Copyright © Stanislav Aseyev, 2020

Voor het eerst verschenen onder de titel De verlichte weg:

Het verhaal van een concentratiekamp,

The Old Lion Publishing House, Lviv, Oekraïne

Vertaling © 2022 Nina Targan Mouravi

Omslagontwerp Irwan Droog

Omslagillustratie © The Old Lion Publishing House

Foto auteur © privécollectie

Vormgeving binnenwerk Michiel Niesen | ZetProducties

..

ISBN 9789083296753

NUR 302 | 320

..

Uitgeverij Jurgen Maas | www.uitgeverijjurgenmaas.nl

Stanislav Aseyev

Het concentratiekamp in de Paradijsstraat

..

Uit het Russisch vertaald door Nina Targan Mouravi

..

Toelichting

Isolatie is een geheime gevangenis in het door Rusland gecontroleerde deel van de Donbas, feitelijk omgebouwd tot een concentratiekamp.

Inmiddels hebben honderden mensen in Isolatie gezeten, het merendeel werd er blootgesteld aan martelingen door stroomstoten, verkrachtingen, andere mensonterende handelingen en zware lichamelijke arbeid.

Er zijn gevallen bekend van moord op gevangenen in Isolatie.

Geen enkele mensenrechtenmissie of -organisatie heeft toegang tot deze gevangenis.

Op dit moment functioneert ze nog steeds onder toezicht van de fsb van de Russische Federatie.

Voorwoord

‘Er ligt rookaanslag van Sachsenhausen en Auschwitz op het ijs van Magadan en Kolyma.’

Gebroeders Vajner, ‘Een strop en een steen in het groene gras’

Tot op de dag van vandaag weet ik niet zeker of ik de juiste woorden heb gevonden: de ervaringen lopen te ver uiteen. Een tik tegen een plastic fles kon iedereen in de kelder overeind doen schieten, maar op betrekkelijk rustige dagen klonk er klassieke muziek uit de radio. Hoe is dat contrast te verklaren? Betekende die muziek dat er op hetzelfde moment niemand in de kelder geknield op de grond zat, met gekruiste benen en een zak over zijn hoofd? Allerminst.

Dit boek gaat over een geheime gevangenis in de binnenstad van Donetsk. Mensen noemden die ‘het Dachau van Donetsk’. Voor iemand die het heeft doorstaan zal dit boek veel meer zijn dan een verhaal over een gevangenis. Wat zich binnen de muren van Isolatie afspeelde gaat het verstand te boven, ook voor een plek waar je niets dan wreedheden zou verwachten. Maanden na mijn vrijlating vraag ik me nog steeds af: hoe kon dit gebeuren? Heb ik dit echt meegemaakt? Die mensen, de stroomstoten, de marteling, de ducttape; en de samenzang die het geschreeuw van de gefolterde overstemt…

Het was mijn bedoeling dat dit een nuchter verslag zou worden. Ik wilde vastleggen wat ik zelf had gezien, zonder oordeel of emoties – alsof ik niet als krijgsgevangene maar als journalist in Isolatie verbleef. In de achtentwintig maanden in deze gevangenis schreef ik een handvol teksten met die intentie. Ik deed mijn best om beheerst en laconiek te schrijven, niet meer dan een blauwdruk van het toekomstige boek te schetsen, omdat het elk moment kon worden afgepakt en gelezen. Op een dag gebeurde dat ook. Eenmaal in vrijheid zag ik in dat zo’n onderkoelde registratie onmogelijk is: er gingen maanden voorbij en ik werd nog steeds overmand door emoties. Vandaar dat sommige hoofdstukken afstandelijk en bij vlagen cynisch overkomen, waar de andere het haast uitschreeuwen.

Toen ik aan dit boek begon kon ik niet vermoeden hoeveel vragen het bij mezelf zou oproepen. En toen het af was stelde ik vol ongeloof vast dat die vragen stuk voor stuk onbeantwoord bleven. Misschien is dit boek zelf het antwoord, want ik moest overleven om het te schrijven. En omdat ik het wilde schrijven overleefde ik. In zulke vreemde doolhoven van het bewustzijn zoekt de gedachte naar betekenis: ‘het had zo moeten zijn’, ‘het was ergens voor nodig’. Maar uiteindelijk hou je niets dan een paar zinnen over die een alinea vormen.

