt u het misschien tegen de directeur van de gevangenis zeggen, of iemand anders die hiervoor verantwoordelijk is?’

‘Waar zou ik die moeten vinden? Oké, het is al goed. Als de bewaker komt, zal ik het aan hem voorleggen.’

Ik hoorde iemand aan het slot rammelen. De opzichter stond op. Ik pakte zijn hand en zei: ‘Alstublieft, vergeet niet het hem te zeggen.’

Hij knikte.

De deur ging open: ‘Vooruit, breng het eten naar binnen!’

Het eten werd naar binnen gebracht en de opzichter zei tegen de bewaker: ‘Sidi, er is hier iemand die beweert…’

De bewaker liet hem niet uitpraten: ‘Hij kan zeggen wat hij wil, maar ik weet van niks. Ik stuur de ploegbaas wel naar je toe.’

Ongeveer een halfuur later hoorden we opnieuw aan de deur rammelen. Er stapte een knappe man naar binnen.

‘Wat heb je daar bij je, mijnheer de opzichter?’ vroeg hij met een zwaar bergaccent.

De opzichter trok me bij mijn armen omhoog en ik kwam overeind.

‘Vertel maar,’ zei hij. ‘Vertel het maar aan sidi Aboe Rami.’

Stamelend en stotterend legde ik hem de zaak uit en hij antwoordde met zijn bergaccent: ‘Oké, en wat kan ik voor je doen? Je bent een christen, nou en? Misschien heb je de Moslimbroeders wel geholpen. Misschien heb je bijvoorbeeld wapens aan ze verkocht. In dat geval ben jij een nog grotere smeerlap dan zij.’

Daarna wendde hij zich tot de bewaker en gaf hem opdracht de deur achter hem op slot te doen. Maar voordat de bewaker de deur had gesloten, richtte Aboe Rami zich tot de andere gevangenen en brulde: ‘Pooiers! Jullie zijn geen Moslimbroeders, maar Duivelsbroeders! Laat eens zien hoe slim jullie zijn! Er bevindt zich een christen onder jullie. Jullie zouden je eens een beetje om hem moeten bekommeren en hem tot het ware, hanafitische geloof moeten brengen. Maar nee hoor, het enige wat jullie kunnen, is moorden en dit land te gronde richten.’

Hij sloeg de ijzeren deur hard dicht met zijn hand, maar even later duwde hij hem toch weer open. Er lag een brede grijns op zijn gezicht. Alle ogen waren op hem gericht.

‘Smerige honden! Pooiers! Als het jullie lukt hem te bekeren, vergeet dan niet hem lid te maken van de Moslimbroeders. Dan heeft hij tenminste niet voor niets in de bak gezeten.’

Weer sloeg hij de deur hard achter zich dicht.

Voor de derde keer liggen.

De man achter me heeft een dik en imposant achterwerk. Het benauwt me, maar het voelt ook comfortabel. Het is in ieder geval beter dan die uitstekende botten, die bij het persen meedogenloos in je lichaam prikken. Voor me ligt een jongen van een jaar of twintig, die er niet uitziet alsof hij gelovig is. Na de woorden van Aboe Rami kan ik niet meer slapen. Tot nu toe had ik nog de hoop gekoesterd dat iemand de vergissing zou ontdekken en de fout ter plekke zou herstellen, maar sinds dit gesprek, de chaos en het transport naar de Woestijngevangenis ben ik één brok wanhoop geworden. Ik ben bang voor het onbekende lot dat me te wachten staat.

Na twee of drie uur, ik weet het niet meer precies, val ik eindelijk in slaap. Vermoeidheid, uitputting, slaap… En dan… dan kom ik langzaam bij bewustzijn. Een gevoel van beklemming. Geleidelijk nader ik het moment van ontwaken. Het voelt alsof mijn voeten geketend zijn. Ze zijn opgezwollen door Ajjoebs bamboestok. Ik word steeds helderder. Een warme, vochtige sensatie trekt van mijn voeten omhoog. Ik voel een lichte pijn. Een beweging. Ik krimp ineen en ineens ben ik klaarwakker. Ik til mijn hoofd op en kijk naar de bovenkant van mijn voeten. De jongeman die voor me ligt, houdt met beide handen mijn voeten vast. Hij heeft mijn grote teen in zijn mond gestopt en zuigt eraan. Ik geef hem een stomp, en nog een. Zijn handen ontspannen zich en hij trekt zijn hoofd terug. Ik blijf doorgaan met stompen. Plotseling is hij klaarwakker. Hij kijkt me woedend en vol verachting aan.

‘Waarom heb je me wakker gemaakt?’ vraagt hij op verwijtende toon.

