De uitgever ontving voor deze uitgave in het kader van Schwob.nl een subsidie van het Nederlands Letterenfonds. Ga voor meer literaire ontdekkingen naar www.schwob.nl

..

..

..

..

..

Oorspronkelijke titel Beer in the Snooker Club

© Waguih Ghali 1964

Vertaling © Paul Heijman 1990 en Uitgeverij Jurgen Maas 2023

Nawoord © Jamal Mahjoub 2023

Vertaling nawoord Irwan Droog 2023

Omslagontwerp © Nathan Burton Design

Foto auteur © R. Nusimovici

Verzorging ePub Michiel Niesen | ZetProducties

..

ISBN 9789083296746

NUR 302

..

Uitgeverij Jurgen Maas | www.uitgeverijjurgenmaas.nl

waguih ghali

Bier in de snookerclub

..

..

Roman

..

..

Vertaald door Paul Heijman

..

..

Met een nawoord van Jamal Mahjoub

Deel i

‘Integendeel, we proberen mensen met een algemeen… een verzonnen karakter te zijn.’

..

Dostojevski

Ik observeerde mijn tante. Ze ondertekende papieren, driehonderd of nog meer, die op een keurige stapel voor haar lagen. Achter haar stond haar secretaris. Als een vel was ondertekend, pakte hij het op en maakte van de ondertekende papieren opnieuw een keurig stapeltje. Als ze geen handtekening zette, wierp ze me een blik toe. Ik moet haar hebben gestoord.

Met elke handtekening gaf ze anderhalve hectare grond weg, en in ons land is een hectare veel geld waard. De volgende dag zou haar naam in de kranten staan wegens goedheid en vrijgevigheid jegens de armen. En zo hoorde het ook, als ze het allemaal weggaf.

Ik had een sigaret, maar geen lucifers. Ik stak de sigaret tussen mijn lippen en probeerde de aandacht van de secretaris te trekken. Ik wachtte en mijn moed nam toe. Ik besloot te wachten tot ze nog eens tienduizend pond aan grond had weggegeven voor ik om een lucifer zou vragen. Een… twee… drie… vier… ongeveer vijfduizend pond; vijf… zes… zeven… ‘Heeft u een vuurtje voor me, Hassan Effendi?’

Ze hoorde me niet, en Hassan Effendi ook niet. Hij keek niet eens op. Op tafel stond een aansteker, een grote, zilveren Ronson – de lamp van Aladdin. Ik schoof zo ongemerkt mogelijk naar de tafel. Nog één stap en ik was er. Het volgende moment had ik hem in handen. Klik klik. Hij deed het niet. Ze mompelde iets tegen Hassan Effendi. Hij stak zijn hand in zijn zak en gaf me een nieuw doosje lucifers.

Ik keek op de klok. Twintig over negen. Nog tien minuten en dan zat ik er anderhalf uur. Ik rookte. De stapel ondertekende papieren groeide, de andere stapel slonk. Nog een stuk of vijftig, schatte ik. Ze zou wel moe zijn, het arme mens. Duizend papieren per dag tekenen, en dit was haar derde dag. Ik had met haar te doen: een vrouw die de zorg voor vijfduizend hectare land had – gelukkig mocht ze er van het regime nu nog maar tweehonderd houden. Ik herinnerde me hoe ze me een keer, in Europa, een biljet van vijf pond had gegeven.

Toen kwam Marie binnen. Een brave ziel, die Marie, en een goede vriendin des huizes: ze helpt hier en daar tijdens ontvangsten, is er altijd in geval van ziekte en herinnert zich alle verjaardagen. Ze weet niet wanneer mijn verjaardag valt, noch die van mijn moeder. Maar dat hebben we haar dan ook nooit verteld.

‘Dag, Ram,’ zei ze en ging naast me zitten. ‘Wat doe jij hier?’

‘Ik kom geld lenen.’

Ze zei niets meer. Zij heeft geld van zichzelf, en in een situatie als de mijne is het beter om maar meteen te zeggen waar het op staat, zeker tegen degenen die geld hebben. Dat versterkt hun onderlinge band, en bovendien, je weet maar nooit.

Ik had met Marie te doen. Ze wil zo graag praten; ze wil zeggen dat ze hoopt dat ik het geld krijg, en vragen waarvoor ik het nodig heb. Vooral dat laatste. Maar ze bevindt zich in een uiterst delicate positie. Ze heeft twee dagen geleden een nieuwe Cadillac gekocht, en het zou wel van slechte smaak getuigen om nu over geld te praten. Ik keek haar glimlachend aan.

‘Hoe is het met je moeder?’ vroeg ze.

‘Die is erg ziek,’ loog ik.

Die mededeling moest haar voor minstens tien minuten de mond snoeren. Ik had meer belangstelling voor mijn handtekeningen zettende tante. Ik bekeek het zo: als ze aan volslagen vreemden voor een miljoen pond aan grond weggaf, zou ze mij zeker duizend pond geven. Vooral als ik liet doorschemeren dat ik met zoveel geld naar het buitenland zou gaan.

Ik keek naar mijn tante, toen op de klok, en ten slotte naar Marie.

‘Dag, Marie,’ zei ik. ‘Je-ziet-er-goed-uit-hoe-bevalt-je-nieuwe-auto?’