De cursor knippert, de gedachte hapert, en voor je het weet zit je weer diep in de put. Isolatie leert je dat er geen ultiem dieptepunt bestaat: je kunt altijd nog zwaarder worden getroffen. Er is altijd iemand met meer pech. Ook daar gaat dit boek over.

Als ik in één woord deze gevangenis zou moeten omschrijven is het onontkoombaarheid. En wel hierom: als je op tafel wordt gelegd en met ducttape vastgemaakt kun je nog zo hard schreeuwen, ze geven geen krimp. Je mag man of vrouw zijn, jong of oud, je mag ze smeken om je te sparen omwille van je gezin, of God aanroepen – je pijn en angst laten ze koud. Dit zijn geen loze woorden, ze zien het als hun missie en hebben honderden anderen naar de foltertafel geleid, waar iemand zijn eigen kwetsbaarheid, machteloosheid en zwakte ten volste ervaart. Hij is dat riet waarover Pascal schreef. De gewrichten barsten letterlijk open van de pijn, je baadt al in het zweet, maar ze gieten voor de zekerheid water over je heen. Onontkoombaarheid. Schreeuwen en smeken haalt niets uit want ze doen het toch, ze zijn er om jou te martelen.

Toch is dit geen boek over martelingen. Het zijn niet per se de martelingen die Isolatie definiëren. In Donetsk zijn er minstens tien andere plekken waar ook vandaag nog gefolterd wordt. Hoe moet ik de essentie verwoorden? Hoe moet ik zo zakelijk mogelijk uitleggen wat deze gevangenis behelst? Misschien moet ik bij het eind beginnen. Ik weet nog dat halverwege de zomer van 2018 de eerste golf van massale overplaatsingen naar andere gevangenissen begon. Zelf zat ik destijds in Cel 5 en we hadden allemaal al uitgebreid gehoord dat kort daarvoor uit Cel 2 en Cel 4 een paar mensen naar ‘de centrale’ van Donetsk waren vertrokken. In de hele cel heerste een stemming die alleen met kerst valt te vergelijken. Sommigen hadden hun bescheiden boeltje al gepakt in de hoop dat het wonder ook hen zou aanraken.

En toen ging de deur open en riep de cipier maar liefst vier namen om, gevolgd door ‘Inpakken!’ De commotie was met geen pen te beschrijven. We feliciteerden de gelukkigen, stopten ze de laatste voorraadjes thee en papier toe – onze enige kostbaarheden. We schudden ze de hand en omhelsden ze, onze namen waren niet omgeroepen maar we gunden het ze van harte. Wist ik toen maar dat het nog een jaar zou duren voordat ik naar een normale gevangenis zou worden overgeplaatst! Maar op dat moment konden we ons geluk niet op. We verwachtten namelijk dat als de overplaatsingen eenmaal op gang waren wij op een dag aan de beurt zouden zijn. Toen de deur opnieuw openging, had een van de mannen de thee die hij net had gekregen nog niet ingepakt. De cipier beet hem toe dat ze niet op hem gingen wachten – en de man rende halsoverkop de cel uit, struikelend over de drempel, zonder zijn zak behoorlijk over zijn hoofd te trekken. De deur werd weer vergrendeld, de sfeer was nog steeds opgetogen en euforisch. Alleen een nieuweling, die nog maar een week vastzat, zei verwonderd: ‘Zo, die hadden er zin in… Waar zijn ze nou heen?’

‘Naar de gevangenis,’ antwoordden wij, enigszins besmuikt.

Onvoorstelbaar? Niet echt, een overplaatsing voelde vaak als een vrijlating en ergens typeert dat Isolatie beter dan stroomstoten en geschreeuw.

