Frank van Zwol

Niemandsland

Een Tom Brandt thriller

UITGEVERIJ WILD

Van Frank van Zwol zijn verschenen:

Het Thule-incident

Klem

TOM BRANDT SERIE

Niemandsland

Schokgolf

Hoogspanning

Van de radar

© 2014, 2020, 2022 Frank van Zwol

Uitgeverij Wild, Akersloot

Omslagontwerp: Jolanda Linschooten

Omslagfoto's: Jolanda Linschooten

Opmaak binnenwerk: Frank van Zwol

ISBN 978 90 8329 79 0 3 (e-book)

NUR 332

www.frankvanzwol.nl

www.wilderness-effect.nl

Voor dit e-book zijn geen bomen omgezaagd.

‘Ik zal hier een link leggen met de Nederlandse Gouden Eeuw, want dankzij de grondlegger van het volkerenrecht, Hugo de Groot, die schreef dat ‘de zee aan allen toebehoort omdat zij zo grenzeloos is dat zij aan niemand kan toebehoren’, werden de oceanen lange tijd beschouwd als de gemeenschappelijke erfenis van de mensheid, dat wil zeggen totdat enkele landen, in het kielzog van de laatste wereldoorlog, plotseling een grotere macht over de hulpbronnen op hun continentaal plat opeisten...

(...) Want wat was de winst? De winst was koldossaal, de winst was zo groot dat hij zelfs de meest chauvinistische fantasie te boven gaat...’

Uit: De Verleider – Jan Kjærstad, 1993

1

Pyramiden, Spitsbergen

Tom huivert en trekt zijn kraag hoger op tegen de druilerige oostenwind die van de Nordenskiöldgletsjer over de fjord blaast. Je kunt het nauwelijks regen noemen, maar het is toch vochtig genoeg om langzaam nat te worden. Het diffuse licht vergroot het gevoel van treurige eenzaamheid. Te koud, te vochtig, te donker voor mensen. Zijn blik glijdt over de kade met de vervallen laadplaats, die feitelijk niet meer is dan een verzameling verroeste staalprofielen, verzakt en verwrongen door gebrek aan onderhoud.

Hij besluit een gammele ladder op te klimmen naar de kraan die nu al meer dan vijftien jaar staat te wachten op een schip dat nooit zal komen. Deels ontmantelde transportbanden. Elektrische schakelkasten uit het tijdperk van Brezjnev. Alles even troosteloos. Vijftien keer driekwart jaar krakende vrieskou afgewisseld met drie maanden dooi heeft zijn sporen nagelaten. Het ijskoude staal van de leuning trekt de warmte uit zijn vingers en bovengekomen blaast hij in zijn handen om ze weer op temperatuur te krijgen.

Vanaf de verlaten uitkijkpost boven in de kraan heeft hij goed uitzicht over Pyramiden. Enkele tientallen meters onder hem staan verveloze containers en houten gebouwtjes zoals je die op elk haventerrein ziet. Vanaf de haven loopt een gravelweg naar het centrum van de mijnwerkersnederzetting. Links van de weg staat naast een heliplatform een opvallend geel geschilderd gebouw. Niet zozeer opvallend omdat het geel is, maar vooral omdat het het enige gebouw in Pyramiden lijkt te zijn waar sowieso nog verf op zit. Opvallend ook vanwege de radiomasten. Opvallend genoeg om er kort zijn telelens op te richten en af te drukken.

De weg loopt verder langs loodsen en fabriekshallen waarvan de vroegere functie zich op afstand alleen maar laat raden. Tussen de gebouwen loopt een wirwar van scheefgezakte kabelkokers, leidingen en transportbanden van ergens naar nergens. Stapels schroot, gescheurde betonplaten en hopen kolengruis wisselen elkaar af. Plaatselijk ondermijnen smeltwaterbeekjes de gebouwen en spoelen gaten in de gravelweg, die verderop overgaat in betonplaten.

Het iets verder gelegen centrale deel van het complex maakt een meer georganiseerde indruk. Enkele bakstenen woonkazernes en kantoren zijn rondom een licht omhooglopend centraal plein gegroepeerd. Boven de bebouwing moet ergens hoog in de bergwand de eigenlijke kolenmijn liggen, maar de bovenste helft van de berg waaraan Pyramiden zijn naam ontleent verdwijnt in de laaghangende bewolking. Slechts twee met golfplaten overdekte transportbanden wijzen in de richting van waaruit ooit de steenkool uit de berg werd aangevoerd.

Het weer is eigenlijk waardeloos om te fotograferen, maar in combinatie met het desolate van zijn onderwerp heeft het wel weer iets speciaals. Vanuit de kraan maakt Tom een paar mooie overzichtsfoto’s van Pyramiden, maar van dichtbij is het verval tastbaarder in beeld te brengen. Een treffend detail, een pakkend stilleven, vertelt meer dan duizend woorden in een artikel. Hij weet dat hij met een goed verhaal en uniek beeldmateriaal terug gaat komen en glimlacht onbewust. Het is mooi werk en geen mens doet het hem na. Fotograferen op de meest ontoegankelijke plaatsen ter wereld onder de meest onmogelijke omstandigheden. Met de beelden die hij nu geschoten heeft, durft hij wel aan te komen bij National Geographic, een van zijn twee opdrachtgevers voor zijn werk op Spitsbergen.

Zijn andere opdrachtgever zal zijn werk nooit in druk in een fullcolourmagazine laten verschijnen, het is juist bedoeld om nooit gepubliceerd te worden. Die opdrachtgever is dan ook geen uitgever, maar de Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst MIVD.

De dekmantel van freelancefotograaf voor National Geographic is perfect voor zijn inlichtingenwerk. Afgelopen week fotografeerde hij onopgemerkt personen die werkzaam zijn bij Svalsat, het grote terrein met satellietschotels boven Longyearbyen. Omdat er zo dicht bij de noordpool constant zicht is op de satellieten boven het noordelijk halfrond, is Spitsbergen een ideale plek voor grondstations voor satellietontvangst. ESA, NOAA, noem het maar op. Alle grote organisaties die te maken hebben met satellietwaarneming en communicatie zitten er.

Doel van Toms klus voor de MIVD is te kijken welke medewerkers van Svalsat geïdentificeerd kunnen worden als medewerkers van buitenlandse militaire inlichtingendiensten. Hoewel Svalsat formeel uitsluitend civiele taken uitvoert, wordt algemeen aangenomen dat, met oogluikende goedkeuring van de Noren, vooral Amerikaanse inlichtingendiensten als de NSA en de CIA er een flinke vinger in de pap hebben. Dit vermeende militair gebruik van Spitsbergen is in strijd met het Spitsbergenverdrag. Volgens dit verdrag uit 1920 kreeg Noorwegen de volledige soevereiniteit over Spitsbergen toegewezen, maar is daarbij het vestigen van militaire bases nadrukkelijk verboden. Sinds Noorwegen zijn aanspraken op de fossiele grondstoffen in het noordpoolgebied uitgebreid heeft tot het hele continentaal plat, staan de landen van de Europese Unie tandenknarsend te kijken hoe de Noorse economie onverminderd groeit door de olie-inkomsten, terwijl de rest van Europa depressie op depressie stapelt. Binnen de EU wordt daarom naarstig gezocht naar mogelijkheden om het Spitsbergenverdrag open te breken en elke Noorse inbreuk op het verdrag is daarbij behulpzaam.

Fototechnisch was de klus een fluitje van een cent. Tom had
bij Svalsat niet zozeer de installaties zelf, maar voornamelijk de auto’s van de personen die er werken vastgelegd. Later had hij in Longyearbyen de auto’s weer opgezocht en onopvallend de betreffende bestuurders gefotografeerd, zodat de MIVD kon nagaan of en hoeveel medewerkers van de Amerikaanse inlichtingendiensten actief zijn op Spitsbergen.