‘Wat is dat nou voor vraag? Zie je dan niet wat je aan het doen bent?’

‘Verdomme! Je hebt mijn allermooiste droom verpest.’

‘Was je aan het dromen?’

‘Ja, ik zat met Maisoen te… en op het moment dat we elkaar wilden omhelzen, toen we begonnen te… moest jij me zo nodig wakker maken!’

‘En wie mag die Maisoen dan wel wezen?’

‘Maisoen? Maisoen is mijn verloofde.’

‘O, sorry, neem me niet kwalijk, ga maar weer slapen. Maar ik wil je wel vragen deze keer niet weer mijn tenen voor Maisoens lippen aan te zien.’

Daarna kon ik niet meer slapen. Vragen en nog eens vragen. In wat voor wereld was ik verzeild geraakt? Was dit echt nog maar het begin? Waar ging dit naartoe? Zou ook maar één schrijver, scenarist of regisseur zoiets kunnen verzinnen? Vragen die nieuwe vragen opriepen.

Dertien jaar lang heb ik niet één keer de sleutel in de ijzeren deur horen knarsen zonder dat mijn hart oversloeg. Ik heb er nooit aan kunnen wennen.

De sleutel knarste in de deur op een ongebruikelijk tijdstip. Op het moment dat de deur openging, sprong de opzichter op. Het was Aboe Rami. Lang, in de vijftig, een lichte bril. Achter hem liep een twintigtal politiemannen.

‘Waar is de opzichter?’ vroeg de man met de bril.

‘Present, sidi.’

‘Breng iedereen kalm en rustig naar buiten, twee aan twee. Alleen jij en die andere smokkelaar blijven achter. Waar is die andere smokkelaar?’

‘Present, sidi.’

‘Jij blijft ook hier. Vooruit, opschieten!’

We gingen allemaal naar buiten, twee aan twee. Het was 24 april, vroeg in de morgen.

24 april

Onze handen zijn geboeid en we zijn met onze enkels, met ijzeren kettingen, aan elkaar vastgeketend. We komen moeizaam vooruit, struikelen nu en dan. Gangen. Trappen. Onze namen worden genoteerd op lijsten.

De man met de bril laat ons een paar minuten staan en loopt weg met de namenlijsten. Even later komt hij terug. Hij is ongetwijfeld een belangrijk man, dus waarom zou ik hem mijn geval niet uitleggen? Hij komt naar me toe.

‘Sidi, kan ik u even spreken?’

‘Flikker op, hoerenjong, of…’

Een donderende klap. Duizenden glinsterende sterren flitsen voor mijn ogen heen en weer. Een mooie ochtend in de lente. Ik wankel, en zwijg.

Ze slepen ons het gebouw uit. Ik zie vier vrachtwagens met metalen kooien. ‘Vleeswagens’ noemen de gevangenen dit soort trucks, misschien omdat ze lijken op de wagens waarmee de schapen van de slachthuizen naar de slagers worden vervoerd, of misschien omdat de gevangenen er als slachtvee in worden geladen.

Drie metalen treden. Doordat onze voeten geketend zijn en we onze handen niet kunnen gebruiken, kost het veel moeite om naar boven te klimmen. We moeten op de grond zitten. Als de vrachtwagen vol is, wordt de deur afgesloten met een grote grendel. Twee veiligheidsagenten gaan buiten voor de deur zitten wachten… Wachten. Dan komen de trucks tegelijk in beweging. Als we de stad uit zijn, wordt de snelheid opgevoerd. We laten de duisternis achter ons. Langzaam worden de eerste zilveren draden van de dageraad zichtbaar.

Zou dit een reis van het donker naar het licht zijn? Laten we het hopen.

‘Hoelang duurt het nog voor we er zijn?’ hoor ik iemand vragen.

‘Met Gods hulp een uur of vier, vijf.’

‘Zo lang houd ik het niet uit, man! Ik lag te slapen toen ze me wakker maakten en ineens stond ik buiten. Ik moet ontzettend nodig pissen, wat nu? Mijn blaas staat op knappen.’

‘Als je het niet kunt ophouden, maak ik de rits van je broek wel voor je open. Dan kun je het hier in de auto doen.’

‘Wat? In het bijzijn van al die mensen?’

‘Ja. Zo erg is dat nu ook weer niet. Je mag nog van geluk spreken dat er geen vrouwen bij zijn.’

Daarna roept hij zo hard dat iedereen het kan horen: ‘Jongens, jongens! Kom eens luisteren!’