Soms dachten we dat het één groot experiment was. De onwerkelijke gebeurtenissen en de tientallen videocamera’s brachten ons op rare ideeën. Het leek of de leiding domweg de grenzen opzocht: Wat als we de druk nog een tikje opvoeren? Als ik nou roep: Luid! Gaat-ie dan blaffen als een hond, of niet? Kijk eens aan, hij blaft. Mooi zo, dan haal ik nu mijn piemel tevoorschijn…

Alles is nauwkeurig vastgelegd: in elke hoek, in elke cel, in iedere kelder hangt een camera. Het zijn terabytes aan opnames, honderden uren aan bewijs voor internationale rechtbanken. Dit lijkt ook op een experiment: ze kunnen toch niet ongestraft zes jaar lang hun misdaden filmen en de draak steken met alle bekende vn-rapporten? Of toch? In dat geval zegt Isolatie veel over de wereld waarin we leven. Paradijsstraat nr. 3 is een plek waar opperste zinloosheid, wreedheid en onrecht hoogtij vieren. Ze gaan ongestraft hun gang en verkneukelen zich over onze nederlaag. Als iemand troost put uit de hoop op het eeuwig oordeel, prima. Ik geloof er niet in. Wat geloof ik dan wel? Dat die lui in de kelder iemand lachend aan de foltertafel vastmaken.

Ik krijg vaak de vraag of ik hen zou kunnen vergeven. Laat ik het zo zeggen: wat ik voor ze voel is geen gewone haat, het zit dieper. Iemand die je haat kun je vergeven, maar Isolatie valt buiten alles wat betekenis heeft, inclusief vergeving. Zo zie ik het. Anderen mogen het er niet mee eens zijn.

1. Aankomst

Ze laden ons een voor een uit. Bij sommigen zijn de handen vastgemaakt met tape, de mijne zitten strak in de boeien, iedereen heeft een zak over zijn hoofd. Ik heb alleen mijn aantekeningen meegenomen uit de kelder waar ik zat, plus wat ik aanheb. Ze zetten ons tegen de muur en fouilleren ons grondig, de versleten map met vellen papier mag ik houden. We zijn er en merken al snel dat ons nieuwe verblijf geen gevangenis is. In elk geval geen normale gevangenis waar ze de meeste arrestanten naartoe brengen. Hier gaat het om speciale verdenkingen: spionage, terrorisme, extremisme. Uiteindelijk zal ik tot twee gevangenistermijnen van vijftien jaar worden veroordeeld op basis van zeven aanklachten. Zes daarvan gaan over mijn journalistieke werk en de laatste over spionage. Ik ben lang niet de enige: dit is een instelling voor ‘zeer gevaarlijke criminelen’, zoals de leiding onze categorie typeert.

Ze brengen ons naar de cellen. De deuren zijn diepzwart geverfd, de ruiten wit, in alle cellen brandt vierentwintig uur per dag licht – zelfs overdag mag het niet uit. Zodra de deur opengaat staat iedereen haastig van zijn bed op, trekt de zak over zijn hoofd, doet de handen op de rug en draait zich naar het raam. Dat is in drie seconden gepiept. Zo zijn de regels hier. Liggen en naar het raam of in de camera kijken is verboden…

De gevangenis Isolatie, in de Paradijsstraat nr. 3. Dit is het terrein van de voormalige fabriek voor isolatiematerialen. Hier, midden in de stad, bevindt zich een militaire basis annex een van de gruwelijkste gevangenissen van de zogeheten Volksrepubliek Donetsk. Deze gevangenis is een geval apart, officieel bestaat ze niet maar officieus zitten hier in cellen en kelders tientallen mensen vast. Het terrein is een en al beton en ijzeren armaturen: dat is de productiezone van de fabriek, die ik pas na een jaar zal zien als ik eindelijk een keer zonder zak over mijn hoofd naar de douche mag. Vooralsnog zijn we verrast door de wastafel en de wc-pot in de cel, want we zijn nog steeds aan het vervellen na het verblijf in de kelder van het ‘kantoor’. Daar heb ik anderhalve maand doorgebracht, gelukkig geen tweehonderd dagen zoals de rest. We raken maar niet uitgepraat over de voorzieningen, ook buitenstaanders reageren daar altijd verbaasd op. Na mijn bevrijding, als ik wilde uitleggen wat deze gevangenis met ons deed, vroeg steeds iemand: ‘Een concentratiekamp met airconditioning? Een grapje zeker?’

