Van Frank van Zwol zijn verschenen:

Het Thule-incident

Klem

TOM BRANDT SERIE

Niemandsland

Schokgolf

Hoogspanning

Van de radar

Frank van Zwol

Het Thule-incident

© 2009, 2022 Frank van Zwol

Uitgeverij Wild, Akersloot

Omslagontwerp: Jolanda Linschooten

Omslagfoto: Jolanda Linschooten

Opmaak binnenwerk: Frank van Zwol

ISBN 978 90 8329 794 1

NUR 332

frankvanzwol.nl

wilderness-effect.nl

Voor dit e-book zijn geen bomen omgezaagd.

Voor Jolanda,

Als herinnering aan onze oversteek van de Groenlandse ijskap

1

8500 meter boven de Baffin Baai

21 januari 1968

Met ruim zeshonderd kilometer per uur gleden de breedtegraden onder de machtige B-52G Stratofortress met zijn zeskoppige bemanning door, terwijl die op kruishoogte door het Canadese luchtruim vloog. Buiten maakte het grauwe daglicht van januari plaats voor de duisternis van het diepgevroren poolgebied en achtereenvolgens noteerde de navigator Barham de posities op de kaart boven Labrador, Baffin Island en ten slotte boven de Baffin Baai.

Hun geheime operatie Butterknife V omvatte niet veel meer dan in enorme achtvormige lussen boven de kust van West-Groenland te cirkelen, binnen uhf-radiobereik van de luchtmachtbasis, zodat er permanent contact was. De angst dat bij een verrassingsaanval door de Sovjet-Unie een groot deel van het arsenaal van de Amerikaanse luchtmacht in één klap zou worden uitgeschakeld, was zo groot dat hun superieuren bij Strategic Air Command het Airborne Alert-programma hadden opgestart. Hierbij werd een deel van de nucleaire bommenwerpers vierentwintig uur per dag, zeven dagen van
de week, in de lucht gehouden zodat er bij een aanval op de basis direct een vergeldingsaanval kon worden ingezet op de Sovjet-Unie. Anders dan algemeen verondersteld, liep de kortste route naar de Sovjet-Unie over de Noordpool en bovendien was het luchtruim van de Sovjet-Unie vanuit het noorden eenvoudiger binnen te dringen dan vanuit West-Europa.

De Butterknife V-route die ze drie keer per week vlogen stond zo langzamerhand zowel op de vliegkaart als in Barhams geheugen gegrift. Steeds dezelfde route naar het noorden, altijd met dezelfde bewapening aan boord en volgens een rooster dat gelijkenis vertoonde met de dienstregeling van een streekbus in Alabama. Vier uur cirkelen, vervolgens een grote lus over de Baffin Baai om in de lucht bij te tanken en dan weer terug naar de achtvormige lussen boven Thule voor nog eens vier uur cirkelen. Na acht uur rondjes draaien konden ze weer terug naar het licht in het zuiden.

Na enkele uren kwamen ze binnen bereik van het radiobaken van Thule en met gebruikmaking van het radiobaken van Søndre Strømfjord berekende Barham de nieuwe koers naar de op 76 graden noorderbreedte gelegen luchtmachtbasis Thule, de meest noordelijke luchtmachtbasis van de Verenigde Staten. Van hun thuisbasis Plattsburgh NY kon je van alles vinden, maar je moest er niet aan denken om op Thule gelegerd te zijn. ’s Winters twee maanden achtereen geen minuut daglicht en temperaturen tot min veertig graden Celsius. Als je nog vijftienhonderd kilometer doorvloog stond je op de Noordpool. De navigator zette de poolkou uit zijn hoofd, draaide de radiator naast zich nog een tandje hoger en gaf de nieuwe koers door aan zijn commandant.

‘Majoor Jenkins, tweehonderd mijl naar Thule, koers nul-een-zeven.’

‘Tweehonderd mijl, koers nul-een-zeven, bedankt, Barham.’

‘Nog tien minuten naar ons operatiegebied.’

Jenkins toetste de cijfers in op het instrumentenpaneel, zag het gyrokompas inspelen op de nieuwe koers en meldde zich over de radio bij de verkeersleiding op Thule. Jenkins wierp een blik op zijn co-piloot Stone. ‘Jij eerst of ik eerst?’

Zoals gebruikelijk tijdens de eerste vier uur cirkelen boven het operatiegebied, wisselden Jenkins en Stone elkaar af als piloot, terwijl ze boordschutter Wells de gelegenheid gaven ‘om zijn benen even te strekken’ zoals ze het noemden. Om beurten konden Jenkins en Stone zo een tukje doen in de stoel van de boordschutter achter in de staart en na hun zestien uur durende vlucht toch nog redelijk uitgerust thuiskomen. Stone knikte: ‘Ga jij maar.’

‘Oké, tot zo,’ zei Jenkins. Hij ontkoppelde de intercom, stapte uit zijn stoel en liep langs de nissen van zijn bemanning en door het luik naar de corridor. Hij passeerde het bommenruim bovenlangs, waarin vier marinegrijze cilinders van vier meter en 21 centimeter lang met een diameter van 51 centimeter gemonteerd hingen. Iedere cilinder met type-aanduiding B28 was goed voor 984 kilogram thermonucleaire explosiekracht. Alles bij elkaar zeker duizend keer krachtiger dan de atoombom op Hirosjima.

Jenkins ging door het luik van de corridor naar de krappe positie van de boordschutter die zich al losgemaakt had uit zijn stoel.

‘Majoor, het boordschutterscompartiment staat geheel tot uw beschikking,’ zei Wells met een grijns.

‘Bedankt, Wells, je kunt even je benen gaan strekken.’

‘Fijn dat u de zaken hier achter in de gaten wilt houden, majoor,’ grapte Wells verder, terwijl hij naar de duisternis buiten de plexiglas koepel wees.

Jenkins keek even dreigend naar Wells, om hem geen verdere toespelingen te laten maken over de aard van hun stoelendans. Alle boordcommunicatie werd opgenomen en hoewel het niet verboden was je door het vliegtuig naar achteren te begeven, stond het slapen in de stoel van de boordschutter duidelijk niet in Jenkins’ vlieginstructies.

‘Ik zie je straks weer,’ zei hij, terwijl Wells het luik door ging richting cabine. Jenkins maakte het zichzelf zo comfortabel mogelijk in de stoel van de boordschutter en zonder zich nog ergens druk over te maken sloot hij zijn oogleden. Het begon op gewoon werk te lijken. Over een uurtje zou Wells weer terug zijn.

Navigator Barham leunde tevreden met zijn rug tegen de elektrische radiator in zijn compartiment. Van eerdere vluchten kon hij zich een dergelijke intense hitte van de kachel niet herinneren. Ondertussen begon de isolatie van de elektrische bedrading achter de kachel langzaam te smelten.

2

Radarstation dye-2, Groenland

21 januari 1968

De radar- en communicatietechnicus tuurde vermoeid naar het beeldscherm dat bij elke rotatie van de radar een groene fluorescerende streep vanuit het midden over het scherm trok. Hij had een merkwaardige baan op de meest bizarre plek ter aarde die een mens zich kon voorstellen. De controlekamer waarin hij zich bevond was ongeveer zes bij zes meter en werd voornamelijk gevuld door de twee radarschermen, geflankeerd door indrukwekkende controlepanelen en verbindingsapparatuur. Vanzelfsprekend had uitsluitend geautoriseerd personeel toegang tot dit kloppende hart van het Distant Early Warning Station, of kortweg dew-line-station. Vierentwintig uur per dag, zeven dagen per week, werd hier het luchtruim boven Groenland gecontroleerd op binnendringende vijandelijke objecten, teneinde tijdig te kunnen reageren op een mogelijke Russische aanval met vliegtuigen of raketten. Zolang de radartechnicus wakker bleef en de enorme an/fps-30 radar zijn rondjes draaide in de twintig meter brede kunststof koepel boven op het gebouw, kon Amerika rustig slapen.

