Yambo Ouologuem

De onvermijdelijkheid van geweld

..

..

Roman

..

..

Vertaald uit het Frans door Martine Woudt en Gertrud Maes

..

..

Met een nawoord van Vamba Sherif

..

..

..

..

..

..

..

..

..

..

Uitgeverij Jurgen Maas, 2023

De vertaalsters ontvingen voor deze vertaling een projectsubsidie van het Nederlands Letterenfonds.

..

..

..

..

De uitgever ontving voor deze uitgave in het kader van Schwob.nl een subsidie van het Nederlands Letterenfonds.

Ga voor meer literaire ontdekkingen naar www.schwob.nl

..

..

..

Omdat niet alle Arabische slang-uitdrukkingen zijn te herleiden is er in de meeste gevallen voor gekozen de oorspronkelijke transcriptie van de Arabische uitdrukkingen aan te houden.

..

Oorspronkelijke titel Le devoir de violence

© Éditions du Seuil, 1968 en 2018

Vertaling © 2023 Martine Woudt en Gertrud Maes

Nawoord © 2023 Vamba Sherif

Omslagontwerp © Irwan Droog

Beeld auteur: Wikimedia Commons, KAG1LP2MDIAKITE

Verzorging ePub Michiel Niesen | ZetProducties

..

ISBN 978 90 8329 679 1

..

Uitgeverij Jurgen Maas | www.uitgeverijjurgenmaas.nl

Omdat dit boek fictie is, berust elke gelijkenis met werkelijke personen op toeval.

Uitgeverij Le Seuil bedankt Ava Ouologuem voor haar rol en haar steun.

Voor de bescheiden partner van kwade tijden

en van nog slechtere.

1

De legende van de Saïfs

Onze ogen drinken de schittering in van de zon, en eenmaal overmeesterd zijn ze verbaasd over hun tranen. Mashallah! Wa bismillah! Een verhaal over de gewelddadige lotgevallen van het Afrikaanse volk – schande voor de onfortuinlijken! – zou gemakkelijk in de eerste helft van deze eeuw passen; maar de werkelijke geschiedenis van de zwarte Afrikanen begint veel eerder, met de Saïfs, in het jaar 1202 van onze jaartelling, in het Afrikaanse rijk Nakem, ten zuiden van Fezzan, lang na de veroveringen van Uqba ibn Nafi al-Fihri.

Vertellen over de pracht van dat rijk – waarvan de faam, reikend tot in Marokko, Soedan, Egypte, Abessinië en de verheven, heilige stad Mekka, bekend was bij de Engelsen, de Hollanders, de Fransen, de Spanjaarden, de Italianen en uiteraard de Portugezen – zou alleen maar een nietszeggend folkloristisch beeld opleveren.

Wat ons wél treft wanneer ouderen, notabelen en griotten met een ontstelde blik op bittere woestenijen over dit rijk spreken is, tegenover Gods onverbiddelijke ‘zegening’, wallahi!, de wanhopige vlucht van haar in kwellingen gedompelde bevolking, gevestigd in de Randé en verspreid langs de onvruchtbare bergen van Goro Foto Zinko, die naar de eilanden in de rivier de Yamé trok, op ruim tweeduizend kilometer stroomafwaarts van Ziuko, de uiterste grenzen van de Atlantische kust bezette en ten slotte langs de aangrenzende savannen van Equatoriaal Afrika uiteenviel in groepen van ongelijke grootte, verdeeld volgens hun verschillende etnische afkomst: Radingues, Peul, Gondaïten, Berbernomaden en N’godo, die zich, om de macht in het rijk te grijpen, in onderlinge rivaliteit stortten, waarbij geweld en verschrikking om voorrang streden.

Bij wijze van vergelding besmeurden de Saïfs – met de kreet: ‘Op het licht van de wereld!’ – hun werpspiesen met het bloed van misdaden en grof geweld tegen de verschillende bevolkingsgroepen.

In dat tijdperk van feodale macht moesten grote gemeenschappen van slaafgemaakten, als blijk van hun toewijding aan de Heerlijke gerechtigheid, naast de dwangarbeid toezien hoe velen van hen zich levend lieten inmetselen, klevend van het bloed van onthalsde kinderen en van zwangere vrouwen bij wie de buik was opengesneden. Zo ging het eraan toe in Tillabéri-Bentia, in Granta, in Grosso, in Gagol-Gosso en in tal van andere plaatsen die genoemd worden in de Tarikh al-fattash en de Tarikh al-Sudan van de Arabische historici.

Daarna steeg altijd een luide smeekbede op, die weergalmde van het dorpsplein tot de donkere kreupelbosjes waar de hyena’s slapen. Volgt een vrome stilte, en de griot Koutouli beëindigt, knap uit het hoofd, zijn heldendicht als volgt: ‘Niet ver van de lijken van de groep onthalsde kinderen telde men zeventien foetussen, uitgedreven door de gapende schoot van zieltogende moeders, voor ieders ogen verkracht door hun echtgenoten, die zich vervolgens overstelpt door schaamte van het leven beroofden. En zij konden zich niet aan deze zelfmoord onttrekken om het leven te redden van een van hun broeders, machteloze getuige wiens blik, doortrokken van wanhopig ongeloof – Al’allah! – “buitensporig bedroefd” of “minder bang dan gebruikelijk” werd bevonden.

Het dorpshoofd, zijn mond geopend in een ademloze, sprakeloze gelatenheid, kwam tot de slotsom dat het menselijk leven vergankelijk was. Toch moest hij, tot in het diepst van zijn wezen geschokt, de opstandige gemoederen tot kalmte manen door hun op een waaier van gevlochten wilgentenen de oorlellen te tonen van andere oproerkraaiers uit het naburige dorp, van wie de lichamen verbrand waren en daarna als as boven de rivier waren verstrooid. Zodat, beweerde men, de boosaardige geesten van die dorpelingen het water minstens drie jaar lang zouden besmetten, en de paar gezonde mannen uit het dorp dus een stuk verderop putten moesten graven die ’s nachts voortdurend werden bewaakt tegen de kwade geesten: over hen de gunst van de Allerhoogste en de meest uitgelezen zegening.’