Tja… Je wordt inderdaad verwelkomd met rozen voor het raam als je ’s zomers aankomt, en sinds 2017 tref je in sommige cellen airco aan. Maar dat is maar een deel van de waarheid. Een celgenoot van mij die in een maand grijs is geworden kan je een ander deel vertellen. Hij was dagenlang zijn stem kwijt na een nacht krijsen met stroomdraden aan zijn geslachtsdelen. Stroom en ontvelde testikels zeggen meer over Isolatie dan een airco.

De setting is symbolisch. Als je zonder zak over je hoofd door Isolatie wandelt, en dat recht kan men na een aantal maanden verwerven, zie je pal naast de keldertrap schilderijen met Lenin erop, en zelfs zijn borstbeeld. Voor de oorlog was dit oude fabrieksterrein een imposant cultureel platform voor artiesten en kunstkenners die er tentoonstellingen en installaties presenteerden. De komst van de ‘Russische wereld’ en de fsb in Donetsk werd een zege voor Lenin en zijn ‘stralende toekomst’: de route naar het communistische paradijs bleek opnieuw te leiden naar een kelder waar de hel zich manifesteerde. De aaneengeschakelde schuilkelders van de fabriek, nog uit de Sovjettijd, werden in 2014 omgetoverd in martelkamers en loodsen, bedrijfsunits waar kunst had gehangen werden volgestouwd met tanks en explosieven.

Als gevangenis was Isolatie niet uitsluitend bedoeld voor andersdenkenden. Het is waar, velen kwamen hier terecht vanwege ‘foute correspondentie’ of uitspraken over de oorlog op sociale media als ze de kant van Oekraïne kozen. Dat gold als extremisme en men zag er geen been in om zo iemand tot vijf jaar cel te veroordelen. Mij is vijf jaar gevangenisstraf opgelegd van de in totaal dertig jaar omdat ik in mijn verslagen ‘de Volksrepubliek Donetsk’, die noch door de internationale gemeenschap noch door Rusland was erkend, tussen aanhalingstekens zette. En dan rekenen ze je in en mag je een document ondertekenen met de triomfantelijke mededeling dat je een crimineel bent die de soevereiniteit van de vrd ontkent. Ik vroeg de betrokken rechercheur: ‘U legt mij zeven aanklachten voor en dat is genoeg voor levenslang. Daar kunnen die aanhalingstekens nog wel bij. Maar vindt u het niet sneu voor de mensen die maar één zinnetje online hebben gepost? Moeten zij vijf jaar de bak in?’ De reactie van de rechercheur sprak boekdelen: ‘Bij mensen die vrd tussen aanhalingstekens plaatsen vinden we doorgaans ook bewijs van spionage.’ Zulke ‘spionnen’ en ‘extremisten’ pakken ze aan de lopende band op en zuigen ze helemaal leeg. Auto’s, geld, appartementen, inboedels, in mijn geval zelfs keukenmessen en een paar flesjes parfum, gestolen tijdens een wederrechtelijke huiszoeking: de opvolgers van de tsjekisten1 zijn net zo schaamteloos als hun voorgangers in legerlaarzen en leren jassen.

Toch was dat niet de enige manier om in Isolatie te belanden. Ook de voorvechters van de ‘republiek’ werden in datzelfde systeem vermalen. Er was geen dag dat ik niet met een van de plaatselijke militairen een cel deelde. We zagen alle legerrangen voorbijkomen, van generaal-majoor tot soldaat. Zodra Isolatie kunst verruilde voor prikkeldraad en mitrailleurbunkers was ze twee jaar lang een martelkamer voor de zogenaamde kozakken, de bendes die door hun strijdmakkers waren ontwapend en opgesloten. Op de muren van mijn cel prijkten als rotstekeningen hun berichten in codetaal en was de duur van hun verblijf aangegeven. Niet iedereen kreeg een cel toegewezen, de meesten zaten gewoon in kelders op houten pallets en sommigen waren uit de weg geruimd. Hoeveel lijken er op het terrein van Isolatie liggen is nog steeds onbekend, maar iedereen die onderweg naar de douche het ventilatierooster van een van de mijnen passeert wordt getroffen door de walm van ontbindende lichamen.

