Jan Keulen

De oorlog van gisteren

..

Herinneringen van een correspondent

Copyright © 2022 Jan Keulen

Omslagontwerp Irwan Droog

Omslagfoto © Getty Images / Christine Spengler

Foto auteur © privéarchief

Verzorging ePub Michiel Niesen | ZetProducties

..

Omwille van de privacy is een aantal namen gefingeerd.

..

isbn 9789083296760

nur 689

..

Uitgeverij Jurgen Maas | www.uitgeverijjurgenmaas.nl

‘De zon scheen krachtig en helder. Toen ik naar huis terugliep, zag ik ineens mijn eigen schaduw voor mij, zoals ik de schaduw van de andere oorlog achter de huidige zag. Hij is sinds die tijd niet meer van mij geweken, deze schaduw, hij hing bij dag en nacht over al mijn gedachten. (…) Maar elke schaduw is in diepste wezen toch ook een kind van het licht…’

Stefan Zweig, De wereld van gisteren

..

..

..

Beirut

Where are the arcades of Cordoba?

I cannot be exiled more than once

I do not see in the ocean

Anything but ocean

Mahmoud Darwish, strofe uit ‘Beirut’

Voorwoord

Ik beleefde en schreef de eerste versie ‘de eerste versie van de geschiedenis’, maar de drukinkt is al decennia opgedroogd, de kranten zijn vergeeld en de bestanden met radiobijdrages liggen te verstoffen in het archief. In De oorlog van gisteren kijk ik terug en probeer ik rode draden en terugkerende thema’s te ontdekken. Een definitieve versie van de geschiedenis is dit natuurlijk niet. Ik beschrijf hier niet meer dan herinneringen aan politici, militieleiders, geestelijken en andere hoofdpersonen in het nieuws. Het zijn vooral ook herinneringen aan mijn geliefden en vrienden, de mensen die mijn leven in Libanon, Egypte, Palestina, Jordanië en de Golf bevolkten.

Al die jaren was ik een ajnabi, een vreemdeling, en ik voelde me meestal een buitenstaander. Ironisch genoeg waarschuwden collega’s van de Volkskrant mij ooit voor going local. Het inlevingsvermogen moest binnen de perken blijven. Ik heb me vaak afgevraagd wat me ertoe bracht telkens weer terug te gaan naar de Arabische wereld. Het was beslist geen liefde. Een paar keer besloot ik zelfs er nooit meer een voet te zetten. Ik ging terug uit fascinatie voor de geschiedenis, uit een verlangen om te weten hoe het afloopt en een voor mijzelf lastig te vatten gevoel van verbondenheid. Ik was nu eenmaal ondergedompeld geweest in de draaikolk van Midden-Oosterse gebeurtenissen, en het bleek lastig daar heelhuids uit te komen. Om de in El Salvador vermoorde journalist Koos Koster te citeren: overleven verplicht.

Eind februari 2022 ben ik in Spanje om de laatste hoofdstukken van dit boek te schrijven. En dan valt Rusland Oekraïne binnen. Ik ben geschokt: het is opnieuw oorlog in Europa. Berichten over bombardementen en beschietingen komen vaak al binnen op mijn telefoon voordat de gewonden geteld en de doden geborgen zijn. Miljoenen Oekraïners slaan op de vlucht. De oorlog roept direct herinneringen op aan de oorlog van gisteren. Heden en verleden schuiven angstaanjagend in elkaar.

In de Zuid-Spaanse havenstad Cartagena bezoek ik het Refugio Museo, een museum over de Spaanse Burgeroorlog in de jaren dertig. In uitgehakte gangen in een rotsachtige heuvel midden in de stad is een tentoonstelling ingericht over het dagelijks leven tijdens de oorlog. Bommenwerpers van Hitlers’ Luftwaffe en de Italiaanse fascistische Aviazione Legionare richtten enorme verwoestingen aan. Ondanks de luchtbombardementen moest de stad bevoorraad worden met levensmiddelen, en ook het onderwijs ging door. Een van de panelen verhaalt over een van de vreselijkste dagen van de oorlog, 25 november 1936. Duitse bommenwerpers bestookten die dag de stad vier uur lang, aan één stuk door.

Elke oorlog is weer anders, en toch lijken ze op elkaar. Er zijn vreselijke dagen die worden overtroffen door nog vreselijker dagen. Als ik de foto’s zie van de oorlogsvluchtelingen en de mannen, vrouwen en kinderen die in de donkere tunnels van Cartagena schuilden, moet ik aan de duizenden denken die in de metrostations van Kyiv en Charkov bivakkeren. En ik moet aan Beiroet in 1982 denken, toen ik zelf geregeld in een schuilkelder zat, diep onder een flatgebouw. Beelden komen terug van huilende kinderen in de grote kelder, met boven onze hoofden een straat die bezaaid lag met gruis, glas en brokstukken van kapotgeschoten huizen.

De afgelopen veertig jaar zocht ik nooit doelbewust een oorlog op. Het was eerder dat de oorlog mij opzocht. Ik was ter plaatse om verslag te doen in Beiroet, Bagdad, Gaza of Caïro en ja, er was geweld en ja, er was oorlog.

Als ik een persoonlijk oorlogsmuseum mocht inrichten, naar het voorbeeld van dat in Cartagena, zou ik het trappenhuis namaken waar een groep buren en ik urenlang scholen op zomaar een vreselijke dag in augustus 1982. Een dag die in mijn geheugen gegrift staat, waarop Israëlische gevechtsvliegtuigen West-Beiroet bombardeerden. Vanuit het oosten beschoten tanks ons stadsdeel. Er vielen die dag zo’n honderdvijftig doden, niemand weet precies hoeveel. Duizenden mensen probeerden te vluchten.

Een paar dagen na het bezoek aan het oorlogsmuseum in Cartagena heb ik een gesprek met een Spaanse kennis in het dorpscafé. We hebben het over de wet in Spanje die bekendstaat onder de naam Memoria Histórica. Die wet is erop gericht eindelijk recht te doen, niet alleen aan de slachtoffers van de burgeroorlog en dictatuur, maar ook aan de historische waarheid die jarenlang door propaganda en ideologische eenzijdigheid is verdoezeld.

‘Wist je dat onder de straat waar jullie logeren, zich nog een graf bevindt waar oorlogsslachtoffers begraven liggen?’ vraagt hij me. ‘Hoeveel doden er precies liggen weten we niet. We hebben tot dusver geen toestemming van de autoriteiten om het graf te openen.’ Mijn kennis is lid van een lokale vereniging voor Herstel van de Historische Herinnering.

‘Daar lopen we dus elke dag overheen,’ zeg ik verbaasd.

‘Ja, er is nog zoveel verborgen geschiedenis in dit dorp, zelfs drie generaties na de oorlog. En lang niet iedereen wil de waarheid weten. Wist je dat in de nacht voorafgaand aan de jaarlijkse herdenking van de oorlogsslachtoffers, de graven van de Republikeinse doden zijn besmeurd met fascistische leuzen en hakenkruizen? Meer dan tachtig jaar na de burgeroorlog is de haat nog steeds niet verdwenen.’

In Libanon bestaat geen wet die het recht op herinneren regelt. Er is eerder sprake van een verplicht geheugenverlies, zoals dat ook tientallen jaren in Spanje gold. In 1991 werd in Libanon een algehele amnestie afgekondigd. Onder het motto dat de burgeroorlog overwinnaars noch overwonnenen kende, ging iedereen die tussen april 1975 en december 1989 had gemoord, gemarteld en geplunderd vrijuit. Er was geen waarheidsvinding, geen verzoening. Niemand hoefde rekenschap af te leggen. Alleen moorden op politieke en religieuze leiders bleven strafbaar. In Libanon rust een taboe op de recente geschiedenis, op herdenken, en op waarheidsvinding. Duizenden doden liggen in anonieme graven onder het plaveisel, slachtoffers kunnen nergens hun recht halen en oude conflicten blijven doorsudderen.

De Palestijnse dichter Mahmoud Darwish woonde lange tijd in Beiroet. Hij schreef een lang, episch gedicht over een vreselijke oorlogsdag tijdens het beleg van Beiroet in 1982. In de Engelse vertaling: ‘Memory for Forgetfulness’, ‘een herinnering voor de vergetelheid’. Herinneren is volgens Darwish een mensenrecht. Waarom wordt van de Palestijnen zoveel geheugenverlies verwacht?

Does a bomb have grandchildren? Us.

Does a piece of shrapnel have grandparents? Us.

And the silence, the silence of the spectators, has turned into boredom.

Ironisch genoeg suggereert Darwish dat de permanente gewelddaden die tot doel hebben het Palestijnse collectieve geheugen uit te wissen, nieuwe herinneringen met zich meebrengen en dus een nieuwe identiteit.

Ik heb in De oorlog van gisteren geprobeerd persoonlijk en journalistiek rekenschap af te leggen. Het ophalen van herinneringen was soms pijnlijk. Bijna verdrongen stommiteiten kwamen terug, naïeve besluiten, angstige momenten. Uit de krochten van mijn geheugen verschenen conflicten met mijn opdrachtgevers, teleurstellingen en frustraties, de tol die de journalistiek eiste in mijn persoonlijk leven en dat van mijn geliefden.

Dit boek is niet meer dan een persoonlijke interpretatie van wat ik zag, hoorde en dacht te begrijpen. Ik ben bang dat de oorlog van gisteren niet meer is dan een prelude van de huidige conflicten en van de oorlogen die nog zullen komen.