De reportage voor National Geographic waar hij nu aan werkt vraagt duidelijk meer van zijn creativiteit. Tom klautert weer uit de kraan naar beneden. Hij loopt over het plankier dat boven op een betonnen koker is getimmerd terug in de richting van het hotel aan de lage kant van het centrum. Terwijl hij de meest verrotte stukken probeert te ontwijken speurt hij tegelijkertijd rondom naar ijsberen en naar interessante onderwerpen en composities voor zijn fotoreportage. Onder een straatlantaarn blijft hij even staan. Ooit moet de armatuur vastgezeten hebben aan de paal, maar nu bungelt de lamp aan een paar onbeschermde stroomdraden. Tom pakt zijn camera en zoomt in, zoomt uit. Verplaatst zich voor een beter standpunt, maar het blijft een net-niet-compositie. Hij steekt de camera terug onder zijn jack, schuift de riem van zijn geweer een stukje hoger op zijn schouder en loopt voorzichtig verder over de spekgladde planken naar het centrum.

Vlak bij de eerste bakstenen woonkazerne valt zijn blik op iets wat hij hier niet had verwacht. Een metalen bakje aan twee roestige kettingen, opgehangen aan een ijzeren buizenframe dat verankerd zit in een betonnen voet. Ooit waren de buizen lichtblauw geverfd, maar het roestbruin komt er inmiddels flink doorheen. Een verlaten schommel die voorzichtig heen en weer slingert in de wind, alsof een spelend kind er net vanaf gesprongen en weggerend is. Tom staat naast de vroegere speelplaats van Pyramiden. Onvoorstelbaar dat hier op ruim twaalfhonderd kilometer van
de noordpool, te midden van een industriële puinhoop, ooit de schelle stemmen van spelende kinderen klonken. Dat moeders al keuvelend hun kroost in de gaten hielden.

Tom springt van het plankier af, waarbij zijn broek even aan een uitstekend stuk betonijzer haakt, en slalomt tussen een paar plassen door. Hij zet zijn cameratas neer, legt zijn geweer erbovenop, kijkt nog een keer om zich heen of hij geen ijsbeer over het hoofd ziet en gaat aan de slag met zijn camera. Vanuit alle hoeken fotografeert hij de stille getuigen van de tijd dat Pyramiden nog een arbeidersparadijs was. Hij zet zijn camera op statief en geeft de schommel een klein duwtje om de beweging zoals hij die eerder zag te vangen met een langzame sluitertijd. Hij moet tenslotte wel met iets beters thuiskomen dan met standaard rits-rats-klik-foto’s.

Hij is minstens een halfuur bezig geweest met het uitwerken van het onderwerp wanneer hij zijn camera wegstopt en terugloopt naar het terreintje naast het hotel, waar hij de vorige dag zijn tent had opgezet. De zoveelste poging van de Russen om het hotel weer te openen voor toeristen is ook dit jaar weer mislukt. Nadat de stroom, de verwarming en de watervoorziening waren hersteld, zijn de installaties nauwgezet gecontroleerd door inspecteurs van de Noorse gouverneur. Die keurden de elektrische installatie af omdat die niet voldeed aan de meest recente Noorse voorschriften. Niet zo verwonderlijk, want de installatie was ooit aangelegd volgens een Russische standaard uit de jaren zeventig van de vorige eeuw, in een tijd waarin de medewerkers van de sysselmann, de Noorse gouverneur, het niet in hun hoofd haalden om in de Russische mijnbouwenclaves de Noorse wet te handhaven. De tijden zijn echter veranderd en de Noren doen hun uiterste best om het Trust Arktikoegol, het Russische staatsmijnbouwbedrijf, zo lastig mogelijk te maken op Spitsbergen. Een non-argument dus, die afgekeurde elektra, maar het zet de Russische reanimatiepogingen van het uitgestorven Pyramiden weer een stap terug. Weer geen toeristen dit jaar, weer geen inkomsten.

Voor Tom maakt het niet uit. Hotel of geen hotel, hij is het gewend om voor zijn eigen veiligheid te zorgen en is niet bang om tussen de ijsberen te kamperen. Hij stapt voorzichtig over de struikeldraad die hij de vorige dag nauwgezet tussen vier piketpaaltjes rond zijn tent heeft gespannen. De draad staat in verbinding met een zware knalpatroon die bij de minste of geringste beweging van de draad afgaat. Hopelijk luid genoeg om de beer een paar tellen te vertragen. En zeker luid genoeg om Tom wakker te laten schrikken en in een fractie van een seconde zijn geweer te laten grijpen.

Tom kruipt in zijn tent, legt zijn cameratas weg en zet een mok thee op zijn benzinebrander. Ondertussen kauwt hij een energiereep weg. Uitgebreid koken komt later wel. Hij kan mooi een uurtje rust pakken voordat hij vanmiddag het centrum van Pyramiden in beeld gaat brengen.

Hij trekt de grendel van zijn gehuurde Mauser naar achteren en schuift een patroon in de kamer. Hij heeft het wapen de afgelopen dagen uitgebreid getest en gemerkt dat het een op de tien keer niet vlekkeloos transporteerde. Om de kans uit te sluiten dat het wapen blokkeert op het moment dat hij het echt nodig heeft, slaapt hij sindsdien met een doorgeladen wapen naast zich. Niet zijn eerste keus, maar beter dan het noodlot te tarten en tussen de malende kaken van een ijsbeer vermorzeld te worden. Hij neemt zich voor om straks, terug in Longyearbyen, op zoek te gaan naar een beter wapen.

Zijn tijd bij de mariniers ligt weliswaar al jaren achter hem, toch voelt het vertrouwd om zijn slaapplaats te delen met een geweer. Hij controleert of de veiligheidspal op safe staat en legt het geweer met de loop in de richting van de tentingang en de trekker binnen handbereik vlak naast zich. Hij schuift met zijn kleren aan in zijn slaapzak, trekt de capuchon over zijn hoofd en laat alle gedachten aan ijsberen los. Al snel zakt hij weg in een lichte slaap.

‘Moet je nou al weer weg?’ hoort hij Nancy roepen. ‘Je weet toch wel dat mijn moeder morgen komt eten?’

Nee, dat weet Tom niet en het interesseert hem ook niet. Het lijkt hem eerder een goede reden om weg te gaan. Hij heeft geen idee waarom Nancy steeds blijft rondspoken in zijn dromen. Het liefst heeft hij nooit meer iets met haar te maken, maar als je samen een zoontje van vijf jaar hebt, dan is contact onvermijdelijk. De woordenwisseling met Nancy loopt volledig uit de hand en hij slingert kreten naar haar hoofd die hij ooit van zijn korporaal bij de mariniersopleiding leerde. Niet netjes, wel effectief.

Tegelijkertijd mist hij haar aanwezigheid. Haar warme rondingen om tegenaan te kruipen. In zijn droomwereld is alles opeens weer goed en ligt hij niet op een dunne schuimrubberen isolatiemat in de poolkou, maar schuift hij naast haar onder een warm dekbed. Zijn vingers glijden over haar slanke rug, dwalen over haar heup.

Kaboem! Met een zware dreun gaat een van de knalpatronen vlak naast zijn tent af.

Op slag klaarwakker schiet Tom overeind in zijn slaapzak. Zijn hand zoekt naar de houten kolf van de Mauser in plaats van het zachte lichaam van Nancy. Binnen een tel zet zijn duim de veiligheidspal om en schuift zijn rechterwijsvinger in de trekkerbeugel.

2

‘Don’t shoot! Don’t shoot! Ik ben het, Dmitry.’

Vanuit de lage ingang van zijn tent kijkt Tom naar een paar zwarte rubberlaarzen, waarin zwarte broekspijpen gestoken zitten. Daarboven ziet hij de onderste helft van een grijze trenchcoat. De jas is gelukkig drie tinten te donker voor een ijsbeer.