In de jaren 2017 en 2018 ging men al minder slordig te werk: waar in de beginjaren niemand zich om officiële aanklachten bekommerde, klaagden ze nu hun eigen militairen, ook stafchefs en kolonels, aan wegens landverraad en wederrechtelijk wapenbezit. In 2017 werden ze bij bosjes in de kelders gegooid. Ze kwamen er gebroken uit en vroegen zich af waarvoor ze nog maar een jaar daarvoor hun bloed hadden vergoten. Dwarsliggers bracht men met hun vrouwen hierheen, dat maakte de mannen die iets weigerden te ondertekenen wat toeschietelijker.

Dat is in grote lijnen de situatie die ik pas later zal begrijpen, vooralsnog heb ik een onbestemd gevoel. Ik heb nog geen idee wat ons hier allemaal te wachten staat, toch is er al iets waar ik niet de vinger op kan leggen. Het duurt even tot ik merk dat de ramen op een kier staan. Natuurlijk: het verkeer! Achter onze ramen ligt de snelweg en je hoort voortdurend auto’s. Dat vind ik verbluffend: in de kelder waar ik voorheen zat was het enige geluid het zoemen van de lift – als hij na een lange stilte in beweging kwam wisten we dat de nacht voorbij was. Zo hielden we de tijd bij. Die ene keer dat de stroom uitviel en in het pikkedonker alleen het rode lampje van een camera brandde dachten we echt dat we levend waren begraven in die ijskoude kelder.

Maar hier is alles anders. Dat ‘anders’ is een van de gevaarlijkste begoochelingen die op de loer liggen. Het lawaai en het daglicht lijken te suggereren dat ons verblijf van korte duur is. Ik luister naar verkeersgeluiden en verwacht dat ze me, omdat die andere wereld op een steenworp afstand ligt, binnenkort vrijlaten. In de kelder leek de buitenwereld verdwenen: noch auto’s noch mensen bestonden, noch de zon noch de wind. Er is ons iets overkomen, maar dat is ook vast die oude sleetse wereld overkomen, en dat zou ook voor de rest van de wereld gelden: wij konden toch niet als enigen in de duisternis zijn ondergedompeld. We meenden het natuurlijk niet serieus, maar soms vroeg ik me af hoelang je hier zou moeten verblijven voordat je er daadwerkelijk in gaat geloven. Na hoeveel tijd lacht iemand in een geluidloze, halfduistere kelder er niet meer om?

En nu blijkt dat het leven niet verdwenen is. Ten eerste treffen we in de cel nieuwe mensen aan. Dus is eenzame opsluiting niet het enige dat bestaat, en zie je ook andere gezichten dan die van de heilige op een beschimmelde icoon als je de zak afdoet. Ten tweede moeten er mensen in die auto’s zitten en bestuurt iemand die bus met passagiers, die zich allemaal ergens heen haasten. Hun leven gaat door, zouden ze weten dat wij hier zijn? Ze zijn zich in elk geval bewust van het bestaan van deze gevangenis, want ik hoorde een van de cipiers trots verkondigen dat alle bussen met een grote boog om Isolatie heen rijden. De oprichters van het concentratiekamp van Donetsk zijn verguld met die notoire status. Zij zijn de scheppers van angst, het enige wat de fabriek nog produceert.

Deze gedachten spatten uiteen als iemand met een geweerkolf op de ijzeren deur bonkt. Ik spring van mijn brits, net als een tiental lotgenoten, en hoor mijn naam roepen: ‘Zak op! Gezicht naar de muur! Hoofd omlaag! Handen op de rug! Eén stap naar rechts – eruit!’ De eerste medische keuring was begonnen. Op dat moment wist ik nog niet dat degene die ons zou onderzoeken een gruwelijke sadist was, een van de ergste hier. Ik mocht mijn zak afdoen, zelf droeg hij een zwart masker. Hij vroeg of ik nog gezondheidsklachten had na mijn vorige verblijf. Ik zei dat de knokkels van mijn duimen sinds de stroomstoten gevoelloos waren. ‘Dat is niet ernstig; iets wezenlijks nog?’ Ik kon niets ‘wezenlijks’ bedenken.