Maar dit verhaal vertelt ons niets opmerkelijks: heel wat andere vermelden hoezeer de geringste poging tot opstand door de smadelijke angst van de bevolking overal in het rijk in de kiem werd gesmoord. De Nakemse ziel, die in alle lijdzaamheid nog twee eeuwen lang hetzelfde vernederende spoor volgde, ontwikkelde zich te midden van laaghartigheden; de kroon, die het leven even moeilijk verteerbaar maakte als een antiloop een boa laat kokhalzen, zwalkte van onbekende dynastieën naar raadselachtige stambomen – en raakte bij elke laaghartigheid meer gebutst.

Tegen deze achtergrond van verschrikkingen was het lot van Saïf Isaac El Héït zeer uitzonderlijk; doordat het zich ver boven de gewone lotsbestemmingen verhief, gaf het de legende van de Saïfs de glans waarvan, ook tegenwoordig nog, de aanhangers van de theorie van de Afrikaanse eenheid dromen.

Om via dit hooggeplaatste personage te begrijpen hoe deze opleving van het Nakem-rijk zich voltrok, moet men uit de mond van de Ouden de onheilspellende opsomming van de vorstelijke dictaturen van destijds hebben gehoord. Zo was Saïf Moché Gabbaï van Honaïne – na de verklaring van een waarzegger, die hem in 1420 op een doodgewone dag had voorspeld dat hij ten val zou worden gebracht door een kind dat in het lopende jaar geboren zou worden in Tillabéri-Bentia, hoofdstad van het Nakem-rijk – niet langer onkundig van de ongerijmde verlangens van zwangere vrouwen en liet hij alle pasgeborenen de rode dood proeven; de verschrompelde hoofdjes zette hij op een rij langs de muur van zijn voorvertrek. Maar één moeder, Tiébiramina – veel fortuinlijker dan hoeveel anderen! –, redde haar pasgeborene door onder dekking van de nacht te vluchten, gevolgd door haar echtgenoot en drie trouwe bedienden, waarna ze zich in Gagol-Gosso vestigde.

Toen deze zoon, Isaac El Héït, groot en even sterk als dapper was geworden, sloot hij zich aan bij een groep krijgers.

Hier bereiken we het kritische punt waarna de overlevering opgaat in de legende en daarin verdwijnt; want het ontbreekt aan geschreven verhalen, en de versies van de Ouden verschillen van die van de griotten, die weer sterk afwijken van die van de kroniekschrijvers.

Volgens sommigen was Isaac El Héït al voor hij te velde trok een machtig heer, wiens ouders een gelukkige oude dag doorbrachten bij de vorsten van de provincie Randé. Volgens anderen verloor hij zijn ouders bij een bloedbad tijdens de strafexpedities van Saïf Moché Gabbaï van Honaïne, en zou hij, doorboord met een werpspies, gered zijn door een Gondaïtische boer, die hem verzorgde en na lange maanden genas. Weer anderen beweren dat hij zich bij een groep krijgers had aangesloten omdat hij niet ongevoelig was voor de luister en roem van wapens.

Wanneer de Onsterfelijke de zon – diamant van het huis van Zijn macht – laat ondergaan, wordt in de bezwerende annalen van de oude wijzen, te midden van de mondeling overgeleverde verhalen, het beroemde heldendicht (dat sommigen bestrijden, omdat ze Saïf elke Joodse afkomst ontzeggen en roepen dat hij een doodgewone Afrikaan was) verteld van Mâhmoud Meknoud Traré, afstammeling van griotvoorouders en zelf griot in de huidige Afrikaanse republiek Nakem-Ziuko, enig overblijfsel van het vroegere Nakem-rijk: ‘De Heer – heilig is Zijn naam – heeft ons de gunst verleend om aan de oorsprong van het zwarte Nakem-rijk één man te laten stralen, onze voorouder de zwarte Jood Abraham El Héït, van gemengd bloed, geboren uit een zwarte vader en een Joodse moeder uit het oosten – uit Kénana (Kanaän) –, afstammeling van de Joden uit Cyrenaica en uit de Touat, die bij een tweede migratie door het Aïr-gebergte, langs de route van Cornelius Balbus, naar Nakem zou zijn gevoerd.

De Allerhoogste heeft dat gedaan om met Zijn genade – waarvoor gebed en vrede! – de traditie van de Saïf-dynastie te zegenen, die begon met de grootsheid van één man, de zeer vrome, godvruchtige Isaac El Héït, die dagelijks een slaafgemaakte de vrijheid gaf. Aan de oorsprong van zijn macht ligt zijn offer van rechtvaardige, om af te zien van de vorstelijke bezittingen en zich aan te sluiten bij een langskomende groep avonturiers.

En zie: de onvervaarde, heel dappere Isaac El Héït maakte kennis met honger, dorst, koortsen, het tumult van de strijd en de aanblik van stervenden. Talloze malen dacht men dat hij dood was. Dankzij de gunst van de zeer zachtmoedige, rechtvaardige Heer der werelden ontkwam hij er steeds aan, want zijn dood zou onverdraaglijk zijn geweest voor God en voor de rechtschapen mensen: wassalam!

En ook: van tussen de stapels lijken die waren achtergelaten door de langstrekkende Saïf Moché Gabbaï van Honaïne (God vervloeke hem!) herleefde de nobele ijver van Isaac El Héït (God verfrisse zijn rustplaats). Hij trok zijn zwaard: de zon en de maan glansden op het lemmet en de aarde werd erin weerkaatst als in een spiegel.

Ten slotte: de Eeuwige zegende Isaac; slaafgemaakten op de vlucht, opstandige boeren, berooide brave burgers, krijgers, avonturiers, wezen en allerlei onverschrokken types stroomden toe onder zijn vlag en vormden voor hem een leger.