I Via Bagdad naar Beiroet

1. Gedwongen verblijf

De Iraakse ambassadeur in Den Haag is woedend. Hij heeft me een gratis ticket en een verblijf in een van de chicste hotels van Bagdad aangeboden en nu wordt hij geconfronteerd met deze, in zijn ogen, schandalige berichtgeving. Ziedend belt hij mijn hoofdredacteur op met het verwijt dat ik de gastvrijheid van de Iraakse regering heb geschonden. ‘Hoe is het in godsnaam mogelijk dat de Volkskrant zulke reactionaire en anti-Arabische propaganda afdrukt?’

Mijn reis is een aantal weken eerder begonnen in de schemerige kamer van dezelfde Iraakse ambassadeur. Op zijn bureau liggen Arabische kranten en stapels boeken. Er hangt zware sigarettenrook. De gordijnen zijn dicht, ondanks dat het midden op de dag is. Het is begin juni 1980 en warm. De ambassadeur wil graag dat ik de parlementsverkiezingen ga verslaan. Ik ben op dat moment de jongste op de buitenlandredactie. Praktisch nul ervaring in het Midden-Oosten is geen bezwaar. De ambassadeur lacht vriendelijk en biedt collega-buitenlandredacteur Paul Brill en mij elk een veelkleurig propagandistisch boekwerkje aan met toespraken van Saddam Hussein. Saddam, die een jaar eerder alle macht naar zich had toegetrokken in Irak, wil de olierijkdom ten goede laten komen aan de bevolking en allerlei ander goeds verrichten, houdt de ambassadeur ons voor. Het bedrijfsleven is meer dan welkom, en natuurlijk ook de Nederlandse media.

Irak had een extremistisch imago. Het land stond in de jaren zeventig bekend als een internationaal toevluchtsoord voor vliegtuigkapers en radicalen, maar dat stond nu op het punt te veranderen. Irak lonkte naar het Westen. Buitenlandse bedrijven, waaronder ook veel Nederlandse, gaven graag gehoor aan de oproep uit Bagdad om zaken te doen met het opkomende olieland. Ook in politiek opzicht begon er iets te veranderen. Er ontstond in Europa en de Verenigde Staten steeds meer waardering voor de sterke man in Bagdad: Saddam had tenslotte de machtige Iraakse Communistische Partij in de ban gedaan. De betrekkingen met de Sovjet-Unie en met pro-Sovjetlanden in de regio, zoals Syrië en Zuid-Jemen, waren ernstig bekoeld. Dat was, in de context van de nog hevig woedende Koude Oorlog, een enorme opsteker.

Irak werd steeds meer gezien als een noodzakelijk bolwerk tegen buurland Iran, waar een jaar eerder tijdens de Islamitische Revolutie sjah Reza Pahlavi van de pauwentroon was gestoten. Er was een vacature voor de positie van politieman in de Perzische Golf, ook wel Arabische Golf genoemd. De rust en orde in de regio moest worden bewaard om de ongestoorde uitvoer van olie te garanderen. De democratische geloofsbrieven van de nieuwe regionale sterke man waren niet geweldig, maar dat waren die van de sjah ook nooit geweest. Dat was dus geen doorslaggevend argument voor het bedrijfsleven of voor de beleidsmakers in Washington en West-Europa. En dan nog: er kwamen in Irak verkiezingen aan, de eerste sinds 1958. Als dat geen positieve ontwikkeling was…

Ik ben nooit eerder in Irak geweest en ben nieuwsgierig naar wat ik in Bagdad zal aantreffen. Ik ben ook opgetogen. Het lijkt me een journalistieke buitenkans de verkiezingen aan te grijpen om iets meer te begrijpen van Irak en het Midden-Oosten.

‘Wat voor kleren dragen die Irakezen,’ vraag ik aan Paul, die vaker in de Arabische wereld is geweest.

‘Sommigen lopen nog in jurken, maar er zijn er ook die een soort tropenpakje dragen. Broek en jasje met korte mouwen, in dezelfde stof.’ In zijn antwoord klinkt iets door van dedain.

Ik zal het wel zien.

Mijn eerste kennismaking met Bagdad is een tocht langs een aantal kledingzaken. Mijn koffer is zoekgeraakt op de vlucht van Amsterdam naar Bagdad, hij rolt in ieder geval niet van de band af in de aankomsthal van het gloednieuwe Saddam International Airport. Een nieuwe spijkerbroek, een paar overhemden en toiletartikelen zijn snel gevonden. Zo kan ik me met goed fatsoen vertonen in het een paar maanden eerder geopende, luxueuze Melia Mansour Hotel, gelegen aan de oevers van de Tigris. Ik ben klaar om verslag te doen van het Iraakse ‘democratische experiment’.

Op de dag van de verkiezingen staan er rijen mannen en vrouwen voor de stembureaus. Het zijn lange rijen. Er lijkt een overweldigende belangstelling te bestaan, aangewakkerd door een intensieve campagne. Veel kiezers worden naar de stemlokalen gebracht met speciaal gecharterde autobussen. Bijna niemand heeft eerder in z’n leven gestemd. De wachtenden buiten de stemlokalen zwaaien zich koelte toe met hun blauwe oproepkaarten. Het is ongeveer veertig graden in de schaduw.

Een functionaris van het ministerie van Informatie rijdt me rond in een luxe Amerikaanse auto met airconditioning. ‘Je moet deze verkiezingen niet door een West-Europese bril bekijken,’ verduidelijkt hij. ‘Democratie is een van de principes van onze revolutie. Maar onze democratie is een ordelijke democratie. We zijn tegen toegespitste tegenstellingen tussen groepen of klassen. We geloven niet in klassenstrijd, zoals de communisten. Ons concept is ook verschillend van dat van de liberale kapitalisten.’

In mijn verslagen trek ik me weinig aan van de aanmaningen, ik schrijf op wat ik zie. De democratie van Saddam Hussein overtuigt mij niet. Er is geen plaats voor tegenspraak of oppositie. Alle 840 kandidaat-parlementsleden zijn of lid van de regerende Baath-partij of de beginselen van die partij toegedaan. De communisten, de Koerdische partijen en de belangrijkste sjiitische organisaties mogen niet meedoen.

Hassan Tawalbeh, directeur-generaal van het ministerie van Informatie, legt me uit waarom de communisten buitengesloten zijn, ondanks het feit dat de Communistische Partij sinds de jaren dertig een van de belangrijkste partijen van het land is. ‘De communisten zijn de vijanden van het volk, ze hebben onze revolutie verraden. We hebben hen niet in de gevangenis gezet. Nee, we hebben de communisten het land uit gestuurd met paspoort en al. We hopen dat ze nooit meer terugkeren. We hopen dat ze als zwervers en alcoholisten sterven.’

Dat klinkt niet erg vriendelijk, maar de uitspraken van Tawalbeh zijn op z’n minst onvolledig. In de krant memoreer ik dat in 1978 eenentwintig vooraanstaande communisten door het regime zijn geëxecuteerd. ‘Waarschijnlijk zijn ook later talrijke communisten omgebracht of gevangengezet,’ voeg ik eraan toe. Later zal blijken dat ik veel te voorzichtig was in mijn berichtgeving. Vanaf 1978 werden duizenden communisten of vermeende communisten gearresteerd, uit hun huizen gesleept, gemarteld en vermoord. Militairen betrapt op het lezen van een communistische krant of een communistisch boek kregen de doodstraf.

Met mijn van de Iraakse ambassadeur in Den Haag gekregen open klm-ticket probeer ik een vlucht terug te boeken. Maar het lijkt alsof de duivel ermee speelt. De ene dag is het vliegtuig volgeboekt, de andere dag is de vlucht uitgevallen, de derde dag is er een andere reden waarom ik niet naar Amsterdam kan. Haast alle buitenlandse journalisten zijn inmiddels vertrokken uit het Melia Mansour. Een handjevol collega’s, onder wie een Belgische en een Turkse journalist, blijft achter. Ik sluit vriendschap met Cengiz Çandar, een leeftijdsgenoot die voor een linkse Turkse krant werkt. Hij is goed op de hoogte van de politieke situatie in Irak en van de Koerden; ik leer veel van hem. Jaren later zal Cengiz zich ontwikkelen tot een van de meest prominente journalisten en auteurs van Turkije.

De eerste dagen van ons gedwongen verblijf verzinnen we interessante projecten waar we over zouden kunnen schrijven. We bezoeken bijvoorbeeld een militair trainingskamp voor buitenlandse activisten. Er zijn Japanners, Basken, Duitsers en Palestijnen. ‘Ik zie aan je ogen dat je ons niet als terroristen beschouwt,’ zegt Nasif Awad, verantwoordelijk voor het trainen van de buitenlandse strijders. ‘Er bestaan zoveel misverstanden over ons in het Westen.’

Elke ochtend proberen we ons vertrek naar respectievelijk Amsterdam en Istanbul te regelen en iedere keer sturen ze ons met een kluitje in het riet. We doen steeds wildere voorstellen aan de minders van het ministerie. Zo vragen we om een interview met de belangrijkste ideoloog van de Baath, Michel Aflaq, hoewel we weten dat hij nog nooit met westerse journalisten heeft gesproken. Kunnen we misschien een gevangenis bezoeken om politieke gevangenen te interviewen?