Wat een trieste grap dat ze hem als arts hadden. Als hij Isolatie binnenkwam was dat meteen te horen, want hij begon al op de gang tegen nieuwkomers te vuilbekken. ’s Nachts spookte hij samen met de baas van deze instelling door de gang om gevangenen uit hun cel te plukken. Hoe het ze daarna verging hing af van de wodka-inname en de fantasie van de folteraars. De volgende ochtend kwam hij die brandwonden en gebroken ribben inspecteren, en nu viel ik hem lastig met mijn ongevoelige duimen.

Ik wist nog niet wie ik voor me had. Bovendien stond ik er wat ongemakkelijk bij omdat ik anderhalve maand lang alle gesprekken met de zak over mijn hoofd moest voeren – idioot, maar ik voelde me zowat bezwaard omdat ik zonder zak voor hem stond, op zijn bevel nota bene. Ik was mezelf al niet meer, terwijl mijn leven in Isolatie nog maar net was begonnen. Ik haalde opgelucht adem toen ik eindelijk de zak weer over mijn hoofd mocht trekken en terug kon naar de cel. Daar, achter het raam dat op een kiertje stond, schitterde nog altijd die andere wereld.

1 Medewerkers van Tsjeka (afkorting van ‘Buitengewoon Comité’, de geheime dienst in Lenintijd).

2. Isolatie en de codes

Zodra ik na eenzame opsluiting naar een cel in Isolatie werd verhuisd en de zak mocht afdoen was het eerste wat ik hoorde: ‘Hier slaapt een pederast. Niet tegen praten, niks van aannemen en geen spullen op die brits leggen. Begrepen?’ Ik schrok bij de gedachte dat ik in een echte gevangenis was beland – was dat maar zo. Maar zo was het niet. Isolatie was niet te vergelijken met andere bekende gevangenissen. De ‘codes’, oftewel de gedragsregels onder criminelen in detentie, paste men hier in elke cel aan de eigen, niet zelden perverse voorkeuren aan.

Voordat ik de codes die in Isolatie golden behandel is het goed om summier het klassieke stelsel van normen en waarden te beschrijven dat in de ‘zone’ sinds het uiteenvallen van de Sovjet-Unie wordt nageleefd. Ik zeg er meteen bij dat ik me daar voor mijn arrestatie nooit in heb verdiept en dus geen expert ben op dat ontzagwekkend grote terrein. De ongeschreven codes kennen een lange geschiedenis en zijn door de jaren heen dusdanig veranderd dat criminelen bij een onderling geschil allereerst vaststellen of hun opponent de nieuwe of de oude lezing aanhangt.

De laatste ‘fatsoenlijke’ criminele autoriteit2 is een zekere Vladimir Baboesjkin, alias Vasja Diamant.3 Zijn dood in het beruchte strafkamp De Witte Zwaan markeerde het einde van de oude boevenethiek. Volgens die codes moest zo iemand in een strafkamp hebben gezeten, mocht hij niet trouwen of een gezin stichten, geen bezittingen hebben, geen luxeleven leiden, noch werken voor de kost. Een crimineel die dit soort dieven had gekend vertelde me over een ontmoeting tussen twee van hen in Odesa. De een woonde conform oude regels in een krot, nog net geen communale woning; er was nauwelijks meubilair, behalve een oude divan waarop hij op een dag zou sterven, en de deur ging er nooit op slot. De ander arriveerde uit Moskou met een lange stoet bewakers in peperdure wagens, waarop zijn vakgenoot hem met een opgetrokken wenkbrauw toevoegde: ‘Kom je een land binnenvallen of een broeder opzoeken?’