Alle blikken zijn nu op hem gericht. Hij legt het probleem aan hen uit. Sommigen mompelen wat, anderen zwijgen en weer anderen knikken instemmend. De man van wie de handen vanachter zijn vastgebonden, gaat met zijn rug naar de man in nood zitten, trekt de rits van zijn broek open, pakt ‘zijn ding’ eruit en loopt weg.

‘Vooruit. Ga je gang, broeder.’

Deze operatie herhaalt zich nog vier keer, tot we de Woestijngevangenis bereiken. Vijf andere mannen braken boven de plas urine. Het braaksel heeft bij iedereen dezelfde kleur. Mijn buurman, wiens voet aan de mijne is vastgebonden, lijkt last te hebben van zijn ingewanden, waardoor ik word omhuld door een wolk van kwalijke dampen.

Om acht uur ’s ochtends bereikten we de Woestijngevangenis. Onderweg had ik regelmatig op mijn horloge gekeken. Mijn medepassagiers hadden me aangeraden het te verstoppen. Maar waar moest ik het laten? Uiteindelijk heb ik het toch maar om mijn pols laten zitten.

Voor de gevangenis stonden tientallen mannen van de militaire politie. De deur was klein. Mijn blik werd gevangen door een stenen plaquette boven de gevel, waarop in zwarte reliëfletters stond geschreven: voor u is in de wedervergelding leven, o verstandigen.2

De veiligheidsagenten hadden de deuren van de tankwagens opengezet. Dezelfde mannen die ons eerder zo grof en ruw hadden behandeld, lieten ons nu voorzichtig uitstappen. Het leek wel alsof ze medelijden met ons hadden. Een van hen zei zelfs: ‘Moge God jullie bijstaan.’ Ze praatten onder elkaar met gedempte stemmen en probeerden de blikken van de politiemannen, die in een soort kring om ons heen stonden, te ontwijken. Het viel me op dat de politiemannen allemaal ongeveer in dezelfde houding stonden, de benen licht gespreid, de borst naar achteren, de linkerhand op de heup en in de rechterhand een dikke knuppel, of een kabel die was gevlochten van elektriciteitsdraden, of iets zwarts en rubberachtigs dat op een riem leek. Later heb ik gehoord dat het V-snaren van een pantserwagen waren. Ze wierpen ons en de veiligheidsagenten hooghartige blikken toe, die minachting – voor de veiligheidsmannen – en een verborgen dreigement – voor ons – verrieden. Aan hun bewegingen kon je zien dat ze weinig geduld konden opbrengen voor de traagheid waarmee de formaliteiten van de overdacht en de ontvangst plaatsvonden. Ze verplaatsten hun lichaamsgewicht van de ene voet op de andere en zwaaiden geïrriteerd met hun rechterhand. Ze waren gekleed in elegante militaire uniformen. De hoogste in rang, een adjudant eerste klas, tekende de overdrachtsregisters.

Ik heb ergens eens iets gelezen over een Afrikaanse stam waarvan de mannen elkaar, toen ze voor het eerst een witte Europeaan zagen, verbijsterd aankeken en zich afvroegen waarom hij de huid van zijn gezicht had getrokken. Ik stelde me voor dat de mannen van de militaire politie die ik nu voor me zag ook gevilde gezichten hadden en vroeg me af welke verborgen kracht die gezichten had gevild. Hoe was dat gegaan? Waarom? Waar? Ik wist het niet, maar wat ik wel zag, was dat deze substituutgezichten niet leken op die van de andere mensen, zoals onze vrienden en familieleden. Ze straalden iets onmenselijks uit. Weliswaar onzichtbaar, maar ontegenzeglijk aanwezig.

‘Moge God jullie kracht geven. Jullie kunnen gaan, je taak zit erop,’ zei de adjudant van de militaire politie tegen de man met de bril. Ze hadden onze boeien losgemaakt. De gevangenen waren onwillekeurig tegen elkaar aan gaan staan. De mannen van de veiligheidsdienst vertrokken. De cirkel werd kleiner. Diepe stilte.

‘Kom op, opschieten! Zet ze twee aan twee in een rij en laat ze naar binnen gaan.’

Ze voerden ons door de kleine deur naar binnen. Boven ons het opschrift: voor u is in de wedervergelding leven, o verstandigen. Twee aan twee, in één lange colonne naar een binnenplein, met in het midden en aan de zijkanten hier en daar wat bomen en plukjes veldbloemen. Eromheen cellen die erop uitkwamen. De colonne kwam tot stilstand voor een andere adjudant, zittend achter een andere tafel, met andere namenlijsten. Meer dan honderd politiemannen zwermden om ons heen. De gevangenen durfden hen niet recht in de ogen te kijken. Onze hoofden waren licht gebogen, onze schouders hingen naar beneden. Een houding waarin deemoed lag verscholen. Een serviele, nederige houding. Hoe kon het dat wij gevangenen allemaal in dezelfde houding stonden, alsof we het van tevoren hadden geoefend? Ik weet het niet. Het leek alsof we ons allemaal in onszelf probeerden te verstoppen.