En dan word ik op een ochtend opgepakt. Ik neem een foto van, wat later blijkt, de gesloten Iraanse ambassade. Het is gevestigd in een mooi oud gebouw, om de hoek bij het Melia Mansour. Ik vind de weelderige villa een foto waard, dat is alles. Een veiligheidsfunctionaris houdt mij staande en haalt het fotorolletje uit mijn camera. Hij brengt me in zijn Amerikaanse slee terug naar het hotel, na me bars te hebben toegesproken. Als hij een kauwgummetje uit het handschoenkastje haalt en er mij ook een aanbiedt, zie ik een pistool liggen.

Ik wil weg uit Bagdad.

De kans om te vertrekken komt een paar dagen later. Ineens kunnen we een vlucht Bagdad-Beiroet-Amsterdam boeken. Waarschijnlijk zijn de dienstkloppers van het ministerie ons zat. Achteraf blijkt dat ze ons vertrek hebben getraineerd, omdat ze wilden dat een aantal buitenlandse journalisten de regionale verkiezingen in Iraaks-Koerdistan zou verslaan. De boodschap die ze hadden moeten brengen, was dat Saddam nog zo slecht niet was. In feite voltrekt zich in Noord-Irak een drama waarbij duizenden Koerden worden gedeporteerd of moeten vluchten voor het Iraakse leger. Tussen 1976 en 1986 zijn meer dan vierduizend Koerdische dorpen vernietigd. In Noord-Irak is sprake van een politiek van gedwongen arabisering. Mensenrechtenorganisaties overdrijven niet door van ‘de moedwillige vernietiging van het Koerdische volk’ te spreken.

Ik neem samen met Cengiz een vlucht naar Beiroet en we besluiten er een aantal dagen te blijven. Het is mijn eerste bezoek aan de Libanese hoofdstad.

We logeren in het huis van Michel Nawfal, een vriend van Cengiz. Hij is journalist van het dagblad An Nahar en net terug van een reis naar Iran waar hij ayatollah Beheshti heeft geïnterviewd. Ik ben onder de indruk van zijn verhalen. Opperrechter Seyyed Mohammad Hosseini Beheshti is de tweede man, na ayatollah Khomeini, van het kersverse revolutionaire bewind in Iran. Een hardliner. Nawfal is christen, maar bewondert Beheshti en blijkt grote sympathie te hebben voor de Islamitische Revolutie, net overigens als Cengiz die notabene voor een maoïstische krant werkt.

Cengiz stelt voor om leden van de sjiitische Iraakse oppositie op te zoeken. In Bagdad konden we hen niet te spreken krijgen, hier zou dat wel moeten lukken. In een kantoor van de Iraakse Dawa-partij horen we over de ‘sjiitische martelaren’. Vreselijke verhalen over de repressie van het Baath-regime. Er zouden in de maanden voor de verkiezingen in Irak tussen de twee- en driehonderd sjiitische aanhangers van de Iraanse Revolutie zijn geëxecuteerd.

In het kantoor hangen portretten van de leider en oprichter van de partij, ayatollah Mohammad Baqir al-Sadr, en zijn zuster Bint al-Huda al-Sadr. Beiden werden voor de keus gesteld publiekelijk ayatollah Khomeini en de Islamitische Revolutie in Iran te bekritiseren, of geëxecuteerd te worden. Ze kozen ervoor hun verzet tegen het regime van Saddam niet op te geven en werden op 8 april 1980 publiekelijk vermoord. De gesprekken met de sjiitische oppositieleiders werpen een heel ander licht op de verkiezingen in Bagdad, waar wij met zoveel fanfare naartoe waren gebracht. Als je weigerde te stemmen riskeerde je fikse geldboetes. Er is niet alleen sprake van een gebrek aan democratie, maar ook van een gewelddadige repressie van communisten, Koerden en sjiitische partijen. Dat is het échte verhaal over Irak dat ik moet schrijven.

In de krant schrijf ik over wat ik in Beiroet heb gehoord. Saddams idylle van de parlementsverkiezingen als revolutionair democratisch experiment is onderdeel van een bloedige nachtmerrie. De ambassadeur in Den Haag is woest dat ik de sjiitische oppositieleiders heb durven citeren. Op lidmaatschap van de Dawa staat in Irak de doodstraf.

Enkele maanden later maakt hoofdredacteur Jan van der Pluijm het goed met de ambassadeur door hem een etentje in een duur restaurant in Den Haag aan te bieden. Ikzelf kom op een zwarte lijst terecht en mag jarenlang Irak niet in.

2. Ras Beiroet

Niemand kan voorzien dat de oorlog in Libanon nog minstens tien jaar zal duren. Het is die zomer in Beiroet relatief rustig. Het lijkt erop dat, na vijf jaar burgeroorlog, het ergste geweld achter de rug is.

Ik ben net iets meer dan een jaar in dienst van de Volkskrant, maar het avontuur lonkt. Eerder had ik een paar jaar in Madrid gewoond en van daaruit reportages gemaakt in Marokko, Algerije en Soedan. Ik heb het gevoel dat het correspondentschap in Beiroet me op het lijf geschreven staat. Mijn enige collega die in Libanon is geweest is Paul Brill. Hij nodigt me bij hem thuis uit om over Beiroet te praten. Met zijn toenmalige partner Wietske Miedema, net als Paul actief geweest voor het Palestina Komitee, heeft hij de Palestijnse vluchtelingenkampen bezocht en contact gehad met kopstukken van de Palestijnse bevrijdingsorganisatie plo.

Onder het eten van boerenkool met worst vertellen Paul en Wietske over het vluchtelingenkamp Tel Al-Zaatar in Oost-Beiroet, waar christelijke Libanese milities samen met het Syrische leger in 1976 een slachtpartij aanrichtten onder de Palestijnse vluchtelingen. Daarbij zijn onbeschrijflijke wreedheden begaan en minstens 1500 doden gevallen. Een jaar vóór de slachtpartij werkten ze er korte tijd als vrijwilliger tijdens een solidariteitsvakantie.

Mijn ouders zijn niet blij dat ik naar Beiroet vertrek. Ik probeer hen gerust te stellen: ik ben geen oorlogscorrespondent en zal het gevaar echt niet opzoeken. Het zijn de politieke verwikkelingen waarin ik geïnteresseerd ben, niet de kanonnen en loopgraven. Als we mijn beppe in Bolsward bezoeken, vertelt ze dat ze geen idee heeft waar Libanon ligt. Ze heeft vaag iets gehoord over een oorlog.

‘Ben je wel voorzichtig, Jan?’ Haar stem bibbert. ‘Waarom vind je reizen eigenlijk zo leuk? In de rest van de familie zijn ze nogal honkvast. Ik ben sinds mijn trouwen in 1919 nooit meer verhuisd. We hebben het altijd goed gehad.’

Ik weet niet wat ik moet antwoorden.

Het afscheid van mijn ouders is in de stationsrestauratie van Heerenveen. ‘Laat even weten dat je goed aangekomen bent,’ zegt mijn vader. Ze beloven me op te zoeken in Libanon. Ik neem de trein naar Amsterdam om de volgende ochtend vroeg te vertrekken naar Beiroet.

De eerste buurt die ik goed leer kennen is Ras Beiroet, de ‘kop’ van Beiroet. Het is een met flatgebouwen bedekte kaap die als een priemende vinger de zee in steekt. Omdat ik nog geen appartement heb, logeer ik de eerste paar nachten in het Commodore Hotel, waar veel buitenlandse journalisten verblijven. De bar van het Commodore is een uitstekende plek om contacten te leggen, maar door mijn beperkte budget kan ik er niet langer dan een week blijven. Ik vertrek naar het mooie oude huis, met groene houten jaloezieën, van een Zwitserse journaliste die ik in de bar heb ontmoet. Het is er aangenaam, maar ik kan ook hier niet onbeperkt blijven hangen en probeer een aantal goedkope hotels uit.

Ik heb geldzorgen. De krant en andere opdrachtgevers betalen wel het maandelijkse bedrag dat is overeengekomen, maar er is geen geld voor de aanloopkosten. Gelukkig leent mijn vader me tienduizend gulden. Uiteindelijk vind ik mijn favoriete stek in het Lord’s Hotel, vlak bij de oude vuurtoren op de meest westelijke punt van Ras Beiroet. Het vier verdiepingen tellende hotel, jaren geleden voor het laatst gewit met verf die er nu afbladdert, kijkt uit op de Corniche, de boulevard die langs de kust van de Middellandse Zee loopt. Soms hoor ik in de verte, op zee, explosies. Vissers gebruiken dynamiet om meer vis binnen te slepen. Het hotel ligt schuin tegenover het Hamam Askari, het Bain Militair. De Libanese militairen die normaal gesproken gebruikmaakten van dit nog door het Franse leger aangelegde recreatieve complex met zwembaden, sportfaciliteiten en chalets, zijn tijdens de burgeroorlog vervangen door de Roze Panters, een in rozige camouflagepakken gestoken pro-Syrische militie.

Ras Beiroet is rommelig, een stadsdeel in verval. ‘Moderne’ nieuwbouw uit de jaren vijftig of zestig wisselt af met oudere, ooit elegante Ottomaanse of koloniale woningen uit de Franse tijd met houten luiken voor de ramen, rode dakpannen en dikke natuurstenen muren. In de smalle straten kunnen auto’s alleen stapvoets rijden. Er zijn veel servicetaxi’s, vaak oude Mercedessen, volgepropt met passagiers. Trottoirs zijn er nauwelijks en als er eens een stukje stoep onverwacht nog heel is eindigt het vaak na een paar meter in afbrokkelende stenen, modder of stof.