Het is overigens niet aan mij om uitgebreid op de codes in te gaan. Zoals een celgenoot, een veelpleger, opmerkte: ‘Jij hebt maar het topje van de ijsberg gezien, Isolatie zegt net zo weinig over echte gevangenissen als de vorm van een condoom over een vrouw.’ Daar had hij gelijk in. Ik kreeg in de zone, waar ik voor de gevangenenruil terechtkwam, maar een beperkt beeld van de normen en waarden van een strafkamp. Jawel, normen en waarden, want het ging er heel anders aan toe dan in Isolatie. Hoewel onze barak, die van de politieke gevangenen of de Duitsers, zoals ze ons noemden, volledig afgeschermd was van de zware misdadigers door een metalen afscheiding met prikkeldraad, kwamen we ze weleens tegen als we naar het badhuis of het kantoorgebouw liepen. Ook op de strafafdeling, die hier ‘de kuil’ heette en waar wij de eerste twee weken doorbrachten, ontmoetten we de criminele top.

Maar zelfs bij vluchtig contact met gewone criminelen zagen we wat Isolatie met ons had gedaan. Deze mensen gedroegen zich uiterst kalm, deden zelfverzekerd en zelfs brutaal tegen de leiding, hadden vaak gevoel voor humor en waren opgewekt, hoewel ze anders dan wij niet voor gevangenenruil in aanmerking kwamen. Ik was diep onder de indruk toen ik op mijn eerste dag in het kamp een praatje maakte met een gedetineerde die de leiding assisteerde bij de ontvangst van nieuwkomers. Deze man had zijn termijn van vijftien jaar er bijna op zitten. Maar hij zag er vrolijk uit, maakte voortdurend grappen en verwonderde zich over onze aanklachten en veroordelingen tot minimaal tien jaar.

Deze betrekkelijk stabiele gemoedstoestand van zware delinquenten wordt gestaafd door decennialange tradities en afspraken binnen de gevangeniscultuur. Zelfs in de meest ruige zone durft niemand ze te schenden. Ik weet nog dat ik in de kuil dagelijks werd gecorrigeerd omdat ik met mijn hoofd nog in Isolatie zou zitten. We zaten opgesloten in een smerige koude cel, maar hier hoefden we niet meer overeind te schieten zodra de deur openging. We hoefden niet naar de vloer te kijken of de handen op de rug te houden. Hier kon je zomaar met ‘u’ aangesproken worden. Na achtentwintig maanden als ‘ongedierte’ en ‘pederast’ viel het niet mee om je blik van iemands schoenen los te maken, je rug te rechten en te bedenken dat je een mens bent.

Misschien is dit geen gepaste vergelijking, maar de wereld van zware criminelen, zelfs in de meest extreme vorm – bijvoorbeeld een maximaal beveiligde gevangenis – is vol rituelen, zoals een kerk. Een christen die een kathedraal betreedt zal bijvoorbeeld een kruis slaan, waarbij katholieken te herkennen zijn aan de vijf vingers op de rechterschouder. Steek je een kaars aan voor iemands welzijn, dan hoort die in de ronde kandelaar; steek je er een aan voor een overledene, dan zet je die bij het kruisbeeld of op de gedenktafel. Aan de houding van een gelovige kun je zien hoe vaak hij een kerk bezoekt en in hoeverre hij zich er thuis voelt.

Dit geldt ook voor de codes. Ervaren criminelen kunnen uit alles, van de manier waarop iemand binnenkomt en zijn eerste woorden tot zijn intonatie en manier van lopen, opmaken wie ze voor zich hebben en of hij voor het eerst in de gevangenis komt. De cel zelf is ook allesbehalve willekeurig ingericht. De brits van de ‘toezichthouder’ is bijvoorbeeld het verst van de wc en de laagste kaste slaapt er vlak naast. Met een paar vragen in boevenjargon toetsen ze je kennis van het bajesleven, als je überhaupt al iets verstaat, want die taal is ook nog afhankelijk van de regio.