Tom ontspant zijn wijsvinger en laat lucht uit zijn longen ontsnappen, hij draait de loop van de Mauser in een veilige richting en schuift de veiligheidspal terug op safe.

Daarna kruipt hij verder zijn tent uit. Boven de grijze trenchcoat is nu een geschrokken gezicht te zien. Zwarte krullen pieken onder een gebreid mutsje vandaan. Een jaar of dertig, schat Tom.

‘Zouzand times sorry dat ik je struikeldraad af liet gaan. Ik wist dat hij er stond. Echt sorry dat ik je aan het schrikken maakte.’ In zijn Engels met stevig accent struikelt Dmitry ook nog over zijn woorden om zich te verontschuldigen.

‘Het is oké, Dmitry. Had ik maar op tijd moeten zijn.’

Hij had beter zijn wekker kunnen zetten voor de afspraak met Dmitry Ivanov. Wakker worden door een knalpatroon naast je tent is geen pretje, hoewel het nooit verkeerd is om de effectiviteit van je beveiligingskordon af en toe te testen.

Toen hij gisteren met de MS Langøysund vanuit Longyearbyen was aangekomen had Dmitry hem gewezen waar hij zijn tent kon opzetten en ze spraken af dat hij vanmiddag een privérondleiding zou krijgen door de gebouwen die normaal afgesloten waren. Tom zou dan ongestoord kunnen fotograferen.

Dmitry is een van de tien Russen die hier in de zomer door Trust Arktikoegol gestationeerd zijn om Pyramiden te behoeden voor volledig verval. Er werken twee man in de haven, een paar man probeert met een shovel en een graafmachine de smeltwaterbeekjes uit het dorp te houden. Verder zijn enkele technici bezig met de elektra en verwarming van het hotel. Een kokkin fungeert tevens als barjuffrouw op de dagen dat de Langøysund of een klein cruiseschip met dagtoeristen afmeert. En ten slotte is er dus Dmitry, die de rondleidingen geeft en de enige is die Engels spreekt.

Tom schuift zijn wapen en cameratas de tent uit en stapt naar buiten.

‘Hallo, Dmitry. Ik geloof dat ik nu wel wakker ben.’ Lachend schudt hij de uitgestoken hand van de Rus.

‘Ik zal je eerst het ziekenhuis laten zien,’ zegt Dmitry.

‘Prima, ik ben benieuwd,’ antwoordt Tom terwijl hij de grendel van zijn geweer naar achteren haalt, handig de patroon opvangt en hem terugduwt in het magazijn.

Vanaf het hotel lopen ze over betonplaten tot voor een grote bakstenen woonkazerne van vier verdiepingen. Meeuwen vliegen krijsend om hun hoofden. In bijna elk raamkozijn van het gebouw lijkt wel een paartje te nestelen op houten kisten die tegen de ramen gemonteerd zitten.

‘Koelkasten,’ verduidelijkt Dmitry. ‘De arbeiders hadden geen geld voor een koelkast, dus timmerden ze een kist buiten tegen het venster om levensmiddelen in te vriezen. Dat de meeuwen erbovenop gingen nestelen was mooi meegenomen. Zo hadden ze ook regelmatig verse eieren.’

Tom maakt er een paar foto’s van en ze lopen verder, slaan links af naar het centrale plein. Eigenlijk is het geen plein, maar een grasveld, waar zowaar nog bruine grassprieten wortel hebben geschoten in het slechts drie maanden durende groeiseizoen. Aan weerszijden van het langwerpige terrein staan lage houten gebouwen die ooit als kantoren gediend moeten hebben en aan de verre kopse kant staat een massief bakstenen gebouw.

Dmitry wijst naar links. ‘Dat daar was de kantine. Ooit woonden er in Pyramiden duizend mensen. Alles was hier centraal georganiseerd. De arbeiders kookten niet zelf, maar iedereen at in de kantine. De arbeiders hadden hier een goed leven. Het salaris was beter dan in Rusland of Oekraïne, waar de meeste arbeiders vandaan kwamen. Arktikoegol zorgde voor alles. Werk, inkomen, eten, gezondheidszorg, ontspanning. Sommige mijnwerkers kozen ervoor om hun gezin mee te nemen. Vrouwen konden werken in de keuken of de wasserij of schoonmaken. Er was kinderopvang en een school.’ Dmitry wijst weer links naar een volgend gebouw.

‘Alles was hier perfect geregeld. Er wordt gezegd dat het leven in Pyramiden eigenlijk beter was dan in Barentszburg.’

‘Waarom was het hier beter?’ wil Tom weten.

‘Nou...’ Dmitry houdt zijn hoofd even scheef om zijn antwoord goed te formuleren. ‘In Barentszburg zit, zoals altijd in de hoofdstad, het centrale gezag. De directie van Arktikoegol. Dus zijn daar meer regels, is er meer toezicht en voelen de mensen zich minder vrij. Het leven hier in Pyramiden is meer ontspannen.’

Dmitry heeft het niet alleen over het verleden, maar spreekt opeens in de tegenwoordige tijd, alsof de gesel van het communisme nog altijd heerst over het ruim tachtig kilometer zuidelijker gelegen Barentszburg, maar Tom vraagt er niet over door. Ze zijn ondertussen aangekomen bij het voormalige ziekenhuis en Dmitry haalt een sleutelbos tevoorschijn om de deur te openen.

‘Waarom zijn de gebouwen afgesloten?’ vraagt Tom. ‘Er komt hier toch geen mens?’

‘Nadat Pyramiden in 1998 werd verlaten, woonde er hier jarenlang helemaal niemand. Er kwamen toen regelmatig souvenirjagers. Vooral ’s winters, op sneeuwscooters vanuit Longyearbyen. Later besloot Arktikoegol om Pyramiden toch te behouden als vestigingsplaats. Laten zien dat we er nog zijn en dat we nog steeds meetellen in het noordpoolgebied. Sindsdien is er weer een kleine ploeg mensen gestationeerd om onderhoud uit te voeren. We proberen het hotel te heropenen en hopen op wat inkomsten uit het toerisme. Toeristen zijn dol op souvenirs, maar we verkopen die liever in het hotel dan dat we de gebouwen laten plunderen.

De echo van hun voetstappen klinkt hol in de gang van het voormalige ziekenhuis. Links en rechts liggen kamers met nog opgemaakte ziekenhuisbedden, waarnaast ondefinieerbare en zo te zien afgrijselijk gedateerde medische apparatuur staat opgesteld. Tom zet zijn camera op statief om het onwerkelijke interieur haarscherp vast te leggen. Je zult hier maar liggen met een blindedarmontsteking, denkt hij. Tot zijn verbazing blijkt verderop de verpleegafdeling nog modern vergeleken met de uitrusting in de operatiekamer, maar het gereedschap van de tandarts slaat echt alles. De boor die wordt aangedreven door een vliegwiel met voetpedaal zou halverwege de vorige eeuw niet hebben misstaan in de dorpspraktijk van een turfstekersgehucht in de Drentse veenkoloniën. Hoewel er in de verste verten geen tandarts in de buurt is, krijgt Tom acuut last van plaatsvervangende kiespijn. Hij neemt zich voor geen hap meer van een half bevroren energiereep te nemen voor hij terug is in Longyearbyen.

Na de rondgang door het ziekenhuis lopen ze naar het grote gebouw aan de kopse kant van het centrale terrein. Voor het gebouw staat op een vierkante zuil een buste van Lenin, streng uitkijkend over het plein en de omliggende gebouwen, de haven en de Billefjord.

‘Dit is het cultureel centrum,’ zegt Dmitry. ‘Hier werd van alles georganiseerd op het gebied van muziekuitvoeringen, film, sport, noem maar op. De mensen hadden hier een goed leven.’