In het meer opgeruimde Oost-Beiroet, aan de andere kant van de Groene Lijn die de twee stadshelften scheidt, wonen praktisch alleen christenen. In de zuidelijke wijken, meestal kortweg Dahieh genaamd – wonen voornamelijk sjiieten. In Ras Beiroet daarentegen zijn er soennitische moslims, orthodoxe christenen van velerlei snit, protestanten en druzen. De meeste buitenlandse journalisten hebben een appartement in Ras Beiroet, of verblijven er in een van de hotels.

Ik loop veel die eerste maanden en ik raak gehecht aan mijn dagelijkse wandeling naar Hamra, de hoofdstraat van Ras Beiroet. Hamra heeft cafés, krantenkiosken en boekwinkels, geldwisselaars, en niet te vergeten stalletjes met mana’isch, de heerlijk geurende broodjes met za’atar – tijm en sesamzaad – of verse witte kaas.

De overheid – zowel gemeentebestuur, politie of nationale regering – schittert door afwezigheid. ‘De staat is met vakantie,’ vat een buurman de situatie samen. Een van de gevolgen is dat vuilnis slechts sporadisch wordt opgehaald. Je moet oppassen niet te struikelen over een wegschietende kat of rat, die zich tegoed doet aan etensresten uit een kapotgetrokken vuilniszak. De geur van rottend fruit mengt zich met dat van smeulende vuurtjes, die worden gestookt om van het zich ophopende vuil af te komen.

Een van mijn eerste artikelen gaat over de vorming van een nieuwe regering onder leiding van premier Shafik Wazzan. Ik citeer een Libanees die uitroept: ‘Dit is geen tweederangs regering, maar een vijfderangs regering.’ De overheid staat deze dagen machteloos. Wetten kunnen niet worden afgedwongen en het leger kan zich niet vrijelijk door het land bewegen. Libanon is in een groot aantal brokken uiteengevallen, gecontroleerd door het Syrische leger, de vn-strijdkrachten (unifil), Israël en elkaar bestrijdende Libanese en Palestijnse gewapende organisaties. Militieleden horen bij het oorlogsstraatbeeld in Beiroet. Sommigen zijn niet ouder dan zestien, zeventien jaar. Lekker stoer, met een pistool achter in de broekband of een ak-47 losjes meezeulend. Her en der zijn er controleposten van het Syrische leger of van een van de Libanese gewapende organisaties. Milities hebben straten of soms delen daarvan als exclusief territorium in bezit. Ze dulden geen andere gewapende milities in hun straat of wijk. Bij flatgebouwen waar belangrijke politici of warlords wonen, en daar wemelt het van, staan gewapende lijfwachten. Slagbomen houden het doorgaande verkeer tegen. Tijdens mijn dagelijkse wandeling naar Hamra van amper een half uur doorkruis ik de ministaatjes van de soennitische Mourabitoun, de sjiitische Amal-beweging, de druzenmilitie van de Progressieve Socialistische Partij (psp), de pro-Iraakse Baath, en de militie van de multiconfessionele Syrische Sociale Nationale Partij (ssnp). In Hamra zijn er controleposten van het Syrische leger, de Libanese Binnenlandse Veiligheidstroepen en de plo.

Toch voel ik me meestal op m’n gemak in deze stad, ondanks de chaos en decadentie, haar Levantijnse nonchalance en het geweld. Tot vervelens toe krijg ik van Beiroeti’s het cliché te horen dat Libanon voor de burgeroorlog het Zwitserland van het Midden-Oosten was. Je kon er ’s ochtends zonnebaden aan het strand van de Middellandse Zee, ’s middags skiën in het Libanongebergte en ’s avonds uitgaan in een nachtclub in Beiroet of het Casino du Liban. Het was de goede oude tijd die wij, buitenlandse journalisten, die als jakhalzen op de ellende van de burgeroorlog zijn afgekomen, niet hebben meegemaakt en, zo krijgen we op een toon van spijt en licht verwijt te horen, nooit zullen begrijpen.

Beiroet heeft iets dubbelzinnigs. De stad heeft een geschiedenis van meer dan vijfduizend jaar. De minioorlogen hebben vaak een tribaal karakter. Er vinden onbeschrijflijke moord- en slachtpartijen plaats. Tegelijkertijd is Beiroet, ook tijdens de burgeroorlog, de meest westerse stad van het Midden-Oosten, waar het nog steeds lukt van het leven te genieten.

Rond het begin van de eenentwintigste eeuw zullen steden als Dubai, Abu Dhabi en Doha Beiroet naar de kroon steken als metropolen van het globalisme en het grote geld. Maar meer dan een eeuw eerder richtte Beiroet zich al obsessief op het Westen en de moderniteit. De stad keek, ook letterlijk, altijd naar het Westen, was gericht op de Middellandse Zee die naar Europa en ‘de moderne wereld’ reikte. In Hamra zijn cafés en bars met namen als l’Expres, Picadilly, Bardot en Horseshoe. Fastfoodrestaurants als Wimpie en Kentucky Fried Chicken fungeren als uitgaansgelegenheden voor mensen met een gevulde beurs. Nergens in het Midden-Oosten kun je zo authentiek Italiaans eten als bij Spaghetteria, Romana of Bella Napoli. Het Wiener Haus van de Oostenrijker Hans, die ervan wordt verdacht in de Tweede Wereldoorlog fout te zijn geweest, blijft gedurende de burgeroorlog open voor uitstekende schnitzels en rösti. Beiroet is een stad waar je je als Europeaan thuis kunt voelen.

Er verschijnen, ook tijdens de zwartste dagen van de burgeroorlog, naast een groot aantal Arabischtalige kranten, twee dagbladen in het Frans: het liberale en soms tikkeltje vrijzinnige l’Orient le Jour en het pro-falangistische Le Reveil. De ouderwets vormgegeven weekbladen Revue du Liban en Monday Morning blijven, tegen heug en meug, het societyleven verslaan. De bladen laten een Beiroet zien dat op een andere planeet lijkt te liggen: heren stijf in het pak, dames in ostentatief dure maar vaak afzichtelijke glitteruitdossingen met laag uitgesneden decolletés, glazen champagne heffend op hoe goed ze het hebben getroffen. Het christelijke radiostation La Voix du Liban is een dagelijkse bron van ergernis, maar brengt toch ook informatie waar je niet zonder kunt. De nieuwsbulletins, die elkaar afwisselen in drie talen, zijn sterk opiniërend en propagandistisch, haatdragend naar de Palestijnen, moslims in het algemeen en de linkse politici en partijen in het bijzonder. Maar ze zijn wel verplichte kost voor journalisten. Soms worden gevechten gemeld die in werkelijkheid niet hebben plaatsgevonden maar die, door er over te berichten, alsnog plaatsvinden. ‘Er zijn zware gevechten bij de Gamal Abdel Nasser-moskee aan Corniche al-Mazraa,’ wordt er bijvoorbeeld omgeroepen door een van de militiezenders. In werkelijkheid is er niets aan de hand. Vlak bij die moskee heeft een van de islamitische partijen zijn hoofdkwartier en gewapende sympathisanten voelen zich geroepen om de vermeende aanval te helpen afslaan en de moskee te verdedigen. Terwijl de tegenstanders van de partij kans zien de moskee juist eens flink onder vuur te nemen. In de nerveuze sfeer van echte en propagandaoorlog blijkt nepnieuws voortdurend een provocerende, perverse en soms voorspellende rol te spelen.

Radio is in de jaren zeventig en tachtig het oorlogsmedium bij uitstek. Elke zichzelf respecterende partij of militie heeft een eigen radiostation en brengt een eigen versie van het nieuws. De hele dag door zijn er bulletins. Nieuwsflitsen over bombardementen, aanslagen of schietpartijen, voorafgegaan door alarmerende en agressieve jingles. De militiestations zijn niet goed voor de bloeddruk.

Tijdens een van mijn eerste weken in Beiroet bezoek ik Radio Liban, het radiostation van de overheid. De studio’s zijn gevestigd in het ministerie van Informatie, in Hamra. In tegenstelling tot de militiezenders brengt Radio Liban rustige programma’s met een zekere neutraliteit. Hier weinig of geen opwindende nieuwsflitsen. Ik bezoek er een journalist die ik heb leren kennen via het Arabischtalige programma van Radio Nederland Wereldomroep. Het is ’s avonds laat en mijn gesprekspartner is bezig met een live-uitzending. Hij draait lange stukken Arabische muziek en ondertussen raken we in een geanimeerd gesprek. Opeens kijkt hij geschrokken op. ‘Merde alors, shit, het is al kwart over elf.’ Hij is glad vergeten het nieuwsbulletin van elf uur te lezen. Als het muziekstuk is afgelopen leest hij alsnog het nieuws. Zonder verontschuldigingen. ‘Libanon kan best een uurtje zonder nieuws,’ zegt hij met een knipoog.

3. Intimidatie

Waarschijnlijk is er geen straat in Beiroet met een minder toepasselijke naam: Rue de l’Unité Nationale, de Straat van Nationale Eenheid. Het flatgebouw waar ik ga wonen, genoemd naar zijn eigenaar Mahmoud Shatila, ligt aan het eind van deze straat, tussen twee gebouwen van de Libanese universiteit. Vanuit het appartement, op de zevende verdieping, is de Middellandse Zee te zien.