Het groeide. Hij werd berucht. Gezocht.

Schrikwekkend versloeg hij achtereenvolgens de Berbers, de Moren en de Toeareg, erkende sjeik Abderrahman Es Soyouti en hielp sjeik Mohammed ben Abdelkerim El-Meghili, sjeik Chamharoûch van het volk der Genieën en de Hassanidische grootsjerief Moulaï-El-Abbas, prins van Mekka: moge God hun allen genade schenken. Hij vocht in Benghazi met de vijanden van imam Aboubekr ben Omar El-Yemani, elimineerde in Tripoli usurpators die kadi Abdelquahhâr ben El Fizan wilden vermoorden, en toen hij op een dag in de provincie Algiers was, bij het Béni-Tsa’âleb-volk, bracht sjeik Abderrahmân Et-Tsa’âlbi hem de voorspelling over van imam Mâhmoud, grootsjerief van Mekka: “Er zal een nieuwe Saïf zijn, die een einde maakt aan het gebrek van de mensen uit het Nakem-rijk: dat ben jij, de eerste, Isaac El Héït, want jij bent het water, het zout en het brood, want jij bent heilig en zult kalief zijn. Na jou zal, vanuit de provincie Tekroûr van het Nakem-rijk, aan het einde van de dertiende eeuw van de hidjra1 een andere kalief met een glansrijk bewind komen; God zal jullie beiden overstelpen met rijkdom, macht en roem, die jullie zullen aanwenden voor zaken die Hem welgevallig zijn.”’

Enige tijd later, zegt men, zag de tirannieke Saïf Moché Gabbaï van Honaïne – God vervloeke zijn koningschap! –, na te zijn verslagen door Isaac El Héït en alleen nog in leven omdat hij kon vluchten, de wereld zwart worden voor zijn ogen, en zijn woedende gezicht kleurde geel als peper; met gezwinde pas kwam hij bij de rivier de Yamé, die hij afzakte, waarna hij het zuiden van Sao-land introk, waar hij, zegt men, stierf aan een gescheurde galblaas en de macht aan de zachtmoedige, zeer geliefde Isaac El Héït naliet, die de koninklijke titel Saïf aannam en zich Saïf Isaac El Héït noemde (God verfrisse zijn rustplaats). Zijn gedaante was als een bliksem en zijn gewaad was wit; zijn heerschappij was even rechtvaardig als roemrijk (God hebbe zijn ziel).

Waar of verzonnen, de legende van Saïf Isaac El Héït waart ook tegenwoordig nog rond in de Afrikaanse romantiek, en in de politiek van notabelen in tal van republieken. Want zijn nagedachtenis prikkelt de verbeelding van het volk. Vele kroniekschrijvers bevestigen de mondelinge overlevering van zijn verering en roemen via hem het vermaarde tijdperk van de eerste staten, waarvan de koning, wijs en filosofisch, de bekroning vormde van een heldendicht dat een omvangrijke taak met zich meebracht voor de archeologie, de geschiedenis, de numismatiek en de geesteswetenschappen, waar later de natuurwetenschappen en de etnologie bij kwamen.

Maar we moeten ons bij de feiten neerleggen: eigenlijk leefde dit – inderdaad grandioze – verleden alleen voort via de Arabische historici en de Afrikaanse mondelinge overlevering, zoals het hier volgende:

Saïf Isaac El Héït, de zachtmoedige, rechtvaardige vorst, die in 1498 stierf, liet drie zoons na: Josué, de oudste van allen, aan God geofferd; de later geboren Saïf El Haram; de jongste zoon Saïf El Hilal; acht jongere dochters en vier vrouwen: Ramina, Dogobousseb, Aïssina en Hawa. Maar zeven jaar eerder, tijdens het feest van de Tabaski, stapte vorst Saïf Isaac El Héït, toen hij een paard wilde bestijgen, naast het bankje en viel achterover. Saïf El Hilal, de jongste zoon, haastte zich geschokt naar zijn vader en hielp hem overeind, terwijl zijn oudere broer, Saïf El Haram, de val heel grappig vond en de brutaliteit had om niet alleen in lachen uit te barsten, maar ook – respectloze zoon – hovelingen en stalknechten erbij te roepen.

Diezelfde avond, op het tijdstip waarop de dolende jakhalzen in de wildernis onheilspellend huilen, onterfde de vorst, in aanwezigheid van zijn hele hofhouding, de Vertegenwoordiging van de notabelen en de Raad van de ouderen, zijn oudste zoon Saïf El Haram en voorspelde hij vervloeking en verval voor al diens nazaten.

Dus na de dood van de rechtvaardige, zachtmoedige Saïf El Héït (Zielenheil voor hem!) besteeg zijn geprezen zoon Saïf El Hilal de vorstelijke troon, maar – toppunt van ongenade – dat duurde slechts dertien dagen. Want Saïf El Haram, die verkondigde dat een vorstelijk echtpaar, gevormd door de koningin-moeder en de zoon, noodzakelijk was, trouwde in één en dezelfde nacht met de vier vrouwen van zijn overleden vader – onder wie zijn eigen moeder Ramina – en greep de macht, niet zonder eerst zijn jongere broer – wettig erfgenaam van de troon – met gebonden handen en voeten in een onderaardse kerker te gooien.

Die laatste, die zijn natuurlijke behoeften rechtstreeks in zijn kleren deed en om eten binnen te krijgen op zijn knieën, met zijn handen achter zijn rug gebonden, de maaltijd moest oplikken die door het halfopen luik van de onderaardse kerker naar binnen werd gegooid, werd vanaf de twaalfde dag van de ramadan levend opgegeten door maden en stierf op de twintigste dag van diezelfde maand… Een gebed voor hem.