Ze stappen een foyer binnen met aan weerszijden brede houten trappen naar een hogere verdieping. Aan de wanden hangen affiches uit de Sovjettijd, die zo te zien arbeiders aansporen harder
te werken voor hun collectieve welzijn. Aan het plafond hangen spiegelelementen gevat in siersmeedwerk, waarin Tom zichzelf met zijn camera weerspiegeld ziet.

Dmitry leidt hem rond door het complex. Eerst gaan ze de gang links van de foyer in, waar de sportzaal ligt en volgens een aankondiging uit 1995 gevoetbald is tegen een team uit Barentszburg. Daarna bekijken ze rechts van de foyer het theater, compleet met een geluidsinstallatie, professionele belichting op het podium, met klapstoeltjes en een bioscoopscherm. Je zou hier zo een uitvoering kunnen geven, alleen de mensen om de zaal te vullen zijn uit Pyramiden verdwenen.

Vervolgens gaan ze via een van de trappen naar de bovenliggende etage en komen bij het zwembad. Daarin liggen de lijnen met kurken drijvers al klaar om recreanten hun baantjes te laten trekken, ware het niet dat het zwemwater ontbreekt.

De rondgang voert verder naar een zaaltje waar een piano staat met bladmuziek nog opengeslagen op het leesplankje. Op de piano ligt een accordeon. Langs de wand staan twee voor Tom onbekende Russische snaarinstrumenten. Afgezien van een dikke laag stof ligt alles erbij alsof het lokale muziekgezelschap net gestopt is met zijn wekelijkse repetitie.

Tom fotografeert, terwijl Dmitry een roffel op het klavier geeft. Sommige toetsen blijven hangen. De jarenlange inwerking van kou en vocht heeft de piano definitief ontstemd. De valse tonen sterven weg in de doodse stilte van het godverlaten gebouw.

Ten slotte neemt Dmitry hem mee naar een grote ruimte waar alleen wat lege stellingkasten staan.

‘Dit was de bibliotheek,’ gebaart hij. ‘Er waren twintigduizend boeken, ooit de grootste bibliotheek op Spitsbergen. Maar ze zijn allemaal naar Barentszburg gebracht om ze te beschermen tegen het vocht.’

Tegen de tijd dat ze teruglopen naar de uitgang in de foyer, heeft Tom een aardige indruk van het rijke culturele leven van de arbeiders in hun vrijwillig gekozen gevangenis in de Arctische kou. Slechts op de vraag die iedereen die Pyramiden ooit bezocht zichzelf stelt, heeft hij nog steeds geen antwoord gevonden.

‘Waarom zijn de mensen vertrokken uit Pyramiden, als ze het hier zo goed hadden?’

Dmitry haalt zijn schouders op. ‘Het was economisch een moeilijke tijd na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie in 1991. Er was weinig geld.’

‘Maar de steenkolenproductie leverde toch juist geld op?’

‘Blijkbaar niet genoeg. Tijdens de Koude Oorlog was de aanwezigheid van Arktikoegol op Spitsbergen vooral een strategische keuze van het Kremlin en waren er ongelimiteerde budgetten. Na 1991 was er onduidelijkheid over de te varen koers in de internationale politiek. Arktikoegol moest kiezen. Zowel Barentszburg als Pyramiden openhouden was praktisch onbetaalbaar, hoewel de kolenreserve in Pyramiden groter was. En toen kwam de crash met de Toepolev in 1996. Die heeft het laatste zetje gegeven.’

3

Longyearbyen, Spitsbergen

‘Zie je die berg?’ De taxichauffeur wijst door de voorruit naar een zwarte rotspiek die hoog boven Longyearbyen uittorent, verderop in het dal. ‘Dat is Sarkofagen.’

‘Oké,’ zegt Tom afwezig. Hij ziet dat hij voor het eerst sinds dagen weer netwerkbereik heeft en tikt zijn pincode in op het scherm van zijn smartphone. Ze zijn het haventerrein af gereden en slaan rechts af naar Nybyen, waar Tom in het gelijknamige gjestehus een kamer gereserveerd heeft.

‘Ik heb hem gisteren beklommen. Ik wilde per se daar boven staan. Het kostte me uren om er te komen, maar ik was mijn geweer vergeten. Ik was zo doodsbang voor ijsberen dat ik bijna in mijn broek scheet van angst.’

Tom luistert maar half naar het verhaal van de taxichauffeur. Ze rijden langs de houten staanders van de kabelbaan waarlangs ooit kleine gondels met steenkolen van de verschillende steenkoolgroeven naar de voorraadbunker bij de haven getransporteerd werden.

Piep-piep! Hij tikt op het groene pictogram.

‘En plotseling stond er een voor me,’ zegt de chauffeur. ‘Weet je wat ik toen deed?’

Links, aan de andere kant van de rivier die langs Longyearbyen loopt, ligt het kleine centrum. Tom kan er vanavond nog een biertje gaan halen. Het zal er gezelliger zijn dan afgelopen week in de uitgestorven bar in Pyramiden.

Vergeet je de verjaardag van Wesley niet?!! leest Tom op zijn display. Shit, hij moet nog een cadeau bedenken.

‘Nou, weet je het?’ vraagt de taxichauffeur.

Tom haalt zijn schouders op.

‘Toen haalde ik uit met mijn vuist en sloeg hem op zijn neus. Het was het enige wat ik kon bedenken om de ijsbeer uit te schakelen.’

Een ijsbeer. Goed idee, denkt Tom.

‘Ja,’ antwoordt hij. ‘En toen werd je opgepakt door de sysselmann en weer vrijgelaten omdat het noodweer was. Je kwam in de krant en toen belde Chuck Norris dat hij je in dienst wil nemen als bodyguard omdat hij zo fucking scared voor je is.’

Even blijft de mond van de taxichauffeur openhangen voor hij zich herstelt.

‘Hoe weet je dat Chuck Norris me belde?’

De taxi slaat links af, gaat de brug over en rijdt Nybyen binnen.

‘Chuck is een goede vriend van me,’ zegt Tom droog. Het is de derde keer die week dat hij hetzelfde verhaal hoort en hij kan er niet echt om lachen. De taxichauffeur zegt de laatste paar honderd meter niets meer en kijkt nors voor zich uit.

Tom wordt een beetje moe van alle ijsbeerverhalen en waarschuwingen, zoals het veel gefotografeerde verkeersbord met een ijsbeer aan het begin van Longyearbyen, de folders met waarschuwingen in hotelkamers en winkels en steeds weer hetzelfde verhaal over het dodelijke ongeval van een Britse schooljongen.

Slechts weinig inwoners van Longyearbyen stonden daadwerkelijk ooit oog in oog met een ijsbeer, maar de toeristenbranche weet er goed garen bij te spinnen. Wie iets anders wil dan door het centrum heen en weer lopen of het museum bekijken kan praktisch niet om de lokale touroperators en gidsenbureaus heen. Zonder gewapende gids kun je het plaatsje niet uit, is de alom gepredikte boodschap. Tom denkt er anders over en houdt de controle over zijn veiligheid liever in eigen hand. Bij voorkeur met een .308 kaliber, of zwaarder.

Tom betaalt de chauffeur, die nog steeds beteuterd kijkt, tilt zijn rugzak, cameratas en wapen uit de achterbak van de taxi en loopt het Nybyen Gjestehus binnen. Hij checkt in en bergt de Mauser op in een kluis bij de receptie. Hij brengt zijn spullen naar de kamer en neemt vervolgens uitgebreid de tijd voor een hete douche in de gemeenschappelijke badkamer op de gang. Daar is hij wel aan toe na drie nachten kamperen met nauwelijks voorzieningen. Hij scheert zich, waarbij hij een zorgvuldig kort getrimd ringbaardje netjes bijwerkt, en zet zijn haar weer in model met een lik gel.

Terug op zijn kamer klapt hij zijn laptop open en begint met het kopiëren van de geheugenkaarten van zijn camera’s. Ondertussen googelt hij op ‘crash Tupolev Longyearbyen’.