Op een feestje ontmoet ik Deborah, vriendin van BBC-correspondent Tim Llewellyn. Ze is in een weemoedige bui, want ze is bezig afscheid te nemen van een stad vol vrienden. Ondanks de oorlog is ze verknocht geraakt aan Beiroet. Ze biedt me een glas whisky aan en laat me het mooie, ruime appartement zien waar zij en Tim de afgelopen jaren hebben gewoond.

‘Kijk, dat zijn de klootzakken die Tim bedreigen.’ Ze wijst naar twee mannen van middelbare leeftijd in burger, die op ooghoogte aan de overkant van de straat post hebben gevat op een van de hogere verdiepingen van de universiteit. ‘Ze houden ons appartement dag en nacht in de gaten.’

De mannen maken er geen geheim van dat ze met een observatiemissie bezig zijn. Deborah haalt haar schouders op. Ze is gewend geraakt aan hun aanwezigheid. De dreiging is bedoeld voor Tim, niet voor haar. Ze vertelt dat Tim in ongenade is gevallen bij het Syrische regime nadat hij heeft bericht over een mislukte moordaanslag van de Moslimbroederschap op president Hafez al-Assad.

Veel mensen in het Midden-Oosten luisteren naar de bbc, vooral naar de Arabischtalige nieuwsuitzendingen. Het Syrische regime, dat een obsessieve drang heeft alle informatie te filteren, te controleren en er een propagandadraai aan te geven, haat de invloedrijke bbc. Kritische journalisten worden zo veel mogelijk geweerd uit Damascus.

‘Toen het nieuws over de aanslag op Assad werd uitgezonden was Tim in Amman. Uit veiligheidsoverwegingen is hij niet teruggekomen naar West-Beiroet. Het Syrische leger is overal aanwezig, het is hier bloedlink voor hem.’

Ze schenkt nog eens in. We negeren de mannen aan de overkant van de straat, die nieuwsgierig naar ons kijken.

‘Tim kreeg in Amman een telefoontje van de Syrische geheime dienst. Ze zeiden: als je terug wilt naar Beiroet, geen enkel bezwaar. Ahlan wa sahlan, altijd meer dan welkom. Houd er rekening mee dat hetzelfde met jou kan gebeuren als met je collega Bernd Debusmann. Maar denk niet dat je Beiroet ooit levend zult verlaten.’

Tim neemt de dreigementen van de Syriërs serieus. Enkele maanden eerder, op 6 juni, vierde hij zijn veertigste verjaardag en hij had een aantal vrienden bij hem thuis uitgenodigd voor een etentje. Om halfeen besloten collega Bernd Debusmann, zijn vrouw Susan en een Amerikaanse kennis naar huis te gaan. De verjaardagspartij bij Tim was nog in volle gang.

‘Er was harde muziek en er werd veel gedronken,’ herinnert Debusmann zich anno 2021. Ik heb hem opgespoord via Facebook. ‘Correspondenten in Beiroet werkten hard, maar ze konden ook goed feest vieren.’

Toen Bernd Debusmann na afloop in zijn auto stapte om naar huis te gaan werd hij neergeschoten met een pistool met silencer. Hij overleefde de aanslag miraculeus. Eén kogel bleef haken achter een rib. Veertig jaar later zit de kogel van 7,65 millimeter nog steeds in zijn rug: een permanente herinnering aan de Syrische censuur. ‘Ik heb er geen last meer van, de kogel is ingegroeid en beweegt niet meer. In de eerste maanden na de aanslag had ik er wel last van. De alarmen gingen af bij de elektronische controle op het vliegveld van Managua en op Ben Gurion Airport in Israël. Dat leidde tot nare discussies met functionarissen. Maar nu geef ik geen piepjes meer af.’

Bernd Debusmann was een doorgewinterde journalist die aan het hoofd stond van het Reuters-kantoor in Beiroet. Ook hij had berichten de wereld in gestuurd over Syrië en over oppositie tegen Assad waar het regime niet van gediend was. Media in de hele wereld namen het nieuws over.

Op een gegeven moment begonnen de telefoontjes en onaangekondigde bezoekjes aan het kantoor van Reuters door Syrische agenten, ‘journalisten’ van het Syrische staatspersbureau sana. Ze sommeerden Debusmann te stoppen met zijn kritische berichtgeving. Omdat hij zich niets aantrok van de dreigementen, besloten ze hem te elimineren.

‘Degenen die hadden besloten me te doden hadden geen betere plaats en tijd kunnen uitzoeken,’ zegt Debusmann cynisch. Door hem neer te schieten vlak bij het flatgebouw waar bbc-correspondent Tim Llewellyn woonde en waar ongeveer het hele westerse perskorps verzameld was om zijn verjaardag te vieren ‘kon niemand van de feestvierders de boodschap missen’. Die boodschap luidde dat de media zich koest moesten houden. Direct nadat 20.000 Syrische troepen in 1976 Libanon waren binnengetrokken had het dictatoriale regime in Damascus geprobeerd paal en perk te stellen aan de vrije pers in Beiroet. Zeven Arabischtalige dagbladen en een weekblad moesten sluiten. Twee invloedrijke redacteuren van de linkse en pro-Palestijnse krant As Safir werden gearresteerd en enkele maanden gevangengezet in Damascus. Veel Libanese publicisten kozen eieren voor hun geld en weken uit naar Londen of Parijs.

Dieptepunt was de moord op de prominente Libanese journalist Salim Lawzi, hoofdredacteur van het weekblad Al-Hawadeth in maart 1980. De redactie was na de komst van de Syrische troepen al verhuisd naar Londen, maar Lawzi kwam voor een paar dagen terug naar Libanon voor de begrafenis van zijn moeder. Syrische agenten ontvoerden en vermoordden hem toen hij op het punt stond terug te vliegen naar Londen. Zijn lijk werd zeven dagen later gevonden. Ze hadden zijn rechterhand, de hand waarmee hij schreef, verminkt met bijtend zuur; een marteling waarvan de symbolische betekenis geen enkele journalist in Libanon ontging.

Ook in 1980 werd journalist, schrijver en uitgever Riad Taha vermoord. Taha was jarenlang voorzitter van de Libanese Uitgevers Associatie. Gewapende mannen dwongen zijn auto tot stoppen, sleurden hem eruit en maakten hem in koelen bloede af. Ook in zijn geval is het vermoeden dat de Syrische geheime dienst verantwoordelijk is. De daders zijn nooit gepakt.

Ik prijs me gelukkig voor een Nederlandse krant te werken. Alleen al de naam van de krant is voor de bureaucraten in Damascus nauwelijks uit te spreken. Nederland wordt door velen in de Arabische wereld weliswaar geassocieerd met ‘zionistisch’, we zijn immers een van Israëls trouwste bondgenoten, maar verder is Nederland heerlijk onbelangrijk. Stukken in een Nederlandse krant dringen niet door in dit deel van de wereld, althans niet op de bureaus in Damascus. Ik ben niet erg bezorgd over mijn veiligheid, ondanks dat ik de verhalen over de door de Syriërs bedreigde en vermoorde journalisten goed ken. Je hebt daarnaast in Beiroet niet alleen te maken met de Syriërs, maar ook met de verschillende Libanese organisaties, met Palestijnen, met Israëli’s, met Iraniërs.Ik moet mijn weg nog vinden in dit labyrint.

Deborah brengt me in contact met meneer Shatila. Hij is dol op buitenlanders, die over het algemeen keurig op tijd hun huur betalen en voor weinig overlast zorgen. Er wonen al twee andere buitenlandse journalisten in zijn gebouw: een Bulgaar, eveneens op de zevende verdieping, en een Japanner op de tweede. Het appartement is spaarzaam maar comfortabel gemeubileerd: er staat een bankstel waar je heerlijk in kunt wegzakken. Dat lijkt me geen overbodige luxe. Ik ben in de wolken met de oude werkkamer van Tim Llewellyn, ik kan zijn bureau en bbc-kaartenbak met contacten en adressen overnemen. De kamer heeft schuifdeuren naar een balkon, met uitzicht op de zuidelijke buitenwijken van Beiroet.

4. Inburgeren

Na het tekenen van het huurcontract ga ik voor een aantal weken naar Iran. Als ik na terugkomst het appartement betreed met meneer Shatila, staan alle ramen en de schuifdeuren naar het balkon open. De vitrages zitten vol gaten en scheuren. De huiseigenaar vertelt dat alle ramen openstaan omdat er enkele weken eerder flink is gevochten in onze straat. Iedereen in Beiroet weet dat je bij gewapende confrontaties, als de kogels en projectielen alle kanten op vliegen, de ramen opendoet. Een glassplinter die je raakt kan dodelijk zijn.

Welkom in Beiroet.

‘De gevechten begonnen toen twee militieleiders ruzie kregen op Sakiet al-Janzir, het plein aan het einde van de straat,’ vertelt Shatila. ‘Het ging erom wie voorrang had, een verkeersprobleem. In een mum van tijd waren er talloze militieleden op de plek. De gevechten hielden enkele dagen aan. Ik geloof dat er zo’n tachtig doden zijn gevallen.’