Ze keek me vertederd aan. ‘Wat attent van je, lieve jongen. Hij valt niet tegen. De vorige kostte me zoveel benzine, dat ik het niet meer kon betalen. Ik moest wel een nieuwe kopen.’

Enige beroering bij het bureau. Voor vandaag was het handtekeningen zetten achter de rug.

‘Tiens,’ zei mijn tante. ‘Ik had je helemaal niet zien binnenkomen, Marie. Pff! Ik heb meer dan genoeg van dat handtekeningen zetten. U zult ook wel moe zijn, Hassan Effendi. Maar dit is toch het minste wat we voor die arme duvels, de fellahin, kunnen doen, niet?’

Heel goed. Ik probeerde er zo veel mogelijk als een fellah uit te zien.

‘Wacht even, Marie. Ik ben zo terug.’ Mijn tante verliet de kamer met in haar kielzog Hassan Effendi, die duizend vellen papier droeg die een miljoen pond waard waren; misschien niet helemaal een miljoen, want ze verkocht de grond voor weinig geld, en deed het aan de regering voorkomen alsof ze het land aan de armen wegschonk.

‘Dag, Marie. Dag,’ zei ik opnieuw.

‘Vertel eens,’ zei ze. ‘Ben je tegenwoordig in zaken?’

Ik vertelde haar dat ik een volstrekt nieuwe manier had ontdekt om de fellahin uit te buiten. Ik had er alleen wat kapitaal voor nodig.

‘Daar moet je niet de spot mee drijven, liefje,’ zei ze. Mijn tante kwam terug en zei dat de prijs van brood een halve piaster was gestegen. Dat raakte hen allebei zeer, omdat ze elke dag brood kochten. Ik probeerde zo behulpzaam mogelijk te zijn en vertelde hun van een bakker die ik ken, die zijn brood en gros en per gewicht verkoopt. Daarna vertelde ik hoe ze oudbakken brood in de oven vers konden maken, maar ik raakte in de war toen ik de kosten van het gas probeerde af te trekken van het geld dat ze zouden besparen door oudbakken brood vers te maken. Ik stond op het punt te vertellen hoe ze bij Abbasieh van de tram konden springen zonder een kaartje te hebben gekocht, maar daar zag ik van af. Ik ging even de kamer uit en legde mijn oor tegen het sleutelgat.

‘Je moet oppassen,’ zei Marie. ‘Hij is hier om geld te lenen.’

‘Dat weet ik, liefje. Daarom heb ik jou ook gebeld. In jouw aanwezigheid durft hij het niet te vragen.’

Ik vertrok en ging naar Groppi. Ik nam een whisky en at pinda’s. Ondertussen bekeek ik het mondaine publiek; ik was blij dat mijn tante had geweigerd om me het geld te geven. Ik had het gewoon gevraagd omdat mijn geweten me niet met rust liet. Het was iets wat ik vaag als een verplichting beschouwde maar steeds had uitgesteld. Kort daarop kwamen Omar en Dzjamiel binnen, en even later Jahia, Fawzi en Ismael. Groppi is misschien wel een van de mooiste gelegenheden om whisky te drinken. De bar staat in de tuin, onder een grote boom, en er is een knappe, zwarte barkeeper die zeven talen spreekt. We dronken gezamenlijk een fles whisky leeg, en ik keek toe terwijl ze erom vochten wie mocht betalen. Jahia betaalde en daarna gingen we samen weg. Ze hebben allemaal een auto.

’s Morgens verveel ik me altijd een beetje, omdat ze allemaal op de universiteit zijn of werken. Soms ga ik een potje biljarten met Dzjamiel, in de biljartclub. Je kunt hem daar altijd vinden – in feite is hij de eigenaar. Ik zou er wel vaker heen gaan als Font er niet was geweest. Telkens als ik mezelf verwijt dat ik te veel drink, zeg ik bij mezelf dat Font degene is die me tot drinken aanzet. ‘Font,’ heb ik eens tegen hem gezegd, ‘zeg nou eens wat je eigenlijk van me verlangt.’

‘Maak dat je wegkomt, stuk vuil,’ antwoordde hij. Dus ik naar Groppi en dronk nog meer whisky. Zo komt het dus, alhoewel ik nog altijd The New Statesman en The Guardian lees, en ik waarschijnlijk de enige in Egypte ben die de Tribune krijgt toegezonden.

‘Font,’ zei ik een andere keer, toen ik aardig tipsy was en een goede bui had, ‘Font,’ zei ik, ‘jij bent zo ongeveer de enige angry young man in Egypte.’ Ik moest erom lachen. Ik vond het ontzettend grappig.

‘Verdwijn,’ antwoordde hij. ‘Verdwijn. Ga klaplopen op die andere parasieten.’

Ik heb ervoor gezorgd dat Font in de snookerclub ging werken. Dzjamiel dacht dat ik een grapje maakte toen ik zei dat dat de enige manier was om Font van de straat te houden. Ik moest hem zelfs meenemen naar de al-Sakia-straat, waar Font met zijn handkar stond. Het was een schok voor Dzjamiel een van zijn oude schoolmakkers als straatventer te zien. Het was het enige wat ik kon doen om Dzjamiel ervan te weerhouden Font zoveel geld te geven dat hij er voor de rest van zijn leven van kon bestaan. Font zou op hem hebben gespuugd en mij had hij waarschijnlijk in elkaar geslagen.