Het verhaal van de gecrashte Toepolev die de nekslag vormde voor het leven in Pyramiden heeft Tom niet losgelaten. Honderddertig mijnwerkers die in één klap omgekomen zijn. Bijna een kwart van de toenmalige bevolking van Pyramiden. De verslagenheid in de kleine en bijna geheel op zichzelf aangewezen gemeenschap was groot geweest, had Dmitry verteld. De meeste mijnwerkers hadden al eerder in Pyramiden gewerkt, dus vrijwel iedereen kende een groot deel van de slachtoffers. De ploeg die afgelost zou worden en op de luchthaven van Longyearbyen klaarstond voor een retourvlucht die nooit zou aankomen, bleef lange tijd in onzekerheid over wat er gebeurd was omdat informatie lang op zich liet wachten. Eenmaal terug in Pyramiden probeerden ze vertwijfeld de draad weer op te pakken, maar de bezieling was uit de plaats verdwenen.

Op de Engelstalige Wikipedia vindt hij een uitgebreid artikel over de crash van Vnoekovo Airlines-vlucht 2801. Hij leest er snel doorheen.

Om 10.22.23 uur plaatselijke tijd op 29 augustus 1996 vloog het toestel tegen de top van de Operafjellet op 907 meter hoogte, op 14,2 kilometer van Svalbard Airport en 3,7 kilometer rechts van de aanvliegroute. Het toestel werd vernietigd en alle inzittenden waren op slag dood. Het is het grootste vliegtuigongeluk op Noors grondgebied.

Hij slaat het artikel op bij zijn favorieten. Vervolgens bestudeert hij de situatie op de topografische kaart. Svalbard Airport ligt vijf kilometer ten noordwesten van Longyearbyen op een vlakke landtong aan de kust. De twee kilometer lange landingsbaan wijst schuin landinwaarts, het Adventdalen in. Tom verlengt de landingsbaan denkbeeldig zeven keer in zuidoostelijke richting. Zijn vinger komt precies uit bij de top van de Operafjellet. Het ziet er vreemd uit. De berg ligt recht in het verlengde van
de landingsbaan. De baan kan waarschijnlijk in beide richtingen gebruikt worden, maar de meest gebruikte richting om te landen is ongetwijfeld tegen de algemeen heersende westenwind in, dus vanuit het binnenland, door het Adventdalen richting zee. Het lijkt wel alsof je eerst tegen de Operafjellet moet vliegen als je wilt landen op Svalbard Airport.

Tom vraagt zich af of er op de crashsite nog iets te zien valt wat het fotograferen waard is. Bij een reportage over de spookstad Pyramiden hoort tenslotte ook het verhaal waarom die ooit verlaten is.

Maar die vraag moet even wachten, want zijn maag heeft een prangende vraag die eerst beantwoord moet worden. Of die met iets stevigs gevuld kan worden, na een paar dagen van gevriesdroogde maaltijden.

Tom sluit zijn laptop af en schuift hem in een kleine rugzak. Hij trekt de kamerdeur achter zich dicht, haalt een huurfiets uit de stalling en laat zich rustig naar Longyearbyen rollen. Als hij de fiets voor het winkelcentrum Lompen Senteret neerzet, zoeken zijn handen automatisch naar het fietsslot, dat er natuurlijk niet op zit. In Longyearbyen worden geen fietsen gestolen. Je kunt vijf kilometer heen en weer naar het vliegveld. Je kunt drie kilometer naar Nybyen, of tien kilometer het Adventdalen in naar Groeve 6 en Groeve 7, maar de oorspronkelijke eigenaar zal je onherroepelijk een keer tegenkomen in het plaatsje met bijna 2.500 inwoners en ongeveer duizend jachtgeweren.

Omdat het tegen sluitingstijd loopt duikt hij snel een van de souvenirwinkels in. Uit het enorme aanbod pluchen ijsberen kiest hij een flink uit de kluiten gewassen exemplaar en met de knuffel onder zijn arm loopt hij de schuin tegenover het winkelcentrum gelegen Svalbar binnen. Hij is blijkbaar niet de enige die de combinatie van een bar en een ongecompliceerde menukaart weet te waarderen, maar gelukkig is er in een hoek nog een tafeltje vrij. De pluchen ijsbeer zet hij op de bank naast zich. Het ziet er vast belachelijk uit, een volwassen kerel met een knuffelijsbeer naast zich, maar het beest past onmogelijk in zijn rugzak. Hij bestelt een kingsize ribeye met friet en een halve liter bier, en terwijl hij op zijn eten wacht klapt hij zijn laptop open en bekijkt de foto’s die hij in Pyramiden maakte. Als zijn bier gebracht wordt, neemt hij er een flinke slok van. Het voelt welverdiend na de dagen hard werken in Pyramiden, en het resultaat mag er wezen als hij ziet wat er nu op zijn laptop staat. Hij klikt door de foto’s en maakt een eerste selectie door met sterren een waardering aan de foto’s te hangen.

‘Is het goed als ik erbij kom zitten? Ik ben dol op knuffelberen,’ klinkt het naast hem.

Wie spreekt hem nou zomaar in het Nederlands aan, vraagt hij zich af.

Hij verlegt zijn focus van het beeldscherm naar de strakke spijkerbroek die achter zijn tafeltje staat. Slanke benen, een paar kleine nonchalante verfvlekken in verschillende kleuren en fraaie heupen. Zijn blik schuift verwachtingsvol omhoog. Een dikke gebreide trui – Noors of IJslands, hij heeft geen verstand van breien – verhult jammer genoeg de vormen van haar bovenlichaam. Donkerbruine krullen vallen over de schouders. Vrolijke ogen in een rond gezicht kijken hem aan. Een beetje mascara en eyeliner, verder niet al te veel aan gedaan, zo te zien. Ongeveer dertig, vijfendertig jaar.

‘Knuffelberen?’ vraagt Tom. De vrouw kijkt hem lachend aan.

Tom schuift de beer een stuk opzij om plaats te maken op de hoekbank.

‘Voor mijn zoontje,’ verontschuldigt hij zich.

Ze schuift soepel tussen de bank en de tafel en steekt haar hand uit.

‘Amber,’ stelt ze zich voor.

‘Tom,’ zegt Tom, en hij voelt een stevige warme handdruk. Steviger dan je van een vrouw verwacht.

Verfvlekken, dus geen toeriste, denkt Tom. Te oud voor de universiteit. ‘Hoe weet je dat ik Nederlander ben?’ vraagt hij.

‘Een gokje. Ik zag dat je probeerde je fiets op slot te zetten.’

Nul-een, denkt Tom. Mooi en slim, een prettige combinatie.

‘Woon je hier?’

‘Meestal,’ antwoordt ze wat ontwijkend. Of lokt ze een vervolgvraag uit, denkt Tom.

‘Wanneer woon je hier dan niet?’

‘Als ik aan het varen ben. Ik gids zomers meestal op de Noorderlicht en de Antigua.

Tom weet welke boten ze bedoelt. Het zijn oude klippers, traditionele zeilschepen omgebouwd voor zo’n dertig toeristen, die rond Spitsbergen varen. Veelal met natuurfotografen en vogelaars aan boord. Hij had ergens gelezen dat ze de Noorderlicht ’s winters zelfs laten invriezen in het poolijs en dat het een bekende bestemming is voor een dagje snowscooteren vanuit Longyearbyen.

‘En als je niet gidst ben je aan het schilderen?’

Ze kijkt hem vragend aan. Een-een, denkt Tom. Hoewel, zo moeilijk was het nu ook weer niet.

‘Op je broek,’ verduidelijkt hij.

Amber kijkt wat verbaasd naar haar broek, alsof ze nu pas in de gaten heeft dat er kleine verfvlekken op zitten.

‘O ja,’ lacht ze. ‘Als ik niet vaar, dan schilder ik. Landschappen, ijsberen, het noorderlicht. Een paar souvenirwinkels hier verkopen mijn werk. De cruiseschiptoeristen kopen het sneller dan ik kan schilderen. Alles bij elkaar kan ik er goed van leven.’