Het geweld is lang niet altijd politiek, religieus of sektarisch. Geweld is de oplossing voor elk probleem. Het is als een virus dat iedereen in meer of mindere mate heeft besmet, waar niemand immuun voor is. In de krant staan berichten met koppen als ‘Relatieve kalmte in Beiroet’ om dan verder in het artikel te lezen ‘zo nu en dan wordt er geschoten en zijn er explosies bij de Groene Lijn. Om 9.30 uur kwamen een paar projectielen neer op Rue Monet, vlak bij de Universiteit Saint Joseph. Ook ’s middags werd weer geweervuur gehoord, evenals explosies van een aantal inslaande raketgranaten. In de zuidelijke wijken ontvoerde een militie, gelieerd aan een lokale politieke beweging, vierentwintig politiemannen.’

Het is dan een relatief rustige dag.

Ik inspecteer het appartement. Deborah en Tim hebben een enorme hoeveelheid drank achtergelaten. Tientallen flessen mooie Franse wijnen, peperdure Libanese Chateau Musar, exotische likeur en exclusieve whisky’s zijn de stille getuigen van wat een druk sociaal leven moet zijn geweest.

’s Avonds nestel ik me op de zachte kussens van het bankstel en drink, samen met mijn nieuwe buurman Vassil Vassilev, een glas dure whisky. Vassil is een interessante man. Hij is correspondent van het Bulgaarse Persbureau bta. Dat kun je in principe alleen worden als je lid bent van de regerende Bulgaarse Communistische Partij. Vassil neemt zijn partijlidmaatschap serieus en toont zich in gesprekken een overtuigde communist met een rotsvast geloof in de koers van de Sovjet-Unie. Tegelijkertijd is hij een playboy. Er is altijd Libanees vrouwelijk schoon in zijn leven. Vassil spreekt vloeiend Frans en verplaatst zich in een rode Alfa Romeo. Daarnaast heeft hij ook nog eens een enorm netwerk in Libanon en Syrië en uitgebreide kennis van de lokale politiek.

Vassil is die eerste maanden een enorme steun. We zijn het politiek volslagen oneens, maar hij wijdt me graag in en ik laat me graag inwijden. Niet alleen in de geheimen van het journalistenleven in Beiroet, dat vaak surrealistische trekken vertoont. Hij helpt me ook met het opdrinken van de enorme drankvoorraad. Ook is hij erg behulpzaam bij het leggen van contacten, vooral met Libanese en Palestijnse politici en met Syrische functionarissen. Als journalist uit het met Syrië bevriende Bulgarije kan hij deuren openen die voor mij, als journalist uit Nederland, normaal gesproken gesloten blijven.

En we hebben het niet alleen over politiek en drank, maar ook over de liefde.

‘Hoe zit dat met jou, Jan?’

Hij troont mij verschillende keren mee naar feestjes. Ik moet op zoek naar vriendinnen, volgens hem.

‘Als kluizenaar leven in Beiroet, dat gaat echt niet.’

Mijn vriendin Annemarieke komt met kerst naar Beiroet. Ze heeft besloten haar baan bij het Jeugd Advies Centrum (jac) in Amersfoort op te zeggen. Als afgestudeerd orthopedagoog zal het lastig voor haar zijn om hier werk te vinden; orthopedagogie is niet een discipline waarmee je direct aan de slag kunt in een land in oorlog. Misschien kan ze, als sympathisant van de Palestijnen, iets nuttigs doen in de vluchtelingenkampen.

Het vertrek naar Beiroet is voor Annemarieke in veel opzichten een sprong in het duister. Vassil en ik scheuren in zijn sportauto naar het vliegveld. Het krioelt er van mensen die familieleden opwachten en opdringerige kruiers en taxichauffeurs. Over een uur landt het klm-toestel. Alle stoelen en banken zijn bezet en ook de cafetaria puilt uit. We nestelen ons op de grond en roken een sigaret. Ik heb mijn benen uitgestrekt. Een politieagent komt op me af en spreekt me bars aan. ‘Haram mon ami, c’est inderdit, dat doen we hier niet.’ Ik heb per ongeluk mijn schoenzolen op hem gericht; een ergere belediging van een ambtenaar in functie is nauwelijks denkbaar in de Arabische wereld.

Met z’n drieën sjezen we terug naar de Rue de l’Unité Nationale, langs de rommelige zuidelijke wijken van Beiroet, langs de checkpoints van het Libanese leger, langs de Palestijnse vluchtelingenkampen, en langs de Corniche. Vol trots laat ik Annemarieke de flat zien, het zachte bankstel en mijn kantoor met uitzicht. Op het balkon wijs ik bezitterig naar de helblauwe Middellandse Zee.

Na een paar maanden vindt Annemarieke werk bij de organisatie Amel, die gezondheidscentra en scholingsprojecten runt. De organisatie heeft ook een aantal ambulances en hesjes, hulpverleners die eerste hulp bieden, waaronder het vervoeren van gewonden. Annemarieke pakt alles aan. Ze is al snel verantwoordelijk voor de distributie van medicijnen aan de klinieken. Ze schrijft rapporten voor donororganisaties die ze zelf stencilt op een oude machine en af en toe rijdt ze mee op een ambulance, vooral na grote aanslagen of bombardementen.

De directeur van Amel, kinderarts Kamel Muhanna, is een sjiiet afkomstig uit het Zuid-Libanese stadje Khiam. Dokter Kamel, zoals iedereen hem noemt, heeft niets met religie. Hij laat zich liever voorstaan op zijn marxistische sympathieën, opgedaan tijdens zijn studietijd in Parijs, en benadrukt telkens het seculiere karakter van Amel, dat in de eerste plaats een humanitaire hulporganisatie is en geen politieke banden heeft met de Amal-militie. Maar politiek is in Libanon nooit ver weg, en veel van de collega’s van Annemarieke hebben communistische sympathieën of zijn aanhanger van de Iraakse Baath.

Ik leer een aantal collega’s van Annemarieke kennen, onder wie Zubhiya. Zij heeft een stoer, mannelijk postuur en groet me altijd joviaal in een onverstaanbare mengelmoes van Frans en Libanees-Arabisch. Als partner van Annemarieke sta ik bij haar in hoog aanzien. Ze is een onverschrokken reddingswerker en rijdt vaak samen met Abbas op de ambulance, die zelf mank loopt, waarschijnlijk als gevolg van polio in zijn jeugd.

Annemariekes beste vriendin en collega Nadia komt na het werk bijna elke dag langs. Ze roddelen dan over dokter Kamel en nemen het drama van de dag door. Voortdurend zijn er schietpartijen, aanslagen, autobommen, en soms Israëlische luchtbombardementen. Nadia’s vader is Algerijn, haar moeder Vietnamees en zij is grotendeels opgegroeid in Libanon. ‘C’était affreux,’ haalt Nadia uit met hoge stem als ze vertelt over een autobom die eerder op de dag is ontploft in de buurt van de Amel-kliniek in de wijk Chiyah. ‘Sauli en de andere ambulancejongens hebben een stuk of vier gewonden kunnen ophalen. Er was ook een dode. Jan, heb je al gegeten?’

Ze komt mijn kamer binnen, waar ik mijn krantenstukje zit te tikken.

‘Wil je een broodje?’

We krijgen daarnaast geregeld bezoek van kennissen uit de solidariteitsbeweging, die in de vluchtelingenkampen bij de Palestijnse Rode Halve Maan werken, of bij andere hulporganisaties. Ze vinden het heerlijk om even weg te zakken in de zachte kussens van ons bankstel en bij ons naar Nederland te kunnen bellen.

Een andere vaste gast is Jamal, een boom van een vent en erg geestig. Hij werkt voor het kantoor van PLO-woordvoerder Mahmoud Labadi en weet altijd met kwinkslagen en grappen de sfeer naar zijn hand te zetten. Over politiek spreken we nauwelijks. Ik verdenk hem ervan dat hij eigenlijk langskomt om Annemarieke te zien, maar het kan ook zijn dat hij gewoon bier met ons wil drinken, of een oogje in het zeil wil houden als veiligheidsfunctionaris van de Palestijnse organisatie Fatah. Jamal heeft een lange staat van dienst als strijder. Hij is altijd bewapend als hij langskomt, meestal met een kalasjnikov. Soms maakt hij een toespeling op zijn aanwezigheid bij de gevechten in de wijk Karantina in Oost-Beiroet. Een falangistische militie verdreef daar in 1976 de Palestijnen en er kwamen meer dan duizend Palestijnse burgers om het leven. Als wraak richtte de plo een slachtpartij aan onder de christenen in de kustplaats Damour. Jamal laat doorschemeren dat hij bij de gevechten in Damour betrokken was, maar ik vind het moeilijk een moordenaar in hem te zien.

5. Russische roulette

Op een dag ben ik bij een Zwitserse collega op bezoek. Er is iets mis met de waterleiding in haar huis. De wc spoelt niet goed door en er moet een loodgieter aan te pas komen. Als de loodgieter zijn gereedschapskist uitpakt komt daar, behalve een waterpomptang, ook een pistool uit tevoorschijn. De loodgieter legt het grote schietijzer achteloos opzij.

Al mijn Libanese en Palestijnse buren hebben wapens in huis. Hotel Commodore heeft altijd een paar kalasjnikovs achter de balie. Geen winkelier in Beiroet zonder een handwapen onder de toonbank.