Terugkerend van een oorlog tegen de Peul en geëscorteerd door twaalfduizend tot slaaf gemaakte Toucouleur, op het uur waarop de hoofdstad van het rijk lamgeslagen door de zon bij de poorten van Tillabéri-Bentia lag te wachten, bracht vorst Saïf El Haram, slechte broer en vervloekte zoon – Gods doem over hem! –, vanaf zijn statig stappende paard een groet aan de uitbundige menigte. Notabelen, leiders van verschillende provincies en hoogwaardigheidsbekleders van het hof aan zijn rechterzijde, vrouwen, kinderen en grijsaards aan zijn linkerzijde en het leger achter hem, met daarlangs de lange rij slaafgemaakten met ketens rond hun enkels, vormden het omvangrijke voortoneel van de triomfantelijke terugkeer van deze man, die door de krijgsoverwinningen van de smet leek te zijn gezuiverd.

Toen hij met al dit vertoon was aangekomen op de binnenplaats van zijn paleis en van zijn paard wilde afstijgen om zijn echtgenotes, die ook zijn stiefmoeders waren, te begroeten, werd hij – moge dit het lot zijn van wie je vervloekt! – door een onverwachte sprong van het edele dier afgeworpen, waarbij de korte broek onder zijn blauwe tuniek scheurde en hij, zoals Adam bij zijn geboorte, zijn onderste delen voor het publiek tentoonspreidde.

Het verblufte, enthousiaste volk, dat er een voorteken van de hemel in zag, getuigde welsprekend van zijn idiote lot. Menig getuige verklaarde dat een singelband van het paard opzettelijk was doorgevijld om dit schandaal te veroorzaken. Men waste hun de oren, schoor hun schedel kaal, tatoeëerde een kruis onder hun voeten opdat elk van hun stappen een belediging van God zou zijn; daarna dreigde men hen te vervloeken, henzelf, hun vader, hun moeder, hun voorouders, hun nageslacht; en hovelingen die verraden waren moesten hun leugenachtigheid opbiechten aan God, die hen aansprak door de mond van Zijn maraboet; nadat ze weggestuurd en verbannen waren naar Digal, werden daar hun ledematen gebroken door paardenhoeven; en met een lange Toeareg-dolk, gezegend en zevenmaal rondgedraaid in hun ogen, hun oren, hun testikels en daarna langzaam in hun navel, ontdeed men hen van hun spotzieke bloed, waarna de uiteindelijke verbranding volgde die hen terugriep tot de zeer genadige Heer der werelden.

Maar Saïf El Haram, die zijn vaders voorspelling leek te vrezen en de geesten van zijn overleden vader en zijn vermoorde broer wilde sussen, ‘trad af’ na een lang (diplomatiek) ziekbed, dat (even diplomatiek) werd gekenmerkt door opzienbarende overwinningen over de grenzen tegen de Guté, de Jakuk en de Vantoung. De nieuwe ‘vorst’, een tot slaaf gemaakte Toeareg die gewoon een onderminister van Saïf El Haram was, stond volledig ter beschikking van Saïf El Haram, die met een ondoorgrondelijk gezicht van lava en lateriet de adel voortaan bij de macht wilde weghouden; zijn naam was Abdoul Hassana, gluiperig, oneerlijk en zelfs in zijn wreedheid charmant.

Op advies van Saïf El Haram maakte deze onderminister vroom een bedevaart naar Mekka, waar hij een jaar later van terugkwam, getooid met de titel ‘El Hadj’ (pelgrim van het Heilige Land). Door het heilige water uit de stad van de profeet Mohammed aan de zieken uit te delen meende hij het grillige volk te kunnen paaien, de lammen te genezen, de blinden ziend te maken en de ongelovigen het geloof te brengen: alif lam!

Maar hij moest zich bij de feiten neerleggen: het water uit het heilige Mekka bezorgde hem geen vrienden, gaf de blinden nauwelijks hun gezichtsvermogen terug, genas geenszins de lammen en – heiligschennis! – smaakte volgens de ongelovigen niet eens lekker.

Daarom ‘veroorzaakten’ Saïf El Haram en zijn hulpje Abdoul Hassana wonderen, door met hun gebedssnoer om bezweringen te bidden. Zo vloog op 20 mei 1503, met hulp van de goddelijke genade, een houtstapel uit zichzelf in brand, waarop achttien notabelen die de nagedachtenis van de rechtvaardige Saïf Isaac El Héït en zijn jongste zoon trouw waren gebleven levend verbrandden, terwijl achttien aspisadders onderdanig van onder de kleding van elk van hen ontsnapten en over de houtstammetjes kropen alvorens, geleid door Satans onzichtbare adem, te verdwijnen in kleine gaten die op wonderbaarlijke wijze waren verschenen in het zand van de vorstelijke binnenplaats, waar ze de vorige dag waren gegraven.

De menigte, buiten zichzelf van extase, hief met lang gejoel, lang als het gebrul van een leeuw, een religieus lied aan en schreeuwde geknield: ‘Op het wonder!’

Op het uur waarop de uil roept verzengde de houtstapel met zijn vurige tongen nog steeds het uitspansel, waarin de eentonige gezangen opstegen van de muezzins, die de soera’s uit de Schrift reciteerden.

Nadien besloot Saïf, samen met El Hadj Abdoul Hassana, om ter herdenking van de historische datum van dit wonder, gevolgd door vele andere, allemaal even bloederig, op de 20ste mei van elk komend jaar het enorme houtvuur van de adders van het bovennatuurlijke te ontsteken. Een nationaal feest bleek zo gevestigd. Een lofzang hiervoor.

Na de dood van de rechtvaardige Saïf Isaac El Héït onderhielden intussen de vervloekte zoon Saïf El Haram en zijn minister El Hadj Abdoul Hassana, getroffen door een steen die hen raakte in de ziel die ze niet hadden, aan het hof van het rijk tegen hoge kosten de families naar wie het meest werd geluisterd en die het meest dwarslagen: en dat betekende twaalfduizend schotels bij elke maaltijd van de dag, steekpenningen, toelagen, even overdadige als zinloze adellijke titels en sprookjesachtige luxe; het betrof zelfs hun paarden, 3260 stuks, die melk dronken uit ‘met goud en ivoor ingelegde troggen’. Allah harmin katamadjo!