dye-2 was een van achtenvijftig stations op de dew-line, een aansluitende keten van waarnemingsstations over het noorden van Alaska, Canada, Groenland en IJsland. In die zin was dye-2 nog niet zo heel bijzonder, maar de plaats was werkelijk bizar. Boven op het kilometers dikke gletsjerijs van Groenland, op een plek waar de temperatuur ’s winters regelmatig wegdook naar veertig graden onder nul, waar windsnelheden gemeten waren van meer dan honderdvijftig kilometer per uur en waar gemiddeld een meter sneeuw per jaar viel. De dichtstbijzijnde nederzetting was de tweehonderd kilometer verder, aan de westkust gelegen luchtmachtbasis van Søndre Strømfjord.

dye-2 was compleet op zichzelf aangewezen, maar was daar dan ook volledig toe uitgerust. Op de bovenste verdieping van het met zwarte kunststof beklede gebouw, bevonden zich behalve de radarcontrolekamer, ook de verbindingskamer, de generatorruimte en de kantoren. Op de verdieping daaronder lagen de slaapvertrekken van het hogere personeel, de ontspanningsruimte en de dokterskamer. Op de onderste verdieping bevonden zich het restaurant, de slaapvertrekken van het lagere personeel, de voorraadkamers, de opslagruimten en de werkplaatsen. Buiten het gebouw waren onder het ijs immense brandstoftanks aangebracht om de generatoren te voeden en aan de noordoostzijde van het gebouw kon sneeuw naar binnen worden getakeld voor de watervoorziening middels een draglinebak aan een honderd meter lange staalkabel. Het tweeënhalfduizend ton zware gebouw van vijfendertig bij veertig meter rustte tien meter boven het sneeuwoppervlak, op een metalen frame dat gedragen werd door stalen pijlers die verticaal door het gebouw heen staken. De acht stalen pijlers stonden weer op holle buizen die zich diep in het blauwe gletsjerijs boorden. Om het gebouw boven de jaarlijks ophopende sneeuw uit te houden, kon het hydraulisch op zijn poten opgekrikt worden, wat sinds de bouw in 1959 al drie keer gebeurd was. Door de radarkoepel boven op het gebouw, de laterale radars aan de zijkanten en de vrijwel vierkante constructie, had het gebouw meer weg van een ruimtevaartuig dan van een waarnemingspost.

De radartechnicus in het hart van dit curieuze gebouw was wakker en zag een groene echo oplichten aan de linkeronderkant van het beeldscherm. Waarschijnlijk was het een B-52 waarvan het vluchtschema bekend was. Stipjes die uit het zuiden kwamen waren minder verontrustend dan stipjes uit het noorden, maar niettemin noteerde hij de waarneming in het logboek en nam contact op met zijn collega in de radarkamer op Søndre Strømfjord. Hij pakte de handset van het paneel rechts naast het scherm en haalde een paar schakelaars over om de radioverbinding in te schakelen.

3

8500 meter boven West-Groenland

21 januari 1968

Ze waren net aan hun vierde lus bezig en bevonden zich op negentig kilometer ten zuiden van Thule met onder zich het bevroren kustgebergte. Boven zijn kaartentafel vulde Barham een mok vol dampende koffie uit een thermosfles. Je moest toch iets doen om een beetje helder te blijven bij het repeterende rijtje koersen dat gevlogen werd. Om de een of andere reden rook de koffie anders dan anders.

‘Hé, Wells, ruikt die koffie van jou ook naar plastic?’ riep hij naar de boordschutter.

‘Zeker je afwasborstel in je thermosfles laten zitten.’

‘Geen geouwehoer, blijf bij je werk, mannen,’ onderbrak Stone hen.

Door de combinatie van warmte van de kachel, de weerstand in de elektrische bedrading en het defecte relaisblok waarin ze gemonteerd waren, werd het plastic omhulsel van de koperdraden steeds zachter totdat het begon te bubbelen. Het plastic van de twee draden begon met elkaar te versmelten en vloeide weg, waardoor het rode koper bloot kwam te liggen. De steekvlam waarmee de stroom kortsluiting maakte, zette ogenblikkelijk het isolatiemateriaal in brand en een vettige zware rook kwam uit de kachel zetten. Barham was nauwelijks halverwege zijn mok koffie toen de walm zijn neus bereikte.

‘Shit, rook uit de kachel,’ riep hij. ‘Wells, de brandblusser, snel!’

Wells rukte de brandblusser uit zijn houder en trok de borgpin uit de handgreep. ‘Barham opzij, nu!’ riep hij terwijl hij de spuitmond op de elektrische radiator richtte. Barham dook van zijn werkplek, waarbij de resterende koffie over de kaartentafel vloog. Wells drukte de handgreep in en blies in luttele seconden de poederblusser leeg op de praktisch gesloten radiator. Pas toen de spuitmond zijn laatste adem uitblies, begon Wells zich te realiseren dat deze actie zinloos was geweest. De oorzaak van de rookontwikkeling zat achter de kachel en was met de blusser onbereikbaar.

Het isolatiemateriaal smeulde in snel tempo verder, door de sparing in het schot waartegen de kachel was gemonteerd, naar de bundels elektriciteitskabels in de kabelkoker die naar achter in het toestel voerde. Het smeltende plastic ontwikkelde nog meer warmte en achter de kachel begon het plastic verder te bubbelen en te vloeien.

‘Stone, we krijgen de rookontwikkeling niet onder controle.’

‘Probeer de grote blusser hier uit de cockpit, we keren om naar Thule en maken een noodlanding.’

Stone draaide het toestel naar het noorden, begon gelijkmatig af te dalen, meldde de problemen met rookontwikkeling in de cabine bij de verkeerstoren in Thule en riep Jenkins op via de intercom. ‘Jenkins, meld je, we hebben problemen.’

Geen reactie.

‘Jenkins, meld je, Jenkins meld je, we hebben problemen.’

Hoe of wat Stone ook riep in de intercom, er kwam geen reactie.

Veertig meter verder merkte Jenkins niet dat hij iets verder achterover in de stoel van de boordschutter werd gedrukt door de ingezette afdaling. Onwetend over wat zich vlak bij hem afspeelde, sliep hij rustig verder tot Wells hem weer zou komen aflossen.

Wells stond ondertussen nog beteuterd naar de lege rode cilinder te kijken, maar de boordwerktuigkundige liet er geen gras over groeien, haalde de grote brandblusser uit de cockpit en stormde naar de steeds heviger rokende en stinkende kachel. Het achterste deel van het compartiment stond inmiddels vol zwarte rook en zonder zuurstofmasker was de lucht eigenlijk niet meer te harden. Hij trok de pin uit de handgreep en spoot net als Wells eerder had gedaan de grote cilinder volledig leeg op de praktisch gesloten kachelradiator. Gefrustreerd door zijn stommiteit riep hij in de intercom: ‘Stone, we krijgen de rookontwikkeling niet onder controle.’

‘Dat is geen nieuws,’ antwoordde Stone onderkoeld. ‘Barham, afstand naar Thule graag. Wells, check de verbinding met Jenkins.’

De rook walmde nu zo zwaar uit de kachel dat het zicht in het achtercompartiment werd belemmerd. Barham zette zijn zuurstofmasker weer op en controleerde met tranende ogen de radiobakens. Hij veegde het witte bluspoeder van de kaartentafel, las hun positie van de kaart af en gaf hem door.

‘Thule, 31 mijl pal noord.’

Op dat moment trad de brandmelder in werking en werd het compartiment rood knipperend verlicht terwijl een gierende sirene afging waardoor horen en zien je verging. De boordwerktuigkundige was in luttele seconden zijn frustratie te boven over het nutteloos leegspuiten van de tweede poederblusser. Hij besefte dat de rookontwikkeling van achter de radiator kwam en dat de radiator van de wand gesloopt moest worden om de brandhaard te bereiken. Op de tast begon hij aan de radiator achter Barham te rukken, maar hoe hij ook trok, er was met geen mogelijkheid beweging in te krijgen. Om de inmiddels laaiend hete radiator los te krijgen had hij zijn gereedschap nodig. Door de dichte rook ging hij op de tast terug naar zijn eigen nis voor steeksleutels. Halverwege botste hij tegen Wells, die – ook op de tast – op weg was naar het luik naar de corridor om majoor Jenkins te alarmeren. Beiden inhaleerden ze de zware rook en ze moesten eerst hun zuurstofmaskers weer aankoppelen om hun hortende en stotende ademhaling onder controle te krijgen.