Daar stond hij dan. Hij verkocht komkommers. Komkommers nota bene. Ik begreep natuurlijk wel waarom. Hij was Jimmy Porter. We waren samen naar het toneelstuk geweest, in Londen, en daar stond hij dus, een komkommerkoopman met een doctorstitel. Er stonden nog meer handkarren; sla, uien, zonnebloempitten, bonen. We zetten de auto voor Fonts kar neer en keken naar hem.

‘Duvel op,’ zei hij.

Ik zei dat ik komkommers wilde kopen maar zijn weegschaal niet vertrouwde.

‘Maak dat je wegkomt!’ schreeuwde hij. ‘Ik sla die rotkop van je in elkaar als je niet maakt dat je wegkomt.’ (Typisch Font: tegen de andere jongens is hij sarcastisch, maar bij mij wordt hij woedend.) Dzjamiel zei dat hij iemand zocht om de snookerclub te beheren.

‘Font is een veel te grote snob,’ zei ik. ‘Hij wil niet gezien worden op een plaats waar zijn oude schoolmakkers ook komen.’

‘Denk je dat ik me ook maar iets van die idioten aantrek?’ schreeuwde Font. Dzjamiel is een rustige kerel, en hij zei tegen Font dat hij echt iemand zocht. Font had misschien ja gezegd als ik er niet bij was geweest, dus keek hij me in plaats daarvan aan met zijn ‘jij vuile verrader-’uitdrukking op zijn gezicht.

‘Font,’ vroeg ik in het Engels, ‘wat vinden de andere handkarjongens van Virginia Woolf?’

Hij trapte erin en antwoordde in het Engels.

‘Ja, ga ze even belachelijk staan maken. Zij hebben nooit de kans gehad om naar school te gaan, stuk vuil. Heeft die parasiet daar naast je ooit weleens een boek gelezen? Ondanks al zijn geld is hij alleen maar een dom, vet varken.’

Dzjamiel is zo lankmoedig dat het hem niets kan schelen voor een dom, vet varken te worden uitgemaakt. Wel kwamen de andere handkarjongens erbij staan. Font droeg Arabische kleren, paste op een handkar en sprak Engels. Daar moesten ze het hunne van weten. ‘Wat is er aan de hand? Hoe zit dat eigenlijk?’ riepen ze.

‘Hij is een spion,’ zei ik, en onmiddellijk drongen ze zich dreigend op. ‘Wij weten wel raad met zo’n hondenjong,’ riepen ze. Font kon van woede niets meer uitbrengen. We sleurden hem de auto in en reden snel weg.

Ik moest even later uitstappen om aan Fonts woede te ontkomen, maar een week later veegde hij de biljarten schoon met The Literary Supplement.

Ik ging van Groppi naar de snookerclub. Het is een grote ruimte met dikke tapijten tussen de tafels, een knusse bar en grote, comfortabele, leren fauteuils. Je raakt er onder de indruk van de ingehouden luxe en voelt dat slechte manieren hier heiligschennis zijn.

Toen Dzjamiels vader zich er uiteindelijk bij had neergelegd dat de opvoeding van zijn zoon op niets uitliep, maakte hij ruim baan voor diens hartstochtelijke liefde voor snooker en liet deze club voor hem inrichten; zakelijk gezien bleek het een groot succes. Een vreemde man, de vader van Dzjamiel. Je kunt het geloven of niet, maar hij is een oprecht socialist, een heel echte. Geen rijke ‘liberal’ of een gegoede lezer van The Nation, nee, hij brengt zijn ideeën ten uitvoer en is ooit door Faroeks aanhangers gevangengezet. Hij komt vaak een spelletje snooker spelen: een lange, elegante man die een Franse opvoeding heeft genoten en brieven naar L’Express in Frankrijk schrijft. Ik ben op dr. Hamza gesteld; in feite zou ik net zo willen zijn als hij: goedgekleed en op een sobere wijze aristocratisch; en met een gevangenschap achter de rug. Niet dat ik de gevangenis in wil, ik zou erin gezeten willen hebben. Natuurlijk laat Font zich niet onderhouden en is dr. Hamza niet van plan hem te onderhouden; dus is er een laag van sympathie die hen gescheiden houdt.

Zoals gezegd ging ik naar de snookerclub. Ik schoof er achter de bar en keek toe hoe Font de tapijten stofzuigde. Er ligt een eeuwige uitdrukking van verbazing op Fonts gezicht, waardoor je antwoord wilt geven op niet-gestelde vragen. De manier waarop hij met de stofzuiger over de tapijten gaat, met opgetrokken wenkbrauwen en heel grote ogen, en in de lastige hoeken en gaten tussen de snookertafels probeert te komen, wekt de indruk dat, als hij met het apparaat in net dat ene hoekje kon komen, hij het antwoord zou vinden op alles wat hem voor raadsels stelt.

‘Een Draught Bass, Font?’

‘Ja, graag.’

Ik maakte twee flessen Egyptisch Stella-bier open, goot de inhoud in een groot bekerglas en klopte tot al het koolzuurgas eruit was. Daarna deed ik er een drupje wodka en wat whisky bij. Dat was onze beste imitatie van Draught Bass.