Om deze op ophef en nieuw land beluste weelde in stand te houden intensiveerde Saïf – goede koning van de Afrikaanse koningen – dankzij de verstandhouding met de leiders uit het zuiden de slavenhandel, waaraan hij poeslief en wreed zijn zegen gaf. De zwarte Afrikaan, die geen ziel had maar – in tegenstelling tot God – alleen armen, werd onder duivels gejubel van de geestelijkheid en de handel, van de binnen- en de buitenwereld, neergemept, vervoerd, opgeslagen, verhandeld, betwist, toegekend, verkocht, gegeseld, vastgebonden en – met een aandachtige, leergierige en lijdzame minachting – geleverd aan de Portugezen en de Spanjaarden en de Arabieren (oost- en noordkust) en de Fransen en de Hollanders en de Engelsen (westkust), en dus alle kanten op geslingerd.

Honderd miljoen verdoemden, jammeren in Nakem de troubadours wanneer de nacht zijn diamanten sterren begint uit te spuwen, werden zo ontvoerd en – in groepjes van zes samengebonden en getroffen door de bezwering van menselijke onwaardigheid – in het christelijke incognito van het tussendek geworpen, waar het licht hen nog nauwelijks kon bereiken. En geen van de handelaars in goedkope mensenlevens waagde het, uit angst het zijne te laten, om zijn hoofd boven de luiken te steken. Niemand die ongestraft een uur in dat stinkende hol kon verblijven. De zwaarte, de koortsen, de honger, het ongedierte, de beriberi, de scheurbuik, het gebrek aan lucht en de ellende hielden daar weerzinwekkende orgieën. Dertig procent stierf tijdens de reis. En omdat naastenliefde mooi is, bijna onmenselijk, kregen de beminnelijke slavenhandelaars voor elke slaafgemaakte die na het lossen dood bleek een boete opgelegd; de slaafgemaakten die zieker werden dan lammerende geiten verdwenen in zee, ten prooi aan de haaien en de verdrinkingsdood. Hetzelfde lot werd voorbehouden aan baby’s, die overboord werden gegooid omdat ze niet meer dan uitschot waren.

Halfnaakt en nauwelijks bij kennis werden de Afrikanen, jong als de nieuwe maan, na het verlaten van het schip samengedreven op onbeschutte pleinen vanwaar bij openbaar opbod over hun prijs werd onderhandeld, terwijl ze onder het oog van de almachtige (en rechtvaardige) God in elkaar zakten – een mensenzee, daar uitgestald, zwart van kleur als een massa bedorven vlees – en een afschuwelijke aanblik boden van wegkwijnend leven en onnoemelijk lijden.

En in de menigte slaafgemaakten vielen gaten, klonk geschreeuw en gerochel en ontstonden hoopjes vertrapte lichamen, wanneer de slavendrijver met een zweepslag besloot de Afrikanen van de voorste rijen op te porren, gadegeslagen door de nieuwsgierige toeschouwers, die op een flinke afstand bleven en toekeken hoe de priesters – toch vertrokken om de blijde boodschap van Christus te verkondigen – hun weerzin onderdrukten en met gebogen hoofd een rozenkrans baden.

Dikwijls kreeg een jonge blom, eerder mooi van zichzelf dan door haar opschik, die kakelend als een parelhoen en met net zulke verschrikte ogen en net zo’n klokkende keel – verleid door het lichaam van die slaafgemaakten, en vooral door het formaat van hun trillende mannelijkheid – bij haar blozende moeder zo niet troost, dan toch steun zocht, of een geoorloofde mening over de seksualiteit van zwarte mannen, tussen andere welvoeglijkheden het antwoord: ‘De Heilige Vader houdt niet zo van koffie met melk…’

Anderen, heel wat minder netjes en met een vlammende blik in hun rollende ogen, zoals de Engelse piraat Hawkins, kregen er uit handen van koningin Elizabeth, onder andere, de ridderlijke onderscheiding voor – waardoor ze in hun wapenschild een ‘semi-Moor in zijn eigen kleur, vastgebonden met een touw’ mochten voeren (a demi-Moor in his proper colour, bound with a cord). God save the Queen!

Aan het hof van het Nakem-rijk zette de impopulaire Saïf El Haram, nu de weerspannige adel was bedwongen, zijn minister er intussen toe aan om bij de achtergebleven en altijd in oorlog verkerende bevolkingsgroepen, en bij de volkeren die weigerden zich te laten knechten, ‘zoveel mogelijk misverstanden te verspreiden’.

Saïf was namelijk op zoek naar vee, grond en alle beschikbare productiegoederen, op welke manier dan ook. De overvallen van de Masai, de Zoeloes en de Jaga, met een meer dan machiavellistisch raffinement, wekten bij elk volk en elke etnische groep (zoals het moest van Hierboven) een siddering van ongeduld wanneer de leider zijn wapen in de richting van het ‘vijandelijke volk’ gooide (ervan beschuldigd dat ze bepaalde inwoners hadden opgepakt, tot slaaf gemaakt en verkocht) en brulde dat ze hun werpspiesen hun vervloekte bloed moesten laten drinken.

Wrede mensen, die Zoeloes, Jaga en Masai, met een taal die klinkt als een soort gekras, meedogenloze moordenaars zoals de ruige beer, levend als beesten, parend met de eerste de beste vrouw die ze tegenkomen, groot van gestalte en met een afschuwelijk uiterlijk, zwaar behaard en met extreem lange nagels, die zich voeden met mensenvlees en naakt rondlopen, gewapend met schilden, pieken en dolken, primitief in hun gebruiken, onontwikkeld in hun dagelijks leven, zonder god of gebod, zonder koning, zonder een ander dak dan dat van onbestemde hutten in het bos, waar ze ’s ochtends vroeg uit komen om alles te vuur en te zwaard te vernietigen, alle streken waar ze doorheen komen te plunderen, tot in de verste uithoeken van het Nakem-rijk, waarbij ze de bevolking van die streken dwingen rond te zwerven, naar Saïf te gaan of van honger, ziekten en gebrek om te komen.