Achter in het toestel schoot Jenkins overeind toen de brandmelder afging. Hij merkte dat het toestel een daling had ingezet en riep ogenblikkelijk in zijn intercom: ‘Stone, situatierapport.’ Toen het stil bleef in zijn koptelefoon zag hij tot zijn schrik het loshangende snoer van zijn intercom. Snel plugde hij in en riep opnieuw Stone op. ‘Stone, meld je,’ brulde Jenkins in de intercom. Zijn woorden bleven echter steken in de smeulende kluwen draden in de kabelkoker achter de kachel, die op dat moment met grof geweld werd aangevallen door de boordwerktuigkundige. Barham kon door de rook slechts nog met moeite zijn instrumenten aflezen. Ook in de cockpit werd de rook intussen ondraaglijk en Wells zoog zich in doodsangst vast aan zijn zuurstofmasker.

‘Wells, haal Jenkins, verdomme,’ riep Stone.

‘Geen doorkomen meer aan, meneer.’

‘Stone, Thule elf mijl noord,’ onderbrak Barham hen, maar Stone kon het verder zonder die informatie stellen want in de duisternis zag hij de lichten van de landingsbaan van Thule opdoemen. Stone meldde zich bij de verkeersleiding en zette een draai in om de basis vanuit het oosten aan te vliegen.

Achter in het toestel had Jenkins geen situatierapport meer nodig om te begrijpen wat er aan de hand was. Hij klom het boordschutterscompartiment uit en opende het luik naar de corridor. Zwarte rook benam hem de adem, maar vastbesloten om zijn bemanning te bereiken benutte hij het dunne laagje schone lucht vlak boven de vloer, en kruipend schoof hij naar voren. Achter Barham was de kachel inmiddels losgekomen van de wand en de boordwerktuigkundige stak de spuitmond van de volgende blusser door de sparing om de smeulende en brandende massa erachter tot bedaren te brengen. Als een lasser die door zijn masker kijkt, zag hij vaag door de rook een blauwe steekvlam toen de spuitmond de gloeiende draden raakte en kortsluiting veroorzaakte. De landingsbaan van Thule lag op dat moment minder dan tien kilometer voor hen uit en terwijl Stone de stuurknuppel verder van zich af duwde om het laatste stuk verder te dalen, merkte hij dat de rolroeren niet meer reageerden en het vliegtuig onbestuurbaar doorvloog. Het licht in de cockpit flikkerde even en bleef toen uit.

Hoe verder Jenkins door de corridor naar voren schoof hoe dichter de rook werd, totdat hij echt geen verse lucht meer in zijn longen kreeg en het licht uitviel. Hij besefte dat de cockpit onbereikbaar was geworden en hij achteruit terug moest naar de boordschutterspositie. Snel naderden ze de lichten van Thule, maar Stone besefte dat hij het toestel nooit aan de grond kon zetten. Hij ramde op de alarmknop en commandeerde door de intercom zijn bemanning het toestel te verlaten. Noch de alarmknop, noch de intercom functioneerde en snel haalde hij een laatste diepe teug uit zijn zuurstofmasker, trok het voor zijn gezicht weg en brulde ‘SCHIETSTOEL – SCHIETSTOEL’ naar achteren.

4

Hamburg

3 september 2006

Heike Ditrichs ogen vielen bijna dicht, maar nu ze eenmaal begonnen was kon ze onmogelijk stoppen. Natuurlijk had ze de film gezien. Hij was indrukwekkend. De kracht, de gedrevenheid en overtuiging die uit de woorden van Al Gore spraken waren overweldigend. Je werd er volledig door meegezogen en na het zien van de film kon je maar één conclusie trekken: die man heeft gewoon gelijk. De geschetste scenario’s over de opwarming van de aarde als gevolg van het broeikaseffect waren onvoorstelbaar en realistisch tegelijk. Ze draaide zich om, keerde de lege plek in bed naast zich de rug toe, sloeg een bladzij om en probeerde tegen haar vermoeidheid in verder te lezen.

Heike genoot van haar onafhankelijkheid. Drie weken eerder had ze Bruno het appartement waar ze vijf jaar hadden samengewoond uitgebonjourd. Het was allemaal te makkelijk gegaan. Te vanzelfsprekend. Ze hadden elkaar ontmoet tijdens hun studie. De sportieve, blonde studente psychologie Heike en de amicale student bedrijfseconomie Bruno. Met haar halflange blonde haar, haar getrainde lichaam en aanstekelijke lach was ze een uitdaging op zich voor alle mannelijke studenten. Omgekeerd gold hetzelfde voor Bruno. Met zijn brede schouders, donkere krullen en vlotte babbel dwarrelden studentes om hem heen als vlinders om een buddleja in augustus. In het tweede jaar op de universiteit was Heike, zeer tegen de zin van haar ouders, met haar studie psychologie gestopt. Het vooruitzicht om de rest van haar leven te slijten in spreekkamertjes en onderzoeksbureaus met niets anders dan de gedachtekronkels van mensen botste met haar drang naar reizen en avontuur. Ze stapte over op journalistiek. Ze zag meer in het dynamische bestaan van journalist. Overal met je neus bovenop staan. Iedere dag wat nieuws. En vooral niet alleen maar de hele dag op kantoor. Na hun studie vonden ze allebei een baan in Hamburg. Heike als journaliste en Bruno bij een groot accountantskantoor. Hun kring van studievrienden dunde langzaam uit en in de schaarse vrije tijd naast hun werk trokken ze steeds meer hun eigen plan. Heike liep drie keer per week hard en in het weekend ging ze steevast een dag de stad uit met de mountainbikeclub. Bruno leek vooral voor zijn werk en carrière te leven en zijn enige sportbeoefening bestond uit twee keer per week een uurtje sportschool. Heike snapte daar helemaal niets van. Wat was er in hemelsnaam aan om in een hel verlicht, muf gebouw met spiegels, aan apparaten te trekken die in een middeleeuwse martelkamer niet hadden misstaan? Waarom zou je in andermans zweetlucht gaan trainen, terwijl je net zo goed op je mountainbike door het bos kon crossen? Als je de hele dag had binnengezeten voor je werk was er toch niets zo verfrissend als een uurtje in de buitenlucht sporten. De afgelopen maanden was Bruno steeds iets later teruggekomen van de sportschool, maar dat uitte zich niet in een toegenomen spiermassa. Integendeel. Bruno begon voor haar gevoel wat vadsig te worden. Toen ze er op een gegeven ogenblik achter kwam dat het niet zozeer de sportschool was die zijn interesse had, maar vooral de barjuffrouw, had ze meteen spijkers met koppen geslagen en Bruno de deur uitgezet. Het had even geduurd voor het kwartje bij hem gevallen was, maar uiteindelijk had ook hij ingezien dat ze eigenlijk niets gemeen hadden. Nog één keer was hij langs geweest om zijn spullen op te halen. Daarna was hij bij zijn broer ingetrokken. Vanaf dat moment was het haar appartement. Heike voelde zich weer vrij. Vrij om haar eigen plannen te maken, haar eigen dingen te doen zonder eeuwig overleg en compromissen. Ze maakte plannen voor een grote reis die ze wilde maken. Met Bruno was ze een keer op reis geweest. Na hun studie waren ze twee maanden gaan backpacken in Thailand en Indonesië. Hun vrienden noemden het een wereldreis. Voor Bruno was het een ultiem avontuur geweest dat je een keer in je leven moest meemaken. Een periode die je daarna afsloot. Achter je liet, als een onderdeel van je jeugd. Daarna begon je echte leven van werken en carrière maken. Een huis kopen, kinderen krijgen. Bruno had zijn levensreis al gepland. Heike had duidelijk andere plannen. De reis naar Azië was nog maar een begin geweest. Voor haar was de wereld veel groter dan de platgelopen backpackersroutes die de Lonely Planet-generatie afliep. Er was weinig ‘lonely’s’ te ontdekken. In iedere volgende plaats kwamen ze steeds dezelfde twintigers weer tegen die naar dezelfde goedkope hostels gingen en naar dezelfde populaire bars en restaurants die keurig beschreven waren in dezelfde Lonely Planet-gidsen. Hoe mooi de bestemmingen ook waren, voor haar was het gewoon lowbudgetmassatoerisme. De reizen die Heike in haar dromen bedacht lagen weg van de gebaande paden. Ze wilde nu echt haar eigen plan trekken. Weg van de meute. Nu ze het appartement in haar eentje moest bekostigen zou ze echter langer moeten sparen om een poos weg te kunnen en ze had een hekel aan plannen uitstellen. Eigenlijk was het al veel te laat en moest ze nodig gaan slapen. Van wie moest ze dat? Van helemaal niemand! Ze genoot weer even van de ruimte in bed, maar bedacht tegelijkertijd dat ze nog steeds koude voeten had, waar ze vroeger nooit last van had. Ze sloeg weer een bladzijde om, in een poging aan een nieuw hoofdstuk te beginnen.