In Isolatie kon je er weinig mee. Laat me een voorbeeld geven. Een veelpleger bracht een nacht door in Cel 8, vlak bij de onze. We konden die oude rot bij binnenkomst ‘Gegroet, mijn nieuwe thuis!’ horen roepen. Hij werd meteen omsingeld en afgerost, blijkbaar op bevel van de leiding die de nieuwe logé te bijdehand vond omdat hij het nut van een zak over zijn hoofd niet wilde inzien. Toen de man een dag later naar onze cel verhuisde zei hij bescheiden gedag, bang dat hij hier net zo’n onthaal zou krijgen.

Elke cel had een eigen leefwijze, afhankelijk van de samenstelling en het aantal mensen.

Op de eerste dag in Isolatie werd aan de nieuwkomers een van de hoofdregels uitgelegd: ‘niet eten, niet drinken’. Voor iemand die onbekend is met detentie was de betekenis volkomen duister. Kennelijk moest je het telkens roepen als je naar de wc ging, zodat alle celgenoten onmiddellijk stopten met eten of drinken om ‘besmetting’ te voorkomen, want die werkte statusverlagend. Een overtreder moest voor straf ten overstaan van iedereen een brok zeep opeten, ook degene die zelf vergeten was om onderweg naar de wc niet eten, niet drinken te zeggen. Een behoorlijk absurd gegeven. Zie je het voor je? Zo’n tien mensen die thee of water zitten te drinken en abrupt hun mokken neerzetten zodra iemand die waarschuwing uitspreekt. Dat gebeurde dus om de haverklap en het duurde een week om eraan te wennen.

Met de komst van bovengenoemde crimineel kwam er in onze cel een einde aan dit gebruik. Wat bleek: de regel van ‘niet eten, niet drinken’ geldt inderdaad in zones met algemene en strenge beperkingen, maar lang niet altijd. Als er een paar honderd mensen in een barak vastzitten is het ondoenlijk om met elk wc-bezoek rekening te houden. In een kamp met bijzondere beveiliging, waar deze man twintig jaar had doorgebracht, kon iemand rustig zijn boterham opeten tegenover een celgenoot die zich aan het ontlasten was – waarom moeilijk doen als het ook makkelijk kan. Ik kan jullie vertellen dat we na zes maanden van ‘niet eten, niet drinken’ en haast krampachtig checken of de wc vrij was nog lang nodig hadden om bij te komen van de waakzaamheid die ons meteen op de eerste dag werd aangeleerd, alsof we honden waren. Het heeft wel geholpen. Toen ik werd overgeplaatst naar Cel 5, waar zo’n dozijn mensen zaten, kon ik ze op den duur overtuigen om het gebruik af te schaffen, met als argument dat zelfs verstokte criminelen het belachelijk vinden.

Nog zo’n norm is netheid, wellicht een van de meest praktische en werkelijk noodzakelijke regels die gedetineerden nauwgezet opvolgen. Wie zich slecht verzorgt, vervalt conform speciale ‘bepalingen’ tot de categorie van de ‘drommels’ die al het vuile werk in de cel moeten doen (in uitzonderlijke gevallen horen ze zelfs onder de britsen te blijven). De leiding van Isolatie voerde die norm tot in het absurde door. Op de eerste dag van mijn verblijf hebben we de vloer acht keer geschrobd, totdat het water in de emmer zo helder was als kraanwater. Daarbij moesten de strepen van de rubberen deurmat haaks op de deur staan. Op de britsen liggen was ten strengste verboden, de kussens moesten recht liggen, in één lijn met het strak opgemaakte beddengoed. Zitten mocht alleen op de uiterste rand van de brits, dit werd met cameratoezicht gecontroleerd om de nieuwkomers duidelijk te maken dat alle orders en richtlijnen strikt nageleefd dienden te worden.

‘Gezonkenen’, de laagste gevangeniskaste, waren er ook in Isolatie. Ze mochten niet aan tafel komen en hadden hun eigen borden en kommen, die vaak beschadigd waren. Hun status had niets met de codes te maken, want ze waren niet door hun medegevangenen gedegradeerd maar door de leiding zelf. Iemand kon bijvoorbeeld onder aan de pikorde belanden omdat hij uit onwetendheid verkeerd reageerde op methodes die ze hier gebruikten om je iets te laten ondertekenen.