In dezelfde periode heerste er in de provincies van Nakem zo’n ernstige schaarste, verdubbeld door de pest, dat een minimale hoeveelheid voedsel evenveel was gaan kosten als een slaafgemaakte, dat wil zeggen minstens tien duiten. Noodgedwongen verkocht de vader zijn zoon en de broer zijn broer, zozeer probeerde iedereen door onverschillig welke misdaad aan eten te komen. De zo wegens de honger te koop aangeboden mensen werden gekocht door handelaars die met schepen vol proviand van Sao Tomé waren gekomen. De verkopers beweerden dat het slaafgemaakten waren, en degenen die op die manier verkocht werden, haastten zich dat te bevestigen, dolblij verlost te zijn van een gevaar dat hun zoveel zorgen had gebaard. Een heleboel vrije mensen werden op die manier tot slaaf gemaakt en uit noodzaak verkocht.

Er werd in die tijd in vrijwel het hele rijk en in de afhankelijke gebieden een ongekende hoeveelheid geweld gebruikt. Het oppakken van rebellerende volkeren, vrije mensen en krijgers die verslagen en gevangengenomen waren, en het offeren van hun leider, wiens vlees feestelijk werd verorberd, werden rituelen die tot de gewoonte gingen behoren van de trappelende Afrikanen, die met hun barbaarsheid aan de verwachting van de vorst en de notabelen beantwoordden. Via tussenpersonen moedigde Saïf El Haram dan ook aan om bij razzia’s zo goed te zijn de gewonde gevangenen met een sabelslag te zegenen en hun hoofden op de punt van speren of werpspiesen mee te dragen tot voor de deur van de overwinnaar, die ze – God wil het! – tot held uitriepen. En alsof de Afrikaan werkelijk een menselijke ziel had, zagen de leider van de gevangenen en zijn familie zich eerst overgeleverd aan zowel de vrouwen als de kinderen van het dorp, die hen bespuugden in een werveling van dansen, sprongen, schreeuwen, liederen en spottende opmerkingen om, bezwoer men hun, Satans zwartheid van hun ziel te wassen. Dan, op de derde dag van hun gevangenschap, schoor – of liever gezegd vilde – de maraboet met van wraaklust fonkelende ogen, waarin laatdunkendheid en haat om voorrang streden, hun schedel, die vervolgens met galamboter werd ingesmeerd.

Daarna rende elke dorpeling voor de gevangenen langs met een mes met een ruwhouten lemmet in de hand en ‘stak’ de leider evenveel keren als zijn eigen leeftijd plus het aantal verwanten dat hij had verloren bij voorgaande razzia’s. En voordat hij wegliep om plaats te maken voor de wrede liefde van de volgende dorpeling, knielde hij voor de gevangene en bespotte en beledigde hem, spoog naar hem en gaf hem daarna drie felle klappen, die hij kracht bijzette met tonggeklak. En iedereen lachte bij de aanblik van de verwondingen van de slachtoffers, die zachtjes bloedden.

In de nacht van de derde dag werd de leider van deze gevangenen – gehinderd door het lawaai van rinkelende belletjes om zijn enkels en met gebonden handen en voeten, terwijl de vrouwen om hem heen wervelden en in een flits wulps hun naaktheid toonden, hun lendenen kromden en met hun rechterhandpalm op de toef haar van hun geslacht klopten – door de maraboet gecastreerd, tot verrukking van de aanwezigen, wier collectieve vreugde aan hysterie grensde.

En de gecastreerde echtgenoot, verlamd van pijn, zijn dijen klevend van het bloed, keek machteloos toe hoe voor het zegevierende dorp zijn vrouwen – eerst nog staand, maar een tel later in het stof gegooid – meisjes van plezier werden, uitgekleed en vervolgens, op het opwindende ritme van de tamtam en bij het licht van toortsen, om beurten verkracht door elke man en vrouw uit het dorp.

Twee dagen later, de dag voor het offeren, werden allen – nadat de vrouwen in een ‘zuiverend’ bad waren gewassen en net als hun echtgenoten (hun kinderen waren direct na de razzia ontzield) met koeienboter waren ingewreven – op de zevende dag van hun gevangenschap met arachideolie ingesmeerd en aan een paal gebonden, waar mannen en vrouwen uit het dorp hen met gebaren en woorden uitdaagden en hen bijna lieten sterven van verbeten woede. De ongelukkigen, koortsachtig bij de gedachte aan hun ophanden zijnde dood, zwiepten kwijlend en beledigingen uitend, terwijl hun ogen vuur schoten, met hun hoofd door de lucht, vol verlangen om de vijand te doden, naar wie ze keffend krabden, beten en grepen als hij langsliep.

Maar na op de avond van die zevende dag te zijn volgegoten met palmwijn stierven allen, dronken van sorghumbier en jankend als honden, tegen middernacht doordat ze openbarstten, hun knetterende vet sissend op het houtvuur, en boden ze de bedreven vingers van de kannibalen mensenvlees – wit, als het vlees van speenvarkens. Het schedelmerg en het geslacht van de vrouwen, apart gehouden delen, werden opgegeten door de ‘voortreffelijke’ mannen; de testikels van de leider werden, met het duidelijke doel de geslachtsdrift te prikkelen, ‘gesavoureerd’ door de vrouwen, in hun grote gemeenschappelijke bouillon, bestrooid met pepers en scherpe kruiden. Een woest drinkgelag bekroonde dit kannibalisme, dat, ingegeven door haat of instinct, de dorst naar kwaad of het verlangen naar bloed en wraak, of misschien door de wens om de eigenschappen van de verorberde slachtoffers te bezitten, een van de meest sinistere kenmerken was van dit spook-Afrika, waarboven de kwaadaardige gestalte van Saïf El Haram zweefde. Een snik ervoor.