Er is een zijstraat van Edgware Road in Londen waar altijd een groep vetkuiven, Ierse werklui en ander volk op de stoep zat te dobbelen. Egyptenaren zijn gokkers. Als er ergens wat Egyptenaren bij elkaar zijn, kun je er zeker van zijn dat ze vroeger of later gaan gokken. Niet dat we iets willen winnen of zo, we willen gewoon gokken. We zijn lui en houden van lachen. Alleen als we gokken, zijn we klaarwakker en wordt er hard gewerkt. Font en ik wonnen een keer veel geld op straat en gingen ermee naar een edelsmid op Edgware Road, waar we twee zilveren bierkruiken kochten die we nu achter de bar van de snookerclub bewaren. We lieten onze namen erin graveren en zwoeren dat we er alleen maar Draught Bass van de tap uit zouden drinken. Ik goot mijn brouwsel in de kroezen en wachtte tot Font de stofzuiger zou afzetten.

‘Niet slecht,’ zei Font. ‘Hoeveel heb je gemaakt?’

‘Ongeveer een liter de man.’

‘Dan ben ik lekker de hele dag aangeschoten.’

‘Ik blijf ook de hele dag hier,’ zei ik.

Als Font niet zo eenzaam was geweest, had hij niet met me gepraat. Maar hij is eenzaam en heeft iets met me te bespreken; dat wist ik, anders was ik wel zo verstandig geweest om niet langs te komen voor een babbeltje.

‘Ons grote probleem,’ zei hij (wanneer Font ‘ons’ zegt als hij zichzelf en mij bedoelt, betekent het dat hij jegens mij bijzonder vriendelijk is gestemd), ‘is dat we zo Engels zijn dat je er ziek van wordt. We hebben geen eigen cultuur.’

‘Je zult jezelf bedoelen,’ zei ik. ‘Ik kan grappen maken met ’t puikje der Egyptenaren.’

‘Misschien heb je gelijk. Misschien bestaat onze cultuur alleen maar uit grappen maken.’

‘Nee, Font, dat is ’t niet. ’t Komt doordat we nooit fatsoenlijk Arabisch hebben geleerd.’

Zo praat ik tegen Font. Ik moet hem tegenspreken, in ieder geval aan het begin van de dag die we samen zullen doorbrengen, en ik moet langzaam praten, anders beschuldigt hij me ervan dat ik welbespraakt wil overkomen in plaats van een normaal gesprek te voeren.

‘Wat bedoel je met die opmerking dat grappen vertellen cultuur is?’

‘Ik bedoel dat voor Egyptenaren grappen net zozeer cultuur zijn als de calypso dat is voor mensen in West-Indië of spirituals en jazz voor de Amerikaanse zwarten. In feite,’ ging ik verder en ik zei wat me voor de mond kwam, omdat dat de manier is om Font zover te krijgen dat hij in mijn oprechtheid gelooft, ‘is het niet minder cultuur dan orgel spelen.’

Ik vulde onze bierkroezen nog eens en begon nog wat Bass te maken. Font peinsde over wat ik zojuist had gezegd.

Soms zeg ik van die dingen die even later minder onzinnig klinken dan op het moment dat ik ze uitspreek.

Het was elf uur geweest en de eerste twee klanten kwamen binnen: Arevian en Doromian, twee rijke Armeniërs, de eigenaars van de schoenenzaak op de begane grond. Twee dikke en vettige individuen met een goed gevoel voor humor.

‘Goedendag, goedendag, professors,’ zeiden ze tegen Font en mij (Fonts doctorstitel is een grote bron van vermaak voor hen). ‘We komen een potje biljarten om u te vermaken, Herr Doktor Professor Font. Wij hebben in ons nederig bestaan maar één ambitie, namelijk om uw deskundige ogen met onze kinderlijke pogingen enige afleiding te bezorgen, zodat uw brein de gelegenheid heeft zich met verhevener zaken bezig te houden.’ Ze maakten een buiging voor Font en deden of ze zijn handen wilden kussen, een oude gewoonte in regeringskringen.

‘Moet je ze zien,’ zei Font, ‘ze betalen dat zielige mannetje beneden zes pond per maand om twaalf uur per dag voor ze te werken, en dan komen ze hier en vergokken duizenden ponden alsof het niets is.’

‘Vergiffenis, vergiffenis, Herr Doktor,’ zong Doromian. ‘Als onze Hassan nu nog ’n onbetekenende titel aan de Sorbonne of in Heidelberg had gehaald, zouden we hem wel… acht pond geven.’

Ik zei wel dat ze de eigenaars van de schoenenzaak van de parterre waren, maar dat is niet helemaal waar. Een van de twee is de eigenaar, de ander heeft de zaak verloren. Ze spelen om fantastische bedragen, en als hun geld op is, spelen ze om hun aandeel in de zaak. Ze lenen elkaar geen cent. Ik herinner me nog die keer dat Doromian alles had verloren, ook zijn auto, en Arevian weigerde hem geld voor de tram naar huis te lenen.