Op het spoor van extremen

Je kunt veldstudies lezen, praten met wetenschappers en je over grafieken buigen, maar iets met eigen ogen zien zegt toch het meest.

Ze las de zin nog een keer. En nog een keer, maar haar ogen waren inmiddels te zwaar om open te houden. De woorden drongen niet meer tot haar door. Half slapend klapte ze An Inconvenient Truth dicht en gooide het op het lege kussen naast zich. In haar diepe slaap vloog ze de halve wereld over, niet gehinderd door geldgebrek, mannen of broeikasgas.

5

Hamburg

4 september 2006

Rammelend sloten de schuifdeuren zich en met een schokje zette de metro zich in beweging. Heike had nog net een zitplaats kunnen bemachtigen en keek even om zich heen. Langzaam genoeg om haar omgeving goed in zich op te nemen en snel genoeg om niemand te irriteren. Iedere ochtend dezelfde tijd en iedere ochtend dezelfde gezichten. De werkende klasse op weg naar het centrum. Overwegend kantoorpersoneel, bankmedewerkers, ict’ers en winkelbedienden. Soms probeerde ze aan de hand van hun kleding mensen te plaatsen in een bedrijf, in een functie. Het bijbehorende salaris te schatten. Of ze wel of niet getrouwd waren. Het zou wel een overblijfsel
zijn van het jaartje psychologie. Ze had toen een dergelijke praktijkopdracht gehad om mensen in het openbaar te observeren. Sindsdien had ze er een soort hobby van gemaakt. Merkkleding of confectiespul, gepoetste schoenen of sneakers, handtasjes, attachékoffers of rugzakken. Natuurlijk keek ze altijd of er nog aantrekkelijke mannen tussen zaten. Gek genoeg deed ze dat toen ze nog met Bruno samenwoonde meer dan de afgelopen weken. Misschien had ze gewoon even schoon genoeg van mannen. Ze merkte dat een jongen schuin tegenover haar aandachtig haar profiel bestudeerde via de spiegelende ruit. Ze richtte haar blik even naar buiten, waar uiteraard niets te zien viel. De jongen wendde zijn blik af en Heike keek naar haar eigen verschijning. Ze paste keurig in de omgeving van mensen op weg naar hun werk. Schoon en fris, verzorgd uiterlijk. Klaar voor een nieuwe week op kantoor. Ze haalde het boek uit haar tas en zocht waar ze de avond daarvoor gebleven was. Ze bladerde door en kwam weer langs de passage met satellietbeelden die de gevolgen van het afsmelten van de grote ijskappen illustreerden. Eerst de foto’s van het terugtrekkende noordpoolijs en het afsmelten van de Groenlandse ijskap. Als ze het goed las zou de zeespiegel zes meter stijgen als het water dat was opgeslagen in het gletsjerijs op Groenland vrij zou komen. Op de volgende pagina’s waren de gevolgen hiervan in beeld gebracht met gemanipuleerde satellietfoto’s, waarin de geprognosticeerde zeespiegelstijging was gemonteerd. Half Bangladesh zou onder water verdwijnen. De Amerikaanse staat Florida zou voor de helft onder water verdwijnen. Het waren alarmerende foto’s. Hoe snel dit proces zich zou voltrekken was natuurlijk niet goed te voorspellen. Als ze Al Gore moest geloven, lag het er vooral aan wat de mensheid de komende decennia zelf met de planeet aarde zou doen. Zouden we alles op alles zetten om het tij te keren en onze tot dusver ongelimiteerde uitstoot van het broeikasgas kooldioxide weten in te dammen, of zouden we doorgaan met het verstoken van fossiele brandstoffen en daarmee het klimaat met toenemende snelheid doen veranderen? Maar klopte het door Al Gore geschetste toekomstbeeld eigenlijk wel? De psychologie achter de diashow van Al Gore was subliem geweest. De timing was perfect. Precies op het moment dat de Amerikaanse president Bush internationaal weinig waardering oogstte met zijn oorlogsretoriek, werd verguisd om de inval in Irak op grond van nooit aangetoonde massavernietigingswapens en hij hardnekkig weigerde het Kyoto-protocol te ondertekenen, had de wereld dringend behoefte aan een nieuwe charismatische leider. Met zijn overtuigende presentatie en uitstraling, de sprekende satellietfoto’s en zijn bezorgde beschouwingen over de toekomst van zijn kinderen trok Al Gore een miljoenenpubliek naar de bioscopen. Het klimaat was opeens weer hot en in heel West-Europa een belangrijk politiek item.

In gedachten wreef Heike met haar vingers even over haar oorbel. Er vielen een paar zandkorrels op de bladzijden van haar boek. Ze blies ze weg en glimlachte. Niemand van de mensen in de metro zou haar herkend hebben als ze haar gisteren tegengekomen waren op haar mountainbike. Strakke tight, felgekleurd bikeshirt, handschoenen, helm, sportbril. Een stralende glimlach onder de vastgeplakte modder, genietend van een downhill over een slingerend pad. Eigenlijk was mountainbiken veel leuker dan werken. Jammer dat je er niet van kon leven. Door de week was ze journaliste. Zo richtte ze haar aandacht weer op het boek. Was er een vinger achter het verhaal te krijgen? Klopte het allemaal wel? Waren er niet te veel aannames die als feit gepresenteerd werden? Er zat op zijn minst een artikel in de grondige analyse van An Inconvenient Truth. Ze probeerde zich Hamburg voor te stellen met een zes meter hogere zeespiegel. Het havengebied en een groot deel van de stad zouden onder water staan.

Nederland voor de helft onder water. Ze herinnerde zich de werkweek van de middelbare school nog. Met de bus naar Amsterdam. Onderweg waren ze over de Afsluitdijk gereden. Een van de grote waterbouwkundige werken van de vorige eeuw, waar de Nederlanders internationale faam mee verworven hadden. Hoe lang lag die dijk er ook alweer? Vijftig jaar? Honderd jaar? Ze wist het niet meer precies. Verder naar Amsterdam waren ze door polders gereden die nu al onder de zeespiegel lagen en eeuwen geleden met windmolens waren leeggemalen. Als de zeespiegel zes meter zou stijgen, kwam dan half Nederland onder water te staan? Hoe snel zou het stijgen van de zeespiegel gaan? Decennia? Een eeuw? Langer? Als het een geleidelijk proces was zouden de Nederlandse waterbouwkundigen er ongetwijfeld iets op verzinnen. Eeuwen geleden konden ze met windmolens al meren leegmalen. Decennia terug waren alle Nederlandse zeearmen voorzien van dammen en stormvloedkeringen. Het leek erg onwaarschijnlijk dat de ingenieurs niet in staat zouden zijn de dijken zes meter te verhogen. Het zou een megaproject zijn. Het zou miljarden kosten, maar waarom zou het niet kunnen? Feitelijk was het voor de westerse wereld meer een politiek en economisch probleem dan een technisch vraagstuk. Het ging uiteindelijk gewoon over geld.

Anders lag het natuurlijk voor de ontwikkelingslanden. Bangladesh bijvoorbeeld werd al sinds mensenheugenis geteisterd door overstromingen en dat zou in de toekomst niet beter worden. Het land kon zich onmogelijk wapenen tegen een stijgende zeespiegel. Dat had het land nog nooit gekund. De gemiddelde werknemer in Bangladesh verdiende omgerekend nog geen € 250 per jaar. Zelfs zonder stijgende zeespiegel kan men daar in figuurlijke zin nauwelijks het hoofd boven water houden.