Ik had jeuk aan mijn onderste schedelrand, bij mijn nek, en zoals iedereen die jeuk heeft aan zijn hoofd, stak ik onwillekeurig mijn hand uit om te krabben. Ik hoorde een bulderende stem: ‘Hé, jongens, moet je die ondankbare teringhond eens zien! Staat-ie daar ook nog aan zijn kop te krabben.’

‘Waaaaat? Staat-ie aan zijn hoofd te krabben?’

Een paar handen trokken me uit de colonne. Ik werd gestompt en geslagen. Ik vloog van de ene kant naar de andere. Mijn nek en mijn gezicht stonden in brand. Het liefst was ik een potje gaan grienen. De adjudant riep me om me te registreren. Ik was als enige over. Hij noteerde mijn naam en zo werd ik een officiële bewoner van deze gevangenis.

Ze brachten ons opnieuw naar buiten. Tussen elke twee cellen bevond zich een kleine ijzeren deur, nog kleiner dan de eerste. Waarom werden de deuren steeds kleiner naarmate we verder in het gebouw doordrongen? Via deze deur kwamen we op een groot, met asfalt geplaveid plein: Plein 1. Alle paden en pleinen waren geplaveid met ruw asfalt. Om het plein stonden genummerde gebouwtjes van één verdieping: barak 3, barak 4, barak 7…

De deuren werden steeds kleiner, maar op Plein 1 opende de hel zijn enorme poorten, en wij waren de brandstof!

Kalm en ordelijk zetten ze ons naast elkaar, met twee of drie meter tussenruimte.

‘Allemaal kleren uit!’ brulde de adjudant. ‘Leg ze rechts naast je op de grond. Je mag alleen je onderbroek aanhouden.’

Nadat iedereen zijn kleren had uitgetrokken en stond te wachten, zag ik dat ik de enige was die een slip droeg. Ik voelde me een buitenstaander.

Aanvankelijk klonk de stem van de adjudant rustig, maar na verloop van tijd werd hij geleidelijk aan harder en scheller. Hoe harder de stem van de adjudant klonk, hoe gespannener en nerveuzer de bewegingen van de politiemannen werden. Onder de gevangenen namen de angst en paniek toe. Ze sloegen hun blik neer en lieten hun schouders nog meer hangen. Twee politiemannen kwamen op me af. Ze hadden zwepen bij zich.

‘Trek je onderbroek uit en doe twee veiligheidsbewegingen.’

Ik liet mijn slip tot mijn knieën zakken en keek de mannen vragend aan.

‘Twee veiligheidsbewegingen, of anders…’

‘Wat moet ik doen, sidi… Wat zijn dat, veiligheidsbewegingen?’

‘Twee keer hurken en dan omhoogkomen. Je bent inderdaad een volslagen idioot!’

Ze lieten ons die veiligheidsbewegingen doen omdat ze bang waren dat we iets verbodens in onze anus hadden verstopt.

Een van de politiemannen keek glimlachend naar zijn collega en zei zachtjes: ‘Moet je zien wat een miezerig piemeltje die zielenpoot heeft.’

Ik keek naar beneden en ja, hij was inderdaad minuscuul. Zelfs hij had de angst en de paniek gevoeld en zich verstopt in zijn balzak. Helaas kon ik me niet verstoppen.

Achter me was een grote barak. Op de deur stond ‘barak 5-6’ geschreven. Naast de deur kwam een zogenaamde ‘sanitaire afvoerpijp’ uit de grond, waar smerig, zwart water uit stroomde.

De ondervraging was afgelopen. Alles was met chirurgische precisie onderzocht, tot de vouwen in de kleren aan toe. Geld, documenten, metalen voorwerpen, schoenen en veters, alles was in beslag genomen. Maar ondanks al die nauwkeurigheid was mijn polshorloge aan hun aandacht ontsnapt. Ik had het niet opzettelijk verborgen, het was meer dat niemand er notitie van had genomen.

‘Vooruit, honden, iedereen zijn eigen kleren meenemen!’ brulde de adjudant. Ik pakte mijn kleren en legde ze over mijn linkerarm. Tegelijkertijd maakte ik het horloge los en liet het in de binnenzak van mijn jasje glijden. Nog een gevoel van triomf!

2 Koran 2:179. Vertaling J.H. Kramers.

De tewerkgestelden