Font legde de snookerballen voor hen klaar. Ik dronk twee pinten van de Bass, die me een prettig gevoel geeft en mijn oriëntaalse brein de kans geeft me te verbazen over niet-oriëntaalse zaken, zoals Font, en andere Fonts die ik ken, en zelfs de Font die ik zelf soms ben. Fonts die geen Keith Hardies zijn, maar Jimmy Porters in Egyptes victoriaanse tijdperk; Fonts die geen revolutionairen of voorvechters in de klassenstrijd zijn, maar de opgepoetste voortbrengselen van het ‘linkse’ Engeland, eenzaam en zonder glans in de ontluikende revolutie van de Arabische wereld.

Enerzijds deze gedachten, anderzijds het genoegen bij Groppi te zitten en whisky te drinken zonder ervoor te hoeven betalen, of naar de snookerclub te gaan en er te gaan zitten met de flessen onder handbereik. Terwijl ik dit bedacht, stak ik een arm uit en bracht met een zwaai de fles Martell naar mijn mond. Het leven was goed.

Font kwam terug. De Bass had zijn wenkbrauwen wat laten zakken. Hij vroeg me of ik, sinds ons verblijf in Londen, Didi Nackla nog had gezien.

‘Nee,’ zei ik.

‘Ik heb Edna en Levi gisteren gesproken. Ze komen vanavond bij me langs. Kom jij dan ook?’

Levi, Edna… en Font. Ik wou dat ze allemaal naar het buitenland gingen en mij met rust lieten. Levi en Edna, vooral Edna. Ik draaide me om en stond op het punt nog een slok uit de fles te nemen, toen hij me tegenhield.

‘Doe niet zo ontzettend laf, man,’ zei hij.

Ik zuchtte en nam toen maar een slok van mijn bier.

‘Ik heb Edna al zo lang niet meer gezien.’

‘Dan kun je haar vanavond mooi zien.’

‘Daar voel ik niets voor.’

‘Nou, dan kom je niet.’

‘Je weet best dat ik kom.’

Hij lachte.

‘Ik hoop dat we allemaal worden gevangengezet,’ zei ik. ‘Ergens aan de Rode Zee. Wij alle vier. Dan heb je pas echt een reden om kwaad te zijn. Ik zie je wenkbrauwen al zo ongeveer op je achterhoofd zitten van verbazing.’

‘Hoe bedoel je? Waarom zouden we in de gevangenis worden gesmeten?’ Zijn wenkbrauwen gingen alweer omhoog. ‘Ben je soms ergens bij betrokken?’

‘Nee.’

‘Ram…?’

‘Nee. Dat heb ik je al honderd keer gezegd.’

Ik verlangde ernaar Edna weer te zien. Haar lange, kastanjebruine haar, haar grote, bruine ogen. We zouden allebei op de grond zitten, ik op Arabische wijze achter haar, en ik zou haar haar kammen. De ene lange, koesterende haal na de andere, daarna een scheiding en twee lange vlechten, afgebonden met een touwtje.

‘Kunnen we het niet over iets anders hebben?’ vroeg ik. ‘En nemen we nog een Bass?’ Ik verdeelde de laatste Bass en keek hoe zijn wenkbrauwen omhooggingen voor hij iets zei.

‘Heb je gelezen wat hij heeft gedaan?’

‘Wie?’

‘Gaitskell.’

‘Gaitskell. Gaitskell! Godallemachtig, Font. Denk je nou echt dat ik me druk maak over wat…’ En toen zag ik de eenzaamheid op Fonts gezicht. ‘Ja, ik weet het. Maar wat wil je? Eens politicus, altijd politicus.’

‘Dat is niet waar,’ riep hij. ‘Kijk maar naar Konni Zilliacus, of naar Fenner Brockway…’

‘Schreeuw niet zo, Font.’

Er waren net drie mannen binnengekomen die naar ons keken. ‘Kom, zorg dat ze ballen krijgen.’

Hij kwam achter de bar, pakte er een paar sleutels en liep met onvaste tred op hen toe. Ik begon dronken te worden. Ik nam nog een ferme slok Martell en stak een sigaret op. Het ontgaat Font ten enenmale dat het belachelijk is om je als Egyptenaar in Caïro kwaad te maken over Gaitskells standpunt inzake de aanmaak van atoomwapens in Engeland. Toegegeven, hij begon net witheet te worden om Egyptes binnenlandse politiek, maar ook dat was belachelijk, net zoals een Lucky Jim in het Engeland van Dickens belachelijk zou zijn geweest. Het was te vergelijken met de poging een taart te glazuren die nog in de oven staat. Font weet hoe je een taart moet glazuren en versieren met de laatste snufjes op dat gebied, maar een taart bakken kan hij niet. Dus moet hij wachten tot Nasser die voor hem bakt, voor hij er zijn eigen verfijningen aan kan toevoegen – en hij is er niet zeker van dat dat is toegestaan, zelfs niet in een later stadium. In die tussentijd zit hij op zijn krent en velt hij oordelen over de taarten die er worden gebakken, en hoopt hij dat de Egyptische, of de Arabische, taart er in de goede vorm uitkomt.

Ik heb de vreemde gewoonte opeens in de lach te schieten. Ik zag de taart echt voor me, en hij was niet zo plat en glad van structuur als ik had gewenst. Ik zag mezelf er hier en daar een stukje van af knabbelen. Natuurlijk was ik toen dronken en was dat gedoe met die taarten ontzettend leuk, vooral het geknabbel. Ik schaterde het uit.