Al met al was er genoeg te schrijven over het thema. Heike zou vanochtend in het redactieoverleg voorstellen een artikel te wijden aan de achtergronden van Al Gore’s boodschap. Ondertussen was ze aangeland bij het hoofdstuk waar ze gisteren bij in slaap was gevallen.

Je kunt veldstudies lezen, praten met wetenschappers en je over grafieken buigen, maar iets met eigen ogen zien zegt toch het meest.

Verdomme, waarom had ze dat niet eerder bedacht. Twee vliegen in een klap. En een mooie reis maken en een artikel over de klimaatverandering schrijven vanuit eigen beleving. Met het citaat van Al Gore in de hand moest ze haar chef kunnen overtuigen van het nut van zo’n reis. Ze moest natuurlijk wel zorgen voor een reis waarbij ze op overtuigende wijze de klimaatverandering kon zien en beschrijven, maar dat moest mogelijk zijn. Haar vingers jeukten om op internet te gaan speuren. Eerst een goed plan bedenken en het met haar chef regelen.

De metro was gestopt bij haar bestemming, station Messberg. De deuren schoven open en Heike voegde zich in de stroom mensen die vanuit het station de stad ingeperst werden. Boven aan de trap van de metro sloeg ze linksaf, stak het fietspad langs de Willy Brandt Strasse over en liep zo het omvangrijke kantorencomplex van Spiegel-Verlag binnen, waar ze vrijwel direct aan kon schuiven in het maandagochtendoverleg.

Tijdens de redactievergadering hield Heike overwegend haar mond en ze had alleen gereageerd als haar rechtstreeks iets gevraagd werd. Haar hoofd zat te vol met rampzalige klimaatscenario’s en avontuurlijke reizen om actief bij te dragen aan het overleg.

‘Goed, mensen, de rondvraag.’

Heike schrok weer op uit haar overpeinzingen.

‘Heike nog iets?’ vroeg haar chef.

‘Eh nee, niet direct. Ik werk nog aan een voorstel, maar als ik het iets concreter heb kom ik vanmiddag graag even langs om het te bespreken.’

Haar chef knikte instemmend en richtte zijn blik op de collega naast haar. Vijf minuten later was het werkoverleg ten einde en schoof ze achter haar computer. Zes meter zeespiegelstijging. Dat was nogal wat. Het moest toch een niet al te ingewikkelde rekensom zijn om te controleren. Met een paar muisklikken had ze de oppervlakte van Groenland uit Wikipedia op haar beeldscherm getoverd.

Ruim 2,1 miljoen vierkante kilometer. Het was vrijwel volledig met ijs bedekt en de ijskap was op het hoogste punt drie kilometer dik. Als ze voor het gemak eens rekende met een gemiddelde dikte van 1,5 kilometer, dan lag er 2,5 miljoen kubieke kilometer ijs op Groenland. Als dat afsmolt kon je de zeespiegelstijging eenvoudig uitrekenen door het te delen door de oppervlakte van de oceanen. Was het niet twee derde van de aarde dat uit water bestond? De oppervlakte van de aarde was eenvoudig, 2 x pi x de straal van de aarde. Of nee, dat was de oppervlakte van een cirkel. Ze streepte de krabbels op het kladpapier door. De aarde was een bol, dus pi x de straal in het kwadraat. Hoe kon ze nu weten wat de straal van de aarde was. Tjonge, dat haar wiskunde van de middelbare school zo ver weggezakt was dat ze dit niet gewoon kon narekenen. Ze had het aan Bruno kunnen vragen. Die had thuis binnen vijf minuten een spreadsheet op zijn laptop getoverd waarin hij de zeespiegelstijging afzette tegen de temperatuurstijging, compleet met tijdbalken en taartpuntdiagrammen. Verdomme, waarom zat ze nu op haar werk aan Bruno te denken. Bruno was over. Uit.

‘Zo, eindexamen wiskunde?’ klonk een stem achter haar.

Manfred natuurlijk weer. Ze rook de knoflooklucht door zijn aftershave heen.

Sinds ze twee weken terug over de breuk met Bruno aan haar collega’s had verteld, kwam hij bijna iedere dag wel ‘toevallig’ bij haar langs. Of hij nog iets voor haar kon doen en zo. Bla bla bla. Hij hoopte duidelijk op een afspraakje buiten werktijd. Getverderrie. Ze had helemaal geen zin in Manfred. Meestal bekte ze hem zo lomp mogelijk af. Helaas had hij daar blijkbaar geen last van want iedere dag probeerde hij het weer.

‘Nee, klimaatverandering. Ik probeer het rekensommetje van Al Gore over de zeespiegelstijging na te rekenen.’

‘Dat lijkt me niet zo heel ingewikkeld, zal ik het even voor je uitwerken?’

‘Sorry, Manfred, ik denk niet dat je dat gaat lukken met je diploma Hogere Kleuterschool. Ik doe het zelf wel even.’

Manfred begreep dat maandagochtend niet de beste ochtend was en verdween naar zijn eigen bureau. Heike puzzelde nog even door op haar rekensommetje, maar de uitkomsten leken van geen kant te kloppen. Was Al Gore nu een bedrieger, of kon ze gewoon niet goed rekenen? Ze bladerde nog een poosje door An Inconvenient Truth, op zoek naar zwakke plekken in het verhaal. Ze verifieerde op internet de in het boek aangehaalde onderzoeken, rapporten en instituten, maar die bleken stuk voor stuk allemaal te bestaan. Opnieuw leek er geen speld tussen te krijgen. Zelfs de uitstoot van kooldioxide bij de productie en verspreiding van het boek was gecompenseerd. Een klimaatneutraal boek. Tja, als je een ongemakkelijke boodschap wereldkundig maakte, moest het wel overtuigend gedaan worden en daar was Gore tot in de kleinste details in geslaagd.

Ze besloot haar aandacht te richten op het plan dat ze eerder had bedacht. Met eigen ogen de klimaatverandering gaan bekijken en daar verslag van doen. De hele ochtend bracht ze door met internetten. Maakte soms wat aantekeningen, sloeg wat pagina’s op bij haar favorieten en belandde tegen de middag op de website van een Deense organisatie, Grønlandix, die tochten op Groenland organiseerde. ’s Zomers met zeekajaks tussen de drijvende ijsbergen en in het voorjaar op langlaufski’s over de ijskap. Ze klikte op de knop about us en las verder.

6

Tasiilaq, Oost-Groenland

17 september 2006

Lars en Tobias naderden de haven. Ze waren de hele dag onderweg geweest over het spiegelende azuurblauwe water tussen de ijsbergen van Kong Oscars Havn, de inham waaraan Tasiilaq lag. Hun ranke felgekleurde zeekajaks trokken een kleine rimpelende golf achter zich aan, die de kleinere ijsbrokken die om hen heen dobberden even deed schommelen. Het was nog middag, maar de hemel verkleurde al pastel. De laatste zonnestralen van de dag raakten de kleurig geschilderde houten huisjes van Tasiilaq. De dagen werden in rap tempo korter en het zou niet lang meer duren voor het fjord acht maanden werd afgedekt met een dikke laag ijs. Het seizoen was achter de rug. Lars had met zijn outdoorbedrijf Grønlandix de hele zomer toeristen gegidst die met zeekajaks langs de ruige kust van Oost-Groenland trektochten hadden gemaakt. Meestal onderweg kamperend, soms op bezoek bij de kleine jagersnederzettingen in de omgeving. Bij de meeste tochten werd de bagage vervoerd door de motorboot van Tobias, die ook de stromingen van het drijfijs in de gaten hield en indien nodig Lars met zijn groep kajakvaarders naar open water kon dirigeren. Ze werkten al samen sinds Lars zeven jaar geleden de dienst verlaten had. Daarvoor was Lars pelotonscommandant geweest bij de mariniers en had hij in een vlaag van jeug-
dig enthousiasme besloten om zich aan te melden voor de Sirius-patrouille. De Deense militaire elite-eenheid die met sledehonden langs de kust van Noordoost-Groenland patrouilleert. Het was meer een weddenschap geweest: ‘Wedden dat je het niet durft!’ ‘Wedden dat je toch niet goedgekeurd wordt!’ hadden zijn maten gebruld. Moest je net tegen hem zeggen. Natuurlijk kon hij het en dat zou hij laten zien ook. Tijdens de keuringen had hij met geen woord gerept over de weddenschappen die er over zijn selectie waren afgesloten, maar na een lange reeks psychologische tests, gesprekken en fysieke keuringen was hij aangenomen. Zijn toenmalige vriendin kon maar niet begrijpen dat Lars vrijwillig koos voor twee jaar isolement bij Sirius op Groenland en was bij hem vertrokken op de dag dat hij door de laatste keuring kwam. Lars had er niet lang om getreurd. Hij hoefde zich geen zorgen meer te maken of ze nog op hem zat te wachten als hij na twee jaar weer terugkwam uit Groenland. Hij hoefde niet wekelijks een ellenlange brief te schrijven. Geen bindingen, geen verplichtingen.