Op 20 april 1532, op een avond zacht als een vochtig satijnen kledingstuk, had Saïf El Haram, die in één nacht en bij alle vier zijn stiefmoeders meerdere keren de echtelijke ‘plicht’ vervulde, de schaamteloze zwakte de geneugten ervan te luid te bezingen en, toen hij eenmaal goed bezig was, de geest te geven. Zijn minister El Hadj Abdoul Hassana, met zijn kraaienoog, sperde de volgende dag in zijn bed, waar hij een frisse knaap en Saïfs mooiste stiefmoeder, Hawa, naartoe had laten brengen, verrast door een aspisadder, die hij streelde in de veronderstelling iets anders vast te houden, driemaal zijn mond wijd open en stierf, gebeten! Zijn opvolger was zijn neef Holongo, ‘afzichtelijke tweevoeter met de meedogenloze blik van een buffel’, die, van voren en van achteren gebocheld, kreunend onder een toch benijde kwelling, zijn laatste adem uitblies in de armen van de courtisane Aïosha, die hem wurgde op het moment dat de ander jubelde van genot, na twee jaar heerschappij die werd voortgezet door Saïf Ali, een ingemene, schijnheilige pederast, die zes maanden later werd gedood door de zonde van de snoeplust en op zijn beurt werd afgelost door Saïf Djibril, Ali’s jongere broer, vermoord door de zonde van de onbescheidenheid, vervolgens vervangen door een van de zoons van Ramina (moeder van Saïf El Haram, met veel moeite bezwangerd door haar zoon), ene Saïf Youssoufi, een notoir lelijke albino, die, na tweemaal te zijn neergeslagen door een minnaar van zijn vrouw, de derde keer – eindelijk! – tot zijn grote verbazing werd meegevoerd door een dodelijke wind en plaatsmaakte voor Saïf Médioni van Mostaganem, die zich tien dagen later tot God zag geroepen, verscheurd, zegt men, door de tegengestelde engelen van Barmhartigheid en Gerechtigheid. Daarna bekleedden achtereenvolgens de laatste kinderen van de vervloekte Saïf en zijn stiefmoeders de macht: Saïf Ezéchiel, vier jaar lang vorst en toen onttroond; Saïf Ismaël, zeven maanden lang aan de grond genageld en vervolgens weggestuurd; en de derde, Saïf Benguigui van Saïda, vijf jaar lang slapend: alsof het Hof werkelijk niet anders dan een gespleten tong kon hebben.

Roemloze jaren, waarin hun schande werd weggeslikt in de vergetelheid. En omdat die Saïfs alle drie uit een slang – hun vervloekte vader – geboren leken te zijn, voelden ze zonder hoop, zonder moed, met lege handen de koude dood naderen. In Tillabéri-Bentia waren ze dermate ontmoedigd en machteloos dat ze van ’s ochtends vroeg tot ’s avonds laat op het grote plein van de praatboom bleven zitten dommelen. Iedereen kon zich alleen nog maar de vermaarde dagen van de rechtvaardige Saïf Isaac el Héït herinneren. Hun volharding om duizelingwekkende dromers te blijven leverde hun algauw de milde barmhartigheid van de Hemel op: ze werden gezamenlijk op één avond weggerukt door… weer drie aspisadders. O tijden! O zeden…

In 1545 verkeerde het adellijke geteisem, dat zich tot taak had gesteld het volk van Nakem te overheersen door het te laten ontaarden, dus in dezelfde situatie als in 1532: even onzeker als riskant en schijnbaar meer dan ooit gedoemd tot de ondergang. Mashallah! Wa bismillah! Allah’s naam over en om hen heen!

De schatkisten waren leeg, de stemming was lamlendig, de corruptie onbeschrijfelijk. In afwachting van de zwarte Messias, die als Bevelhebber der gelovigen de traditie van het rijk zou redden, begonnen de vooraanstaande families in de hele provincie Randé hun kinderen te vernoemen naar Saïf de Rechtvaardige, Saïf Isaac El Héït. Dat was verloren moeite, want de Eeuwige liet daar, in Zijn barmhartigheid, een gele koortsepidemie voortrazen die in minder dan een maand alle hoop de bodem insloeg door het aantal troonpretendenten te decimeren.

Gestaald door dit patroonsfeest van de goddelijke wil, met zijn tulband als een aureool om zijn hoofd, trok de laatste afstammeling van de vervloekte Saïf, Saïf Rabban Yohanan ben Zaccaï, gezeten op een paard dat uit zijn geopende gulp leek te komen, zijn korte sabel, kliefde de lichtende lucht van de dageraad boven Tillabéri-Bentia, naderde het bed van de kwade geesten aan het Hof en liet de verantwoordelijken met één houw overgaan van de slaap naar de dood. Nadat hij dus tot vorst was benoemd, onderging hij acht jaar lang de frisse stortvloed van eerbewijzen en temde hij de kudde van afgunst stikkende notabelen, en toen hij zich tijdens het Offerfeest, tussen de zurige oksels van zijn onderdanen en het welriekende parfum van de hofdames, even wilde onderdompelen in zijn populariteit, stortte hij plotseling ter aarde en kuste de ondergescheten hoeven van zijn paard. ‘De avonddauw bevochtigde zijn slapen,’ vertelt de kroniek, ‘en zijn arm, verkrampt om de pijl die hem had doorboord, benam hem de ruimte om amen te zeggen en martelaar te worden.’ Een traan voor hem.

En dus lieten de Gondaïten, ervan verzekerd dat Saïf Rabban Yohanan ben Zaccaï één was geworden met de aarde, die zelf ook sliep, voldaan en wraakzuchtig hun vingerkootjes knakken, haalden de leemhopen – behuizing van Saïfs laatste volgelingen – neer en wierpen zich daarna op de troon.