‘Hoi, professor,’ riep Arevian. ‘Vermaken wij uwe hoogheid?’

‘Arevian, heb jij Gaitskell weleens in levenden lijve gezien?’ riep ik terug.

‘Natuurlijk,’ antwoordde hij terwijl hij een bal potte, ‘Gaitskellian, de Armeniër.’

‘En dr. Summerskillian en Lord Stansgatian en Kingsley Martanian, ken je die soms ook?’

‘Met al die lui heb ik snooker gespeeld.’

Ik verliet de snookerclub zonder naar Font te kijken. Ik was weer dronken en moest iets omhanden hebben om niet depressief te worden. Ik nam de bus naar huis.

We hebben een mooie flat in Zamalek, met uitzicht op de Nijl. Vreemd, ik heb mijn moeder nooit gevraagd hoeveel geld ze heeft. We hebben die mooie flat en ik geloof dat we net zo lekker eten als vroeger.

‘Tu as essayé de t’employer?’ vroeg ze.

‘Penses-tu.’ Natuurlijk sprak ze Frans, en ze zei t’employer in plaats chercher du travail.

Ik werk niet. Ik werk niet meer sinds ik uit Europa terug ben. U moet niet denken dat ik geld heb. En ik heb ook geen vader die me onderhoudt. In feite is het hebben van een vader in Egypte een ongewone luxe. Onze moeders zijn wel wettelijk getrouwd en zo, maar hun mannen sterven jong, gemiddeld op hun vijfendertigste. Mijn moeder trok, toen ik vier was, met mij bij haar ouders in. Toen ik zeven was, woonden er drie tantes, die weduwe waren geworden, en acht halve wezen bij mijn grootouders. (Door mensen als mijn grootouders is de gemiddelde leeftijd iets hoger.) Het feit dat mijn tantes heel rijk waren, maar mijn moeder niet, drong niet tot me door. Ik dreef mee op het getij van de rijkdom. Ik droeg dezelfde dure kleren en ging naar dezelfde school als de andere kinderen. Elke halve wees werd voor veel geld van de nodige spullen voorzien en zodra hij of zij rijp was voor de universiteit naar Engeland, Frankrijk of Zwitserland gestuurd. Maar toen ik aan de beurt was, werd ik door de ene na de andere tante met koele blik bekeken, en kwam ik noodgedwongen tot het besef dat het tij was gekeerd en dat ik niet over eigen middelen beschikte om vooruit te komen. Dus dobber ik nu mee op het tij van mijn schoolmakkers. Waarom ook niet? Ze zouden niet anders willen. Echt waar, het woord ‘parasiteren’ stuit zowel mij als Font tegen de borst. Om u de waarheid te zeggen dacht ik, toen ik terugkwam, dat Nasser eindelijk een betoverende bries had laten waaien en dat elk tij zou zijn verdwenen. Ik zou zijn gaan werken als ik net zoveel geld had kunnen krijgen als mijn vrienden. Maar zoals de zaken er nu voor staan, moet ik, als ik ga werken, mijn rijke vrienden in de steek laten, en ik ben zeer op mijn vrienden gesteld.

Ik belde Assam de Turk. Zijn zuster nam op.

‘Hallo, Zouzou. Is Assam thuis?’

‘Nee. Je wil zeker gokken?’

‘Kom nou, Zouzou. Je weet toch dat ik niet meer gok.’

Mijn moeder hoorde het woord gokken en kwam de kamer in gerend om niets van het gesprek te missen.

‘Tja, hij is er niet,’ zei Zouzou. ‘Maar als je me iets belooft, zal ik zeggen waar hij is.’

‘Ik beloof het.’

‘Je moet tegen hem zeggen dat hij me komende zaterdag meeneemt naar het bal in de Semiramis?’

‘Waarom ga je niet met je vrienden?’

‘Je weet hoe wij Turken zijn. Ik mag al van geluk spreken dat ze me laten gaan.’

‘Ik dacht dat jullie veertig jaar geleden al gemoderniseerd waren. Jullie zijn nu toch helemaal veramerikaniseerd en lid van de navo?’

‘Wat is dat?’

‘Niks. Ik maak maar een grapje. Ik zal het hem vragen, dat beloof ik. Waar is hij?’

‘Bij Nackla Pasha.’

‘Bedankt, Zouzou.’

‘Luister eens.’

‘Ja.’

‘Ze spelen baccarat, geen poker.’

‘Hoe weet je dat?’

‘Hij heeft honderd pond van me geleend. Zodoende.’

‘Bedankt, Zouzou, en tot ziens.’

Mijn moeder wachtte op mijn uitleg.

‘Dus ze spelen tegenwoordig baccarat?’ zei ze. ‘Het is me wat. Assam plukt ze helemaal kaal. Die jongen heeft altijd zeldzaam veel geluk.’

‘Ik heb meer geluk.’

‘Ja, met jouw geluk staat het ook niet slecht. Maar er is natuurlijk geen sprake van dat je nog gaat gokken.’

‘Natuurlijk niet.’

‘Waar spelen ze?’

‘Bij Nackla.’