Amber kijkt met een schuin oog op zijn beeldscherm.

‘Pyramiden, zo te zien?’

Tom knikt. ‘Ik ben er een paar dagen geweest.’ Hij klikt wat door zijn foto’s. Het lege zwembad, de haven en de schommel komen voorbij. ‘Een bizar oord.’

‘Bijna niemand blijft een paar dagen in Pyramiden. Het hotel is nog steeds gesloten, de Noren hebben de elektrische installatie afgekeurd om de Russen te treiteren. Maar waarom een paar dagen?’

‘Het is werk,’ zegt Tom. Hij wijst op zijn cap met het NG-logo.

‘Wauw!’ zegt Amber vol bewondering. De magie van de gele rechthoek is altijd onweerstaanbaar en het leukste is dat het geen verzinsel is om interessant te doen. Het is echt zijn werk.

In zijn broekzak trilt zijn telefoon twee keer kort. Hij haalt hem tevoorschijn en tikt op het envelopje. Sms van zijn energiebedrijf:

In verband met de herziening van uw voorschotnota vragen wij u zo spoedig mogelijk de actuele meterstanden door te geven. Dit kan telefonisch tijdens kantooruren, via internet of stuur een sms naar...

4

Operafjellet, Spitsbergen

Het voelt alsof er messen in zijn spieren gestoken worden. Het ijskoude smeltwater snijdt in zijn dijbenen en zijn voeten zijn al vrijwel gevoelloos. Door uiterste concentratie probeert hij de situatie onder controle houden. Tom staat halverwege de tweede en breedste stroom van de vijf rivierarmen die zich door het brede Adventdalen vlechten. Half lopend, half schuifelend verzet hij om en om zijn voeten. Bij elke dertig centimeter naar voren glijdt hij net zo ver met de stroom mee naar links. Zwemmen is geen optie. Met een geweer boven je hoofd is het nog te doen, maar zwemmen met een geweer en een zware cameratas heeft meer weg van een kansrijke zelfmoordpoging. Het smeltwater is zo afgrijselijk koud, dat hij compleet zou verkrampen als hij plotseling kopje-onder gaat.

Tom dwingt zichzelf niet naar het voorbijschietende water te kijken en houdt zijn blik op de tegenoverliggende oever om zijn evenwicht niet te verliezen. Zijn voeten vinden nauwelijks grip op de rollende kiezels onder zijn schoenen. Zijn spieren worden strammer, zijn bewegingen minder gecoördineerd. Hij baalt dat hij zijn telescoopstokken niet heeft meegenomen als extra steun bij de rivierdoorsteek, maar die dingen zitten altijd in de weg met fotograferen.

Ondanks zijn penibele situatie weet hij toch nog iets positiefs te bedenken. Zijn edele delen bevinden zich gelukkig nog een kleine decimeter boven het grijsbruine smeltwater, wat altijd zowel een fysieke als een psychologisch gevoelige grens is. De grens tussen koud en te koud. Zolang de rivier hem niet letterlijk bij zijn kloten grijpt is het nog net te doen.

De gezelligheid en het comfort van de vorige avond lijken oneindig ver weg. Hij en Amber hadden tot ver voorbij middernacht in de Svalbar zitten praten. Over Spitsbergen, over haar werk, over zijn werk, over zijn foto’s van Pyramiden, over de verhoudingen tussen de Noren en de Russen en natuurlijk over het verlaten van Pyramiden. Hoewel ze pas vijf jaar op Spitsbergen woont, bleek Amber een haast onuitputtelijke bron van lokale kennis. Zo vertelde ze ook dat er aan de voet van de Operafjellet een monument staat voor de slachtoffers van de gecrashte Toepolev. ’s Winters is het eenvoudig te bereiken per sneeuwscooter. ’s Zomers moet je de rivier in het Adventdalen doorsteken en komt er praktisch geen mens.

De ontmoeting was een welkome onderbreking geweest van zijn dagen fotograferen. Er leek voor een eerste avond niet veel meer in te zitten dan een gezellige babbel, maar wel hadden ze hun kaartjes uitgewisseld. Op haar kaartje stond een miniatuuraquarel met het noorderlicht, met op de achterkant Amber Boeckhorst en een mobiel telefoonnummer.

‘Ik ben hier nog een kleine week,’ had Tom gezegd. ‘Zou leuk zijn om je nog eens te spreken.’

‘Je hebt mijn nummer. Ik zie je vast nog wel,’ had ze geantwoord.

Tja, gisterochtend liep hij nog te fotograferen in een godverlaten spookstad met struikeldraden om zijn tent, gisteravond zat hij weer in de bewoonde wereld met een mooie meid een biertje te drinken en nu probeert hij overeind te blijven in een turbulente maalstroom van ijswater.

Het snelle schakelen tussen verschillende werelden en omstandigheden had hem altijd al aangetrokken. In zijn tijd bij de mariniers kreeg hij de smaak echt goed te pakken en met zijn beroepsopleiding als fotograaf werd hij al snel ingeschakeld om tijdens missies voor de audiovisuele dienst van Defensie te werken en later voor de militaire inlichtingendienst.

Nu werkte hij al jaren onder de dekmantel van freelancefotograaf voor National Geographic, maar in essentie was er niet veel veranderd. Gecamoufleerd als een sluipschutter zocht hij zijn doelen. Hij werkte solitair, had een grote vrijheid van handelen en kwam werkelijk op de onmogelijkste plaatsen. Qua patet orbis. Zo wijd de wereld strekt. De wapenspreuk van het korps zat in zijn genen. Tom beschouwde zichzelf als een eenpersoons Quick Reaction Force. Altijd paraat om overal ter wereld in actie te komen. Zoals nu, op 1.300 kilometer van de noordpool.

Hij was de gravelweg afgereden, langs de grote sledehondenkennel richting Groeve 7. Kort daarvoor was hij links afgeslagen en had zijn fiets tegen het hek achter een golfplaten loods neergezet. Een soort jeugdhonk met een trapveldje en een buitenplee in the middle of nowhere. Langs twee radiomasten die volgens een waarschuwingsbord iets met het vliegverkeer te maken hadden, was hij naar de brede grindbedding gelopen en begonnen aan de gewaagde rivierdoorsteek.

‘Kom op, blijf overeind. En doorgaan,’ commandeert hij zichzelf verder. Met zijn heupen evenwijdig aan de stroomrichting probeert hij de waterdruk op zijn benen te verminderen. Zijn voeten breed uit elkaar geplaatst voor maximale stabiliteit. Voorzichtig een stap. Weer dertig centimeter vooruit. Nu lijkt de bodem langzaam op te lopen. Bij elke volgende stap komt hij een paar centimeter hoger, neemt de kracht van de stroming af en wordt er minder warmte uit zijn spieren gezogen. Hij begrijpt inmiddels waarom Amber had gezegd dat er ’s zomers geen mens komt.

Veilig aan de overkant giet hij water en gruis uit zijn schoenen, wringt zijn sokken uit en komt snel weer in beweging om op temperatuur te komen. De spanning van het moment is voorbij en zijn doel voor vandaag ligt binnen handbereik. Een gevoel van tevredenheid komt over hem. Met een grijns op zijn gezicht geniet hij van de langzaam dalende adrenalinespiegel. Hij krijgt weer oog voor zijn omgeving.

Een zwakke oostenwind voert lichte schapenwolkjes vanuit het binnenland aan en de toppen van de meeste bergen zijn vrij. Vanuit het brede, onmiskenbaar ooit door een gletsjer uitgesleten U-vormige dal rijzen de bergwanden steil omhoog. Hun gelaagdheid is duidelijk zichtbaar en in een regelmatig verticaal patroon doorsneden door trechtervormige erosiegeulen gevuld met sneeuw. Vreemd genoeg hebben veel bergen geen spitse top, maar eerder een grote platte top. Waarschijnlijk waren dit niet de eerste bergen die de Nederlandse ontdekkingsreiziger Willem Barentsz hier in 1596 zag. Dan had hij het wel Platbergen of Tafelbergen genoemd in plaats van Spitsbergen, maar dat klinkt toch minder spannend.