Tweehonderd jaar waarin hovelingen, boeren, krijgers, mensen van verschillende kasten, slaafgemaakten en smeden hun lof zongen, terwijl ze hun zakken vulden en samendromden rond die vorstelijke stinkkaas, waaromheen iedereen die met een beetje handigheid meedanste op het bloedige bal der corruptelingen, in navolging van het Hof mocht hopen op het verkrijgen van grond, vee, een adellijke titel, geld en alles wat te koop is, om te beginnen vrouwen.

In dit liederlijke leven, leven van woelingen, van ongebreidelde promiscuïteit, afpersing en opzichtige losbandigheid, kregen de al meerdere eeuwen aanwezige Arabische veroveringen – als het gewelddadige lachsalvo van een teef met blinkend witte tanden – voet aan de grond: niet-bevrijde slaafgemaakten en overwonnen bevolkingsgroepen namen vaker de weg naar Mekka, Egypte, Ethiopië, de Rode Zee, de beide Amerika’s en Arabië, tegen bedragen die even belachelijk waren als de welvoeglijke, verfoeilijke waardigheid van het Afrikaanse volk.

Een gezonde, stevige en sterke man kostte iets meer dan een geit en iets minder dan een bok, een tiende van een koe en een achtste van een kameel, oftewel in wisselwaarde een stuk of duizend schelpen die kauri’s werden genoemd, of twee staven zout. En, dankbaarheid der dankbaarheden, de grootschalige commerciële onderneming werd aan het oog onttrokken door de opvallende verering van geestelijke waarden: vandaar de oprichting van Arabische universiteiten (tot dusverre beperkt in aantal) in Tillabéri-Bentia, Granta en Grosso, universiteiten die internationale betrekkingen onderhielden met de commerciële wereld en de oosterse slavenhandel.

Het rijk brokkelde af. De Saïf-dynastie was tanende in de mannelijke lijn van de kleinzoons van Saïf Rabban Yohanan ben Zaccaï, van wie de oudste, Jacob, zo verhalen onze griotten, ‘zijn kat ’s nachts allerlei abstracte problemen voorlegde die met theologie te maken hadden’. De discretie van het dier ging zo ver dat het, om Jacob een bovenmatige angst voor de verschrikkingen die hem in dit ondermaanse wachtten te besparen, er bij het eerste ochtendgloren stilletjes vandoor ging. Na een korte nachtrust maakte Jacob, gekleed in een eenvoudig wijd gewaad, zich de discipline eigen, en een geleerde hamerde hem met een stok en harde hand geboden en nobele gevoelens in. Maar omdat hij altijd zwijgzaam was, vond het Hof hem aardig maar nergens goed voor. Na de dood van zijn vader legden zijn jongere broers dan ook beslag op zijn erfdeel, want hem de troon ontfutselen was hun niet genoeg. Zodat Jacob, met zijn piepkleine mondje, dat leek te tsjilpen onder zijn baard, van hun liefdadigheid moest leven.

Op een dag, toen hij met hangend hoofd en opgetrokken schouders in de schaduw zat van de boom waarin zich de groene steen bevindt die ongeluk doet vergeten, zag hij de vorstelijke draagstoel aankomen. Het was heet en de dragers, die vonden dat hij een goede rug had, vroegen hem hen te helpen. Jacob stond onmiddellijk op, en met een geruststellende zachtaardigheid in zijn beminnelijke blik reageerde hij met gehoor en gehoorzaamheid, groette zijn broer de vorst en loste een drager af. Maar hoe verder hij liep, hoe harder de draagstoel schudde. Want onder het lopen maakte Jacob sprongetjes om niet op mieren, andere insecten en padden te trappen – zoveel respect had hij nog altijd voor het leven van de dieren.

Uiteindelijk schreeuwde de vorst hem toe: ‘Kun je niet recht lopen, idioot? Laat de stoel onmiddellijk los!’

Jacob keek zijn broer Saïf Tsévi aan en zei met honingzoete stem: ‘Tot wie spreekt u op die manier, hem tutoyerend en idioot noemend? Is er in Nakem, met zijn blauwglazen hemel en paarlemoeren horizon – met de morgenster aan het gewelf – een wezen dat niet uzelf is, en kan er zomaar woede in u huizen?’

Terwijl hij sprak stroomde er uit Jacobs ogen een ontzaglijk licht; zij die hem hoorden werden vervuld van eerbied. De vorst stapte uit zijn draagstoel en knielde neer voor deze wijze man: ‘Moge ik je ziekten laten verzwinden, eerbiedwaardige heer, mijn broer bij de doden en de levenden!’

Toen ging Jacob langs de kant van de weg zitten, en urenlang bracht hij, met een oprechte blik en het voorhoofd verlangend naar het bovennatuurlijke, de vorst Saïf Tsévi ‘werkelijke wijsheid’ bij, zozeer dat het hart van deze laatste met zalvende en gelijkmatige slagen klopte.

Maar het schone samengaan van kennis en fatsoen is fragiel, waardoor Saïf Tsévi daarna zijn eigen zus kon verleiden en zich als haar minnaar gedroeg, en diezelfde zus op haar beurt, eenmaal getrouwd, een perverse jongedame werd: ze koos ongestraft haar bedpartners onder tienjarige jongens.

Na wat tranen om zijn meest geliefde maîtresse, de Joodse Berber Yéhochua, trouwde Saïf Tsévi, een onverbeterlijk zwijn, haastig met de tovenares Lyangombé, die was aangesloten bij een geheim genootschap van tovenaars en magiërs, van wie de heilige voorouder wordt afgebeeld als een biseksueel wezen – met aan de ene kant drie fallussen en aan de andere drie vagina’s. In het privéleven van de leden van dit genootschap, die maar net de moed van een angsthaas hadden, impliceert de gastvrijheid van de heer des huizes, die boven de collectieve tragedie is verheven, dat hij alle anderen het recht verleent om van de gunsten van zijn vrouwen te genieten.