‘Pas possible. Is het al zover gekomen? Le Nackla die tegenwoordig met jongens van jouw leeftijd speelt?’

‘Helaas is het nog niet zover gekomen. Het werd anders wel tijd. Nee,’ zei ik boos. Dat kwam door de drank. ‘Voor Nackla is dat maar een voorafje. Een paar honderd pond om de jeugd mee te vermaken. Later op de avond wordt het pas menens.’

‘Waarom ben je zo boos?’

‘Je bent een schat, moeder, maar je begrijpt er niets van. Le Nackla heeft gewoon geen recht op zoveel geld.’

‘Maar zo gaat het toch overal ter wereld?’

‘Nee, mammie, dat is niet waar. In…’ Het lag op mijn tong om Rusland of China te zeggen, maar als ik dat deed, zou mijn moeder het doodsbenauwd krijgen omdat ze zou denken dat ik een communist was. Niet dat het communisme haar schrik aanjaagt – ze weet niet wat communisme is – maar ze heeft gehoord dat communisten in de gevangenis terechtkomen en worden gemarteld, en mijn tante zegt altijd dat communisten moordenaars zijn… erop zinspelend dat ik er ook een ben.

‘Waar is het dan niet zo?’ vroeg ze wantrouwig.

‘In Luxemburg. Kom, mammie, we nemen een koud biertje en dan gaan we eten. Ik heb ontzettende honger.’

Ze vroeg of ik Font onlangs nog had gezien. Ce brave garçon, wat was er toch met hem aan de hand? Was het niet tragisch opeens met krankzinnigheid te worden geslagen? Ik moest haar toch echt eens vertellen wat er gedurende die vier jaar Londen was voorgevallen. Voelde ik me niet verantwoordelijk? Uiteindelijk was ik degene die hem had overgehaald om mee te gaan. Hoe ons dat ooit was gelukt terwijl we allebei geen rooie cent hadden, bleef natuurlijk een raadsel. Was het waar wat iedereen zei? Dat we daar als gewone arbeiders hadden gewerkt? Niet dat ze dat ooit had geloofd. Haar eigen zoon.

Londen kwam me weer voor de geest, die vier jaar met Font; ik voelde me nu echt ellendig worden. Ik dronk nog meer bier; het was ijskoud en plotseling had ik zo genoeg van alles, dat ik mijn bierglas pakte en het kapotsmeet en we de bekende scène kregen: ga dan terug naar Londen als het je hier niet bevalt, ik kan wel ergens aan geld komen… Je tante misschien… Wat is er eigenlijk aan de hand? Was er daarginds soms een meisje van wie ik hield? Enzovoort, enzovoort. Het was niet de eerste keer.

‘Ga dan naar Nackla. Ga gokken.’

Ik had best willen gaan; maar dat betekende een ontmoeting met Didi Nackla. Ik had haar in Londen voor het laatst gezien, en sinds ik terug was had ik haar ontlopen. Ik weet niet waarom. Ze denkt waarschijnlijk dat ik nog in het buitenland zit.

‘Nee,’ zei ik en ik bood mijn verontschuldigingen aan voor het stukgooien van het glas.

Ik sliep tot vijf uur ’s middags.

‘Waarom zoek je geen werk, lieverd,’ zei mijn moeder. ‘Public relations of zo. Dat gaat je vast heel goed af.’

‘Ja, mammie.’

‘We hebben niet eens een auto. Vind je het niet beschamend om je eigen moeder in de tram te zien?’

‘Dat wel.’

Ik gaf haar een kus en ging naar Groppi. Ik ging lopen, want ik had geen geld voor de bus. Ragab, de barkeeper, schonk een whisky voor me in zodra hij me zag binnenkomen.

‘Het hele span was hier,’ zei hij. ‘Ze zeiden dat ze om zeven uur terug zouden zijn.’ Het was zes uur. Dat betekende dat ik moest blijven wachten tot er iemand kwam om mijn whisky te betalen. Of een heleboel whisky’s, als ik hier een uur moest wachten. Er zat een man of vier aan de bar. Een van hen was een jongeman van mijn leeftijd; hij las een tijdschrift met een kleurig, glanzend omslag, wat betekende dat het Amerikaans moest zijn. Uit de manier waarop hij het las, gretig en vol overgave, kon ik opmaken welk tijdschrift het moest zijn. Het enige wat Font en ik nog gemeen hebben, is een hevige afkeer van Egyptenaren die Time Magazine lezen. Wij noemen ze Dullesianen, wat in onze ogen de ergst denkbare belediging is. Ze zijn altijd met zorg gekleed, die Time-lezers, die van de Amerikaanse kolonie en journalisten het predikaat ‘ontwikkeld’ meekrijgen. Ik word misselijk van die mensen.

Ik nam nog een whisky en voelde me al wat beter. Ik maakte me zorgen over de ontmoeting met Edna, later op de avond. Nee, dat was het niet; ik was bang. Nee, niet echt bang, beschroomd. Ja, beschroomd, dat was het goede woord. Ragabs bardienst liep ten einde en hij verzocht zijn klanten hun rekening te betalen. Mij bekeek hij niet. Wel fluisterde hij zijn collega iets toe, en ik zag dat hij mijn rekening in een glas achter de bar zette. Zo, zelfs Ragab deed mee aan de discrete samenzwering om mijn werkeloosheid respectabel te laten blijven; of hadden mijn vrienden hem gezegd dat hij mijn rekeningen voor hen moest bewaren? Ik wist het niet. Het kon me niet schelen ook.