Voor zich uit ziet Tom de Operafjellet, waar aan de voet een zilverkleurige schittering vanuit een punt oplicht. Dichterbij gekomen blijkt de schittering afkomstig van een vleugeltip van de gecrashte Toepolev, die verticaal in de grond is gezet. Twee meter aluminium met een streep rode verf op het uiteinde. Iets daarvoor staat een klein gedenkteken. Het lijkt gemaakt van omgesmolten aluminium van het vliegtuigwrak en bestaat uit twee zuilen, verbonden met een kleine boog waaronder een bronzen klok hangt. Aan de voet van het monument zit een metalen plaquette met een opschrift in cyrillisch schrift. Tijdens de opleiding bij de MIVD hadden Toms medecursisten gelachen om de lessen Russisch. De Koude Oorlog was toch allang exit? Arabisch leek indertijd een betere tijdsinvestering, maar nu kwam het Russisch toch goed van pas.

De vertaling luidde: ‘Ter eeuwige nagedachtenis aan de tragisch bij een vliegramp omgekomen poolreizigers. 29.08.’96’. Daaronder stonden 141 namen en geboortedata gegraveerd.

Links naast het monument liggen kransen, die blijkbaar door vertegenwoordigers van de Noorse en Russische autoriteiten zijn gelegd. Ze liggen er zo te zien al sinds de herdenkingsplechtigheid in augustus vorig jaar en hebben de lange poolwinter doorstaan. Het rood-wit-blauwe plastic van de namaakbloemen vormt een fel contrast met het omringende bruin van de puinhelling aan de voet van de berg.

Het is zo’n plaats waar je stil van wordt. Alsof je een militaire erebegraafplaats betreedt. Of je de gedempte stilte van een kathedraal intens kunt ervaren. Tom legt zijn geweer en cameratas neer en gaat bij het monument zitten om de plek op zich in te laten werken. Zijn blik glijdt over het monument en de plaquette met 141 namen, over de gebutste en gerafelde vleugeltip. En over de rand van de ruim negenhonderd meter hoger gelegen Operafjellet.

Hij denkt terug aan de keer dat hij in 2010 op de plaats van een grote vliegramp stond. Het was in Tripoli, direct nadat een Airbus van Afriqiyah Airways op weg van Johannesburg naar Londen tijdens een tussenlanding was gecrasht. Toms ouders waren aan boord van het toestel en bevonden zich onder de slachtoffers. Zijn vader had een hoge functie op de Nederlandse ambassade in Zuid-Afrika en was met diplomatieke stukken onderweg naar Nederland. Tom was in opdracht van de dienst, zogenaamd als waarnemer namens de Rijksluchtvaartdienst, met een collega halsoverkop naar Tripoli gereisd. Naar later bleek, was het doel om direct op de rampplek zijn vader te identificeren, zodat zijn collega de geheime correspondentie veilig kon stellen. Het was de beroerdste klus die hij ooit had moeten doen en hij denkt er met afgrijzen aan terug.

Een koude rilling loopt over zijn rug. Hij weet niet of die veroorzaakt wordt door zijn persoonlijke herinneringen, de tragiek van deze plek of door zijn natte schoenen die veel energie uit zijn lichaam trekken. Het wordt tijd om aan het werk te gaan. Hij fotografeert het monument met de Operafjellet op de achtergrond. Schiet details van de plaquette, de kransen en de verfrommelde vleugel. Vervolgens pakt hij zijn telelens en zoomt in op de fatale bergwand. Vanaf deze kant ziet de afgeplatte Operafjellet eruit als een piramide met hellingen van vijfenveertig graden naar weerszijden. Van bruin-beige aan de voet verloopt de kleur naar antracietgrijs bij de top. De hele negenhonderd meter bestaat uit los puin, plaatselijk doorsneden door verticale rotswanden van enkele meters hoog.

Het lijkt niet onmogelijk om de berg te beklimmen. Eerst over een vooruitstekende bult omhoog, dan verder door het losse puin en diagonaal tussen een paar rotswanden door naar een graat. Er lijkt zelfs een soort spoor te lopen. Of is het een erosiegeul waar constant steenslag door naar beneden komt zetten? Eenmaal op de graat lijkt de top goed bereikbaar.

Een uitdagende klim naar een bijzondere plek, stabiel weer en vierentwintig uur licht. Tom kan werkelijk geen reden bedenken waarom hij niet zou proberen de berg te beklimmen.

Hij pakt zijn spullen en begint aan de klim. Het eerste halfuur gaat probleemloos, daarna wordt het puin steeds losser. Wat er van beneden af uitzag als een redelijke helling, blijkt plaatselijk bijna loodrecht. Hij heeft nu handen en voeten nodig om zichzelf langs de brokkelige wand omhoog te werken. Soms breekt plotseling een stuk rots onder zijn schoen af, waarbij zijn voet wegschiet en hij zich maar met moeite overeind kan houden. Geen goede plek om je evenwicht te verliezen. Als hij valt, zal hij waarschijnlijk pas een paar honderd meter lager tot stilstand komen. Zeker diep genoeg om een unieke collectie gecompliceerde botbreuken en kneuzingen op te lopen. Hij geeft zijn hersenen geen ruimte om na te denken over wat er zou kunnen gebeuren en concentreert zich volledig op zijn volgende stap.

Het spoor op twee derde van de wand blijkt nu hij er vlak voor staat toch een smalle erosiegeul, en de veiligste manier om hierdoorheen te komen is zo snel mogelijk doorklimmen. Met de behendigheid van een aap werkt hij zich op handen en voeten omhoog, tot hij boven zich plotseling een luid gerommel hoort. Geschrokken kijkt hij omhoog en ziet een flinke kei door de geul op zich afkomen. Levensgevaarlijke en onberekenbare steenslag is de Russische roulette van bergbeklimmers. In een reflex duikt hij tegen de rotswand, trekt zijn kin op zijn borst en houdt de cameratas als bescherming boven zijn schouders. Zijn reactie is goed en zou mogelijk effectief zijn als de steen maximaal vuistgroot is. Dan zou de klap waarschijnlijk een camera verbrijzelen, niet veel meer. Maar de steen die nu op hem afkomt is te groot. Te zwaar. Formaat bowlingbal. Een half MV kwadraat, schiet het door Tom heen. De bewegingsenergie in de steen is de halve massa keer de snelheid van de steen in het kwadraat. Tom was altijd al een koele rekenaar geweest, maar tijd om hier serieus te rekenen heeft hij niet.

Hij hoort de steen door de geul naar beneden ketsen, drukt zich dichter tegen de wand, kruipt in elkaar en houdt zijn adem in. Klaar om de dreun van de inslaande steen op te vangen. Tegelijk met de luchtverplaatsing langs zijn gezicht klinkt de oorverdovende knal op nauwelijks een halve meter naast zijn hoofd. Weg spattende schilfers rots snijden in zijn wang. Een lading puin schuift mee met de steen en verdwijnt met donderend geraas richting dal.

Hij laat langzaam zijn adem ontsnappen, komt overeind en veegt stof van zijn gezicht. De schade beperkt zich tot een paar schrammen en bloedende snijwondjes. Peanuts vergeleken met hoe hij eruit had kunnen zien bij een frontale botsing met de steen. Een half MV kwadraat. De impact van een botsing is vergelijkbaar met een aanrijding door een olifant op een brommer. Alleen is de kans daarop niet zo groot op Spitsbergen. Op steenslag des te meer.