Veel vrienden dragen handwapens bij zich. We maken de afspraak dat pistolen achtergelaten moeten worden op het dressoir in de hal. Jamal komt meestal niet alleen aanzetten met een kalasjnikov, maar ook met een pistool achter in zijn broek. Als we veel bezoek hebben lijkt de hal op een wapenarsenaal. Na een avond met veel drank maakt een Palestijnse kennis aanstalten om naar huis te gaan. Het is inmiddels rond middernacht.

‘Jan, waar is mijn pistool?’

‘Ik heb geen idee.’

‘Ligt-ie niet op het dressoir? Of in een van de lades van het dressoir?’

‘Nee, daar ligt geen pistool.’

‘Misschien is het uit je broek gerold en tussen de kussens van de bank terechtgekomen?’

We zoeken tevergeefs tussen de kussens.

‘Misschien is het pistool op de grond gevallen toen ik uit mijn auto stapte.’

We nemen de lift naar beneden en kijken onder zijn auto. Een buurman vraagt nieuwsgierig wat we zoeken.

‘We zijn een pistool kwijt. Misschien ligt het onder de auto.’

Ook de buurman laat zich op de grond zakken. Voor de zekerheid kijkt hij ook onder andere geparkeerde auto’s voor ons flatgebouw. Het duurt niet lang of we liggen met z’n vijven op straat.

Uiteindelijk blijkt het rotding gewoon in de auto van de Palestijnse kennis te liggen. In het dashboardkastje.

Begin 1981 wordt ons flatgebouw geraakt door mortiergranaten. Mijn eigen appartement is licht beschadigd, maar in de slaapkamer van Vassil zit een gapend gat. Als hij op bed had gelegen, was hij zeker dood geweest; zijn bed is veranderd in een kluwen verwrongen staal, overal in de kamer ligt puin en gruis. Ik worstel met de verslaglegging van het incident. Hoe moet ik over deze gebeurtenis in mijn eigen straat en flatgebouw schrijven? En moet ik beschrijven wat de beschieting met mij heeft gedaan? De opluchting over Vassil die het er levend afbracht, maar ook mijn angst en ongerustheid? Ik schrijf een zakelijk berichtje dat ‘het Volkskrant-kantoor in Beiroet’ geraakt is bij beschietingen.

‘De Volkskrant heeft toch helemaal geen kantoor in Beiroet?’ schampert collega Jos Klaassen de volgende dag, zo lees ik later in de notulen van de redactievergadering. Er is onder mijn collega’s meer dan vierduizend kilometer verderop weinig inlevingsvermogen. Er komen geen vragen over mijn welzijn. Het is de gewoonte dat verslaggevers in de krant een zekere afstandelijkheid bewaren. Verwijzingen naar de eigen persoon is een journalistieke doodzonde.

Het is halfzes in de ochtend, ik sta op mijn balkon en ik zie dat ook andere buurtbewoners in pyjama naar de donkere rookwolken staren. We horen het dreunen en denderen van mortieren en ontploffende granaten. De falangisten in Oost-Beiroet beschikken over in Israël vervaardigde mortieren en fosfor-brandbommen. Vanuit ons stadsdeel schieten Syrische militairen met Russische Grad- en Douchka-raketten. Het was de hele nacht een hels lawaai – slapen kunnen we vergeten. We steken de ene sigaret met de andere aan, drinken iets en eten pinda’s, ondanks de angstige knoop in onze maag. In de loop van de ochtend hoor ik dat een goede kennis in een vergadering zat toen er een bom viel. Vijf van z’n vrienden zijn omgekomen. Een bevriende arts wiens met zandzakken gebarricadeerde flatgebouw in het schootsveld van de christelijke militie ligt, moest bukkend naar het toilet om te voorkomen dat sluipschutters hem in het vizier kregen.

Beiroet is in in de ban van een stadsoorlog.

De krant heeft, uit zuinigheid waarschijnlijk, een molestverzekering afgesloten die alleen ‘opgehoogd’ kan worden naarmate het gevaar toeneemt. Als de beschietingen te dichtbij zijn, kruip ik naar de telexmachine in mijn kantoor, met mijn hoofd naar beneden. Liggend onder het telexapparaat typ ik dan het dringende verzoek aan Amsterdam om de premie voor een aantal dagen op te hogen.

Geweld roept niet alleen gevoelens op van schaamte, afkeer en walging. Ik moet bekennen dat geweld went en soms bewondering oproept. Het is verwarrend. Wij journalisten worden geacht cynisch te zijn, maar ik ben soms jaloers op die jongens van nog geen twintig, met beginnende baardgroei, patronengordel om de hals, het hoofd gewikkeld in een keffiyeh, die het geweer hebben opgepakt omdat ze niets te verliezen hebben. Ze willen vrij zijn, eventueel door zich dood te vechten. Deze jongens kennen geen compromissen. Ze vechten om te overleven, voor een zaak waarin ze heilig geloven. Ze vechten voor de bevrijding van Palestina, voor het verslaan van een onrechtvaardig feodaal en sektarisch systeem, of juist voor het voortbestaan van hun christelijke bevolkingsgroep in het Midden-Oosten. Sommigen doen mee aan de strijd omdat ze de maandelijkse tweehonderd dollar niet kunnen missen om te overleven. Ook dan is er sprake van een existentiële noodzaak.

In Beiroet leer ik begrijpen wat de Franse schrijver Jean Genet zo aantrok in de Palestijnse trainingskampen in Jordanië, in het begin van de jaren zeventig: de waardigheid van de strijders, die in de verte de heuvels van hun geliefde vaderland zagen liggen, het bezette land dat bevrijd moest worden. Oorlogsverhalen over heroïek, opoffering en trots, erotiek ook, vol genot als het leven van de ander, de machtige vijand, tot een welverdiende hel wordt gemaakt.

Ik voel me geen oorlogsjournalist en ben zeker geen geweldsromanticus zoals Genet. Ik kick er niet op om af te reizen naar het heetst van de strijd en terug te komen met gedurfde foto’s of heldhaftige verhalen. Ik verlang er niet naar om zelf de wapens op te pakken. Als ajnabi, buitenlander en buitenstaander, identificeer ik me met geen enkele partij. Ik sta erbij en kijk ernaar. Sinds ik een paar jaar eerder als activistisch journalist naar Spanje trok, ben ik veranderd. Niet cynischer, wel harder. Minder idealistisch. Er is niets hoopvols aan om aan het front van de Iran-Irakoorlog te zijn. Maar de wereld moet wel weten wat er aan de hand is. Tegelijkertijd is het deprimerend om te berichten over de massale slachtpartijen en de gigantische verwoestingen. Het is moeilijk om de juiste woorden te vinden voor alle ellende. Oorlogen zijn niet opwindend, eerder langdradig en afstompend. De aantallen doden en gewonden vertellen maar een klein deel van het verhaal.

De frontlinies in Libanon schuiven jarenlang verrassend weinig op. Bijna dagelijks wordt er over en weer geschoten tussen Oost- en West-Beiroet. Het oude stadscentrum ligt grotendeels in puin. Maar veel bedreigender zijn de Israëlische luchtbombardementen. Het land controleert het Libanese luchtruim volledig. Militaire vliegtuigen voeren routinevluchten uit, schijnaanvallen om te intimideren. En geregeld voert de Israëlische luchtmacht echte bombardementen uit. Een luchtaanval heeft iets lafs, vooral met een veel minder goed bewapende tegenpartij, zonder modern luchtafweergeschut. Wat kun je tegen luchtaanvallen doen, behalve je schuilhouden of verstoppen? Wat kun je als burger doen, behalve hopen dat de Israëli’s goede informatie hebben over de militaire doelen die ze zeggen te willen raken?

6. Orde in de chaos

Rue Kantari was in de jaren vijftig en zestig een van de deftigste straten van Beiroet. De statige kalkstenen appartementsgebouwen zouden niet hebben misstaan in het centrum van Parijs of Praag. Rue Kantari deed Europees aan en lag op loopafstand van de Banque du Liban, het ministerie van Informatie, en Hamra. Het was een aantrekkelijke en gewilde plek om te wonen of kantoor te houden. Er zaten verschillende ambassades en er woonden vooraanstaande buitenlandse journalisten. Misschien wel de beroemdste bewoner was meesterspion Kim Philby, die er in de jaren vijftig en zestig zijn dubbelleven leidde. In 1963 werd hij ontmaskerd en vluchtte hij naar Moskou. Philby had jarenlang de Sovjet-Unie van de meest waardevolle informatie voorzien.

Inmiddels zijn de gloriedagen van Rue Kantari voorbij. De straat ligt vlak bij de frontlinie, er klinkt voortdurend het geratel van mitrailleurs of het gedreun van zwaarder geschut. Veel appartementen zijn gekraakt. De Nederlandse ambassade zit er nog wel, op de tweede verdieping van een kolossaal, donker gebouw met een enorme, betegelde hal, en een lift die meestal buiten werking is.