Ik ving de blik van de nieuwe barman op. Hij schonk me onmiddellijk nog een whisky in. Ik pakte mijn glas en ging in een met kussens beklede, rotan fauteuil zitten, nadat ik als een idioot mijn tong had uitgestoken naar de Time-lezer die naar me keek toen ik een beweging maakte. Groppi was zo langzamerhand afgeladen: allemaal goedgeklede figuren die gul waren met hun bestellingen. Het ergerde me dat al deze mensen tijdens de revolutie geen zware klappen hadden hoeven incasseren. Waarom spraken ze nog altijd Frans? Ze jammeren stuk voor stuk dat ze zo arm zijn, maar ondertussen leven ze op dezelfde grote voet verder.

Dzjamiel en Jahia kwamen binnen. Het enige opvallende aan Dzjamiel is zijn haar; niet het haar zelf, maar de manier waarop het zit. Hij heeft een scheiding in het midden. Dat werkt eraan mee dat zijn gezicht gewoontjes en welwillend blijft.

‘We zijn naar de club geweest,’ zei hij. ‘Er zijn vandaag weer twee hele mooie aangekomen. Een Duitse en een Noorse.’

De club is de Gezira Sporting Club, en de ‘twee hele mooie’ waren verpleegsters of gouvernantes of hoe je ze ook maar wilt noemen. ‘Hoge’ Egyptenaren hebben nog altijd gouvernantes voor hun kinderen, hoewel dat tegenwoordig knappe meisjes van in de twintig zijn die voor een jaar of zo komen en een dure tijd hebben bij – ik heb een hekel aan het woord, maar het kan niet anders – de mensen ‘van den bloede’.

‘Jahia,’ vroeg ik, ‘ken jij die knaap die daar aan de bar dat tijdschrift zit te lezen?’

‘Dat is Coco. Je kent Coco toch wel? Hij werkt voor General Motors, en zijn vader is…’

‘Laat maar zitten,’ zei ik.

‘Wat drink je?’ vroeg Dzjamiel.

‘Ik heb al drie whisky’s op.’

‘Dat is geen punt.’ Hij maakte een achteloos gebaar en liep naar de bar.

‘Wat ga jij vanavond doen?’ vroeg Jahia.

‘Ik ga naar Font.’

‘Dus je bent vanavond niet thuis?’

‘Nee,’ antwoordde ik. We hebben met ons zessen een flat in de stad, met alleen maar bedden en vuile lakens. Ik zeg wel ‘we’, maar ik heb er nooit een cent aan meebetaald. ‘Heb jij je auto vanavond nog nodig, Jahia?’

‘Nee, we gaan met die van Dzjamiel. Je mag de mijne wel lenen.’ Hij gaf me de sleutels, net op het moment dat Dzjamiel terugkwam met drie whisky’s.

Er komt een dag, dacht ik bij mezelf, dat een van hen weigert nog langer mijn drankjes te betalen of me zijn auto te lenen of zo, en dan zie ik hen nooit meer terug.

‘Wat is er, Dzjamiel?’ Hij was gespannen en wilde tot twee keer toe iets tegen me zeggen, maar bedacht zich telkens weer.

‘Niets belangrijks.’

‘Vertel het me toch maar.’

‘Font was vandaag dronken.’

Er viel een stilte.

‘Waarom gooi je hem er niet uit?’

‘Dat kan ik toch niet doen, Ram. We zijn allemaal erg op hem gesteld.’

‘Overigens, wat heb ik daarmee te maken?’

Jahia schoot in de lach. ‘Weet je wat hij heeft gedaan? Hij heeft Arevian een aframmeling gegeven. Met een keu. Hij heeft hem om de tafels heen achterna gezeten en iedere keer zwiep kwam de keu op Arevians rug neer. Die gilde als een mager speenvarken en schreeuwde gloednieuwe Armeense woorden. Doromian moedigde Font aan en bleef er zelf bijna in.’

Dzjamiel begon ook te lachen en even later bulderden ze het uit. Na een tijdje kwamen ze weer tot bedaren en vertelden ze wat er was gebeurd. Doromian had tien minuten staan piekeren over een onmogelijk te potten bal. Arevian stond hem natuurlijk af te katten: ‘Dat lukt je nooit, zelfs al was de pocket zo groot als een waterput.’ En: ‘Ook als je hem met je dikke worstvingertjes oppakt, kost het je nog moeite genoeg.’ Iedereen, zelfs Font, stond toe te kijken. Uiteindelijk zei Arevian dat hij een biljet van tien pond zou verbranden als Doromian de bal vanuit die positie kon potten. Dankzij een wonderbaarlijke bofstoot sukkelde de bal in de pocket, waarop Arevian een biljet van tien pond uit zijn portefeuille haalde, een lucifer afstreek en het biljet in brand stak. Hierop werd Font zo kwaad, dat hij een keu pakte en Arevian begon af te rossen.

Ik moest erom lachen.

‘Nou, Dzjamiel, als je klachten hebt over Font, moet je niet bij mij zijn.’