Gedurende zijn tijd bij Sirius was hij volledig in de ban geraakt van de arctische wildernis en Groenland werd zijn nieuwe liefde. Na de Sirius-periode was de terugkeer naar zijn oorspronkelijke functie hem zwaar gevallen. Binnen een halfjaar had hij er genoeg van en had hij besloten de dienst te verlaten. Hij zou gaan doen wat hij het liefste deed: buiten in de natuur zijn. Op Groenland. Hij begon zijn outdoorbedrijf Grønlandix. En sinds die tijd werkte hij samen met Tobias. Ze waren goed bevriend geraakt en de gezamenlijke kajaktocht was hun afsluiting van het zomerseizoen. Ze waren de haven op een honderdtal meters genaderd en Lars liet zijn boot uitdrijven. Hij keek lachend naar Tobias. Ze wisten allebei wat er nu ging gebeuren.

‘Jij eerst of ik eerst?’ vroeg Tobias.

‘Watje,’ zei Lars en hij liet zijn kajak naar de bakboordzijde omslaan. Een fractie van een seconde later lag hij op zijn kop onder zijn boot. Met zijn knieën had hij zich schrap gezet tegen de binnenzijde van het dek, zodat hij ondersteboven perfect in de kuip bleef zitten. Het spatzeil, dat nauw om de kuiprand en rond zijn lichaam sloot, voorkwam dat het ijskoude zeewater de boot vulde. Het water was rond het vriespunt. Alleen het zeezout en de stromingen hielden het nog vloeibaar. Het ijswater veroorzaakte een klap op zijn hoofd die zijn evenwichtsorganen ontregelde, maar Lars wist precies waar hij was. Hij bracht de peddel evenwijdig aan de rand van de boot en schoof het rechterpeddelblad naar voren. Met de snelheid die hij nog had van het omslaan zette hij een beetje kracht op zijn peddel die hij een soepele boog over het wateroppervlak liet beschrijven. Hij kantelde de boot met zijn heupen, rolde zijn lichaam zijwaarts en trok als laatste zijn hoofd uit het water. Binnen vier seconden zat hij weer rechtop in zijn boot. Hij snoof het zoute water uit zijn neus terwijl zijn hoofd bonkte van de kou.

‘Nou, waar wacht je nog op?’ vroeg hij aan Tobias.

Tobias legde de peddel in zijn nek met zijn ellebogen er losjes overheen geslagen. Liet zich omslaan en draaide net zo makkelijk weer overeind, zonder de peddelsteel met zijn handen aan te raken. Het was slechts een van de vele varianten op de eskimorol die Tobias in huis had. Volgens Lars kon Tobias zijn kajak zelfs nog zonder peddel, alleen met zijn oren overeind draaien, maar zijn Inuitvriend was zo ongeveer in een kajak geboren. Ze rolden beiden nog een paar keer en voeren toen het haventje binnen. Zwijgend borgen ze de kajaks op in de roestige zeecontainer, sloten de deuren en een beetje weemoedig klikte Lars het hangslot dicht. Met hun drysuits nog aan liepen ze terug naar de houten hut van Tobias.

‘Het zit er weer op,’ zei Lars eenvoudig.

‘Wanneer kom je weer terug?’ vroeg Tobias.

‘In het voorjaar. Ik heb in april twee korte skitochten hier in de omgeving gepland en in mei de grote oversteek naar Kangerlussuaq. Voor de korte tochten moeten twee depots met voedsel en brandstof worden weggebracht. Voor de oversteek zou ik het liefst hebben dat je de hele periode meegaat voor het bagagetransport met de hondenslee.’

‘Natuurlijk ga ik mee,’ lachte Tobias, ‘zorg jij maar voor veel deelnemers, dan zorg ik voor de logistiek hier.’

Tobias was goud waard voor Lars. Op een afspraak met Tobias kon je altijd rekenen. Hij had hem nog nooit in de kou laten staan als hij met een groep deelnemers ergens vastzat door storm of ijsgang. Hij was met zijn ouders op jonge leeftijd vanuit West-Groenland naar Tasiilaq gekomen, wat voor een Inuit ongeveer gelijkstond aan emigratie. Hij sprak prima Engels en kon daardoor goed met de klanten van Lars overweg. Tobias was parttime jager, maar het meest verdiende hij met de klussen voor Lars en met motorbootexcursies voor dagjesmensen die hij vanuit Hotel Ammassalik meenam. Hij voer dan tussen de ijsbergen door naar de gletsjertongen die vanaf de ijskap in zee uitkwamen. De tochten naar het afkalvende ijs waren de afgelopen paar jaar plotseling razend populair geworden en Tobias had er zelfs een grotere boot voor aangeschaft. Soms trok hij zijn traditionele parka van zeehondenhuid aan. De meeste Amerikaanse, Europese en Japanse toeristen vonden het schitterend en fotografeerden zich een ongeluk. Natuurlijk had hij altijd zijn jachtgeweer bij zich, maar als hij vertelde dat hij daarmee op zeehonden schoot, keken de meesten hem met een vies gezicht aan of wilden opeens niet meer mee. Meestal zei hij maar dat het was om de toeristen te beschermen tegen agressieve ijsberen en dat leverde vreemd genoeg meestal geen bezwaren op. Het toerisme naar Groenland zat duidelijk in de lift, maar het seizoen was eigenlijk te kort. De skitochten in het voorjaar met Lars waren een welkome aanvulling op zijn inkomen en hij was graag met Lars onderweg. Hij mocht niet klagen. Veel van de Inuit in Tasiilaq zaten zonder werk en leefden van een uitkering. Ze liepen de weg omhoog langs de Pilersuisoq, de lokale winkel, waar een flink deel van zijn plaatsgenoten in kleine groepjes rondhing. Het was vrijdagmiddag. De sfeer was lallerig, passief en onmiskenbaar beneveld door de alcohol. Vrijdag, betaaldag. Een groot deel van de uitkeringen werd direct omgezet in drank. Lars en Tobias liepen langs de groepjes dronken Inuit, die wat opmerkingen naar hun hoofd slingerden over de felgekleurde drysuits.

‘Ha, Tobias, ga je op expeditie naar de maan?’ riep een grapjas.

‘Nee, ik zie dat je niet thuis bent, dus dan kan ik mooi nog even bij je vrouw langs.’

Het groepje rond de grappenmaker lachte jolig en sloeg hem op zijn schouders. Lars en Tobias schonken er verder geen aandacht aan en vervolgden hun weg. Bij de hut van Tobias namen ze afscheid.

‘Hoe laat vlieg je morgen naar Kulusuk?’

‘De heli gaat om tien uur.’

‘Dan zie ik je denk ik niet meer. Goede reis. Tot in april.’

Ze gaven elkaar een hand en Lars vervolgde zijn tocht door het plaatsje, over de slingerende gravelweg omhoog naar het laatste groepje huizen en naar pension The Red House, waar hij meestal overnachtte als hij in Tasiilaq was.