Hij had natuurlijk eerder kunnen bedenken dat door straling van de zon de zuidhelling van de berg nu blijkbaar opwarmt en vastgevroren stenen loskomen. Het is zeker niet de laatste steenslag van vandaag en zijn route door de geul is niet de veiligste. Dus klimt hij nog sneller het laatste stuk naar de graat, waar hij kort pauzeert om op adem te komen, en eenmaal veilig voor steenslag klimt hij rustig de laatste driehonderd meter naar de top.

Boven gekomen ziet hij pal voor zich uit in noordelijke richting de steile rand van het plateau met rechts in de diepte het Koslådal. Ergens tussen de plaats waar hij nu staat en het vergletsjerde topje een kilometer verder moet de Toepolev tegen de Operafjellet zijn gevlogen.

Tom volgt de rand en na een paar honderd meter, daar waar de stenen verdwijnen onder een sneeuwveld, ontdekt hij tussen de keien inderdaad kleine wrakstukken. Verwrongen stukjes aluminium van hooguit een decimeter. Blijkbaar te klein om op te ruimen, want verder is er niets te zien. Geen uitgebrande romp, geen delen van een landingsgestel, geen uiteengespatte koffers. Niets anders dan een leeg bergplateau en fragmenten aluminium. Hij raapt er een paar op. Fotografeert de plek en loopt verder langs de rand van de berg tot hij bij het sneeuwveld komt dat doorloopt in de richting van een afgeronde top. Blijkbaar is de sneeuw dit jaar verder afgesmolten dan tijdens de opruimactie, want langs
de rand van het sneeuwveld liggen meer en grotere wrakstukken, sommige tot een halve meter groot.

Plotseling valt zijn oog op een doosvormig metalen voorwerp dat in eerste instantie aan een autoradio doet denken. Nieuwsgierig raapt hij het op. Aan de voorzijde is in het midden een display te zien met daaronder een paar drukknoppen: MSG, ALT, een voor Tom onbekend pictogram, CLR en ENT. Links en rechts zitten draaiknoppen met verschillende instellingen, en daarboven weer een drukknop met CRSR. Linksboven staat iets wat vermoedelijk een typeaanduiding is: BENDIX/KING KLN 90A. Hij kan zijn ogen niet geloven.

5

Tom is geen expert op het gebied van vliegtuigelektronica, maar dat is ook niet nodig. De fabrikant heeft rechtsboven een knop gemonteerd met het bijschrift GPS, PUSH ON. Hoewel hij er niet aan twijfelt wat hij in zijn handen heeft, is hij volkomen verrast door de merkwaardige vondst. Hij legt het apparaat terug zoals hij het gevonden heeft en maakt er een paar foto’s van. Vervolgens raapt hij het opnieuw op en bekijkt het aandachtig van alle kanten. Behalve dat het er gekrast en stoffig uitziet is er niets bijzonders te zien aan het satellietnavigatieapparaat uit de gecrashte Toepolev. Misschien wel het meest essentiële onderdeel van de navigatie-instrumenten uit het toestel. De gps-ontvanger moet voor het onderzoek naar de crash net zo belangrijk geweest zijn als de cockpitvoicerecorder en de datarecorder. En in plaats van bij een of ander onderzoeksinstituut op de plank ligt het nog gewoon boven op de Operafjellet. Het lijkt te stom voor woorden. Hoe is het in hemelsnaam mogelijk dat de gps-ontvanger tijdens de berging niet is gevonden?

Was hij tijdens de crash in de sneeuw verdwenen en deze zomer pas weer tevoorschijn gekomen? Te oordelen naar de grotere aluminium brokstukken die hier vlak bij de rand van het sneeuwveld verspreid liggen, is dat heel goed mogelijk. Tom besluit het apparaat mee te nemen naar Longyearbyen om het af te geven op het kantoor van de sysselmann. Praktisch gezien de enige en meest voor de hand liggende plek waar zo’n belangrijke vondst thuishoort. Hij schuift de gps-ontvanger in zijn cameratas, pakt zijn kaart en overweegt de verschillende routes voor zijn afdaling.

De route terug door de geul met levensgevaarlijke steenslag is niet aantrekkelijk om nog een keer af te leggen. Aan de noordzijde kan hij afdalen via een graat naar de Altbreen, een gletsjer die diep onder de wand rechts van hem ligt. De gletsjer lijkt van bovenaf vrij vlak en er zijn geen gletsjerspleten te zien. De sneeuw van afgelopen winter lijkt grotendeels verdwenen en het grijze ijs, bespikkeld met morenepuin, is goed zichtbaar.

Of je hoofd nu gekraakt wordt door een steen die van boven komt of door het ijs als je zelf in een spleet valt, het zou ongeveer hetzelfde voelen. Het enige nadeel van een gletsjerspleet is dat je mogelijk niet gevonden wordt en pas eeuwen later als een soort Ötzi weer tevoorschijn komt. Hij moet lachen bij het idee dat zijn gemummificeerde lijk ooit in een museum kan belanden en kiest voor de route over de graat en de gletsjer naar beneden, terug naar het Adventdalen.

Het puin ligt hier zo los dat het soms lijkt alsof de hele bergwand naar beneden schuift. Pas na een tiental meters komt de hele zaak weer tot stilstand. Met vallen en opstaan bereikt hij de gletsjer in de dalkom. Hij is blij dat hij niet heeft geprobeerd om hier omhoog te komen. Mission impossible.

De route over de gletsjer levert gelukkig geen verrassingen op en zonder problemen bereikt Tom het monument waar hij zijn klim begonnen was. Voordat hij verdergaat neemt hij er een korte pauze, drinkt een paar slokken uit zijn veldfles en haalt de gps-ontvanger uit zijn rugzak tevoorschijn. Bekijkt hem nauwkeurig aan alle kanten en probeert tevergeefs het apparaat in te schakelen. Natuurlijk is de accu volkomen uitgeput na meer dan vijftien jaar in de poolkou te hebben gelegen, denkt Tom. Of misschien werkt de ontvanger alleen als hij is aangesloten op een externe stroomvoorziening. Dat lijkt vrij logisch voor iets wat normaal gesproken in het instrumentenpaneel van een cockpit gemonteerd zit. Toch moet de informatie over de vliegroute nog vrijwel zeker ergens in het apparaat op een of andere geheugenchip zitten. Een rilling loopt over zijn rug en opnieuw schieten beelden van de rampplek in Tripoli door zijn hoofd.

Nu hij terug is op deze herdenkingsplaats, voelt het vreemd genoeg of de gps-ontvanger van lood is. Alsof al het leed van de slachtoffers en nabestaanden erin opgesloten zit. Het apparaat bevat de keiharde werkelijkheid, in 1996 digitaal vastgelegd in een tracklog. De vliegroute van de Toepolev in een reeks opgeslagen waypoints, met als laatste punt de top van de Operafjellet. Hoe is het mogelijk dat een toestel met gps aan boord tegen een berg op vliegt, terwijl die apparaten juist zijn ontwikkeld om dat te voorkomen?

Tom besluit de vondst vooralsnog niet te melden bij zijn superieuren. Hij stopt de gps-ontvanger terug in zijn cameratas en kijkt op zijn horloge. Een mooie tijd om zich te melden bij de afdeling nu hij weer binnen netwerkbereik van Longyearbyen
is. Hij scrolt door zijn lijst contacten, kiest het nummer van het energiebedrijf en wacht tot hij verbonden wordt met een ingeblikte computerjuffrouw.

‘U bent verbonden met de meteropnameservice van Energieco. Toets uw klantnummer in en sluit af met een hekje.’

Tom geeft zijn negencijferige code.

‘Ter controle vragen wij u uw postcode en huisnummer in te toetsen en af te sluiten met een hekje.’

Tom tikt de gevraagde informatie in en drukt op het hekje.

‘Scan de digitale aflezing van uw stroommeter met uw smartphone. Als u een lange piep hoort is uw meterstand correct doorgegeven.’