Ik bezoek zo nu en dan de ambassade om te horen hoe de diplomaten over de situatie in Libanon en het Midden-Oosten denken. Eerste secretaris Erik Kwint is gestationeerd geweest in Parijs en heeft daar vriendschap gesloten met Willem Frederik Hermans, die hij uitnodigt om met de kerst naar Beiroet te komen. In NRC Handelsblad schrijft Hermans later over de ‘niet-ingestorte ruïnes’ van de Libanese hoofdstad. In het appartement van het echtpaar Kwint ziet hij een acetyleenlamp met ingebouwde vonkontsteking voor als de stroom uitvalt, een zender-ontvanger voor als de telefoon dienst weigert en zeven trappen voor als de lift het niet doet. Hij omschrijft de sfeer als ‘de hongerwinter zonder honger en zonder winter’. Hermans constateert dat je voor tien dollar kon koffiedrinken bij een Zwitserse banketbakkerij. ‘Maar die arme vluchtelingen, die in de kapotgeschoten flats en hotels hokten, de gaten dichtgemaakt met lappen, zandzakken, karton en afvalhout, de veranda’s vol wasgoed, en rook uit kleine kacheltjes waar ze op kookten, hoe kwamen zij aan de kost?’

Nederland speelt een militaire en politieke bijrol in Libanon. Er zijn immers meer dan vijfhonderd Nederlandse vn-militairen gestationeerd in het zuiden van het land, bij de grens met Israël. De media die ik bedien zijn geïnteresseerd in nieuws over het Nederlandse unifil-bataljon, en een van mijn bronnen is Erik Kwint. Het duiden van de burgeroorlog kost hem heel wat hoofdbrekens. Er zijn zo’n 140 gewapende groepen actief. Alleen al in West-Beiroet strijden tientallen politieke partijen om de macht, vaak met de ruggensteun van Saoedi-Arabië, Syrië, Irak of Iran. Aan de andere kant van de Groene Lijn, op luttele honderden meters van Rue Kantari, zwaaien christelijke milities en partijen de scepter. Achter de schermen speelt Israël daar een belangrijke rol. En dan zijn er nog de Palestijnen, de Armeniërs, de Koerden, de Rote Armee Fraktion en het Japanse Rode Leger. Om zijn analyses te onderbouwen trekt Kwint een kast in zijn werkkamer open. Aan de binnenkant van de deur heeft hij een groot schema aangebracht, met lijnen en pijlen die de verbanden tussen de binnenlandse en buitenlandse partijen en milities aangeven. De politieke kaart lijkt op een technische afbeelding van een waterkrachtcentrale, of is het een levensboom? Voor Kwint schept de binnenkant van de deur orde in de Libanese chaos.

Ieder heeft zijn methodes.

Ik ontmoet de Cubaan Lionel Nodal bij mijn Bulgaarse buurman Vassil, waar geregeld journalisten uit het Sovjetblok over de vloer komen. Lionel vindt het fijn met een Spaanssprekende collega te discussiëren en we sluiten al snel vriendschap. Hij legt me uit hoe het komt dat de Libanese overheid zo zwak is. Lionel is al jaren in het Midden-Oosten als correspondent van het persbureau Prensa Latina. Zelf komt hij uit een land waar de staat juist alomtegenwoordig is, en de motor van een revolutionaire omwenteling; in Libanon is volgens Nodal precies het tegenovergestelde aan de hand. Libanon werd pas in 1943 onafhankelijk. Aan de basis van het staatsbestel lag een wankel Nationaal Pact tussen moslims en christenen ten grondslag, waarbij de christenen duidelijk in het voordeel waren. Machtige posities, zoals het presidentschap en het opperbevel over het leger, waren voor de christenen. De soennieten mochten de premier leveren, die weinig in de melk te brokkelen had, en de sjiieten de voorzitter van het parlement, met zo mogelijk nog minder invloed.

Uiteraard is 1958 voor mijn Cubaanse collega een sleuteljaar, het jaar waarin een groep opstandelingen, geleid door Fidel Castro en Ernesto ‘Che’ Guevara, de macht greep en de pro-Amerikaanse dictator Fulgencio Batista afzette. De Verenigde Staten probeerden daarna op alle mogelijke manieren te interveniëren om Castro en zijn communistische regime te wippen en de strategische winst van Moskou ongedaan te maken. Dat mislukte. In hetzelfde jaar kwamen de Libanese moslims in opstand. Ze wilden dat Libanon zich aansloot bij de Verenigde Arabische Republiek van Egypte en Syrië. De Libanese moslims waren ontevreden dat de christelijke en prowesterse president Camille Chamoun niet onomwonden de kant van Nasser had gekozen in de Suez-crisis van 1956.

De korte burgeroorlog, die aan duizenden Libanezen het leven kostte, werd beëindigd in het voordeel van de oude Libanese orde. En in Libanon lukte wel wat in Cuba niet mogelijk bleek. Duizenden Amerikaanse mariniers landden op de stranden bij Beiroet. Het vliegveld werd bezet. Chamoun mocht, beschermd door de Amerikanen, de laatste maanden van zijn presidentschap uitzitten en de Libanese legerleider Fouad Chehab werd, na een compromis tussen Eisenhower en Nasser, benoemd tot president van de Libanese republiek.

President Chehab had, veel meer dan zijn voorganger Chamoun, oog voor de grieven van de moslimgemeenschap en voor de negatieve effecten van het ongebreidelde laissez-faire kapitalisme. Er was in Libanon een totaal gebrek aan sociale en economische regelgeving. Beiroet, met zijn luxe hotels, winkels, bioscopen en nachtclubs, was een paradijs voor een kleine ondernemende handelsklasse die bulkte van het geld.

‘Maar de meerderheid van de bevolking, de boeren, arbeiders en kleine werklieden, hadden geen profijt van wat ze het Libanese mirakel noemden,’ zegt Nodal. ‘Weet je waar mij die zogenaamde glorietijd van Beiroet aan doet denken? Aan de decadentie, de glitter en de hoerenkasten van het Havanna van voor de revolutie.’

In Libanon vond, in tegenstelling tot Cuba, geen radicale omwenteling plaats, maar president Chehab bond wel de strijd aan met de ergste uitwassen. ‘Hij trok ten strijde tegen het cliëntelisme en de fromagistes of kaaseters, zoals hij de corrupte leiders noemde; politici die zich slechts bekommerden om hun stuk van de kaas. Hij schiep staatsinstellingen zoals een Centrale Bank, een ministerie voor Planning, een systeem van sociale zekerheid. En het Deuxieme Bureau, de militaire inlichtingendienst, kreeg meer macht. Chehab was een president die in ieder geval probeerde van Libanon een stabiel land te maken met serieuze staatsinstellingen. Helaas braken latere presidenten met het chehabisme. De president na Chehab, Suleiman Franjieh was een typische za’im. Za’ims zijn traditionele leiders met een schare volgelingen in een bepaald gebied, meestal leden van één bepaalde sekte. Za’im Franjieh dacht alleen aan zichzelf. Een baas met een maffiamentaliteit. Hij maakte een einde aan wat hij zag als de dictatuur van het chehabisme. Het was onder zijn presidentschap dat de plo zich in Libanon vestigde.’

7. De sektarische explosie

Ik ben gefascineerd door het sektarisme en de onbeschrijflijke haat tussen gemeenschappen. Buren die jarenlang vreedzaam door een deur kunnen, staan elkaar plotseling naar het leven. Hoewel: plotseling? De haat is geleidelijk opgebouwd, gevoed, met zorg georkestreerd. Er is sprake van een sektarische explosie, maar de explosie die ik zie en waar ik over moet berichten, is aangestoken met een lang lont, een pijnlijke voorgeschiedenis: mensen krijgen niet plotseling collectief de kolder in de kop waarbij burenliefde omslaat in moordzucht.

Een vriend komt geschokt terug uit een druzendorp in de Chouf-regio. Hij heeft daar een oudere man ontmoet, een goedaardige buurman, dacht hij. Hij kent hem al jaren als een sympathieke kerel. De buurman vertelde hem trots vijf christenen te hebben gedood. ‘Vijf! Hij heeft ze eigenhandig gekeeld.’ Trots liet hij mijn vriend het kapmes zien waarmee hij zijn ‘edele’ moordwerk had verricht.

In de wirwar aan conflicten is de ander een vijand geworden, ontdaan van elke menselijkheid. Minder dan een beest.

Ik zoek Fawwaz Traboulsi op in zijn kale flat in Ras Beiroet. Hij verblijft meestal in Parijs, waar hij aan zijn promotieonderzoek werkt, maar hij is – ondanks de oorlog – geregeld in zijn geboortestad. Ik wil van hem weten waar het sektarisme vandaan komt. Is het de oorzaak van het conflict in Libanon, of kan het ook oplossingen bieden?

Fawwaz komt uit een christelijke familie en is een belezen marxist. Hij vertaalde onder andere werken van Marx, Gramsci, John Reed en Edward Saïd naar het Arabisch. Ook is Fawwaz een van de belangrijkste ideologen van de Libanese Nationale Beweging, de coalitie van linkse en seculiere organisaties die juist af willen van het confessionele politieke systeem.

‘Sektarische explosies, de machtsstrijd tussen de verschillende sektes, worden altijd gevolgd door sektarische implosies,’ zegt Fawwaz. Binnen de christelijke zuil vinden bloedige confrontaties plaats tussen de falangisten, de Forces Libanaises, de aanhangers van Chamoun en de aanhangers van generaal Michel Aoun. Ook bij de moslims breekt strijd uit om de hegemonie: tussen soennieten en sjiieten en binnen de sjiitische gemeenschap. ‘Het sektarische systeem is onhoudbaar,’ gelooft Fawwaz. ‘Conflicten tussen en binnen de gemeenschappen zijn onontkoombaar. Dat is inherent aan de logica van het sektarische systeem. Ze zullen steeds weer oplaaien en voor Libanon als land en voor de Libanese staat uitlopen op pure zelfvernietiging.’