7

Hamburg

4 september 2006

Heike ging terug naar de homepage van Grønlandix en klikte op de knop program 2007. Eén tocht sprong eruit. De oversteek van de hele ijskap. Vanaf de Inuitnederzetting Tasiilaq aan de oostkust, zeshonderd kilometer op ski’s over het ijs naar Kangerlussuaq aan de westkust. Een maand lang kamperen op het ijs, waarbij de bagage werd vervoerd op originele Groenlandse hondensledes. Op het programma stond ook het bezoek aan een verlaten radarpost uit de Koude Oorlog. Het avontuur spatte haar tegemoet van de foto’s op de website. Een droomtocht voor Heike, maar andere onderdelen van de reis waren minstens zo belangrijk. Het contact met de Inuitjagers in Tasiilaq die nog overwegend van de jacht leefden en hun voedselvoorziening in gevaar zagen komen door de steeds korter wordende periode waarin ze over het zee-ijs op zeehonden konden jagen. De tocht door het territorium van de ijsbeer. De icoon bij uitstek van door klimaatverandering met uitsterven bedreigde diersoorten. En vooral het bezoek aan North Grip IV, een kamp midden op het ijs, waar een internationale groep wetenschappers ijskernen boorde en onderzoek deed naar de veranderingen in het klimaat. Vooral deze laatste aspecten zette ze natuurlijk dik aan in het voorstel naar haar chef om hier een reportage over te maken, anders was ze bij voorbaat kansloos. Het kostte nogal wat, zo’n reisje, en de budgetten van de uitgeverij stonden overal onder druk. Alleen als je er een goed verhaal aan wist te hangen viel er misschien iets te regelen en de invalshoek van de klimaatverandering leek de ultieme mogelijkheid om budget los te peuteren bij haar chef.

Halverwege de middag had ze haar voorstel op papier staan. Ze staarde nog wat glazig naar het beeldscherm waarop de homepage van Grønlandix geopend was. Ze rook hem alweer voor hij iets gezegd had. Manfred stond half over haar heen gebogen naar haar beeldscherm te kijken of in haar blouse te turen.

‘Zo, leuke vakantie uitgezocht?’ vroeg hij.

Het beeldscherm dus. Of misschien allebei. Het mankeerde er nog maar aan of hij stelde voor om samen op vakantie te gaan.

‘Nee, Manfred, het is gewoon werk,’ zuchtte Heike.

‘Heb je mijn mail nog gezien?’

‘Nee, sorry, heb ik iets gemist?’

‘Ik heb dat sommetje nog voor je nagerekend. De oppervlakte van een bol is niet pi x de straal in het kwadraat, maar 4 x pi x de straal in het kwadraat ’

‘Ja hoor, Manfred, bedankt.’

Ze klikte het scherm weg, pakte het voorstel voor haar chef op, schoof haar stoel naar achteren en liep licht heupwiegend de redactie over naar het kantoor van Herr Schmidt. In de spiegeling van de ruit zag ze dat Manfred haar met halfopen mond nastaarde. Jammer, Manfred, je hebt geen schijn van kans, dacht ze, maar ze richtte haar gedachten toen volledig op het plan dat ze nu ging overleggen.

Herr Schmidt zat als altijd onbewogen achter zijn bureau. Op de redactie sprak iedereen elkaar met de voornaam aan, maar met Günther Schmidt lukte haar dat nooit goed. De man was ouder dan haar ouders en zat volgens de verhalen op de redactie al sinds mensenheugenis op de stoel van hoofdredacteur Buitenland. Over een jaar zou hij met pensioen gaan.

‘Zo, Heike, waar heb je vandaag op lopen broeden dat niet in het redactieoverleg besproken kon worden?’

‘Ehh…’ Ze viel eventjes stil, niet wetend waar ze eigenlijk moest beginnen, maar barstte toen los in een gepassioneerd verhaal over de boodschap van Al Gore, de klimaatverandering, het belang van een beeldende reportage vanuit een gebied dat harder werd getroffen door de klimaatverandering dan welk deel van de aarde ook. Ze ging uitgebreid in op de verdwijnende cultuur van de Inuitjagers, de met uitsterven bedreigde ijsbeer en het bezoek aan het kamp van glaciologen en klimaatonderzoekers North Grip IV. Tussen de regels door vertelde ze over de skitocht over Groenland die als decor zou fungeren om het klimaatverhaal bij de lezers te presenteren.

Schmidt had alles in zijn loopbaan al drie keer langs zien komen en hij kende zijn pappenheimers.

‘Dus je hebt wel zin in een avontuurlijke vakantie en als het echt moet wil je er ook nog wel een klimaatverhaaltje over schrijven.’ Schmidt keek haar doordringend aan.

Shit, dacht Heike. Die oude, aan zijn stoel gelijmde dinosaurus heeft me door. Ze had de hele dag aan een luchtkasteel zitten bouwen. Diepe teleurstelling vulde haar hele lichaam en ze zakte vijf centimeter in elkaar. Ze wist zich geen raad en zei uit de grond van haar hart: ‘Ja, natuurlijk is het een geweldige reis, maar waarom ben ik nu eigenlijk journalist geworden? Om iets van de wereld te zien natuurlijk. Deze reportage lijkt me echt een mogelijkheid om een goed verhaal neer te zetten en nergens is de klimaatverandering zo goed zichtbaar als op Groenland.’

Günther schoot in de lach. Hij bulderde het uit, zoals Heike het hem nog nooit had zien doen.

‘Weet je wel hoe koud het daar is?’

‘Ehh…’ Daar had Heike nog niet echt over nagedacht.

‘Ik wel!’ lachte Schmidt. ‘Ik ben er geweest. Het was ooit mijn eerste buitenlandse reis als junior journalist, naar de Amerikaanse luchtmachtbasis Thule in 1968. Geen van mijn collega’s wilde er toen heen. Weet je waarom niet?’

Heike keek hem vragend aan.

‘Omdat het er zo hard vriest dat de koffie in je mok bevroren is voordat je hem half op hebt. Omdat je aan ijzer vast blijft zitten als je het met je blote handen aanraakt. Omdat de kou in vijf minuten door je schoenen je botten intrekt en je er uren over doet om ze weer op te warmen.’

Ze begreep niet waar Schmidt heen wilde: ‘Betekent dat nee?’ vroeg ze voorzichtig.

‘Nee, het betekent ja!’ riep Schmidt. ‘Sinds mijn eerste reis naar Groenland is het gebied me altijd blijven boeien, maar ik ben er nooit meer teruggeweest. Als ik aan Groenland denk lopen de rillingen me weer over mijn rug. Het liefst ging ik zelf, maar dat lijkt me gelet op het sportieve karakter van de tocht geen goed idee.’

Daar kon Heike zich iets bij voorstellen.

‘Maar,’ vervolgde Günther, ‘we moeten er wel meer uit halen dan alleen de tijdschriftartikelen. Je zou een weblog bij moeten houden met foto’s, korte video’s en zo. Ga maar eens met ict praten over de communicatiemogelijkheden. Ik heb daar geen verstand van. Het budget krijg ik er wel doorheen, hou me op de hoogte.’

Ze had hem wel kunnen zoenen, maar hield zich in. Ze danste bijna het kantoor van Schmidt uit en schoof weer achter haar beeldscherm.

‘Kijk, Heike, ik heb de berekening even voor je uitgedraaid!’

‘Jezus, Manfred, nu niet alsjeblieft. Ik ben even met iets anders bezig.’

Ondertussen zat Günther Heike nog na te staren, maar in tegenstelling tot Manfred kleefden zijn ogen niet vast aan haar fraaie verschijning. Günthers blik keek bijna veertig jaar terug in de tijd.

8

Luchtmachtbasis Thule, Groenland

21 januari 1968

‘Heren, goedemorgen! Namens de US Air Force heet ik u nogmaals van harte welkom op de luchtmachtbasis Thule. Wij hebben de eer u van nabij te laten meemaken welke inspanningen de Verenigde Staten plegen ten behoeve van de verdediging van Groenland, hier onder barre omstandigheden op de meest noordelijk gelegen luchtmachtbasis ter wereld.’

Günther Schmidt, de jonge ambitieuze verslaggever van Der Spiegel, keek het kringetje journalisten nog eens rond. Een vijftal Amerikanen die het verhaal van de basiscommandant op leken te zuigen
en Günthers Deense collega Peter Nielsen van de toonaangevende krant Jyllands Posten, die schijnbaar verveeld poppetjes zat te tekenen in zijn notitieblok.

‘Voordat we u dadelijk een rondleiding over de basis geven, informeer ik u graag over de historische context waarin wij hier ons werk doen. De heerschappij over Groenland is in de recente historie langdurig een twistpunt geweest tussen Noorwegen en Denemarken. Het conflict tussen deze landen werd uiteindelijk voorgelegd aan het Internationale Gerechtshof in Den Haag, dat in 1933 uitspraak deed en Groenland toewees aan Denemarken. Na de bezetting van Denemarken in 1940 door de nazi’s, raakte de bevoorrading van Groenland afgesneden en ook het bestuur van Groenland moest het stellen zonder de band met Denemarken. Groenland werd voor zijn bevoorrading volledig afhankelijk van de Verenigde Staten.’

Günther Schmidt liet zijn blik door het spartaans ingerichte lokaal gaan. De Amerikanen zaten ijverig aantekeningen te maken. Peter Nielsen zat aan zijn neus te peuteren.

‘Op 9 april 1941 werd een defensieovereenkomst voor Groenland getekend door de Deense ambassadeur en de Verenigde Staten. Volgens deze overeenkomst kregen de Amerikanen het recht om luchtmachtbases te bouwen op Groenland en om langs de kust met schepen te patrouilleren,’ ratelde de kolonel onverstoorbaar verder.

‘… en kregen de Amerikanen toegang tot het zeldzame mineraal kryoliet, dat ze hard nodig hadden voor de vliegtuigindustrie en dat in Ivittuut aan de Groenlandse westkust volop gedolven kon worden,’ vulde Günther Schmidt het verhaal in gedachten aan. Het was altijd hetzelfde met dit soort militaire voorlichting: je kreeg alleen te zien en te horen wat de autoriteiten kwijt wilden. Voor het werkelijke verhaal achter de propaganda moest je dieper spitten dan wat hoge officieren en voorlichters kwijt wilden.

‘Aan de noordoostkust van Groenland, waar het zee-ijs vrijwel permanent aanwezig was, kon niet worden gepatrouilleerd met schepen en daarom werd de controle daar vanaf 1941 uitgevoerd door Deense militairen met hondensledes, de Nordøstgrønlands Slædepatrulje. Deze sledepatrouilles speelden een belangrijke rol bij het bestrijden van de vestiging van Duitse weerstations aan de oostkust. De weerrapporten vanuit Groenland waren zo belangrijk voor het weer in Europa en voor de geallieerde konvooien over de Atlantische Oceaan, dat de Duitsers alles in het werk stelden om weerstations op Groenland te vestigen. Tegenwoordig verzorgen de Verenigde Staten de verdediging van de Groenlandse westkust met technisch geavanceerde middelen vanaf de bases Søndre Strømfjord en Thule. De Denen...’ en hierbij trok de kolonel vrijwel onmerkbaar even zijn neus op, ‘… maken nog altijd gebruik van hondensledes voor hun patrouilles. Mogelijk ontmoet u een dezer dagen de Deense patrouille die hierheen onderweg is.’

9

Luchtmachtbasis Thule, Groenland

21 januari 1968

Schmidt keek naar Nielsen die een bladzijde van zijn notitieblok omsloeg om aan een nieuwe tekening te beginnen. Nielsen keek even op en ze wisselden een blik van verstandhouding. Het was duidelijk dat zij het verhaal van de basiscommandant vanuit een heel ander perspectief beluisterden dan hun Amerikaanse collega’s. Voordat Schmidt naar Groenland vertrok had zijn mentor bij Der Spiegel hem op het hart gedrukt om goed te luisteren naar hetgeen de officiële legervoorlichting te zeggen had. Niet dat die voorlichting nou zo interessant was – er werd namelijk nooit iets verteld wat nog niet algemeen bekend was – maar vooral om te horen wat ze niet vertelden. Wat niet verteld werd, was blijkbaar het verzwijgen waard en juist daarin zaten de beste journalistieke verhalen.

Dat de basis in 1951 was gebouwd door vierduizend man en in 1953 gereed was gekomen, dat de basis in sommige perioden door tienduizend mensen werd bemand en dat de landingsbaan drie kilometer lang was, zoals de kolonel zijn monoloog voortzette, daar zouden de lezers van Der Spiegel niet van wakker liggen. Schmidt had zijn huiswerk goed gedaan: inderdaad vertelde de Amerikaan niet dat de luchtmachtbasis Thule gebouwd was op de plaats van de oorspronkelijke Inuitnederzetting Qaanaaq. Schmidt was ervan overtuigd dat hij met zijn neus boven op een goed verhaal zat en popelde om in gesprek te komen met Denen of Inuit die hier iets over kwijt wilden, maar voorlopig kon hij met geen mogelijkheid ontsnappen aan de aandacht van de militaire voorlichters.

Op dat moment klopte een zenuwachtige korporaal op het raam. Hij wenkte de kolonel, die geïrriteerd zijn verhaal onderbrak, zich verontschuldigde en de gang op stapte.

Door het raam naast de deur zag Günther de kolonel weg benen naar een telefoon aan het eind van de gang. Zichtbaar geïrriteerd greep hij de hoorn, luisterde even, wisselde een paar korte zinnen, luisterde weer even en hing snel op. In looppas verdween hij uit beeld, de korporaal verbijsterd achterlatend. Het groepje journalisten leek zich niet druk te maken over de onderbreking. Peter Nielsen tekende rustig verder in zijn notitieblok en de Amerikanen waren een geanimeerd gesprek begonnen. Het was Günthers eerste buitenlandse persreis en hij had zichzelf voorgenomen om er al het mogelijke uit te halen. Tot dusver had zijn journalistieke loopbaan hem nog niet verder gebracht dan een bezoek aan Berlijn, terwijl hij journalist was geworden om wat van de wereld te zien. Zijn tijd zou nog komen, hij moest er gewoon voor zorgen met een spraakmakend verhaal van deze reis terug te komen, dan zouden er vanzelf nieuwe reizen volgen. Günther besloot om zijn tijd nuttig te besteden, draaide half weg van de Amerikanen en richtte zich naar Nielsen.

‘Zeg, Peter,’ begon hij in het Duits, ‘wat weet jij over de oorspronkelijke Inuitnederzetting die hier lag voordat de Amerikanen hier kwamen?’

‘Je hebt gehoord wat de kolonel verteld heeft,’ zei Peter, met een schuin oog op de Amerikanen. ‘De Inuit zeiden dat de zeehonden, walrussen en ijsberen verstoord werden door de stank en de herrie van de vliegtuigen. Hun traditionele voedselvoorziening door middel van de jacht kwam in gevaar, waardoor ze in 1953 besloten te verhuizen naar een nieuwe nederzetting, Qaanaaq, zo’n honderd kilometer naar het noorden.’

Het was duidelijk dat Nielsen op dit moment verder niets kwijt wilde over het onderwerp. Günther kon zich wel voor zijn kop slaan om zijn slechte timing en licht beschaamd gleed zijn blik over het notitieblok van Nielsen. Hij draaide zijn hoofd wat schuin om het tekenwerk beter te kunnen bekijken. Dat had hij misschien beter niet kunnen doen, want het volgende moment brulde hij het uit van het lachen. Peter leek zijn lachstuip wel te kunnen waarderen, maar de Amerikaanse journalisten keken het tweetal wat schaapachtig aan. Stoïcijns sloeg Nielsen de bladzijde om, waarop hij een karikatuur van een Groenlandse hondenslee met daarvoor ingespannen een hond met de kop van de kolonel had geschetst. Nauwelijks was Günther bekomen van het lachen of de deur vloog open. Terwijl de zenuwachtige korporaal binnenstapte trok Günther zijn gezicht weer in de plooi.

‘Heren, in verband met spoedeisende zaken heeft de kolonel de voorlichting onderbroken.’

Weer die militairen, dacht Günther. Ze vertelden nooit iets wat je nog niet wist.

‘Als u een ogenblik geduld heeft, zullen we u zo snel mogelijk informeren over het verdere verloop van deze dag.’ De korporaal had zich onmogelijk voor kunnen stellen hoe de dag verder zou verlopen.

10

Kopenhagen

19 september 2006

Het grootste deel van zijn buitensportuitrusting had hij in Tasiilaq opgeslagen, maar op de een of andere manier lukte het hem telkens weer om een zware rugzak en een uitpuilende plunjezak mee te slepen als hij naar of van Groenland vloog. Met de plunjezak boven op zijn rugzak balancerend klom hij voorovergebogen de trap op naar zijn appartement.

‘Ha Lars, weer terug van de Noordpool?’ Zijn buurvrouw kwam net de trap af gelopen.